ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter
Atthakatha Book 17 : PALI ROMAN Khuddaka.A. (paramatthajo.)

                         5. Maṅgalasuttavaṇṇanā
                           nikkhepappayojanaṃ
         imāni kumārapañhānantaraṃ nikkhittassa maṅgalasuttassa atthavaṇṇanākkamo
anuppatto, tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā atthavaṇṇanaṃ karissāma. Seyyathīdaṃ?
idañhi suttaṃ iminā anukkamena bhagavatā avuttampi yvāyaṃ saraṇagamanehi
sāsanotāro, sikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhehi ca sīlasamādhipaññappabhedanayo
dassito, sabbopesa paramamaṅgalabhūto, yato maṅgalatthikena ettheva abhiyogo
kātabbo, so ca tassa maṅgalabhāvo iminā suttānusārena veditabboti
dassanatthaṃ vuttaṃ.
                      Idamassa idha nikkhepappayojanaṃ.
                          Paṭhamamahāsaṅgītikathā
         evaṃ nikkhittassa panassa atthavaṇṇanatthaṃ ayaṃ mātikā:-
              "vuttaṃ yena yadā yasmā    cetaṃ vatvā imaṃ vidhiṃ
              evamiccādipāṭhassa        atthaṃ nānappakārato.
              Vaṇṇayanto samuṭṭhānaṃ       vatvā yaṃ yattha maṅgalaṃ
              vavatthapetvā tantassa      maṅgalatthaṃ vibhāvayeti. "
         Tattha "vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhin"ti ayaṃ
tāva aḍḍhagāthā yadidaṃ "evamme sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā .pe. Bhagavantaṃ
gāthāya ajjhabhāsī"ti, idaṃ vacanaṃ sandhāya vuttā. Idañhi anussavavasena vuttaṃ,
so ca bhagavā sayambhū anācariyako, tasmā nedantassa bhagavato vacanaṃ arahato
sammāsambuddhassa. Yato vattabbametaṃ "idaṃ vacanaṃ kena vuttaṃ, kadā, kasmā ca
vuttan"ti. Vuccate:- āyasmatā ānandena vuttaṃ, tañca pana paṭhamamahāsaṅgītikāle.
         Paṭhamamahāsaṅgīti nāma 1- cesā sabbasuttanidānakosalatthaṃ ādito pabhūti
evaṃ veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā
@Footnote: 1 cha.Ma. nāma na dissati
Katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare
visākhapuṇṇamīdivase 1- paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati
lokanāthe bhagavato parinibbāne sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ
saṃghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati subhaddena
vuḍḍhapabbajitena "alaṃ āvuso mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena
mahāsamaṇena, upaddutā ca homa `idaṃ vo kappati idaṃ vo na kappatī'ti,
idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, 2- taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma, 2- taṃ na
karissāmā"ti 3- vuttavacanamanussaranto "ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ pāpabhikkhū
`atītasatthukaṃ pāvacanan'ti maññamānā pakkhaṃ labhitvā nacirasseva saddhammaṃ
antaradhāpeyyuṃ. Yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati, tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti.
Yathāha bhagavā:-
         "yo vo ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto,
    so vo mamaccayena satthā"ti. 4-
         Yannūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ
assa ciraṭṭhitikaṃ.
         Yañcāhaṃ bhagavatā:-
    "dhāressasi pana me tvaṃ kassapa sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī"ti
    vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena ceva,
         "ahaṃ bhikkhave yāvadeva 5- ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi vivicca akusalehi
    dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja
    viharāmi, kassapopi bhikkhave yāvadeva ākaṅkhati vivicceva kāmehi vivicca
    akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ
    upasampajja viharatī"ti
         evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme
attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tassa me kimaññaṃ ānaṇyaṃ bhavissati,
@Footnote: 1 cha.Ma., i. visākhapuṇṇamadivase  2-2 i. icchāma
@3 vinaYu. cūḷa. 7/437/274, dī. mahā. 10/232/142 4 dī. mahā. 10/216/134
@5 cha.Ma. yāvade evamuparipi
Nanu maṃ bhagavā rājā viya cakkavatti 1- sakakavacaissariyānuppadānena attano
kulavaṃsapatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ `saddhammavaṃsapatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī'ti mantvā
iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesī"ti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ
bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Yathāha:-
         "athakho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi, ekamidāhaṃ āvuso
    samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggapaṭipanno mahatā bhikkhusaṃghena saddhiṃ
    pañcamattehi bhikkhusatehī"ti 2- sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthāretabbaṃ.
   Tato paraṃ āha:-
         "handa mayaṃ āvuso dhammañca vinayañca saṅgāyāma, pure adhammo
    dippati, dhammo paṭibāhiyati, avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyati, pure
    adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti,
    avinayavādino balavanto honti, vinayavādino  dubbalā hontī"ti. 3-
         Bhikkhū āhaṃsu "tenahi bhante thero bhikkhū uccinatū"ti. Thero
sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmisukakhavipassaka-
khīṇāsavabhikkhū anekasate anekasahasse ca vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare
paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavatā etadaggamāropite tevijjādibhede
khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ "athakho
āyasmā mahākassapo ekenūnapañcaarahantasatāni uccinī"ti. 4-
         Kissa pana thero ekenūnamakāsīti. Āyasmato ānandattherassa
okāsakaraṇatthaṃ. Tena hāyasmatā sahāpi vināpi dhammasaṅgīti na sakkā kātuṃ,
so hāyasmā sekho sakaraṇīyo, tasmā saha na sakkā, yasmā panassa kiñci
dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ bhagavato asammukhāpaṭiggahitannāma natthi, tasmā vinā
na sakkā. Yadi evaṃ sekhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahūppakārattā therena
uccinitabbo assa, atha kasmā na uccinitoti? parūpavādaparivajjanato. Thero
@Footnote: 1 cha.Ma. cakkavatti na dissati   2 dī. mahā. 10/231/141, vinaYu. cūḷa. 7/437/274
@3 vinaYu. cūḷa. 7/437/275   4 vinaYu. cūḷa. 7/437/275
Hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi. Tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu
jātesupi "navāyaṃ kumārako mattamaññāsī"ti 1- kumārakavādeneva vadati 2-
sakyakulappasuto cāyamāyasmā ānando 3- tathāgatassa bhātā cūḷapitu putto, tatra hitaṃ
bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā "bahū asekhapaṭisambhidappatte bhikkhū ṭhapetvā
ānandaṃ sekhapaṭisambhidappattaṃ thero uccinī"ti upavadeyyuṃ, taṃ parūpavādaṃ
parivajjento "ānandaṃ vinā saṅgīti na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva anumatiyā
gahessāmī"ti taṃ na uccini.
         Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha:-
         "bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ:- `ayaṃ bhante āyasmā
    ānando kiñcāpi sekho, abhabbo chandadosamohabhayāgatiṃ gantuṃ, bahu
    cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto, tenahi bhante
    thero āyasmantampi ānandaṃ uccinatū'ti. Athakho āyasmā mahākassapo
    āyasmantampi ānandaṃ uccinī"ti. 4-
         Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyāyeva uccinitena tenāyasmatā saha pañca
    therasatāni ahesuṃ.
         Athakho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi "kattha nukho mayaṃ dhammañca
vinayañca saṅgāyeyyāmā"ti. Athakho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi "rājagahaṃ kho
mahāgocaraṃ sampannasenāsanaṃ, 5- yannūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca
vinayañca saṅgāyeyyāma, na aññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyayyun"ti. Kasmā
pana etesaṃ etadahosi? idaṃ amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṃghamajjhaṃ
pavisitvā ukkoṭeyyāti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi.
Taṃ saṅgītikkhandhake 6- vuttanayeneva ñātabbaṃ.
         Atha tathāgatassa parinibbānato sattasu sādhukīḷanadivasesu sattasu ca
dhātupūjādivasesu vītivattesu "aḍḍhamāso atikkanto, idāni gimhānaṃ diyaḍḍho
@Footnote: 1 saṃ. nidāna. 16/154/209 2 cha.Ma., i. ovadati  3 cha.Ma., i. ayaṃ saddo na dissati
@4 vinaYu. cūḷa. 7/437/275 5 cha.Ma. pahūtasenāsanaṃ 6 vinaYu. cūḷa. 7/437/275
Māso seso, upakaṭṭhā vassūpanāyikā"ti vatvā 1- mahākassapatthero "rājagahaṃ
āvuso gacchāmā"ti upaḍḍhaṃ bhikkhusaṃghaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato. Anuruddhatthero
upaḍḍhaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato, ānandatthero pana bhagavato pattacīvaraṃ
gahetvā bhikkhusaṃghaparivuto sāvatthiṃ gantvā rājagahaṃ gantukāmo yena sāvatthī,
tena cārikaṃ pakkāmi. Ānandattherena gatagataṭṭhāne mahāparidevo, ahosi
"bhante ānanda kuhiṃ satthāraṃ ṭhapetvā āgatosī"ti anupubbena pana  2- sāvatthiṃ
anuppatte there bhagavato parinibbānasamaye viya mahāparidevo ahosi.
         Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya
taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiyā dvāraṃ
vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ
chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ abhiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle
viya 3-  karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Atha thero bhagavato parinibbānato pabhūti
ṭhānanissajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ
pivitvā vihāreyeva nisīdi, yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca:-
         "akālo kho māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva
nāma svepi upasaṅkameyyāmā"ti. 4-
         Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena
puṭṭho dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttamabhāsi.
         Atha 5- thero jetavanavihāre khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ  kārāpetvā
upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rājagahaṃ gato. Tathā mahākassapatthero ca anuruddhatthero
ca sabbaṃ bhikkhusaṃghaṃ gahetvā rājagahameva gatā.
         Tena kho pana samayena rājagahe aṭṭhārasa mahāvihārā honti. Te
sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbe bhikkhū
attano attano pattacīvaraṃ gahetvā vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu,
@Footnote: 1 cha.Ma. mantvā  2 cha.Ma. ayaṃ na dissati  3 cha.Ma., i. viya na dissati
@4 dī. Sī. 9/447/197  5 cha.Ma. athakho
Tattha therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca "paṭhamamāsaṃ
khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ karomā"ti cintesuṃ. Titthiyā hi vadeyyuṃ  "samaṇassa gotamassa
sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesun"ti. Tesaṃ
vādaparimocanatthaṃ 1- cintesunti vuttaṃ hoti. Vuttañcetaṃ:-
         "athakho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi:- bhagavatā kho āvuso
    khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ, handa mayaṃ āvuso paṭhamamāsaṃ khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ
    karoma, majjhimamāsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā"ti. 2-
         Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Ajātasattu rājā
āgantvā vanditvā "ahaṃ bhante kiṃ karomi, kenattho"ti pavāresi, therā
aṭṭhārasamahāvihārapaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. "sādhu bhante"ti rājā
hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamamāsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpesuṃ.
         Atha rañño ārocesuṃ "niṭṭhitaṃ mahārāja vihārapaṭisaṅkharaṇaṃ, idāni
dhammavinayasaṅgahaṃ karomā"ti. Sādhu bhante vissatthā karotha, mayhaṃ āṇācakkaṃ,
tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, āṇāpetha maṃ bhante kiṃ karomīti. "saṅgahaṃ 3- karontānaṃ
bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ mahārājāti. Kattha karomi bhanteti. Vebhārapabbatapasse
sattapaṇṇaguhādvāre kātuṃ yuttaṃ mahārājāti. "sādhu bhante"ti. Kho rājā ajātasattu
vissukammunā 4- nimmitasadisaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ nānāvidhamālākammalatākamma-
vicittaṃ mahāmaṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāmaolambakaviniggalantacāruvitānaṃ
ratanavicittamaṇikoṭṭimatalamiva ca naṃ nānāpupphūpahāravicittaṃsupariniṭṭhitabhūmikammaṃ
brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni
pañcakappiyapaccattharaṇasatāni paññāpetvā dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ
paññāpetvā maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ
paññāpetvā dantakhacitañcettha vījaniṃ ṭhapetvā bhikkhusaṃghassa ārocāpesi "niṭṭhitaṃ
bhante mama kiccan"ti.
@Footnote: 1 cha.Ma., i. vimocanatthañca  2 vinaYu. 7/438/286
@3 cha.Ma. dhammasaṅgahaṃ  4 cha.Ma., i. vissakammunā
         Bhikkhū āyasmantaṃ ānandamāhaṃsu "sve āvuso sannipāto, 1- tvañca
sekho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī"ti.
Athakho āyasmā ānando "sveva sannipāto, na kho pana me taṃ paṭirūpaṃ, yvāhaṃ
sekho samāno sannipātaṃ gacchayyan"ti  bahudeva rattiṃ kāyagatāsatiyā vītināmetvā
rattiyā paccūsasamaye caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā "nipajjissāmī"ti kāyaṃ
āvaṭṭesi. 2- Dve pādā bhūmito muttā, asampattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ
antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi
vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi "nanu maṃ bhagavā etadavoca
`katapuññosi tvaṃ ānanda  padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo'ti 3- buddhānañca
kathādoso nāma natthi, mama pana accāraddhaṃ viriyaṃ, tena me cittaṃ uddhaccāya
saṃvattati, handāhaṃ viriyasamattaṃ yojemī"ti caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne
ṭhatvā pāde dhovitvā vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā "thokaṃ vissamissāmī"ti
kāyaṃ mañcake upanāmesi. Dve pādā bhūmito muttā, sīsaṃ ca bimbohanaṃ asampattaṃ
etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ. 4- Catuiriyāpathavirahitaṃ
therassa arahattaṃ. Tena "imasmiṃ sāsane anippanno anisinno aṭṭhito
acaṅkamanto ko bhikkhu arahattaṃ patto"ti vutte "ānandatthero"ti vattuṃ vaṭṭati.
         Atha therā bhikkhū dutiyadivase bhattakacicaṃ katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā
dhammasabhāyaṃ sannipatitā. Ānandatthero pana attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo
bhikkhūhi saha na gato. Bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano āsane 5- nisīdantā
ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha kehici "etamāsanaṃ kassā"ti
vutte ānandassāti. Ānando pana kuhiṃ gatoti. Tasmiṃ samaye thero cintesi
"idāni mayhaṃ gamanakālo"ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento paṭhaviyaṃ nimmujjitvā
attano āsaneyeva attānaṃ dassesi. Ākāsena gantvā nisīdīti eke.
         Evaṃ nisinne ānande 6- āyasmā mahākassapatthero bhikkhū āmantesi
"āvuso kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma dhammaṃ vā vinayaṃ vā"ti. Bhikkhū āhaṃsu "bhante
@Footnote: 1 cha.Ma. āvuso ānanda saṃghasannipāto  2 cha.Ma., i. āvajjesi  3 dī. mahā,
@10/207/127  4 cha.Ma. vimucci 5 cha.Ma. pattāsayane 6 cha.Ma. nisinne tasmiṃ
@āyasmante, i....tasmiṃ āyasmā
Mahākassapa vinayo nāma buddhasāsanassa āyu, vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti,
tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā"ti. "kaṃ dhuraṃ katvā vinayo saṅgāyitabbo"ti.
Āyasmantaṃ upālinti. Kiṃ ānando nappahotīti. No nappahoti, apica kho pana
sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge
ṭhapesi "etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī"ti 1-
tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmāti. Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya
attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi visajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi:-
      athakho āyasmā mahākassapo saṃghaṃ ñāpesi:-
         "suṇātu me āvuso saṃgho, yadi saṃghassa pattakallaṃ,
      ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyyan"ti.
      Āyasmāpi upāli saṃghaṃ ñāpesi:-
         "suṇātu me bhante saṃgho,     yadi saṃghassa pattakallaṃ,
      ahaṃ āyasmatā mahākassapena      vinayaṃ puṭṭho vissajjeyyan"ti.
         Evaṃ attanāva attānaṃ sammannitvā āyasmā upāli uṭṭhāyāsanā
ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ
gahetvā, tato mahākassapatthero upālittheraṃ paṭhamapārājikaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ vinayaṃ
pucchi, upālitthero vissajjesi. Sabbe pañcasatā bhikkhū paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ
sanidānaṃ katvā ekato gaṇasajjhāyamakaṃsu, evaṃ sesānipīti  sabbaṃ vinayaṭṭhakathāyaṃ
gahetbbaṃ. Etenupāyena 2- saubhatovibhaṅgaṃ sakhandhakaparivāraṃ sakalaṃ vinayapiṭakaṃ
saṅgāyitvā upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā
vuḍḍhe bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.
         Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapatthero
bhikkhū pucchi "dhammaṃ saṅgāyantehi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo"ti.
Bhikkhū "ānandattheraṃ dhuraṃ katvā"ti āhaṃsu.
       Athakho āyasmā mahākassapo saṃghaṃ ñāpesi:-
@Footnote: 1 aṃ eka. 20/228/25  2 cha.Ma., i. etena nayena
         "suṇātu me āvuso saṃgho, yadi saṃghassa pattakallaṃ,
      ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyyan"ti.
              Athakho āyasmā ānando saṃghaṃ ñāpesi:-
           "suṇātu me bhante saṃgho,    yadi saṃghassa pattakallaṃ,
      ahaṃ  āyasmatā mahākassapena      dhammaṃ puṭṭho vissajjeyyana"ti.
         Athakho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there
bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Mahākassapatthero
ānandattheraṃ dhammaṃ pucchi. Pucchāvidhānañca 1- sutteyeva vuttaṃ. Yathāha athakho
āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca 1- "brahmajālaṃ āvuso ānanda
kattha bhāsitan"ti. Antarā ca bhante rājagahaṃ  antarā ca nālandaṃ rājāgārake
ambalaṭṭhikāyanti. Kaṃ ārabbhāti. Suppiyañca paribbājakaṃ brahmadattañca māṇavanti.
Athakho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi,
puggalampi pucchi. Sāmaññaphalampanāvuso ānanda kattha bhāsitanti. Rājagahe bhante
jīvakambavaneti. Kena saddhinti. Ajātasattunā vedehīputtena saddhinti. Athakho
āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ sāmaññaphalassa nidānampi pucchi,
puggalampi pucchīti. 2- Etenevupāyena pañca nikāye pucchi, puṭṭho puṭṭho
āyasmā ānando visajjesīti. 3- Ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti pañcahi arahantasatehi therehi 4-
katā:-  yā loke 5-
           satehi pañcahi katā         tena pañcasatāti ca
           thereheva katattā ca       therikāti pavuccati.
         Imissā paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya sabbaṃ dīghanikāyaṃ majjhimanikāyādiñca
pucchitvā anupubbena khuddakanikāyaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena
"maṅgalasuttaṃ āvuso ānanda kattha bhāsitan"ti evamādivacanāvasāne "nidānampi
pucchi, puggalampi pucchī"ti ettha nidāne pucchite taṃ nidānaṃ vitthāretvā yathā
ca bhāsitaṃ, yena ca sutaṃ, yadā ca bhāsitaṃ, 6- yena ca bhāsitaṃ, yattha ca bhāsitaṃ,
@Footnote: 1-1 cha.Ma. ayaṃ na dissati  2 cha.Ma., i. pucchi  3 cha.Ma., i. visajjesi
@4 cha.Ma. therasatehi  5 cha.Ma. yā loketi na dissati  6 cha.Ma., i. sutaṃ
Yassa ca bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ kathetukāmena "evaṃ bhāsitaṃ mayā sutaṃ, ekaṃ samayaṃ
bhāsitaṃ, bhagavatā bhāsitaṃ, sāvatthiyaṃ bhāsitaṃ, devatāya bhāsitan"ti  etamatthaṃ
dassentena āyasmatā ānandena vuttaṃ "evamme sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā
sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme athakho aññatarā devatā
abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi ekamantaṃ
ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī"ti. Evamidaṃ āyasmatā
ānandena vuttaṃ, tañca pana paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttanti veditabbaṃ.
         Idāni "kasmā vuttan"ti ettha vuccate:- yasmā ayamāyasmā
mahākassapattherena nidānaṃ puṭṭho, tasmā nena taṃ nidānaṃ ādito pabhūti
vitthāretuṃ vuttaṃ. Yasmā vā āyasmantaṃ ānandaṃ dhammāsane nisinnaṃ vasīguṇaparivutaṃ
disvā ekaccānaṃ devatānaṃ cittamuppannaṃ "ayamāyasmā vedehimuni 1- pakatiyāpi
sakyakulanvayo 2- bhagavato dāyādo, bhagavatāpi pañcakkhattuṃ etadagge niddiṭṭho,
catūhi acchariyabbhūtadhammehi samannāgato, catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo, idāni
maññe bhagavato dhammarajje dāyajjaṃ 3- patvā buddho jāto"ti. Tasmā āyasmā
ānando tāsaṃ devatānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya taṃ abbhūtasambhāvanaṃ
anadhivāsento attano sāvakabhāvameva dīpetuṃ āha "evamme sutaṃ ekaṃ samayaṃ
bhagavā .pe. Ajjhabhāsī"ti. Etthantare pañca arahantasatāni anekāni ca
devatāsatasahassāni 4- "sādhu sādhū"ti āyasmantaṃ ānandaṃ abhinandiṃsu. Mahābhūmicālo
ahosi, nānāvidhakusumavassaṃ antalikkhato patati, 5- aññāni ca bahūni acchariyāni
pāturahesuṃ, bahunnañca devatānaṃ saṃvego uppajji "yaṃ amhehi bhagavato sammukhā
sutaṃ, taṃ idāneva parokkhaṃ 6- jātan"ti. Evamidaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgīti-
kāle vadantenāpi iminā kāraṇena vuttanti veditabbaṃ. Ettāvatā ca
"vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhin"ti imissā aḍḍhagāthāya
attho pakāsito hoti.
@Footnote: 1 cha.Ma., i. vedehamuni 2 cha.Ma. sakyakulamanvayo 3 cha.Ma., i. dhammarajjadāyajjaṃ,
@Ma. dhammadāyajjaṃ  4 cha.Ma., i. devatāsahassāni  5 cha.Ma., i. papati  6 cha.Ma. taṃ
@parokkhā
                        Evamiccādipāṭhavaṇṇanā
         idāni "evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato"ti evamādimātikāpada-
saṅgahitatthappakāsanatthaṃ vuccate:- evanti ayaṃ saddo upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacana-
sampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādīsu atthesu daṭṭhabbo. Tathāhesa "evaṃ
jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahun"ti evamādīsu 1- upamāyaṃ dissati.
"evante abhikkamitabbaṃ, evaṃ paṭikkamitabban"ti evamādīsu 2- upadese. "evametaṃ
bhagavā, evametaṃ sugatā"ti evamādīsu 3- sampahaṃsane. "evameva panāyaṃ vasasī yasmiṃ
vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī"ti evamādīsu 4- garahaṇe.
"evambhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosun"ti evamādīsu 5- vacanasampaṭiggahe.
"evaṃ byā khohaṃ bhante bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī"ti evamādīsu 6- ākāre.
"ehi tvaṃ māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkami, 7- upasaṅkamitvā mama
vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha
`subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ .pe. Phāsuvihāraṃ pucchatī'ti,
evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa
nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā"ti evamādīsu 8- nidassane. "taṃ kiṃ
maññatha kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti. Akusalā bhanteti.
Sāvajjā vā anavajjā vāti. Sāvajjā bhanteti. Viññugarahitā vā viññupasaṭṭhā
vāti. Viññugarahitā bhanteti. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no
vā, kathaṃ vo ettha hotīti. Samattā bhante samādinnā ahitāya dukkhāya
saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī"ti evamādīsu 9- avadhāraṇe. Idha pana
ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.
         Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti:- nānānayanipuṇamanekajjhāsaya-
samuṭṭhānamatthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ
@Footnote: 1 khu. dha. 25/53/26  2 aṃ. catukaka. 21/122/140 3 aṃ. tika. 20/66/188
@4 saṃ. sagā. 15/187/192  5 Ma. mū. 12/1/1  6 Ma. mū. 12/398/356
@7 cha.Ma., i. tenupasaṅkama  8 dī. Sī. 9/445/197 9 aṃ. tika. 20/66/185
Sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena
ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evamme
sutaṃ, 1- mayāpi ekenākārena sutanti.
         Nidassanatthena "nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikatan"ti attānaṃ
parimocento "evamme sutaṃ, mayā evaṃ sutan"ti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ
nidasseti.
         Avadhāraṇatthena "etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ
yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ
ānando"ti 2- evaṃ bhagavatā pasaṭṭhabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento
sattānaṃ sotukamyataṃ janeti "evamme sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato
vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabban"ti.
         Mesaddo tīsu atthesu dissati. Tathāhissa "gāthābhigītaṃ me
abhojaneyyan"ti evamādīsu 3- mayāti attho. "sādhu me bhante bhagavā saṅkhittena
dhammaṃ desetū"ti evamādīsu 4- mayhanti attho. "dhammadāyādā me bhikkhave
bhavathā"ti evamādīsu 5- mamāti attho. Idha pana "mayā sutana"ti ca "mama
sutan"ti ca atthadvaye vattati. 6-
         Sutanti ayamettha sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanakhyāti 7-
rāgābhibhūtūpacitānuyogasotaviññeyyasotadvāraviññātādianekatthappabhedo. Tathā hissa
"senāya pasuto"ti evamādīsu gacchantoti attho. "sutadhammassa passato"ti
evamādīsu 8- khyātadhammassāti  attho. "avassutā avassutassā"ti evamādīsu 9-
rāgābhibhūtā rāgābhibhūtassāti attho. "tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakan"ti
evamādīsu 10- upacitanti attho. "ye jhānappasutā dhīrā"ti evamādīsu 11-
jhānānuyuttāti attho. "diṭṭhaṃ sutaṃ mutan"ti evamādīsu 12- sotaviññeyyanti
attho.
@Footnote: 1 ka. kampana evamme sutaṃ,  2 aṃ. eka. 20/219-223/25  3 khu.su. 24/81/351
@4 saṃ. saḷā. 118/112/75 (sayā)  5 Ma. mū. 12/29/17  6 cha.Ma. yukhjati
@7 cha.Ma. gamanakhyāta... 8 khu.u. 25/11/105  9 vinaYu. 3/256/3
@10 khu.dha. 25/12/11  11 khu.dha. 25/181/49  12 Ma.mū 12/241/203
"sutadharo sutasanniccayo"ti evamādīsu 1- sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha
pana sutanti sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritanti vā upadhāraṇanti
vā attho. Tattha yadā mesaddassa mayāti attho, tadā "evaṃ mayā sutaṃ,
sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritan"ti yujjati. Yadā mesaddassa
mamāti attho, tadā "evaṃ mama sutaṃ sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā
upadhāraṇan"ti yujjati.
         Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. 2-
Meti vuttaviññāṇasamaṅgīpuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato
anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti savanādicittānaṃ nānappakārena ārammaṇe
pavattabhāvanidassanaṃ. Meti attanidassanaṃ. Sutanti dhammanidassanaṃ.
         Tathā evanti niddisitabbadhammanidassanaṃ. Meti puggalanidassanaṃ. Sutanti
puggalakiccanidassanaṃ.
         Tathā evanti vīthicittānaṃ ākārapaññattivasena nānākāraniddeso. 3-
Meti kattāraniddeso. Sutanti visayaniddeso.
         Tathā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso.
Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso.
         Tathā evanti bhāvaniddeso. Meti puggalaniddeso. Sutanti tassa
viññāṇakiccaniddeso. 4-
         Tattha evanti ca meti ca sacchikatthaparamatthavasena avijjamānapaññatti.
Sutanti vijjamānapaññatti. Tathā evanti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato
upādāyapaññatti. 5- Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāyapaññatti. 6-
         Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti, sutanti vacanena sutassa
asammosaṃ. Tathā evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti ayoniso manasikaroto
nānappakārappaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/339/301 2 cha.Ma. sotaviññāṇakiccanidassanaṃ 3 cha.Ma. nānappakāraniddeso
@4 cha.Ma., i. kiccaniddeso  5 cha.Ma. upādāpaññatti 6 cha.Ma. upanidhāpaññatti
Savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi "ni
mayā sutaṃ, puna bhaṇitabban"ti 1- bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ
pubbe ca katapuññataṃ sādheti, avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañaca.
Evanti ca iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattiṃ attano dīpeti,
sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Tathā āsayasuddhiṃ payogasuddhiñca, tāya
ca āsayasuddhiyā adhigamabyattiṃ, payogasuddhiyā āgamabyattiṃ.
         Evanti ca iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano
atthapaṭibhāṇapaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti. Sutanti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena
dhammaniruttipaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti. Evanti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakaṃ vacanaṃ
bhaṇanto "ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā"ti ñāpeti.
Sutanti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhaṇanto "bahū mayā dhammā sutā dhatā vacasā paricitā"ti
ñāpeti. Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti.
         Evamme sutanti iminā pana sakalenapi vacanena āyasmā ānando
tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati, sāvakattaṃ
paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme
cittaṃ patiṭṭhāpeti. "kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva pana bhagavato vacanaṃ arahato
sammāsambuddhassā"ti ca dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadissati,
jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.
         Apica "evamme sutan"ti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto
purimasavanaṃ vivaranto "sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajja-
visāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādaṃ nadino sabbasattuttamassa
dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammappaṭisaraṇassa saddhammavaracakka-
vattino sammāsambuddhassa, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā
byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā"ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ
dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti veditabbo. Hoti cettha:-
@Footnote: 1 cha.Ma. bhaṇathā"ti
               Vināsayati assadadhaṃ       saddhaṃ vaḍḍheti sāsane
               evamme sutamiccevaṃ     vadaṃ gotamasāvakoti.
         Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ
samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo:-
               samavāye khaṇe kāle    samūhe hetudiṭṭhisu
               paṭilābhe pahāne ca     paṭivedhe ca dissati.
         Tathā hissa "appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca
upādāyā"ti evamādīsu 1- samavāyo attho. "ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo
ca brahmacariyavāsāyā"ti evamādīsu 2- khaṇo. "uṇhasamayo pariḷāhasamayo"ti 3-
evamādīsu kālo. "mahāsamayo pavanasmin"ti evamādīsu 4- samūho. "samayopi kho
te bhaddāli appaṭividdho ahosi, bhagavāpi kho sāvatthiyaṃ viharati, sopi maṃ
jānissati `bhaddali nāma bhikkhu satthu sāsane sikkhāya aparipūrikārī'ti ayampikho te
bhaddāli samayo appaṭividdho ahosī"ti evamādīsu 5- hetu. "tena kho pana
samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tiṇḍukācīre 6-
ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī"ti evamādīsu 7- diṭṭhi.
         Diṭṭhe dhamme ca yo attho      yo cattho samparāyiko
         atthābhisamayā dhīro            paṇḍitoti pavuccatīti.
Evamādīsu 8- paṭilābho. "sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā"ti evamādīsu 9-
pahānaṃ. "dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho"ti
evamādīsu 10- paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena ekaṃ samayanti
asaṃvaccharautumāsaḍḍhamāsarattindivapubbaṇhamajjhaṇhaaparaṇhapaṭhamamajjhimapacchimayāma-
muhuttādīsu kālākhyesu samayesu ekaṃ samayaṃ. 11-
         Ye ca 12- ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo
dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo
@Footnote: 1 dī. Sī. 9/447/197  2 aṃ. aṭṭhaka. 23/119/230 (sayā)  3 vinaYu. 2/359/283
@4 di. mahā. 10/332/216  5 Ma.Ma. 13/135/111  6 cha.Ma. tindukācīre
@7 Ma.Ma. 13/260/235  8 saṃ. sagā. 15/128/102  9 Ma.mū. 12/28/16 sabbāsavasutta
@10 khu. paṭi. 31/45/28 (syā) 11 cha.Ma. ekaṃ samayanti dīpeti  12 cha.Ma.,i.vā
Desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā
anekakālakhyā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti vuttaṃ
hoti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitappaṭipattisamayesu
parahitappaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammīkathāsamayo,
desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu yaṅkiñci sandhāya "ekaṃ
samayan"ti vuttaṃ hoti.
         Etthāha:- atha kasmā yathā adhidhamme "yasmiṃ samaye kāmāvacaran"ti
ca ito aññesu suttapadesu "yasmiṃ samaye bhikkhave bhikkhu vivicceva kāmehī"ti
ca bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca "tena samayena buddho bhagavā"ti
karaṇavacanena, tathā akatvā idha "ekaṃ samayan"ti upayogavacananiddeso katoti.
Vuccate. 1- Tattha tathā, idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito
aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvena bhāvalakkhaṇattho ca sambhavati
adhikaraṇañhi kālākhyo 2- samūhākhyo 2- ca samayo, tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ
khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhiyati, tasmā
tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.
         Vinaye ca hetvattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so
sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena
karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññapento sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno
bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato.
         Idha pana aññasmiñca evaṃjātike suttantapāṭhe accantasaṃyogattho
sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ
samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso
katoti viññeyyo. Hoti cettha:-
               taṃ  taṃ atthamapekkhitvā      bhummena karaṇena ca
               aññatra samayo vutto       upayogena so idhāti.
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati  2-2 cha.Ma. kālattho samūhattho
         Bhagavāti guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādivacametaṃ. Yathāha:-
            bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ       bhagavāti vacanamuttamaṃ
            garu gāravayutto so       bhagavā  tena vuccatīti.
         Catubbidhañhi nāmaṃ āvatthikaṃ liṅgikaṃ nemittakaṃ adhiccasamuppannanti.
Adhiccasamupnaṃ nāma "yadicchakan"ti vuttaṃ hoti. Tattha vaccho damo 1- balibaddoti
evamādi āvatthikaṃ, daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ, tevijjo
chaḷabhiññoti evamādi nemittakaṃ, sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthamanapekkhitvā
pamattaṃ adhiccasamuppannaṃ. Idampana bhagavāti nāmaṃ guṇanemittakaṃ, na mahāmāyāya,
na suddhodanamahārājena, na asītiñātisahassehi kataṃ, na sakkasantusitādīhi
devatāvisesehi kataṃ. Yathāha āyasmā sāriputtatthero "bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā
kataṃ .pe. Sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā"ti. 2-
         Yaṃ guṇanemittakañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ
vadanti:-
                   bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti
                   akāsi bhagganti garūti bhāgyavā
                   bahūhi ñāyehi subhāvitattano
                   bhavantago so bhagavāti vuccatīti.
Niddesādīsu 3- vuttanayeneva cassa attho daṭṭhabbo.
       Ayampana aparo pariyāyo:-
         bhāgyavā bhaggavā yutto      bhaggehi ca vibhattavā
         bhattavā vantagamano          bhavesu bhagavā tatoti.
        Tattha "vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo"ti evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā
saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃ
dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi, tasmā bhāgyavāti vattabbe
bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ. Yasmā pana
@Footnote: 1 cha.Ma. dammo  2 khu. mahā. 29/379/253 (syā)
@3 khu. mahā. 29/379/252, khu. cūḷa. 30/65/10 (syā)
Lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyamāyāsātheyya-
thambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāvijjātividhākusalamūladuccaritasaṅkilesamalavisamasaññā-
vitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthoghayogāgatitaṇhupādānapañcacetokhīlavinibbandha-
nīvaraṇābhinandanachavivādamūlachataṇhākāyasattānusayaaṭṭhalokadhammanavataṇhāmūlakadasākusalakammapatha-
dvāsaṭṭhidiṭṭhigataaṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatahassāni, 1-
saṅkhepato vā pañca kilesakkhandhaabhisaṅkhāramaccudevaputtamāre abhañji, tasmā bhaggattā
etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati. Āha cettha:-
            bhaggarāgo bhaggadoso    bhaggamoho  anāsavo
            bhaggāssa pāpakā dhammā  bhagavā tena vuccatīti.
         Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti,
bhaggadosatāyapi dhammakāyasampatti. Tathā lokiyaparikkhakānaṃ bahumatabhāvo, 2-
gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā. Tathā abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane
paṭibalabhāvo, tathā 3- āmisadānadhammadānehi upakāritā. Lokiyalokuttarasukhehi ca
saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti.
         Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmappayattesu chasu dhammesu bhagasaddo
pavattati, paramañcassa sakacitte issariyaṃ, aṇimālaṅghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ
sabbākāraparipūraṃ atthi, tathā lokuttaradhammo, lokattayabyāpako  yathābhuccaguṇādhigato
ativiya parisuddho yaso, rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanamanappasādajananasamatthā
sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasiri, yaṃ yaṃ anena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ vā
parahitaṃ vā, tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanipphattisaññito kāmo,
sabbalokagarugāravuppattihetubhūto 4- sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi, tasmā
imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assasantīti iminā atthena "bhagavā"ti vuccati.
         Yasmā pana kusalādibhedehi sabbadhamme, khandhāyatanadhātusaccaindriya-
paṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme, pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā
dukkhamariyasaccaṃ, āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ, nissaranavivekāsaṅkhataamataṭṭhena
@Footnote: 1 cha.Ma.... sattānusayaaṭṭhamicchatta...  2 cha.Ma. lokiyasarikkhakānaṃ bahumānabhāvo
@3 cha.Ma. tathā na dissati.  4 cha.Ma., i. sabbalokagarubhāvappatti.....
Nirodhaṃ, niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā, vibhajitvā vivaritvā
desitavāti vuttaṃ hoti, tasmā vibhattavāti vattabbe "bhagavā"ti vuccati.
         Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke
suññatāppaṇihitānimittavimokkhe aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji
sevi bahulamakāsi, tasmā bhattavāti vattabbe "bhagavā"ti vuccati.
         Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ, tasmā
bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato
vakārañca dīghaṃ katvā ādāya "bhagavā"ti vuccati, yathā loke "mehanassa khassa
mālā"ti vattabbe "mekhalā"ti.
         Ettāvatā cettha evamme sutanti vacanena yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ
dhammaṃ desento paccakkhaṃ katvā bhagavato dhammasarīraṃ pakāseti, tena "nayidaṃ
atikkantasatthukaṃ 1- pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā"ti bhagavato adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ
samassāsesi. 2-
         Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ
dassento rūpakāyaparinibbānaṃ dasseti. Tena "evaṃvidhassa imassa ariyadhammassa
desako 3- dasabaladharo vajirasaṅghāṭakāyo sopi bhagavā parinibbuto, tattha kena
aññena jīvitāsā janetabbā"ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa
ussāhaṃ janeti.
         Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati, me sutanti sāvakasampattiṃ
savanasampattiñca. 4- Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.
         Sāātthiyaṃ viharatīti ettha sāvatthīti savatthassa isino nivāsanaṭṭhānabhūtaṃ
nagaraṃ, yathā kākandī mākandīti, evaṃ itthīliṅgavasena sāvatthīti vuccati, evaṃ
akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana evaṃ bhaṇanti "yaṃkiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ
sabbamettha atthī"ti sāvatthī. Satthasamāyoge ca "kiṃ bhaṇḍamatthī"ti pucchite
"sabbamatthī"ti paṭivacanamupādāya sāvatthī.
@Footnote: 1 cha.Ma. atītasatthukaṃ  2 cha.Ma. samassāseti
@3 cha.Ma. desatā  4 cha.Ma., i. ayaṃ saddo na dissati
            Sabbadā sabbūpakāraṇaṃ        sāvatthikaṃ  samohitaṃ
            tasmā sabbamupādāya        sāvatthīti pavuccati.
            Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ         dassaneyyaṃ manoramaṃ
            dasahi  saddehi avivittaṃ      annapānasamāyutaṃ.
            Vuḍḍhiṃ vepullataṃ pattaṃ        iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ
            āḷakamandāva devānaṃ       sāvatthīpuramuttamanti. 1-
      Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ.
         Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññatravihāra-
samaṅgiparidīpanavacanametaṃ. Idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu
aññatrairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi
bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena
vicchinditvā aparipatantamattabhāvaṃ harati pavatteti. Tasmā viharatīti vuccati.
         Jetavaneti ettha attano paccatthikaṃ janaṃ jinātīti jeto, raññā
vā attano paccatthike jane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃ
nāmameva katanti jeto. Vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhatiṃ karoti, 2-
attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanateti vā 3- vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammoda-
mattakokilādivihaṅgavirutehi 4- mandamālutacalitarukkhasākhāviṭapapupphaphalapallavapalāsehi ca
"etha maṃ paribhuñjathā"ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ.
Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa  sāmī
ahosi, tasmā jetavananti vuccati. Tasmiṃ jetavane.
         Anāthapiṇḍikassārāmeti ettha sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi
katanāmavasena, sabbakāmasamiddhitāya pana vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca
niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhyaṃ gato. Āramanti
ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalapallavādisobhāya 5-
@Footnote: 1 pa.sū. 1/82 (ka).  2 cha.Ma. kāreti  3 cha.Ma. vanuye iti vā
@4 Sī.,i.....vihagavirutehi  5 cha.Ma....sobhanatāya
Nātidūranāccāsannā 1- dipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti
abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā
tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo. So hi
anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi
saṇṭharena 2- kīṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni 3- kārāpetvā
aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭi-
pariccāgena buddhappamukhassa saṃghassa niyyādito, 4- tasmā "anāthapiṇḍikassa
ārāmo"ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassārāme.
         Ettha ca "jetavane"ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, "anāthapiṇḍikassārāme"ti
pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittanena 5- payojananti? vuccate:-
adhikārato tāva "kattha bhāsitan"ti pucchāya ninnayakaraṇaṃ 6- aññesampana
puññakāmānaṃ diṭṭhānugatimāpajjane niyojanañca. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane
bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa
pariccāgo, catupaññāsa koṭiyo anāthapiṇḍikassa pariccāgo. Yato tesaṃ
parikittanena "evaṃ puññakāmā puññāni karontī"ti dassento āyasmā
ānando aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatimāpajjanepi niyojeti. Evamettha
puññakāmānampi diṭṭhānugatimāpajjane niyojanañca payojananti veditabbaṃ.
         Etthaha:- "yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, `jetavane anāthapiṇḍikassā-
rāme'ti na vattabbaṃ, atha tattha viharati, `sāvatthiyan'ti na vattabbaṃ. Na
hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitun"ti. Vuccate:- nanu vuttametaṃ "samīpatthe
bhummavacanan"ti, yato yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni "gaṅgāya
caranti, yamunāya carantī"ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetassa
vanaṃ anāthapiṇḍikassa ca ārāmo, tattha viharanto vuccati "tasmā 7- sāvatthiyaṃ
viharati jetavane anāthapiṇḍikassārāme"ti attho veditabbo. Gocaragāmanidassanatthaṃ
hissa sāvatthīvacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsanaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma....sannatādi....  2 cha.Ma. santhārena 3 cha.Ma. senāsanaṃ  4 cha.Ma. niyyātito
@5 cha.Ma. parikittane  6 cha.Ma. pucchāniyāmakaraṇaṃ  7 cha.Ma., i. ayaṃ saddo na dissati
         Tattha sāvatthīkittanena bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena
pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayagahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ,
pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanupāyadassanaṃ.
Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ,
pacchimena paññāya upagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttataṃ, 1-
pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhapariccāganimittaphāsuvihāraṃ,
pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ,
pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ, pacchimena lokena
anupalittatanti evamādi attho. 2-
         Athāti avicchedatthe nipāto. Khoti adhikārantaranidassanatthe nipāto.
Tena avichinneyeva tattha bhagavato vihāre idamadhikārantaraṃ udapādīti dasseti.
Kintanti? aññatarā devatāti ādi. Tattha aññatarāti aniyamitaniddeso. Sā
Hi nāmagottena apākaṭā, tasmā "aññatarā"ti vuttā. Devo eva devatā,
itthīpurisasādhāraṇametaṃ. Idha pana puriso eva, so devaputto kintu,
sādhāraṇanāmavasena devatāti vutto.
         Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayalakkhaṇiyasundarābhi-
rūpaabbhānumodanādīsu 3- dissati. Tattha "abhikkantā bhante ratti, nikkhanto
paṭhamo yāmo, ciraṃ nisinno bhikkhusaṃgho, uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ
pāṭimokkhan"ti evamādīsu 4- khaye dissati. Yā 5- tā rattiyo abhikkantā
abhilakkhitā aṭṭhamī cātuddasī paṇṇarasīti evamādīsu lakkhaṇiye. 5- "ayaṃ imesaṃ
catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā"ti evamādīsu 6- sundare.
               Ko me vandati pādāni   iddhiyā yasasā jalaṃ
               abhikkantena vaṇṇena     sabbā obhāsayaṃ disāti
evamādīsu 7- abhirūpe. "abhikkantaṃ bho gotama, abhikkantaṃ bho gotamā"ti
@Footnote: 1 cha.Ma....muttitaṃ  2 cha.Ma. attho na dissati  3 cha.Ma. khayasundaRā...
@4 vinaYu. 7/383/204, aṃ. aṭṭhaka. 23/110/207 (sayā) 5-5 cha.Ma. imepāṭhā na dissati
@6 aṃ. catukka. 21/100/114  7 khu. vimāna. 26/51/89 (syā)
Evamādīsu 1- abbhānumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyāti
parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti.
         Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkantasaddo abhirūpe, vaṇṇasaddo pana
chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānappamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha  "suvaṇṇavaṇṇosi
bhagavā"ti evamādīsu 2- chaviyā dissati. "kadā sabyūḷhā 3- pana te gahapati ime
samaṇassa gotamassa vaṇṇā"ti evamādīsu 4- thutiyaṃ. "cattārome bho gotama
vaṇṇā"ti evamādīsu 5- kulavagge. Na harāmi 6- na bhañjāmi ārā siṃghāmi vārijaṃ 6-
"atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī"ti evamādīsu 7- kāraṇe. "mahantaṃ
hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā"ti  evamādīsu 8- saṇṭhāne. "tayo pattassa vaṇṇā"ti
evamādīsu 9- pamāṇe. "vaṇṇo gandho raso ojā"ti evamādīsu 10- rūpāyatane.
So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpachavīti vuttaṃ hoti.
         Kelavakappanti ettha kevalasaddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatireka-
daḷhatthavisaṃyogādianekatko. Tathā hissa "kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ  brahmacariyan"ti
evamādīsu 11- anavasesattaṃ 12- attho. "kevalā aṅgamagadhā 13- pahūtaṃ khādanīyaṃ
bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī"ti evamādīsu 14- yebhuyyatā. "kevalassa dukkhak-
khandhassa samudayo hotī"ti evamādīsu 15- abyāmissatā. "kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna
ayamāyasmā"ti evamādīsu 16- anatirekatā. "ayaṃ āyasmato anuruddhassa bāhiko 17-
nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṃghabhedāya ṭhito"ti evamādīsu 18- daḷhatthatā.
"kevalaṃ 19- vusitavā  uttamapurisoti vuccatī"ti evamādīsu 20- visaṃyogo. Idha
panassa anavasesattamatthoti 21- adhippeto.
@Footnote: 1 aṃ. duka. 20/16/56, vinaYu. mahāvibhaṅga. 1/15/7
@2 Ma.Ma. 13/399/384, khu.su. 25/554/447 selasutta 3 cha.Ma. saññūḷā, pāli. saññūḷhā
@4 Ma.Ma. 13/77/54  5 dī. pāṭi. 11/115/69 6-6 cha.Ma., i. ime pāṭhā na dissati
@7 saṃ. sagā. 15/234/246 padumapupphasutta  8 saṃ. sagā. 15/138/124 nāgasutta
@9 vinaYu. mahāvibhaṅga. 2/602/68  10 abhi. saṅagaṇi. 34/617-645-188 ādi
@11 vinaYu. mahāvibhaṅga. 1/1/1 verañjakaṇḍa  12 cha.Ma., i. anavasesatā
@13 cha.Ma., i. kevalakappā ca aṅgamāgadhā  14 vinaYu. mahāvagga. 4/43/37
@15 abhi. vibhaṅga. 35/225/161  16 vinaYu. mahāvagga 5/244/6 soṇakoḷivisavatthu
@17 cha.Ma. bāhiyo 18 aṃ. catukka. 21/243/267 saṃghabhedakasutta 19 cha.Ma., i. kevalī
@20 saṃ. khandha. 17/57/50       21 cha.Ma....mattho, iti saddo na dissati
         Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādi-
anekattho. Tathā hissa "okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ
arahato sammāsambuddhassā"ti evamādīsu 1- abhisaddahanamattho. "anujānāmi bhikkhave
pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun"ti evamādīsu 2- vohāro. "yena sudaṃ
niccakappaṃ viharāmī"ti evamādīsu  3- kālo. "iccāyasmā kappo"ti evamādīsu 4-
paññatti. "alaṅkato kappitakesamassū"ti evamādīsu 5- chedanaṃ. "kappati
dvaṅgulakappo"ti evamādīsu 6- vikapPo. "atthi kappo nipajjitun"ti evamādīsu
7- leso. "kevalakappaṃ jetavanaṃ 8- obhāsetvā"ti evamādīsu 9- samantabhāvo. Idha
panassa samantabhāvo atthoti 10-  adhippeto. Yato kevalakappaṃ jetavananti ettha
anavasesaṃ samantato jetavananti evamattho daṭṭhabbo.
         Obhāsetvāti ābhāya pharitvā, candimā viya suriyo viya ca ekobhāsaṃ
ekapajjotaṃ karitvāti attho.
         Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Yato yattha bhagavā,
tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā
devamanussehi upasaṅkamitabbo, teneva kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo.
Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena,
Sāduphalūpabhogādhippāyena 11- dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca
gatāti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Athavā evaṃ gatā
tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti. Bhagavantaṃ
abhivādetvāti bhagavantaṃ abhivanditvā paṇāmitvā namassitvā.
         Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso, ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti.
Bhummatthe vā upayogavacanaṃ. Aṭṭhāsīti nisajjādipaṭikkhepo, ṭhānaṃ kappesi, ṭhitā
ahosīti attho.
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/387/345 mahāsaccakasutta. 2 vinaYu. cūḷa. 7/250/7 khuddakavatthūni
@3 Ma.mū. 12/387/345 mahāsaccakasutta 4 khu.su. 25/1099/544,
@khu.cūḷa. 30/366/176 (syā)  5 khu. jā. 28/911/319 vidhurajātaka
@(syā).  6 vinaYu. cūḷa. 7/446/286 sattasatikakkhandhaka
@7 aṃ. aṭṭhaka. 23/185/345 (syā)  8 cha.Ma. veḷuvanaṃ 9 saṃ, sagā. 15/92,
@94/60,61  10 cha.Ma. attho  11 sādurasaphalūpabhogā....
         Kathaṃ ṭhitā pana sā ekamantaṃ ṭhitā ahūti?
              na pacchato na purato         nāpi āsannadūrato
              na 1- tiṭṭhanto paṭivāte 1-  na cāpi uṇṇatuṇṇate 2-
              ime dose vivajjetvā      ekamantaṃ ṭhitā ahūti.
         Kasmā panāyaṃ aṭṭhāsi eva, na nisīdīti?  lahunivattitukāmatāya.
Devatā 3- hi kiñcideva 4- atthavasaṃ paṭicca sucipuriso viya vaccaṭṭhānaṃ manussalokaṃ
āgacchanti. Pakatiyā panetāsaṃ yojanasatappabhūti manussaloko duggandhatāya paṭikkūlo
hoti, na tattha 5- abhiramanti, tena sā āgatakiccaṃ katvā lahunivattitukāmatāya na
nisīdi. Yassa ca gamanādiiriyāpathaparissamassa vinodanatthaṃ nisīdanti, so devānaṃ
parissamo natthi, tasmāpi na nisīdi. Ye ca mahāsāvakā bhagavantaṃ parivāretvā
ṭhitā, te paṭimāneti, tasmāpi na nisīdi. Apica bhagavati gāraveneva na nisīdi.
Devatānaṃ hi nisīditukāmānaṃ āsanaṃ nibbattati, taṃ anicchamānā nisajjāya cittampi
akatvā ekamantaṃ aṭṭhāsīti. 6-
         Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatāti evaṃ imehi kāraṇehi ekamantaṃ
ṭhitā kho sā devatā. Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsīti bhagavantaṃ akkharapadaniyamitaganthitena
vacanena ajjhabhāsīti attho. Kathaṃ? bahū devā manussā ca .pe. Brūhi
maṅgalamuttamanti.
                        Maṅgalapañhasamuṭṭhānakathā
         tattha yasmā "evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato, vaṇṇayanto
samuṭṭhānaṃ vatvā"ti mātikā ṭhapitā, tassa ca samuṭṭhānassa ayaṃ vattabbatāya
okāso, tasmā maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ tāva vatvā mayaṃ pacchā imesaṃ gāthāpadānaṃ
atthaṃ vaṇṇayissāma. 7- Kiñca maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ? jambūdīpe kira tattha tattha
nagaradvārasaṇṭhāgārasabhādīsu mahājanā 8- sannipatitvā hiraññasuvaṇṇaṃ datvā
@Footnote: 1 cha.Ma., i. na kacche nopi paṭivāde 2 oṇatuṇṇate  3 cha.Ma. devatāyo
@4 cha.Ma., i. kañcideva  5 cha.Ma., i. ettha  6 cha.Ma., i. aṭṭhāsi
@7 cha.Ma., i. vaṇṇayissāmi  8 cha.Ma., i. mahājano
Nānappakāraṃ sītāharaṇādikaṃ bāhirakathaṃ 1- kathāpenti, 2- ekekā kathā catumāsaccayena
niṭṭhāti. Tattha ekadivasaṃ maṅgalakathā samuṭṭhāsi "kinnukho maṅgalaṃ, kiṃ diṭṭhaṃ
maṅgalaṃ, kiṃ sutaṃ maṅgalaṃ, kiṃ mutaṃ maṅgalaṃ, ko maṅgalaṃ jānātī"ti.
         Atha diṭṭhamaṅgaliko nāmeko puriso āha "ahaṃ maṅgalaṃ jānāmi,
diṭṭhaṃ loke maṅgalaṃ, diṭṭhaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ. Seyyathīdaṃ?  idhekacco
kālasseva vuṭṭhāya vātasakuṇaṃ 3- vā passati, veḷuvalaṭṭhiṃ vā gabbhiniṃ vā kumārake
vā alaṅkatapaṭiyatte puṇṇaghaṭe vā allarohitamacchaṃ vā ājaññaṃ vā ājaññarathaṃ
vā asubhaṃ vā gāviṃ vā kapilaṃ vā, yaṃ vā panaññaṃpi kiñci evarūpaṃ
abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ passati, idaṃ vuccati diṭṭhamaṅgalan"ti. Tassa vacanamekacce
aggahesuṃ, ekacce nāggahesuṃ. Ye nāggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.
         Atha sutamaṅgaliko nāmeko puriso āha "cakkhu nāmetaṃ bho sucimpi
asucimpi passati, tathā sundarampi, asundarampi, manāpampi, amanāpampi. Yadi tena
diṭṭhaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā. Tasmā na diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, apica kho
pana sutaṃ maṅgalaṃ. Sutaṃ nāma abhimaṅgalasammato saddo. Seyyathīdaṃ? idhekacco
kālasseva vuṭṭhāya vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā
sumanāti vā sirīti vā sirivaḍḍhāti vā ajja sunakkhattaṃ sumuhuttaṃ sudivasaṃ
sumaṅgalanti vā evarūpaṃ vā yaṅkiñci abhimaṅgalasammataṃ saddaṃ suṇāti, idaṃ vuccati
sutamaṅgalan"ti. Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce nāggahesuṃ. Ye
nāggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.
         Atha mutamaṅgaliko nāmeko puriso āha "sotampi nāmetaṃ bho
sādhumpi asādhumpi manāpampi amanāpampi saddaṃ suṇāti. Yadi tena sutaṃ maṅgalaṃ
siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā. Tasmā na sutaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana mutaṃ maṅgalaṃ.
Mutannāma abhimaṅgalasammataṃ gandharasaphoṭṭhabbaṃ. Seyyathīdaṃ? idhekacco kālasseva
Vuṭṭhāya padumagandhādipupphagandhaṃ vā ghāyati, pussadantakaṭṭhaṃ 4- vā khādati, paṭhaviṃ vā
āmasati, haritasassaṃ vā allagomayaṃ vā kacchapaṃ vā tilavāhaṃ 5- vā pupphaṃ vā
@Footnote: 1 cha.Ma. sītāharaṇādikathaṃ  2 cha.Ma., i. kathāpeti
@3 cha.Ma. cātakasakuṇaṃ, Sī. bāsamānasakuṇaṃ, i. bāsasakuṇaṃ 4 cha.Ma.,
@i. phussa...evamuparipi  5 cha.Ma. tilaṃ
Phalaṃ vā āmasati, pussamattikāya vā sammālimpati, pussasāṭakaṃ vā nivāseti,
pussaveṭṭhanaṃ vā dhāreti, yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ gandhaṃ
vā ghāyati, rasaṃ vā sāyati, phoṭṭhabbaṃ vā phusati, idaṃ vuccati mutamaṅgalan"ti.
Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce nāggahesuṃ.
         Tattha na diṭṭhamaṅgaliko sutamutamaṅgalike asakkhi saññāpetuṃ, na
tesaṃ aññataro itare dve. Tesu ca manussesu ye diṭṭhamaṅgalikassa vacanaṃ
gaṇhiṃsu, te "diṭṭhaṃyeva maṅgalan"ti gatā. Ye sutamutamaṅgalikānaṃ, te "sutaṃyeva
mutaṃyeva maṅgalan"ti gatā. Evamayaṃ maṅgalakathā sakalajambūdīpe pākaṭā jātā.
         Atha sakalajambūdīpe manussā gumbagumbā hutvā "kinnukho maṅgalan"ti
maṅgalāni cintayiṃsu. Tesaṃ manussānaṃ ārakkhadevatā taṃ kathaṃ sutvā tatheva maṅgalāni
cintayiṃsu, tāsaṃ devatānaṃ bhummadevatā mittā honti, atha tato sutvā
bhummadevatāpi tatheva maṅgalāni cintayiṃsu, tāsampi devatānaṃ ākāsaṭṭhakadevatā mittā
honti, ākāsaṭṭhakadevatānampi  cātummahārājikā devatā mittā honti, eteneva
upāyena yāva sudassīdevatānaṃ akaniṭṭhadevatā mittā honti, atha tato  sutvā
akaniṭṭhadevatāpi tatheva gumbagumbā hutvā maṅgalāni cintayiṃsu. Evaṃ yāva
dasasahassacakkavāḷesu sabbattha maṅgalacintā udapādi. Uppannā ca "idaṃ maṅgalaṃ
idaṃ maṅgalan"ti vinicchayamānāpi appattā eva vinicchayaṃ dvādasa vassāni
aṭṭhāsi. Sabbe manussā ca devā ca brahmamāno ca ṭhapetvā ariyasāvake
diṭṭhasutamutavasena tidhā bhinnā, ekopi "idameva maṅgalan"ti yathābhuccato
niṭṭhaṅgato nāma nāhosi, maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.
         Kolāhalaṃ nāma pañcavidhaṃ kappakolāhalaṃ  cakkavattikolāhalaṃ buddhakolāhalaṃ
maṅgalakolāhalaṃ moneyyakolāhalanti. Tattha kāmāvacarā devā vimuttasirā
vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā
ativiyarūpavesadhārino 1-  hutvā "vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ hessati, 2-
ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddo  ussussissati, 3- ayañca mahāpaṭhavī
sinerupabbatarājā
@Footnote: 1 cha.Ma. ativiya virūpavesadhārino  2 cha.Ma. hohiti  3 cha.Ma., i. sussissati
Ca uḍḍayhissati vinassissati, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ
mārisā bhāvetha, karuṇaṃ bhāvetha muditaṃ bhāvetha upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ
upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hotha, jāgaratha mā pamādathā"ti
manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma.
         Kāmāvacarā devā eva "vassasatassa accayena cakkavattirājā loke
uppajjissatī"ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma.
Suddhāvāsā pana devā brahmābharaṇehi 1- alaṅkaritvā brahmaveṭhanaṃ sīse katvā
pītisomanassajātā buddhaguṇadhārino 2- "vassasahassassa accayena buddho loke
uppajjissatī"ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma.
Suddhāvāsā eva devā devamanussānaṃ cittaṃ ñatvā "dvādasannaṃ vassānaṃ
accayena sammāsambuddho maṅgalaṃ kathessatī"ti manussapathe vicaritvā ārocenti.
Idaṃ maṅgalakolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā eva devā "sattannaṃ vassānaṃ accayena
aññataro bhikkhu bhagavatā saddhiṃ samāgamma moneyyapaṭipadaṃ pucchissatī"ti manussapathe
vicaritvā ārocenti. Idaṃ moneyyakolāhalaṃ nāma. Imesu pañcasu kolāhalesu
diṭṭhamaṅgalādivasena tidhā bhinnesu devamanussesu idaṃ maṅgalakolāhalaṃ loke
uppajji. 3-
         Atha devesu manussesu ca vicinitvā vicinitvā maṅgalāni alabhamānesu
dvādasannaṃ vassānaṃ accayena tāvatiṃsakāyikā devā saṅgamma samāgamma evaṃ
samacintesuṃ "seyyathāpi mārisā gharasāmiko antoparijjanānaṃ, 4- gāmasāmiko
gāmavāsīnaṃ, rājā sabbamanussānaṃ, evameva ayaṃ sakko devānamindo amhākaṃ
aggo ca seṭṭho ca yadidaṃ puññatejena  5- issariyena paññāya dvinnaṃ
devalokānaṃ adhipati, yannūna mayaṃ sakkaṃ devānamindaṃ etamatthaṃ puccheyyāmā"ti. Tā
sakkassa santikaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ taṃkhaṇānurūpaṃ nivāsanābharaṇasassirīkasarīraṃ
aḍḍhateyyakoṭiaccharāgaṇaparivutaṃ pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāvarāsane nisinnaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma., i....bharaṇena  2 cha.Ma., i. vādino
@3 cha.Ma. imesu pañcasu kolāhalesu devamanussānaṃ idaṃ maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji
@4 cha.Ma., i. antogharajanānaṃ  5 cha.Ma. puññena tejena
Abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā etadavocuṃ "yagghe mārisa jāneyyāsi, etarahi
maṅgalapañhā samuṭṭhitā, eke `diṭṭhaṃ maṅgalan'ti vadanti, eke `sutaṃ maṅgalan'ti,
eke `mutaṃ maṅgalan'ti, tattha mayañca aññe ca aniṭṭhaṅgatā, sādhu vata no
tvaṃ yāthāsabhāvato byākarohī"ti. Devarājā pakatiyāpi paññavā "ayaṃ maṅgalakathā
kattha paṭhamaṃ samuṭṭhitā"ti āha. "mayaṃ deva cātummahārājikānaṃ assumhā"ti āhaṃsu.
Tato cātummahārājikā ākāsaṭṭhakadevatānaṃ, ākāsaṭṭhakadevatā bhummadevatānaṃ,
bhummadevatā manussārakkhadevatānaṃ, manussārakkhadevatā "manussaloke samuṭṭhitā"ti
āhaṃsu.
         Atha ne 1- sakko devānamindo "sammāsambuddho kattha vasatī"ti
pucchi. "manussaloke devā"ti āhaṃsu. Taṃ bhagavantaṃ koci pucchīti. Na koci devāti.
Kinnukho nāma tumhe mārisā aggiṃ chaḍḍetvā khajjopanakaṃ ujjāletha, yena
tumhe anavasesamaṅgaladesakaṃ taṃ bhagavantaṃ atikkamitvā 2- maṃ pucchitabbaṃ maññetha,
āgacchatha mārisā, taṃ bhagavantaṃ pucchāma, addhā sassirīkaṃ pañhaveyyākaraṇaṃ
labhissāmāti ekaṃ devaputtaṃ āṇāpesi "tvaṃ pana bhagavantaṃ pucachā"ti. So
devaputto taṃ khaṇānurūpena alaṅkārena attānaṃ alaṅkaritvā vijjuriva vijjotamāno
devagaṇaparivuto jetavanamahāvihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā
maṅgalapañhaṃ pucchanto gāthāya ajjhabhāsi "bahūdevā manussā ca. .pe.
Maṅgalamuttaman"ti.
                        Idaṃ maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ
                          -------------
                        bahū devātigāthāvaṇṇanā
         [2] Idāni gāthāpadānaṃ atthavaṇṇanā hoti. Tattha bahūti
aniyamitasaṅkhyāniddeso, tena anekasatā anekasahassā anekasatasahassāti vuttaṃ hoti.
Dibbantīti devā, pañcahi kāmaguṇehi kīḷanti, attano vā siriyā jotantīti 3-
attho. Apica devāti tividhā devā sammatiupapattivisuddhidevavasena. 4- Yathāha:-
         "devāti tayo devā sammatidevā upapattidevā visuddhidevā. Tattha
       sammatidevā nāma rājāno deviyo rājakumāRā. Upapattidevā nāma
@Footnote: 1 cha.Ma..i. ayaṃ saddo na dissati  2 Sī. atisitvā  3 cha.Ma. jotentīti
@4.....visuddhivasena
     Cātummahārājike deve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma
     arahanto vuccatīti. 1-
         Tesu idha upapattidevā adhippetā. Manuno apaccāti manussā.
Porāṇā pana bhaṇanti:- manassa 2- ussannatāya manussā, te jambūdīpakā
aparagoyānikā 3- uttarakurukā pubbavidehakāti catubbidhā, idha jambūdīpakā
adhippetā. Maṅgalanti mahanti imehi sattāti maṅgalāni, iddhiṃ vuḍḍhiñca
pāpuṇātīti attho. Acintayunti cintesuṃ. Ākaṅkhamānāti icchamānā patthamānā
pihayamānā. Sotthānanti sotthibhāvaṃ, sabbesaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ sobhaṇānaṃ
sundarānaṃ kalyāṇānaṃ dhammānaṃ atthitanti vuttaṃ hoti. Brūhīti desehi pakāsehi,
ācikkhāhi vivara vibhaja uttānīkarohi. Maṅgalanti iddhikāraṇaṃ vuḍḍhikāraṇaṃ
sabbasampattikāraṇaṃ. Uttamanti vissitthaṃ 4- pavaraṃ sabbalokahitasukhāvahanti yaṃ gāthāya
anupubbapadavaṇṇanā. 5-
         Ayampana piṇḍattho:- so devaputto dasasahassacakkavāḷesu devatāyo
maṅgalapañhaṃ sotukāmatāya imasmiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā ekavālaggakoṭi-
okāsamatte 6- dasampi vīsampi tiṃsampi cattāḷīsampi paññāsampi saṭṭhimpi
sattatipi asītipi sukhumattabhāve nimminitvā sabbadevamārabrahmāno siriyā ca tejasā
ca adhigayha virocamānaṃ paññattapavarabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ parivāretvā
ṭhitā disvā tasmiñca samaye anāgatānampi sakalajambūdīpakānaṃ manussānaṃ cetasā
cetoparivitakkamaññāya sabbadevamanussānaṃ vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ āha:-
                bahū devā manussā ca        maṅgalāni acintayuṃ
                ākaṅkhamānā sotthānaṃ       brūhi maṅgalamuttamanti.
         Tesaṃ devānaṃ anumatiyā manussānañca anuggahena mayā puṭṭho
samāno yaṃ sabbesameva amhākaṃ ekantahitasukhāvahanato uttamaṃ maṅgalaṃ, taṃ no
anukampaṃ upādāya brūhi bhagavāti.
@Footnote: 1 khu cūḷa, 30/214/112 (sayā)  2 cha.Ma. manaso ussannatāya 3 cha.Ma.aparagoyānakā
@4 cha.Ma. visiṭṭhaṃ  5 Sī.,i. anupadavaṇṇanā  6 ka. ekavālaggakoṭimatte
                       Asevanā cātigāthāvaṇṇanā
         [3] Devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā "asevanā ca bālānan"ti
gāthamāha. Tattha asevanāti abhajanā apayirupāsanā. Bālānanti balanti na
jānantīti bālā 1- assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti adhippāyo.
Tesaṃ bālānaṃ. Paṇḍitānanti paṇḍantīti 2- paṇḍitā, sandiṭṭhikasamparāyikesu
atthesu ñāṇagatiyā gacchantīti adhippāyo. Tesaṃ paṇḍitānaṃ. Sevanāti bhajanā
payirupāsanā taṃsahāyatā taṃsampavaṅkatā. 3- Pūjāti sakkāragarukāramānanavandanā.
Pūjaneyyānanti pūjārahānaṃ. Etammaṅgalamuttamanti yā ca bālānamasevanā, yā ca
paṇḍitānaṃ sevanā, yā ca pūjā, taṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā āha "etammaṅgalamuttaman"ti.
Yaṃ tayā puṭṭhaṃ "brūhi maṅgalamuttaman"ti, ettha tāva etammaṅgalamuttamanti
gaṇhāhīti vuttaṃ hoti. Ayametissā gāthāya padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā panassā evaṃ veditabbā:- evametaṃ devaputtassa
vacanaṃ sutvā bhagavā "asevanā ca bālānan"ti imaṃ gāthamāha. Tattha yasmā
catubbidhā gāthā 4- pucchitagāthā apucchitagāthā sānusandhikagāthā ananusandhikagāthāti.
Tattha "pucchāmi taṃ gotama bhūripañña, kathaṃkaro sāvako sādhu hotī"ti 5- ca "kathaṃ
nu tvaṃ mārisa oghamatarī"ti  6- ca evamādīsu pucchitena kathitā pucchitagāthā. "yaṃ
pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato"ti. Evamādīsu 7- apucchitena attajjhāsaya-
vaseneva kathitā apucchitagāthā. Sabbāpi buddhānaṃ kathā 8- "sanidānāhaṃ bhikkhave
dhammaṃ desessāmī"ti 9- vacanato sānusandhikagāthā. Ananusandhikagāthā imasmiṃ sāsane
natthi. Evametāsu gāthāsu ayaṃ devaputtena pucchitena bhagavatā kathitattā
pucchitagāthā. Yañca 10- yathā cheko puriso kusalo maggassa kusalo amaggassa
maggaṃ puṭṭho paṭhamaṃ vijahitabbaṃ ācikkhitvā pacchā gahetabbaṃ ācikkhati "amukasmiṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. balanti assasantīti bālā, i. balanti anantīti bālā  2 Sī. paṇḍentīti
@3 cha.Ma. taṃsampavaṅkatā taṃsamaṅgitā  4 Sī.,i. kathā
@5 khu.su. 25/379/406 dhammikasutta
@6 saṃ. sagā. 15/1/1 7 khu.su. 25/768/484 dvayatānupassanāsutta 8 cha.Ma. gāthā
@9 aṃ. tika. 20/126/269 gotamakacetiyasutta, abhi. kathā. 37/1739/594 dhammadesanākathā
@(sayā)  10 cha.Ma. ayañca, i. pucchitakathāyañca
Nāma ṭhāne dvedhāpatho hoti, tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhā"ti, 1- evaṃ
sevitabbāsevitabbesu asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhati. Bhagavā ca
maggakusalapurisasadiso. Yathāha:-
         "puriso maggakusaloti kho bhikkhave 2- tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato
    sammāsambuddhassa. So hi kusalo imassa lokassa, kusalo parassa
    lokassa, kusalo macacudheyyassa, kusalo amaccudheyyassa, kusalo māradheyyassa,
    kusalo amāradheyyassā"ti.
         Tasmā paṭhamaṃ asevitabbaṃ ācikkhanto āha "asevanā ca bālānan"ti,
sevitabbaṃ ācikkhanto āha "paṇḍitānañca sevanā"ti. Vijahitabbamaggo viya hi
paṭhamaṃ bālā na sevitabbā na payirupāsitabbā, tato gahetabbamaggo viya
paṇḍitā sevitabbā payirupāsitabbāti. Kasmā pana bhagavatā maṅgalaṃ kathentena
paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti? vuccate:- yasmā imaṃ
diṭṭhādīsu maṅgaladiṭṭhiṃ bālānaṃ sevanāya devamanussā gaṇhiṃsu, sā ca amaṅgalaṃ,
tasmā tesaṃ taṃ idhalokaparalokatthabhañjakaṃ akalyāṇamittasaṃsaggaṃ garahantena
ubhayalokatthasādhakañca kalyāṇamittaṃ saṃsaggaṃ pasaṃsantena bhagavatā paṭhamaṃ bālānaṃ asevanā
paṇḍitānañca sevanā kathitāti.
         Tattha bālā nāma yekeci pāṇātipātādidasaakusalakammapathasamannāgatā
sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha "tīṇimāni bhikkhave bālassa
bālalakkhaṇānī"ti suttaṃ. 3- Apica pūraṇakassapādayo cha satthāro devadatta-
kokālikakaṭamoraka 4- tissakhaṇḍadeviyāputtasamuddadattaciñcamāṇavikādayo atītakāle ca
dīghavidassa bhātāti ime aññe ca evarūpā sattā bālāti veditabbā.
         Te aggipadittamiva agāraṃ attanā duggahitena attānañca attano
vacanakārake ca vināsenti. Yathā dīghavidassa bhātā catubuddhantaraṃ saṭṭhīyojanamattena
attabhāvena uttāno patito mahāniraye paccati, yathā ca tassa diṭṭhiṃ abhirucitāni 5-
@Footnote: 1 cha.Ma., i. gaṇhathā"ti  2 cha.Ma., i. kho tissa
@3 aṃ. tika. 20/3/97 cintisutta, upari. 14/246/214 bālapaṇḍitasutta
@4 cha.Ma.....modaka...  5 cha.Ma. abhirucanakāni
Pañca kulasatāni tasseva sahabyataṃ upapannāni mahāniraye paccanti. Vuttañcetaṃ
bhagavatā:-
         "seyyathāpi bhikkhave naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto 1-
    kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phussitaggaḷāni
    pihitavātapānāni, evameva kho bhikkhave yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni
    tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Yekeci upaddavā uppajjanti
    .pe. Yekeci upasaggā .pe. No paṇḍitato. Iti kho bhikkhave
    sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, na upaddavo
    paṇḍito, saupasaggo bālo, na upasaggo paṇḍito"ti. 2-
         Apica pūtimacchasadiso bālo, pūtimacchabandhapattapuṭasadiso hoti
tadupasevī, chaḍḍanīyatañca jigucchanīyatañca āpajjati viññūnaṃ. Vuttañcetaṃ:-
              pūtimacchaṃ kusaggena         yo naro upanayhati
              kusāpi pūtī vāyanti        evaṃ bālūpasevanāti. 3-
Akittipaṇḍito vāpi sakkena devindena vare diyyamāne evamāha:-
              bālaṃ na passe na suṇe     na ca bālena saṃvase
              bālenāllāpasallāpaṃ      na kare na ca rocaye.
              Kinnu te akaraṃ bālo      vada kassapa kāraṇaṃ
              kena kassapa bālassa       dassanaṃ nābhikaṅkhasi.
              Anayaṃ nayatī dummedho       adhurāyaṃ niyuñjati
              dunnayo seyyaso hoti     sammā vuttopi kuppati
              vinayaṃ so na jānāti       sādhu tassa adassananti. 4-
         Evaṃ bhagavā sabbākārena bālūpasevanaṃ garahanto "bālānamasevanaṃ
maṅgalan"ti vatvā idāni paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto "paṇḍitānañca sevanā
maṅgalan"ti. Āha. Tattha paṇḍitā nāma yekeci pāṇātipātā
@Footnote: 1 Sī.,i. aggi mukko  2 aṃ. tika. 20/1/96 bhayasutta
@3 khu.jā. 27/2152/437 sattigumbajātakaṃ, khu.iti. 25/76/292 sukhapatthanāsutta
@ khu.jā. 28/862/303 (sayā)  4 khu.jā. 27/1813/355 akittijātakaṃ
Veramaṇīādidasakusalakammapathasamannāgatā sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha:-
"tīṇimāni bhikkhave paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇānī"ti 1- suttaṃ. Apica
buddhapaccekabuddhaasītimahāsāvakā aññe ca tathāgatassa sāvakā sunettamahāgovindavidhura-
sarabhaṅgamahosathasutasomanimirājaayogharakumāraakittipaṇḍitādayo ca paṇḍitāti veditabbā.
         Te bhaye viya rakkhā andhakāre viya padīpo khuppipāsādidukkhābhibhave viya
annapānādipaṭilābho attano vacanakārānaṃ 2- sabbabhayaupaddavūpasaggaviddhaṃsanasamatthā
honti. Tathā hi tathāgataṃ āgamma asaṅkheyyā aparimāṇā devamanussā āsavakkhayaṃ
pattā, brahmaloke patiṭṭhitā, devaloke patiṭṭhitā, sugatiloke uppannā,
sāriputtatthere cittaṃ pasādetvā catūhi paccayehi theraṃ upaṭṭhahitvā asīti
kulasahassāni sagge nibbattāni. Tathā mahāmoggallānamahākassapappabhūtīsu sabbesu
mahāsāvakesu, sunettassa satthuno sāvakā appekacce brahmaloke uppajjiṃsu,
appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ .pe. Appekacce
gahapatimahāsālakulānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu. Vuttañcetaṃ:-
             "natthi bhikkhave paṇḍitato bhayaṃ, natthi paṇḍitato upaddavo,
               natthi paṇḍitato upasaggo"ti. 3-
         Apica tagaramālādigandhabhaṇḍasadiso paṇḍito, tagaramālāgandhabhaṇḍa-
pariveṭhanapattasadiso hoti tadupasevī, bhāvanīyatañca manuññatañca āpajjati viññūnaṃ
vuttañcetaṃ:-
               tagarañca palāsena          yo naro upanayhati
               pattāpi surabhī vāyanti       evaṃ dhīrūpasevanāti. 4-
         Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha:-
               dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ        dhīrena saha saṃvase
               dhīrenāllāpasallāpaṃ        taṃ kare tañca rocaye.
               Kinnu te akaraṃ dhīro        vada kassapa kāraṇaṃ
               kena kassapa dhīrassa         dassanaṃ abhikaṅkhasi.
@Footnote: 1 aṃ. tika. 20/3/98 cintīsutta Ma. upari. 14/243/221 bālapaṇḍitasutta
@2 cha.Ma., i. vacanakarānaṃ  3 aṃ. tika. 20/1/96 bhayasutta
@4 khu.iti. 25/76/292 sukhapatthanāsutta, khu.jā. 27/215/437 (sayā)
@khu.jā. 28/862/303 (sayā)
              Nayaṃ nayatī medhāvī      adhurāyaṃ na yuñjati
              sunayo seyyaso hoti   sammā vutto na kuppati
              vinayaṃ so pajānāti     sādhu tena samāgamoti. 1-
         Evaṃ bhagavā sabbākārena paṇḍitūpasevanaṃ pasaṃsanto "paṇḍitānaṃ
sevanaṃ 2- maṅgalan"ti vatvā idāni tāya bālānaṃ asevanāya paṇḍitānaṃ sevanāya
ca anupubbena pūjaneyyabhāvaṃ upagatānaṃ pūjaṃ pasaṃsanto "pūjā ca pūjaneyyānaṃ
maṅgalan"ti āha. Tattha pūjaneyyā nāma sabbadosavirahitattā sabbaguṇasamannāgatattā
ca buddhā bhagavanto, tato paccekasambuddhā ariyasāvakā ca. Tesañhi
pūjā appakāpi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti, sumanamālākāramallikādayo cettha
nidassanaṃ.
         Tatthekaṃ nidassanamattaṃ bhaṇāma:- bhagavā kira 3- ekadivasaṃ pubbaṇhasamayaṃ
nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi, athakho sumano mālākāro
rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa pupphāni gahetvā gacchanto addasa
bhagavantaṃ nagaradvāraṃ anuppattaṃ pāsādikaṃ pāsādanīyaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa-
asītyānubyañjanapaṭimaṇḍitaṃ buddhasiriyā jalantaṃ, disvānassa etadahosi "rājā
pupphāni gahetvā sataṃ vā sahassaṃ vā dadeyya, tañca idhalokamattameva sukhaṃ bhaveyya,
bhagavato pana pūjā appameyyaasaṅkheyyaphalā dīgharattaṃ hitasukhāvahā hoti, handāhaṃ
imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjemī"ti pasannacitto ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ gahetvā bhagavato
paṭimukhaṃ khipi, pupphāni ākāsena gantvā bhagavato upari mālāvitānaṃ hutvā
aṭṭhaṃsu. Mālākāro tamānubhāvaṃ disvā pasannataracitto puna ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ
khipi, tānipi gantvā mālākañcukā 4- hutvā aṭṭhaṃsu. Evaṃ aṭṭha pupphamuṭṭhiyo
puna khipi, tāni gantvā pupphakūṭāgāraṃ hutvā aṭṭhaṃsu.
         Bhagavā antokūṭāgāre ahosi, mahājanakāyo sannipati. Bhagavā
mālākāraṃ pasaṃsanto 5- sitaṃ pātvākāsi. Ānandatthero "na buddhā nāma 6-
@Footnote: 1 khu.jā. 27/1819/355 akittijātakaṃ  2 cha.Ma. sevanā  3 cha.Ma. hi
@4 cha.Ma. mālākañcuko  5 cha.Ma. passanto  6 cha.Ma., i. ayaṃ saddo na dissati
Ahetu apaccayā sitaṃ pātuṃ karontī"ti sitakāraṇaṃ pucchi. Bhagavā āha "eso
ānanda mālākāro imissā pūjāya ānubhāvena satasahassakappe devesu ca
manussesu ca saṃsaritvā pariyosāne sumanissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī"ti.
Vacanapariyosāne dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi:-
              "tañca kammaṃ kataṃ sādhu,    yaṃ katvā nānutappati
               yassa patīto 1- sumano,  vipākaṃ paṭisevatī"ti. 2-
         Gāthāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.
         Evaṃ appakāpi tesaṃ pūjā dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti veditabbā.
Sā ca āmisapūjāva, ko pana vādo paṭipattipūjāya. Yato ye kulaputtā
saraṇagamanasikkhāpadapaṭiggahaṇena uposathaṅgasamādānena ca catupārisuddhisīlādīhi ca
attano guṇehi bhagavantaṃ pūjenti, ko tesaṃ pūjāya phalaṃ vaṇṇayissati. Te hi
tathāgataṃ paramāya pūjāya pūjentīti vuttā. Yathāha:-
         "yo kho ānanda bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā
   vā dhammānudhammapaṭipanno viharati sāmīcipaṭipanno anudhammacārī, so
   tathāgataṃ sakkaroti garukaroti māneti pūjeti paramāya pūjāyā"ti. 3-
Etenānusārena paccekabuddhaariyasāvakānampi pūjāya hitasukhāvahatā veditabbā.
         Apica gahaṭṭhānaṃ kaniṭṭhassa jeṭṭhabhātāpi bhaginīpi pūjaneyyā, puttassa
mātāpitaro, kulavadhūnaṃ sāmikasassusasurāti evamettha pūjaneyyā veditabbā.
Etesampi hi pūjā kusaladhammasaṅkhātattā āyuādivuḍḍhihetuttā ca maṅgalameva.
Vuttañhetaṃ:-
         "te metteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā brahmaññā kule
jeṭṭhāpacāyino, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti, te kusalānaṃ dhammānaṃ
samādānahetu āyunāpi vaḍḷissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissantī"ti ādi. 4-
         Idāni yasmā "yaṃ yattha maṅgalaṃ. Vavatthapetvā tantassa, maṅgalattaṃ
vibhāvaye"ti iti mātikā nikkhittā, tasmā idaṃ vuccati:- evametissā gāthāya
@Footnote: 1 ka. pītito  2 khu.dha. 25/68/29 sumanamālākāravatthu
@3 dī. mahā. 10/99/121 mahāparinibbānasutta  4 dī. pāṭi. 11/105/63 cakkavattisutta
Bālānaṃ asevanā, paṇḍitānaṃ sevanā, pūjaneyyānaṃ ca pūjāti tīṇi maṅgalāni
vuttāni, tattha bālānaṃ asevanā bālasevanapaccayabhayādiparittāṇena
ubhayalokatthahetuttā, paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjā ca tāsaṃ phalavibhūtivaṇṇanāyaṃ
vuttanayeneva nibbānasugatihetuttā maṅgalanti veditabbā. Ito paraṃ pana mātikaṃ
adassetvā evaṃ yaṃ yattha maṅgalaṃ, taṃ vavatthapessāma tassa maṅgalattaṃ
vibhāvayissāmāti.
          Niṭṭhitā asevanā ca bālānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
                           -----------
                    Paṭirūpadesavāso cātigāthāvaṇṇanā
         [4] Evaṃ bhagavā "brūhi maṅgalamuttaman"ti ekaṃ ajjhesitopi appaṃ
yācito bahudāyako uḷārapuriso viya ekāya gāthāya tīṇi maṅgalāni vatvā tato
uttarimpi 1- devatānaṃ sotukāmatāya maṅgalānaṃ atthitāya ca 2- yesaṃ yesaṃ yaṃ yaṃ
anukūlaṃ, te te satte tattha tattha maṅgale niyojetukāmatāya ca "paṭirūpadesavāso
cā"ti ādīhi gāthāhi punapi anekāni maṅgalāni vuttumāraddho. Tattha paṭhamagāthāya
tāva paṭirūpoti anucchaviko. Desoti gāmopi nigamopi nagarampi janapadopi
yokoci sattānaṃ nivāsokāso. Vāsoti tattha nivāso. Pubbeti purā atītāsu
jātīsu. Katapuññatāti upacitakusalatā. Attāti cittaṃ vuccati sakalo vā attabhāvo,
sammāpaṇidhīti tassa attano sammā paṇidhānaṃ niyuñjanaṃ ṭhapananti vuttaṃ hoti.
Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā:- paṭirūpadesavāso nāma yattha
catasso parisā vicaranti, dānādīni puññakiriyāvatthūni vattanti, navaṅgasatthusāsanaṃ
dippati, 3- tattha nivāso sattānaṃ puññakiriyāya paccayattā maṅgalanti vuccati.
Sīhaḷadīpapaviṭṭhakevaṭṭādayo cettha nidassanaṃ.
         Aparo nayo:- paṭirūpadesavāso nāma bhagavato bodhimaṇḍappadeso
dhammacakkappavattitappadeso  dvādasayojanāya parisāya majjhe sabbatitthiyamataṃ 4-
bhinditvā yamakapāṭihāriyadassitagaṇḍām 6- barukkhamūlappadeso devorohaṇappadeso, yo
@Footnote: 1 cha.Ma. uttaripi  2 cha.Ma. ca saddo na dissati  3 cha.Ma. dibbati
@4 ka. sabbatitthayamadaṃ  5 cha.Ma.....kaṇḍamba....
Vā panaññopi sāvatthīrājagahādibuddhādhivāsappadeso, tattha nivāso sattānaṃ
chaanuttariyappaṭilābhapaccayato maṅgalanti vuccati.
         Aparo nayo 1-:- puratthimāya disāya kajaṅgalannāma 2- nigamo,
tassa parena mahāsālā, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe.
Dakkhiṇapuratthimāya disāya sallavatī 3- nāma nadī, tato paraṃ paccantimā janapadā,
orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato paraṃ
paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūnaṃ 4- nāma brāhmaṇagāmo,
tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usīraddhajo
nāma pabbato, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Ayaṃ majjhimapadeso 5-
āyāmena tīṇi yojanasatāni, vitthārena aḍḍhateyyasatāni 6- parikkhepena
nava yojanasatāni honti, eso paṭirūpadeso nāma.
      Ettha catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakā
cakkavattirājāno 7- uppajjanti, ekaṃ asaṅkheyyaṃ kappasatahassañca
pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, dve
asaṅkheyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekasambuddhā ca, cattāri
aṭṭha soḷasa vā asaṅkheyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sammāsambuddhā
ca uppajjanti. Tattha sattā cakkavattirañño ovādaṃ gahetvā pañcasu sīlesu
patiṭṭhāya saggaparāyanā honti. Tathā paccekasambuddhānaṃ ovāde patiṭṭhāya,
sammāsambuddhasāvakānampana ovāde patiṭṭhāya saggaparāyanā nibbānaparāyanā ca
honti. Tasmā tattha vāso imāsaṃ sampattīnaṃ paccayato maṅgalanti vuccati.
         Pubbe ca katapuññatā nāma atītajātiyā buddhapaccekabuddhakhīṇāsave
ārabbha upacitakusalatā, sāpi maṅgalaṃ. Kasmā? buddhapaccekabuddhe sammukhā 8-
dassetvā buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhā sutāya catuppadikāyapi gāthāya
pariyosāne arahattaṃ pāpuṇātīti 9- katvā yo ca manusso pubbe katādhikāro
@Footnote: 1 vinaYu. mahā. 5/259/24 cammakkhandhaka  2 cha.Ma. gajaṅgalaṃ  3 Sī., i. salalavatī
@4 cha.Ma. thūṇaṃ  5 cha.Ma. majjhimadeso  6 cha.Ma. aḍḍhateyyāni  7 cha.Ma. cakkavattī
@8 cha.Ma. buddhapaccekabuddhasammukhato  9 cha.Ma. pāpetīti, Sī.i. arahattaṃ pāpuṇanato
Ussannakusalamūlo hoti, so teneva kusalamūlena vipassanaṃ uppādetvā āsavakkhayaṃ
pāpuṇāti yathā rājā mahākappino aggamahesī ca. Tena vuttaṃ "pubbe ca
katapuññatā maṅgalan"ti.
         Attasammāpaṇidhi nāma idhekacco attānaṃ dussīlaṃ susīle 1- patiṭṭhāpeti,
assaddhaṃ saddhāsampadāya patiṭṭhāpeti, macchariṃ cāgasampadāya patiṭṭhāpeti. Ayaṃ
vuccati "attasammāpaṇidhī"ti, eso ca maṅgalaṃ. Kasmā? diṭṭhadhammikasamparāyika-
verappahānavividhānisaṃsādhigamahetuto. 2-
         Evaṃ imissāpi gāthāya paṭirūpadevāso ca, pubbe ca katapuññatā,
attasammāpanidhi cāti 3- tīṇiyeva maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha
vibhāvitamevāti.
           Niṭṭhitā paṭirūpadesavāso cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
                          -------------
                      Bāhusaccañcāti gāthāvaṇṇanā
         [5] Idāni bāhusaccañcāti ettha bāhusaccanti bahussutabhāvo.
Sippanti yaṃ kiñci hatthakosallaṃ. Vinayoti kāyavācācittavinayanaṃ. Susikkhitoti
suṭaṭhu sikkhito. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Yāti aniyamaniddeso. 4- Vācāti girā
byappatho. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā:- bāhusaccaṃ nāma yantaṃ
"sutadharo hoti sutasannicayo"ti ca 5- "idhekaccassa bahussutaṃ 6- hoti, suttaṃ geyyaṃ
veyyākaraṇan "ca 7- evamādinā nayena satthusāsanadharattaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ
akusalappahānakusalādhigamahetuto anupubbena paramatthasaccasacachikiriyahetuto ca maṅgalanti
vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā:-
         "sutavā ca kho bhikkhave ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti,
    sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī"ti. 8-
@Footnote: 1 cha.Ma., i. sīle  2 cha.Ma.,i....hetutoti  3 ka. ceti 4 cha.Ma. aniyataniddeso
@5 Ma.Ma. 12/339/301 mahāgosiṅgasutta, aṃ. catukka. 21/22/26 dutiyauruvelasuttaṃ
@6 cha.Ma. bahukaṃ suttaṃ  7 aṃ catukka. 21/6/8 appasutasutta
@8 aṃ. sattaka. 23/64/111 nagaropamasutta (syā)
   Aparampi vuttaṃ:-
         "dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā
    nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto
    ussahati, ussahanto tulayati, tulayanto padahati, padahanto kāyena
    ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca paṭivijjha 1- passatī"ti. 2-
         Apica āgāriyabāhusaccampi 3- yaṃ anavajjaṃ, taṃ ubhayalokahitasukhāvahanato
maṅgalanti vehitabbaṃ.
         Sippaṃ nāma āgāriyasippañca 3- anāgāriyasippañca. 4- Tattha āgāriyasippaṃ
nāma yaṃ parapāṇūparodhavirahitamakusalavivajjitaṃ maṇikārasuvaṇṇakārakammādi, 5- taṃ
idha lokatthāvahanato maṅgalaṃ. Anāgāriyasippaṃ nāma cīvaravicāraṇacīvarasibbanādisamaṇa-
parikkhārābhisaṅkharaṇaṃ, yantaṃ "idha bhikkhave bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ
uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni, tattha dakkho hotī"ti ādinā 6- nayena tattha tattha
saṃvaṇṇitaṃ, yaṃ "nāthakaraṇo 7- dhammo"ti  ca vututaṃ, taṃ attano ca paresañca
ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.
         Vinayo nāma āgāriyavinayo 8- ca anāgāriyavinayo 8-  ca. Tattha
āgāriyavinayo nāma dasaakusalakammapathaviramaṇaṃ, so tattha asaṅkilesāpajjanena
ācāraguṇavavatthāpanena ca susikkhito ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalaṃ. Anāgāriyavinayo nāma
sattāpattikkhandhe anāpajjanaṃ, sopi vuttanayeneva susikkhito, catupārisuddhisīlaṃ
vā anāgāriyavinayo, so yathā tattha patiṭṭhāya arahattaṃ pāpuṇāti, evaṃ sikkhanena
susikkhito lokiyalokuttarasukhādhigamahetuto maṅgalanti veditabbo.
         Subhāsitā vācā nāma musāvādādidosavirahitā. Yathāha "catūhi bhikkhave
aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hotī"ti. 9- Susaññatavācāeva vācā subhāsitā.
Yathāha:-
@Footnote: 1 cha.Ma., i. ativijjha  2 Ma.Ma. 13/432/420 caṅkīsutta 3 cha.Ma. agārika...evamuparipi
@4 cha.Ma. anagārika... i. anāgāriYu....evamuparipi 5 cha.Ma. maṇi...kammādikaṃ
@6 dī.pāṭi. 11/345/236, aṃ. dasaka. 24/17/20 nāthakaraṇavagga 7 cha.Ma. nāthakaro
@8-8 cha.Ma. agārika..., anagārika...sabbattha evamuparipi 9 khu.khu. 25/453/418
                "subhāsitaṃ uttamamāhu santo,
                dhammaṃ bhaṇe na adhammantaṃ dutiyaṃ.
                Piyaṃ bhaṇe nāpiyantaṃ tatiyaṃ,
                saccaṃ bhaṇe na alikantaṃ catutthan"ti. 1-
         Ayampi ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbā. Yasmā ca
ayaṃ vinayapariyāpannā eva, tasmā vinayaggahaṇena etaṃ asaṅgaṇhitvā vinayo
saṅgahetabbo. Athavā kiṃ iminā parissamena, 2- paresaṃ dhammadesanāvācā idha
subhāsitā vācāti veditabbā. Sā hi yathā paṭirūpadesavāso, evaṃ sattānaṃ
ubhayalokahitasukhanibbānādhigamapaccayato maṅgalanti vuccati. Āha ca:-
             "yaṃ buddho bhāsatī vācaṃ     khemaṃ nibbānapattiyā
             dukkhassantakiriyāya         sā ve vācānamuttamā"ti 3-
         evaṃ imissā gāthāya bāhusaccañca sippañca, vinayo ca susikkhito,
subhāsitā ca yā vācāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha
tattha vibhāvitamevāti.
             Niṭṭhitā bāhusaccañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
                          -------------
                     Mātāpituupaṭṭhānantigāthāvaṇṇanā
         [6] Idāni mātāpituupaṭṭhānanti ettha mātu ca pitu cāti
mātāpitu. Upaṭṭhānanti upaṭṭhahanaṃ. Puttānañca dārānañcāti puttadārassa.
Saṅgaṇhanaṃ saṅgaho. Na ākulā anākulā. Kammānieva kammantā. Sesaṃ
vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā:- mātā nāma janikā vuccati,
tathā pitā. Upaṭṭhānaṃ nāma pādadhovanasambāhanucchādananhāpanehi
catupaccayasampadānena ca upakārakaraṇaṃ. Tattha yasmā mātāpitaro bahūpakārā puttānaṃ
atthakāmā anukampakā, yaṃ 4- puttake bahi kīḷitvā paṃsumakkhitasarīrake āgate disvā
@Footnote: 1 khu.su. 25/453/418 subhāsitasutta  2 Ma. pariyāpannena
@3 khu.su. 25/457/419 subhāsitasutta  4 cha.Ma. ye
Paṃsukaṃ 1- puñchitvā matthakaṃ upasiṅghāyantā upari cumbitvā 2- ca sinehaṃ
uppādenti, vassasatampi mātāpitaro sīsena pariharantā puttā tesaṃ paṭikāraṃ
kātumasamatthā. Yasmā ca te āpādakā posakā khīrassa dāyakā puttānaṃ 3- imassa
lokassa dassetāro, brahmasamā 4- pubbācariyasammatā, tasmā tesaṃ upaṭṭhānaṃ idha
pasaṃsaṃ, pecca saggasukhañca āvahati. Tena maṅgalanti vuccati. Vuttañcetaṃ 5- bhagavatā:-
            "brahmāti 6- mātāpitaro,       pubbācariyāti vuccare
            āhuneyyā ca puttānaṃ,          pajāya anukampakā.
            Tasmā hi ne namasseyya,         sakkareyya ca paṇḍito.
            Annena atho 7- pānena,        vatthena sayanena ca
            ucchādanena nhāpanena, 8-       pādānaṃ dhovanena ca.
            Tāya naṃ pāricariyāya,            mātāpitūsu paṇḍitā
            idheva naṃ pasaṃsanti,              pecca sagge 9- pamodatī"ti 10-
         aparo nayo:- upaṭṭhānaṃ nāma bharaṇakiccakaraṇakulavaṃsaṭṭhapanādi
pañcavidhaṃ, taṃ pāpanivāraṇādipañcavidhadiṭṭhadhammikahitahetuto 11- maṅgalanti veditabbaṃ.
Vuttañhetaṃ bhagavatā:-
         "pañcahi kho gahapatiputta ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro
    paccupaṭṭhātabbā `bhato ne bharissāmi, kiccaṃ nesaṃ karissāsāmi, kulavaṃsaṃ
    ṭhapessāmi, dāyajjaṃ paṭipajjissāmi, 12- atha vā pana 13- petānaṃ kālakatānaṃ
    dakkhiṇaṃ anuppadassāmī'ti. Imehi kho gahapatiputta pañcahi ṭhānehi
    puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ
    anukampanti, pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, sippaṃ sikkhāpenti,
    paṭirūpena dārena saṃyojenti, samaye dāyajjaṃ niyyādentī"ti. 14-
@Footnote: 1 cha.Ma. paṃsuṃ  2 cha.Ma., i. paricumbantā
@3 cha.Ma., i. khīrassa dāyakā puttānaṃ-iti ime pāṭhā na dissanti
@4 cha.Ma. brahmasammatā  5 cha.Ma.vuttañhetaṃ 6 i. brahmā hi 7 cha.Ma.,i. atha
@8 Sī.,i. nahāpanena  9 Sī.,i. sagge ca
@10 khu.iti. 25/106/325 sabrahmakasutta. khu.jā. sattati 28/162/66-7 soṇanandajātaka
@(sayā), aṃ. tika. 20/31/127 sabrahmakasutta 11 cha.Ma....hitasukhahetuto
@12 Ma.i. paṭipajjāmi 13 i. atha ca pana 14 dī. pāṭi. 11/267/164 siṅgālakasutta
         Apica yo mātāpitaro tīsu vatthūsu pasāduppādanena sīlasamādāpanena
pabbajjāya vā uṭṭhahati, ayaṃ idha 1- mātāpituupaṭṭhākānaṃ aggo, tassa taṃ
mātāpituupaṭṭhānaṃ mātāpitūhi katassa upakārassa paccupakārabhūtaṃ anekesaṃ
diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānañca atthānaṃ padaṭṭhānato maṅgalanti vuccati.
         Puttadārassāti ettha attanā 2- jātā pasutā 3- puttāpi dhītaropi
puttātveva saṅkhayaṃ gacchanti. Dārāti vīsatiyā bhariyānaṃ yākāci bhariyā. Puttā ca
dārā ca puttadāraṃ, tassa puttadārassa. Saṅgahoti sammānanādīhi upakārakaraṇaṃ.
Taṃ susaṃvihitakammantatādidiṭṭhadhammikahitahetuto 4- maṅgalanti veditabbaṃ.
Vuttañcetaṃ bhagavatā "pacchimā disā puttadārā veditabbā"ti 5- ettha uddiṭṭhaṃ
puttadāraṃ bhariyāsaddena saṅgaṇhitvā "pañcahi kho gahapatiputta ṭhānehi sāmikena
pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā sammānanāya avimānanāya 6- anaticariyāya
issariyavossaggena alaṅkārānuppadānena. Imehi kho gahapatiputta pañcahi ṭhānehi
sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati,
susaṃvihitakammantā ca hoti susaṅgahitaparijanā ca, anaticārinī ca sambhatamanurakkhati, 7-
dakkhā ca hoti analasā sabbakiccesū"ti. 5- Ayaṃ vā aparo nayo:- saṅgahoti dhammikāhi
dānapiyavacanatthacariyāhi 8- saṅgaṇhanaṃ. Seyyathīdaṃ? uposathadivasesu paribbayadānaṃ
nakkhatatadivasesu nakkhattadassāpanaṃ maṅgaladivasesu maṅgalakaraṇaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikesu
atthesu ovādānusāsananti. Taṃ pubbanayeneva 9- diṭṭhadhammikahitahetuto dhammikattā
10- samparāyikahitahetuto devatāhipi namassanīyabhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbaṃ.
Yathāha sakko devānamindo:-
              "ye gahaṭṭhā puññakarā,     sīlavanto upāsakā.
              Dhammena dāraṃ posenti,     te namassāmi mātalī"ti. 11-
@Footnote: 1 cha.Ma., i. ayaṃ saddo na dissati 2 cha.Ma. attato,  i. attano  3 cha.Ma.,i. ayaṃ
@saddo na dissati  4....hitasukhahetuto 5-5 dī. pāṭi. 11/269/165 siṅgālakasutta
@6 cha.Ma. anavamānanāya  7 sambhataṃ ca anurakkhati  8 cha.Ma. dānapiyavācātthacariyāhi
@9 cha.Ma. vuttanayeneva  10 cha.Ma. ayaṃ saddo dissati
@11 saṃ. sagā.  5/264/283 paṭhamasakkanamassanasutta
         Anākulā kammantā nāma kālaññutāya paṭirūpakāritāya analasatāya
uṭṭhānaviriyasampadāya abyasanīyatāya ca kālātikkamanaappaṭirūpakaraṇasithilakaraṇādi-
ākulabhāvavirahitā kasigorakkhavaṇijjādayo kammantā. Ete attano vā puttadārassa
vā dāsakammakarānaṃ vā byattatāya eva 1- payojitā diṭṭheva dhamme
dhanadhaññavuḍaḍhitalābhahetuto maṅgalanti vuccanti. Vuttañcetaṃ bhagavatā:-
             "paṭirūpakārī dhuravā,           uṭṭhātā vindate dhanan"ti. 2-
             "na divāsoppasīlena,          rattiṃ uṭṭhānadessinā.
             Niccaṃ mattena soṇḍena         sakkā āvasituṃ gharaṃ.
             Atisītaṃ atiuṇhaṃ               atisāyamidaṃ ahu
             iti vissaṭṭhakammante           atthā accenti māṇave.
             Yo ca 3- sītañca uṇhañca,      tiṇā bhiyyo na maññati.
             Karaṃ purisakiccāni,             so sukhaṃ na vihāyatī"ti ca. 4-
             "bhoge saṃharamānassa           bhamarasseva irīyato
             bhogā sannicayaṃ yanti           vammikovūpacīyatī"ti ca
evamādi. 5-
         Evaṃ imissāpi gāthāya mātuupaṭṭhānaṃ pituupaṭṭhānaṃ puttadārassa
saṅgaho, anākulā ca kammantāti cattāri maṅgalāni vuttāni, putsadārassa
saṅgahaṃ vā dvidhā katvā pañca, mātāpituupaṭṭhānaṃ vā ekameva katvā tīṇi.
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
           Niṭṭhitā mātāpituupaṭṭhānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
                          ------------
                        Dānañcātigāthāvaṇṇanā
     [7] Idāni dānañcāti ettha dīyate imināti dānaṃ, attano
santakaṃ parassa paṭipādīyatīti vuttaṃ hohi. Dhammassa cariyā dhammā vā anapetā
@Footnote: 1 cha.Ma., i. evaṃ  2 khu.su. 25/189/370, saṃ. sagā. 15/426/25 āḷavakasutta
@3 cha.Ma. yodha  4 dī. pāṭi.11/253/160 siṅgālakasutta
@5 dī. pāṭi. 11/265/163 siṅgālakasutta
Cariyā dhammacariyā. Ñāyante "amhākaṃ ime "iti ñātakā. Na avajjāni
anavajjāni, aninditāni agarahitānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayaṃ
padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā:- dānaṃ nāma paraṃ uddissa
subuddhipubbikā 1- annādidasadānavatthupariccāgacetanā, taṃ sampayutto vā alobho.
Alobhena hi taṃ vatthuṃ parassa paṭipādeti, tena vuttaṃ "diyyate imināti
dānanan"ti. Taṃ bahujjanapiyādīnaṃ 2- diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ phalavisesānaṃ
adhigamahetuto maṅgalanti vuttaṃ. "dāyako sīha dānapati bahuno janassa piyo hoti manāpo"ti
evamādīni 3- cettha suttāni anussaritabbāni.
         Aparo nayo:- dānaṃ nāma dubbidhaṃ āmisadānañca dhammadānañca,
tattha āmisadānaṃ vuttappakārameva. Idhalokaparalokadukkhakkhayasukhāvahassa pana
sammāsambuddhappaveditassa dhammassa paresaṃ hitakāmatāya desanā dhammadānaṃ,
imesañca dvinnaṃ dānānaṃ etadeva aggaṃ. Yathāha:-
                "sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti,
                 sabbarasaṃ dhammaraso jināti.
                 Sabbaratiṃ dhammarati jināti,
                 taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī"ti. 4-
         Tattha āmisadānassa maṅgalattaṃ vuttameva. Dhammadānampana yasmā
atthapaṭisaṃveditādīnaṃ guṇānaṃ padaṭṭhānaṃ, tasmā maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ
bhagavatā:-
         "yathā yathā bhikkhave bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena
    paresaṃ deseti, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti
    dhammapaṭisaṃvedī cā"ti evamādi. 5-
         Dhammacariyā nāma dasakusalakammapathacariyā. Yathāha "tividhā kho gahapatayo
kāyena dhammacariyā samacariyā hotī"ti evamādi. 6- Sā panesā dhammacariyā
@Footnote: 1 Sī. santuṭṭhipubbikā  2 cha.Ma. bahujanapiyamanāpatādīnaṃ, i. bahujanapiyatādīnaṃ
@3 aṃ. pañcaka. 22/34/41 sīhasenāpatisutta (sayā) 4 khu.dha. 25/354/78 sakkadevarājavatthu
@5 aṃ. pañcaka. 22/26/23 vimuttāyanasutta (sayā) 6 Ma.mū. 12/441/390,
@392. sāreyyakasutta
Saggalokūpapattihetuto maṅgalanti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā "dhammacariyā-
samacariyāhetu kho gahapatayo evamidhekacce sattā kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ
saggaṃ lokaṃ upapajjantī"ti. 1-
         Ñātakā nāma mātito vā pitito vā yāva sattamā pitāmahayuga-
sambandhā, tesaṃ bhogapārijuññena vā byādhipārijuññena vā abhihatānaṃ attano
samīpaṃ āgatānaṃ yathābalaṃ ghāsacchādanadhaññādīhi 2- saṅgaho pasaṃsādīnaṃ diṭṭhadhammikānaṃ
sugatigamanādīnañca samparāyikānaṃ visesādhigamānaṃ hetuto maṅgalanti vuccati.
         Anavajjāni kammāni nāma uposathaṅgasamādānaveyyāvaccakaraṇa-
ārāmavanaropanasetukaraṇādīni kāyavacīmanosucaritakammāni tīṇi 3- hi
nānappakārahitasukhādhigamanahetuto maṅgalanti vuccati. "ṭhānaṃ kho panetaṃ visākhe vijjati
yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa
bhedā parammaraṇā cātummahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyā"ti evamādīni cettha
suttāni 4- anussaritabbāni.
         Evaṃ imissā gāthāya dānañca dhammacariyā ca ñātakānañca saṅgaho
anavajjāni kammānīti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha
vibhāvitamevāti.
               Niṭṭhitā dānañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
                            ---------
                         Āratītigāthāvaṇṇanā
         [8] Idāni āratī vīratīti ettha āratīti āramaṇaṃ, viratīti viramaṇaṃ,
viramanti vā etāya sattāti virati. Pāpāti akusalā. Madanīyaṭṭhena majjaṃ,
majjassa pānaṃ pajjapānaṃ, tato majjapānā saṃyamanaṃ saṃyamo. Appamajjanaṃ
appamādo. Dhammesūti kusalesu. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayaṃ padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā:- ārati nāma pāpe ādīnavadassino
manasā eva anabhirati. Virati nāma kammadvāravasena kāyavācāhi viramaṇaṃ,
sā cesā virati nāma sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti tividhā hoti,
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/441/390, 392 sāreyyakasatta  2 cha.Ma. ghāsacchādanadhanadhaññādīhi
@3 cha.Ma. tāni  4 aṃ. aṭṭhaka. 23/133/43/262 visākhāsutta (sayā)
Tattha yā kulaputtassa attano jātiṃ vā kulaṃ vā gottaṃ vā paṭicca "na me
taṃ paṭirūpaṃ, 1- yvāhaṃ imaṃ pāṇaṃ haneyyaṃ, adinnaṃ ādiyeyyan"ti ādinā nayena
sampattavatthuto virati, ayaṃ sampattavirati nāma. Sikkhāpadasamādānavasena pana
pavattā samādānavirati nāma, yassā pavattito pabhūti 2- kulaputto pāṇātipātādīni
na samācarati. 3- Ariyamaggasampayuttā samucchedavirati nāma, yassā pavattito pabhūti
ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti. Pāpaṃ nāma yantaṃ
"pāṇātipāto kho gahapatiputta kammakileso, adinnādānaṃ .pe. Kāmesumicchācāro
.pe. Musāvādo"ti 4- evaṃ vitthāretvā:-
        "pāṇātipāto adinnādānaṃ,        musāvādo ca vuccati.
         Paradāragamanañceva,              nappasaṃsanti  paṇḍitā"ti. 4-
Evaṃ gāthāya saṅgahitaṃ kammakilesasaṅkhātaṃ catubbidhamakusalaṃ, tato pāpā. Sabbā
cesā 5- ārati virati ca diṭṭhadhammikasamparāyikabhayaverappahānādinānappakāravisesādhigama-
hetuto maṅgalanti vuccati. "pāṇātipātā paṭivirato kho gahapatiputta ariyasāvako"ti
ādīni cettha suttāni anussaritabbāni.
         Majjapānā ca saṃyamo nāma pubbe vuttasurāmerayamajjapamādaṭṭhānā
veramaṇiyā evetaṃ adhivacanaṃ. Yasmā pana majjapāyī atthaṃ na jānāti, dhammaṃ na
jānāti, mātu antarāyaṃ karoti, pitu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakānampi antarāyaṃ
karoti, diṭṭhadhamme 6- garahaṃ samparāye duggatiṃ aparāpariyāyena 7- ummādaṃ 8-
pāpuṇāti. Majjapānā pana saṃyamo tesaṃ dosānaṃ vūpasamaṃ tabbiparītaguṇasampadañca pāpuṇāti,
tasmā ayaṃ majjapānā saṃyamo maṅgalanti veditabbo.
         Kusalesu dhammesu appamādo nāma "kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya
asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā  anaṭṭhitaririyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā
nikkhittadhuratā asevanā 9- abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo.
Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ, ayaṃ vuccati pamādo"ti 10- ettha
@Footnote: 1 cha.Ma. patirūpaṃ evamuparipi  2 cha.Ma. pabhuti evamuparipi  3 cha.Ma. karoti
@4-4 dī. pāṭi. 11/245/157 siṅgālasutta  5 cha.Ma., i. sabbāpesā  6 cha.Ma. diṭṭheva
@dhamme  7 cha.Ma., i. aparāpariye  8 ummādañca
@9 cha.Ma., i. pāli anāsevanā  10 abhi. vibhaṅga, 35/846/427 ekakaniddesa
Vuttassa pamādassa paṭipakkhavasena 1- atthato kusalesu dhammesu satiyā avippavāso
veditabbo. So nānappakārakusalādhigamahetuto vā 2- amatādhigamahetuto vā 2- maṅgalanti
vuccati. Tattha "appamattassa ātāpino"ti 3- ca, "appamādo amataṃ padan"ti ca,
evamādi 4- satthu sāsanaṃ anussaritabbaṃ.
         Evaṃ imissā gāthāya pāpā virati, majjapānā saṃyamo, kusalesu
dhammesu appamādoti tīṇi maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha
vibhāvitamevāti.
                Niṭṭhitā āratīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
                          -------------
                        Gāravocātigāthāvaṇṇanā
         [9] Idāni gāravo cāti ettha gāravoti garubhāvo. Nivātoti
nīcavuttitā. Santuṭṭhīti santoso. Katassa jānanatā kataññutā. Kālenāti khaṇena
samayena. Dhammassa savanaṃ  dhammassavanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā:- gāravo nāma garukārappayogārahesu
buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakaācariyupajjhāyamātāpitujeṭṭhabhātubhaginīādīsu 5-
yathānurūpaṃ garukāro garukaraṇaṃ sagāravatā. Svāyaṃ gāravo yasmā sugatigamanādīnaṃ
hetu. Yathāha:-
         "garukātabbaṃ garukaroti, mānetabbaṃ māneti, pūjetabbaṃ pūjeti,
    so tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā
    parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa .pe.
    Upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati, yattha yattha paccājāyati, tattha
    tattha uccākulino hotī"ti. 6-
@Footnote: 1 ka. paṭipakkhanayena  2-2 cha.Ma. ca  3 Ma.Ma. 13/20/16 aṭṭhakanāgarasutta
@4 khu. dhamMa. 25/21/19 sāmāvatīvatthu
@5 cha.Ma.....jeṭṭhakabhātikabhaginīādīsu,
@i.....ācariyūpajjhāyamātipitijeṭṭhabhātibhaginiādīsu
@6 Ma. upari. 14/295/266 cūḷakammavibhaṅgasutta
         Yathāha "sattime bhikkhave aparihāniyā dhammā. Katame satta,
satthusagāravatā"ti ādi, 1- tasmā maṅgalanti vuccati.
         Nivāto nāma nīcamanatā nivātavuttitā, yāya nivātavuttitāya
samannāgato puggalo nihatamāno nihatadappo pādapuñchanacoḷakasamo chinnavisāṇūsabhasamo 2-
uddhatadāṭhasappasamo ca hutvā saṇho sakhilo sukhasambhāso ca hoti,
ayaṃ nivāto nāma. Svāyaṃ yasādiguṇapaṭilābhahetuto maṅgalanti vuccati. Āha ca
"nivātavutti atthaddho, tādiso labhate yasan"ti evamādi. 3-
         Santuṭṭhī nāma itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti.
Seyyathīdaṃ? cīvare yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti tividho.
Evaṃ piṇḍapātādīsu.
         Tassāyaṃ pabhedasaṃvaṇṇā:- idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ
vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, 4- labhantopi na gaṇhāti, ayamassa
cīvare yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, garucīvaraṃ pārupanto
onamati 5- vā kilamati vā, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena
yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo bhikkhu
paṇītapaccayalābhī hoti, so pattacīvarādīnaṃ 6- aññataraṃ mahagghaṃ cīvaraṃ labhitvā "idaṃ
therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānañca anurūpan"ti tesaṃ taṃ datvā 7- attanā
saṅkārakūṭā vā araññato 8- vā kutoci nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā
dhārentopi santuṭṭhoyeva hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.
         Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva
yāpeti, aññaṃ na pattheti, 9- labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte
yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā
bāḷharogātaṅkaṃ  10- pāpuṇāti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato
@Footnote: 1 aṅ. sattaka. 23/30-2/30 appamādagāravasutta (sayā.)
@2 cha.Ma. pādapuñchanakacoḷasadiso chinnavisāṇausabhasamo
@3 dī. pāṭi. 11/273/167 siṅgālakasutta  4 ka. paṭṭheti  5 cha.Ma.oṇamati  6 cha.Ma.,
@i. paṭṭacīvarādinaṃ  7 cha.Ma., i. tesaṃ datvā  8 cha.Ma., i. aññato  9 ka. paṭṭheti
@evamuparipi  10 cha.Ma., i. gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ
Sappimadhukhīrādīni bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭho nāma 1- hoti,
ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so
"ayaṃ piṇḍapāto therānaṃ cirapabbajitānaṃ aññesañca paṇītaṃ piṇḍapātaṃ vinā
ayāpentānaṃ sabrahmacārīnaṃ anurūpo"ti tesaṃ taṃ 2- datvā attanā piṇḍāya
caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte
yathāsāruppasantoso.
         Idha pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti, so teneva santussati, puna
aññaṃ sundaratarampi pāpuṇantaṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso.
Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, nivātasenāsane vasanto ativiya pittarogādīhi
āturīyati, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā pāpuṇake savātasītalasenāsane 3-
vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso.
Aparo bhikkhu sundaraṃ senāsanaṃ sampattampi 4- na sampaṭicchati "sundaraṃ
senāsaṃ pamādaṭṭhānaṃ, tatra nisinnassa thīnamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa ca
puna paṭibujjhato kāmavitakko samudācaratī"ti. So taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkha-
mūlapaṇṇakuṭīsu yattha katthaci nivasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane
yathāsāruppasantoso.
         Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati harītakaṃ vā āmalakaṃ vā, so teneva
yāpeti, aññehi laddhaṃ sappimadhuphāṇitādimpi na pattheti, 5- labhantopi na gaṇhāti,
ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti,
telenatthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato
telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa
gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo bhikkhu ekasmiṃ bhājane pūtimuttaharītakaṃ
ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ "gaṇhāhi 6- bhante yadicchasī"ti vuccamāno sacassa tesaṃ
dvinnaṃ aññatarenapi byādhi vūpasamati. Atha "pūtimuttaharītakaṃ nāma buddhādīhi
@Footnote: 1 cha.Ma., i. santuṭṭho va  2 cha.Ma. taṃ saddo na dissati
@3 cha.Ma. pāpuṇane savāte sītalasenāsane, i. pāpuṇanake pavātasītalasenāsane
@4 cha.Ma., i. pattampi  5 ka. paṭṭheti evamuparipi  6 cha.Ma., i. gaṇhatha
Vaṇṇitan"ti 1- ayañca 2- "pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ
ussāho karaṇīyoti vuttan"ti 3- ca cintento catumadhurabhesajjaṃ paṭikkhipitvā
pūtimuttaharītakena 4- bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye
yathāsāruppasantoso.
         Evaṃpabhedo sabbopeso santoso santuṭṭhīti vuccati. Sā
atricchatāmahicchatāpāpicchatādīnaṃ pāpadhammānaṃ pahānādhigamahetuto sugatihetuto
ariyamaggasambhārabhāvato cātuddisādibhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbā. Āha ca:-
               "cātuddiso appaṭigho ca hoti,
                santussamāno itarītarenā"ti evamādi. 5-
         Kataññutā nāma appassa vā bahussa vā yena kenaci katassa
upakārassa punappunaṃ anussaraṇabhāvena jānanatā. Apica nerayikādidukkhaparittānato 6-
puññāni eva pāṇinaṃ bahūpakārāni, yato 7- tesampi upakārānussaraṇatā
kataññutāti veditabbā. Sā sappurisehi pasaṃsanīyādinānappakāravisesādhigamahetuto
maṅgalanti vuccati. Āha ca "dveme bhikkhave puggalā dullabhā lokasmiṃ, katame
dve, yo ca pubbakārī yo ca kataññūkatavedī"ti. 8-
         Kālena dhammassavanaṃ nāma yasmiṃ kāle uddhaccasahagataṃ cittaṃ hoti,
kāmavitakkādīnaṃ vā aññatarena abhibhūtaṃ, tasmiṃ kāle tesaṃ vinodanatthaṃ dhammassavanaṃ.
Apare āhu "pañcame pañcame divase dhammassavanaṃ kālena dhammassavanaṃ nāma.
Yathāha āyasmā anuruddho  `pañcāhikaṃ kho pana mayaṃ bhante sabbarattiṃ dhammiyā
kathāya sannisīdāmā'ti. 9-
         Apica yasmiṃ kāle kalyāṇamitte upasaṅkamitvā sakkā hoti 10-
attano kaṅkhāpaṭivinodanakaraṃ 11-  dhammaṃ sotuṃ, tasmiṃ kālepi dhammassavanaṃ kālena
@Footnote: 1 ka. vaṇṇitaṃ  2 cha.Ma. ca  3 vi. mahā. 4/128/139 mahākhandhaka
@4 ka. muttaharītakena  5 khu.su. 25/42/343 khaggavisāṇasutta  6 cha.Ma....parittāṇato
@7 cha.Ma. tato  8 aṅ. duka. 20/120/83 āsāduppajahavagga
@9 Ma.mū. 12/327/291 cūḷagosiṅgasutta, vi. mahā. 5/466/250 pācīnavaṃsadāyagamanakathā
@10 ka. hoti saddo na disasti  11 cha.Ma. kaṅkhāvinodakaṃ, i. kaṅkhāpaṭivinodakaṃ
Dhammassavananti veditabbaṃ. Yathāha "te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati
paripañhatī"ti ādi. 1- Tadetaṃ kālena dhammassavanaṃ nīvaraṇappahānacaturānisaṃsa-
āsavakkhayādhigamādanānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ
bhagavatā:-
         "yasmiṃ bhikkhave samaye ariyasāvako aṭṭhikatvā manasikatvā
    sabbacetaso 2- samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇā
    tasmiṃ samaye na hontī"ti ca 3-
         "sotānugatānaṃ bhikkhave dhammānaṃ .pe. Supaṭividdhānaṃ cattāro
    ānisaṃsā pāṭikaṅkhā"ti ca. 4-
         "cattārome bhikkhave kālā kālena 5- sammābhāviyamānā
    sammāanuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpenti. Katame cattāro?
    kālena dhammassavanan"ti ca evamādi. 6-
         Evamimissā gāthāya gāravo, nivāto, santuṭṭhī, kataññutā, kālena
dhammassavananti pañca maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha
vibhāvitamevāti.
              Niṭṭhitā gāravo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
                           -----------
                        Khantī cātigāthāvaṇṇanā
         [10]  Idāni khantī cāti ettha khamanaṃ khanti. Padakkhiṇaggāhitāya
sukhaṃ vaco asminti suvaco, suvacassa kammaṃ sovacassaṃ, sovacassassa bhāvo
sovacassatā. Kilesānaṃ samitattā samaṇā. Dassananti pekkhanaṃ. Dhammassa sākacchā
dhammasākacchā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā:- khanti nāma adhivāsanakhanti,
yāya 7- samannāgato bhikkhu dasahi akkosavatthūhi akkosante vadhabandhanādīhi vā
@Footnote: 1 dī. pāṭi. 11/358/262 dasuttarasutta  2 cha.Ma. sabbaṃ cetasā
@3 saṃ. mahā. 19/219/85 bojjhaṅgasaṃyutta  4 aṅ. catukka. 21/191/210 sotānugatasutta
@5 cha.Ma. bhikkhave dhammā kālena kālaṃ sammābhāviyamānā... i. bhikkhave dhammā kālena
@sammā...  6 aṅ. catukka. 21/147/159 dutiyakālasutta  7 cha.Ma. tāya
Vihiṃsante 1- puggale asuṇanto viya ca apassanto viya ca nibbikāro hoti
khantivādī viya. Yathāha:-
        "ahu atītamaddhān          samaṇo khantidīpano.
         Taṃ khantiyāyeva ṭhitaṃ        kāsirājā achedayī"ti. 2-
       Bhadrakato vā manasikaroti tato uttariṃ aparādhābhāvena āyasmā
puṇṇatthero viya. Yathāha so:-
        "sace maṃ  bhante sunāparantakā manussā akkosissanti
         paribhāsissanti, tattha me evaṃ bhavissati subhaddakā vatime
         sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā
         manussā, yaṃ me nayime pāṇinā pahāraṃ dentī"ti ādi. 3-
       Yāya ca samannāgato isīnampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sarabhaṅgo isi:-
               "kodhaṃ vadhitvā na kadāci socati,
                makkhappahānaṃ isayo vaṇṇayanti.
                Sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha,
                etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo"ti 4-
       devatānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sakko devānamindo:-
        "yo have balavā santo,    dubbalassa titikkhati
         tamāhu paramaṃ khantiṃ,        niccaṃ khamati dubbalo"ti. 5-
       Buddhānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha bhagavā:-
        "akkosaṃ vadhabandhañca,       aduṭṭho yo titikkhati.
         Khantibalaṃ balāṇikaṃ,         tamahaṃ brūmi brāhmaṇan"ti. 6-
       Sā panesā khanti etesañca idha vaṇṇitānaṃ aññesañca guṇānaṃ
adhigamahetuto maṅgalanti veditabbā.
@Footnote: 1 cha.Ma. vihesante  2 khu.jā. catukka. 27/552/137 (sayā),
@3 Ma. upari. 14/396/341-2, saṃ. saḷā. 18/115/77 (sayā)
@4 khu.jā. cattālīsa. 27/2458/538 sarabhaṅgajātaka (syā)
@5 saṃ. sagā. 15/250-1/266-269 6 khu. dhamMa. 25/399/86
         Sovacassatā nāma sahadhammikaṃ vuccamāne vikkhepaṃ vā tuṇhībhāvaṃ vā
guṇadosacintanaṃ vā anāpajjitvā ativiya ādarañca gāravañca nīcamanañca 1-
purakkhitvā sādhūti vacanakaraṇatā. Sā sabrahmacārīnaṃ santikā ovādānusāsanippaṭilābha-
hetuto dosappahānaguṇādhigamahetuto ca maṅgalanti vuccati.
         Samaṇānaṃ dassanaṃ nāma upasamitakilesānaṃ bhāvitakāyavacīcittapaññānaṃ
uttamadamathasamathasamannāgatānaṃ pabbajitānaṃ upasaṅkamanūpaṭṭhānānussaraṇasavanadassanaṃ,
sabbampi lāmakadesanāya 2- dassananti vuttaṃ, taṃ maṅgalanti veditabbaṃ. Kasmā?
bahūpakārattā. Āha ca "dassanampahaṃ bhikkhave tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāranti 3-
vadāmī"ti ādi. 4- Yato hitakāmena kulaputtena sīlavante bhikkhū gharadvāraṃ sampatte
disvā yadi deyyadhammo atthi, yathābalaṃ deyyadhamme paṭimānetabbā. 5- Yadi natthi,
pañcapatiṭṭhitaṃ katvā vanditabbā. Tasmiṃpi asampajjamāne añjaliṃ paggahetvā
namassitabbā, tasmiṃpi asampajjamāne pasannacittena piyacakkhūhi sampassitabbā. Evaṃ
dassanamūlakenāpi hi puññena anekāni jātisahassāni cakkhumhi  rogo vā doso 6-
vā ussadā vā pīḷakā vā na honti, vippasannāni pañcavaṇṇasassirikāni
honti. Cakkhūni ratanavimāne ugghāṭitamaṇikavāṭasadisāni, satasahassakappamattaṃ devesu
ca manussesu ca sabbasampattīnaṃ lābhī hoti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ manussabhūto
sapaññajātiko sammā pavattitena samaṇadassanamayena puññena evarūpaṃ vipākasampattiṃ
anubhaveyya, yattha tiracchānagatānampi kevalaṃ saddhāmattakajanitassa 7- samaṇadassanassa
evaṃ vipākasampattiṃ vaṇṇayanti.
                    Ulūko 8- maṇḍalakkhiko
                    vediyake 9- ciradīghavāsiko.
                    Sukhito vata kosiyo ayaṃ,
                    kāluṭṭhitaṃ passati buddhavaraṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma., i. nīcamanatañca  2 cha.Ma. omakadesanāya, Ma. vilāsitadesanāya
@3 cha.Ma. bahūpakāraṃ, i. bahukāraṃ  4 khu. iti. 25/104/323 sīlasampannasutta.
@5 cha.Ma., i. deyyadhammena patimānetabbā  6 cha.Ma. dāho
@7 cha.Ma. saddhāmattakena katassa  8 ka. ullukako, i. ulūkako  9 Ma. vedisake
            Mayi cittaṃ pasādetvā       bhikkhusaṃghe anuttare
            kappānaṃ 1- satasahassāni     duggatiṃ so na gacchati. 2-
            Devalokā cavitvāna 3-     kusalakammena codito.
            Bhavissati anantañāṇo        somanassoti vissutoti. 4-
         Kālena dhammasākacchā nāma padose vā paccūse vā dve suttantikā
bhikkhū aññamaññaṃ suttantaṃ sākacchanti, vinayadharā vinayaṃ, abhidhammikā abhidhammaṃ,
jātakabhāṇakā jātakaṃ, aṭṭhakathikā aṭṭhakathaṃ, līnuddhatavicikicchāparetacittavisodhanatthaṃ vā
tamhi tamhi kāle sākacchanti, ayaṃ kālena dhammasākacchā. Sā āgamabyattiādīnaṃ
guṇānaṃ hetuto maṅgalanti vuccatīti.
         Evamimissā gāthāya khantī ca 5- sovacassatā samaṇānañca dassanaṃ
kālena dhammasākacchāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha
vibhāvitamevāti.
               Niṭṭhitā khantī cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
                           -----------
                        Tapo cātigāthāvaṇṇanā
         [11] Idāni tapo cāti ettha pāpake dhamme tapatīti taPo.
Brahmaṃ cariyaṃ brahmacariyaṃ brahmānaṃ vā cariyaṃ brahamacariyaṃ. Seṭṭhacariyanti vuttaṃ
hoti. Ariyasaccānaṃ dassanaṃ ariyasaccānadassanaṃ. Ariyasaccāni dassanantipi eke,
taṃ na sunadaraṃ. Nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ, sacchikaraṇaṃ sacchikiriyā, nibbānassa
sacchikiriyā nibbānasacchikiriyā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā:- tapo nāma abhijjhādomanassādīnaṃ
tapanato indriyasaṃvaro, kosajjassa vā tapanato viriyaṃ, tehi
samannāgato puggalo ātāpīti vuccati. Svāyaṃ abhijjhādippahānajhānādipaṭilābhahetuto
maṅgalanti veditabbo.
@Footnote: 1 Sī., i. kappāni  2 cha.Ma. duggateso na gacchati  3 cha.Ma. sa devalokā cavitvā
@4 papañcasūdanī 2/22 idha ca passitabbaṃ  5 cha.Ma. ca saddo na dissati
         Brahmacariyaṃ nāma methunaviratisamaṇadhammasāsanamaggānaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi
"abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hotī"ti evamādīsu 1- methunavirati brahmacariyanti
vuccati. "bhagavati no āvuso brahamcariyaṃ vussatīti evamāvuso"ti evamādīsu 2-
samaṇadhammo. "na tāvāhaṃ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ
na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññan"ti evamādīsu 3- sāsanaṃ.
"ayameva kho bhikkhave 4- ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaṃ. Seyyathīdaṃ?
Sammādiṭṭhī"ti evamādīsu 5- maggo. Idha pana ariyasaccadassanena parato maggassa
saṅgahitattāva 6- avasesaṃ sabbampi vaṭṭati. Tañcetaṃ uparūpari nānappakāravisesādhigama-
hetuto maṅgalanti veditabbaṃ.
         Ariyasaccāna dassanaṃ nāma kumārapaṇhe 7- vuttānaṃ 8- catunnaṃ ariyasaccānaṃ
abhisamayavasena maggadassanaṃ, taṃ saṃsāradukkhavītikkamahetuto maṅgalanti vuccati.
         Nibbānasacchikiriyā nāma idha arahattaphalaṃ nibbānanti adhippetaṃ.
Tampi hi pañcagativānena 9- vānasaññitāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti
vuccati, tassa patti vā paccavekakhaṇā vā sacchikiriyāti vuccati. Itarassa pana
nibbānassa ariyasaccānadassaneneva sacchikiriyā siddhā, tenetaṃ idha anadhippetaṃ
evamesā nibbānasacchikiriyā ca diṭṭhadhammasukhavihārādihetuto 10- maṅgalanti
veditabbāti.
         Evamimissā gāthāya tapo ca brahmacariyaṃ ca ariyasaccānadassanaṃ 11-
nibbānasacchikiriyāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha
vibhāvitamevāti.
              Niṭṭhitā tapo cāti imissā  gāthāya atthavaṇṇanā.
                           -----------
@Footnote: 1 dī.Sī. 9/8/4; 194/64, Ma.mū. 12/292/256  2 Ma.mū. 12/257/217 rathavinītasutta.
@3 dī. mahā. 10/168/95, saṃ. mahā. 19/822/229, khu.u. 25/51/183
@4 cha.Ma., i. bhikakhu  5 saṃ. mahā. 19/6/6 maggasaṃyutta.  6 cha.Ma., i. saṅgahitattā
@7 i. kumārakapañhesu  8 Sī. vuttatthānaṃ  9 cha.Ma. pañcagativānanena
@10 cha.Ma. diṭṭhadhammikasukha....  11 cha.Ma. tapo, brahcariyaṃ, ariyasaccānaṃ dassanaṃ.
                    Phuṭṭhassa lokadhammehīti gāthāvaṇṇanā
         idāni phuṭṭhassa lokadhammehīti ettha phuṭṭhassāti phusitassa chupitassa
sampattassa. Loke dhammā lokadhammā, yāva lokappavatti, tāva anivattikā 1-
dhammāti vuttaṃ hoti. Cittanti mano mānasaṃ. Yassāti navassa vā majjhimassa
vā therassa vā. Na kampatīti na calati na vedhati. Asokanti nissokaṃ
abbūḷhasokasallaṃ. Virajanti vigatarajaṃ viddhaṃsitarajaṃ. 2- Khemanti abhayaṃ nirūpaddavaṃ.
Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
         Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā:- phuṭṭhassa lokadhammehi cittaṃ
yassa na kampati nāma yassa lābhālābhādīhi aṭṭhahi lokadhammehi phuṭṭhassa
ajjhotthatassa 3- cittaṃ na kampati na calati na vedhati, tassa taṃ cittaṃ kenaci
dhammena akampanīyaṃ lokuttaramaggabhāvāvahanato 4- maṅgalanti veditabbaṃ. Kassa ca
etehi phuṭṭhassa cittaṃ na kampati? arahato khīṇāsavassa, na aññassa kassaci.
Vuttañcetaṃ 5-:-
              "selo yathā ekakghano  vātena na samīrati.
               Evaṃ rūpā rasā saddā  gandhā phassā ca kevalā.
               Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca nappavedhenti tādino.
               Ṭhitacittaṃ vippamuttaṃ      vayañcassānupassatī"ti. 6-
         Asokaṃ nāma khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi yo 7- "soko socanā
socitattaṃ antosoko antoparisoko cetaso parinijjhāyitattan"ti ādinā 8- nayena
vuccati soko, tassa abhāvato asokaṃ. Keci nibbānaṃ vadanti, taṃ purimapadena
nānusandhiyati. Yathā ca asokaṃ, evaṃ virajaṃ khemanti 9- khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi
rāgadosamoharajānaṃ vigatattā virajaṃ, catūhi ca yogehi khemattā khemaṃ, yato
etaṃ tena tenākārena tamhi pavattikkhaṇe gahetvā niddiṭṭhavasena tividhaṃ 11-
@Footnote: 1 cha.Ma. anivattakā  2 i.Sī. viddhastarajaṃ  3 cha.Ma., i. ajjhotthatassa
@4 cha.Ma., i. kenaci akampanīyalokuttamabhāvāvahanato  5 cha.Ma. vuttañhetaṃ
@6 vinaya, mahā. 5/244/8 cammakkhandhaka. 7 cha.Ma. yvāyaṃ
@8 abhi. vibhaṅga. 25/194, 237/118, 164 saccavibhaṅga...  9 cha.Ma. khemantipi
@11 cha.Ma. tividhampi
Cittaṃ appavattakkhandhatādilokuttamabhāvāvahanato āhuneyyādibhāvāvahanato ca
maṅgalanti veditabbaṃ.
         Evamimissā gāthāya aṭṭhalokadhammehi akampitacittaṃ, asokacittaṃ,
virajacittaṃ, khemacittanti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha
vibhāvitamevāti.
           Niṭṭhitā phuṭṭhassa lokadhammehīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
                          ------------
                       Etādisānīti gāthāvaṇṇanā
         [13] Evaṃ bhagavā asevanā ca bālānanti ādīhi dasahi gāthāhi
aṭṭhatiṃsa maṅgalāni kathetvā idāni etāneva attanā vuttamaṅgalāni 1- thunanto
"etādisāni katvānāti imaṃ avasānagāthamabhāsi.
         Tassāyaṃ atthavaṇṇanā:- etādisānīti īdisāni 2- mayā vuttappakārāni
bālānamasevanādīni. Katvānāti katvā. Katvāna katvā karitvāti hi atthato
anaññaṃ. Sabbatthamaparājitāti sabbattha khandhakilesābhisaṅkhāradevaputtamārappabhedesu
catūsu paccatthikesu ekenapi aparājitā hutvā, sayameva te cattāro māre
parājitvāti 3- vuttaṃ hoti. Makāro cettha padasandhikaraṇamattoti 4- viññātabbo.
         Sabbattha sotthiṃ gacchantīti etādisāni maṅgalāni katvā catūhi
mārehi aparājitā hutvā sabbattha idhalokaparalokesu ṭhānacaṅkamādīsu ca sotthiṃ
gacchanti, bālasevanādīhi ye uppajeyyuṃ āsavavighātapariḷāhā, tesaṃ abhāvā sotthiṃ
gacchanti, anupaddavā 5- anupasaggā 5- khemino appaṭibhayā gacchantīti vuttaṃ hoti.
Anunāsiko cettha gāthābandhasukhatthaṃ vuttoti veditabbo.
         Tantesaṃ maṅgalamuttamanti iminā gāthāpadena bhagavā desanaṃ
niṭṭhāpesi. Kathaṃ? evaṃ devaputta ye etādisāni karonti, te yasmā sabbattha
@Footnote: 1 Ma. yathāvuttamaṅgalāni  2 cha.Ma., i. etāni īdisāni  3 cha.Ma., i.  parājetvāti
@4 cha.Ma. padasandhikaramattoti  5-5 cha.Ma., i. anupaddutā anupasaṭṭhā
Sotthiṃ gacchanti, tasmā taṃ bālānaṃ asevanādi aṭṭhatiṃsavidhampi tesaṃ etādisakārakānaṃ
maṅgalamuttamaṃ seṭṭhaṃ pavaranti gaṇhāhīti.
         Evañca bhagavatā niṭṭhāpitāya desanāya pariyosāne koṭisatasahassadevatāyo
arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalappattānaṃ 1- gaṇanā
asaṅkheyyā ahosi. Atha bhagavā dutiyadivase ānandattheraṃ āmantesi "imaṃ pana
ānanda rattiṃ aññatarā devatā maṃ upasaṅkamitvā maṅgalapañhaṃ pucchi, athassāhaṃ
aṭṭhatiṃsa maṅgalāni abhāsiṃ, uggaṇhāhi ānanda imaṃ maṅgalapariyāyaṃ, uggahetvā
bhikkhū vācehī"ti. Thero uggahetvā bhikkhū vācesi. Tayidaṃ ācariyaparamparāya ābhataṃ
yāva ajjattanā pavattati, evamidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ
bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussehi 2- supakāsitanti veditabbaṃ.
         Idāni etesveva maṅgalesu ñāṇaparicayapāṭavatthaṃ ayaṃ ādito pabhūti
yojanā:-
         evamime idhalokaparalokalokuttarasukhakāmā sattā bālajanasevanaṃ pahāya,
paṇḍite nissāya, pūjaneyye pūjetvā, paṭirūpadesavāsena pubbe katapuññatāya ca
kusalappavattiyaṃ codiyamānā, attānaṃ sammāpaṇidhāya bāhusaccasippavinayehi
alaṅkatattabhāvā, vinayānurūpaṃ subhāsitaṃ bhāsamānā, yāva gihibhāvaṃ na vijahanti, tāva
mātāpitupaṭṭhānena 3- porāṇaṃ iṇamūlaṃ visodhayamānā, puttadārasaṅgahena navaṃ iṇamūlaṃ
payojayamānā, anākulakammantatāya dhanadhaññādisamiddhiṃ pāpuṇantā, dānena bhogasāraṃ
dhammacariyāya jīvitasārañca gahetvā, ñātisaṅgahena sakajanahitaṃ anavajjakammantatāya
parajanahitañca karontā, pāpaviratiyā parūpaghātaṃ majjapānasaṃyamena attūpaghātañca
vivajjetvā, dhammesu appamādena kusalapakkhaṃ vaḍhḍhetvā, vaḍḍhitakusalatāya
gihibyañjanaṃ ohāya pabbajitabhāve ṭhitāpi buddhabuddhasāvakūpajjhāyācariyādīsu 4-
gāravena nivātena ca vattasampadaṃ ārādhetvā, paramasantuṭṭhiyā paccayagedhaṃ
pahāya, kataññutāya sappurisabhūmiyaṃ ṭhatvā, dhammasavanena līnacittaṃ 5- pahāya, khantiyā
@Footnote: 1 cha.Ma....phalasampattānaṃ  2 cha.Ma., i. yāva devamanussehi
@3 cha.Ma. mātāpitūpaṭṭhānena, i. mātāpituupaṭṭhānena
@4 cha.Ma. buddhasāvakūpajjhāyācariyādīsu, i. buddhabuddhasāvakūpajjhācariyādīsu  5 cha.Ma.,
@i. cittalīnataṃ
Sabbaparissaye abhibhavitvā sovacassatāya sanāthamattānaṃ katvā samaṇadassanena
paṭipattiyogaṃ 1- passantā, dhammasākacchāya kaṅkhaṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ
paṭivinodetvā indriyasaṃvaratapena sīlavisuddhiṃ patvā 2- samaṇadhammabrahmacariyena
cittavisuddhiṃ patvā 2- tato aparā ca catasso visuddhiyo sampādetvā, 3- imāya
paṭipadāya ariyasaccadassanapariyāyaṃ 4- ñāṇadassanavisuddhiṃ patvā arahattaphalasaṅkhayaṃ 5-
nibbānaṃ sacchikaronti, yaṃ sacchikatvā sinerupabbato viya vātavuṭṭhīhi aṭṭhahi
lokadhammehi avikampamānacittā asokā virajā khemino honti, ye ca khemino honti, te
sabbattha ekenapi aparājitā honti, sabbattha ca sotthiṃ gacchanti. Tenāha
bhagavā:-
         "etādisāni katvāna     sabbatthamaparājitā.
         Sabbattha  sotthiṃ gacchanti   tantesaṃ maṅgalamuttaman"ti.
             Paramatthajotikāya khuddakapāṭhaṭṭhakathāya
                maṅgalasuttavaṇṇanā  niṭṭhitā.
                    ----------
@Footnote: 1 cha.Ma., i. paṭipattipayogaṃ  2-2 cha.Ma., i. ayaṃ saddo na dissati
@3 cha.Ma. sampādentā  4 Sī. ariyasaccadassanapariyosānaṃ  5 i. arahattaphalasaṅkhātaṃ



             The Pali Atthakatha in Roman Book 17 page 78-137. http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=17&A=2022              อรรถกถาบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=17&A=2022              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=5              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=41              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=45              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=45              Contents of The Tipitaka Volume 25 http://84000.org/tipitaka/read/?index_25

first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter

บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ DhammaPerfect@yahoo.com