ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
previous bookdispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter  
Atthakatha Book 19 : PALI ROMAN Dha.A.2 appamāda-cittavagga

                    2. Appamādavaggavaṇṇanā
                         ----
                  1. Sāmāvatīvatthu. (15)
     "appamādo amataṃ padanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā kosambiṃ 1-
upanissāya ghositārāme viharanto sāmāvatīpamukhānaṃ pañcannaṃ
itthīsatānaṃ. Māgandiyapamukhānañca tassā pañcannaṃ ñātisatānaṃ
maraṇa byasanaṃ ārabbha kathesi. Tatrāyaṃ anupubbīkathā:
     atīte "allakapparaṭṭhe allakapparājā nāma veṭṭhadīpakaraṭṭhe
veṭṭhadīpakarājā nāmāti ime dve daharakālato paṭṭhāya sahāyakā
hutvā ekācariyakule sippaṃ uggaṇhitvā attano attano pitūnaṃ
accayena chattaṃ ussāpetvā dasadasayojanike raṭṭhe rājāno ahesuṃ.
Te kālena kālaṃ samāgantvā ekato tiṭṭhantā nisīdantā nipajjantā
mahājanaṃ jāyamānañca mīyamānañca disvā "paralokaṃ gacchantaṃ
anugacchanto nāma natthi, antamaso attano sarīraṃpi; sabbaṃ pahāya
gantabbaṃ, kinno gharāvāsena, pabbajissāmāti mantetvā rajjāni
puttadārassa niyyādetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantappadese
vasantā mantayiṃsu "mayaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitā, na jīvituṃ asakkontā,
te mayaṃ ekaṭṭhāne vasantā apabbajitasadisāyeva homa; tasmā visuṃ
@Footnote: 1. Ma. Yu. kosambiyaṃ.
Vasissāma: tvaṃ etasmiṃ pabbate vasa, ahaṃ imasmiṃ pabbate vasissāmi;
anvaḍḍhamāsaṃ pana uposathadivase ekato bhavissāmāti. Atha nesaṃ
etadahosi "evaṃpi no gaṇasaṅgaṇikāva bhavissati, tvaṃ tava pabbate
aggiṃ jāleyyāsi, ahaṃ mama pabbate aggiṃ jālessāmi; tāya
saññāya atthibhāvaṃ jānissāmāti. Te tathā kariṃsu.
     Athāparabhāge veṭṭhadīpakatāpaso kālaṃ katvā mahesakkho
devarājā hutvā nibbatti. Tato aḍḍhamāse sampatte 1-, aggiṃ
adisvā itaro  "sahāyako me kālakatoti aññāsi. Itaropi
nibbattakkhaṇeyeva attano devasiriṃ oloketvā kamamaṃ upadhārento
nekkhammato 2- paṭṭhāya attanā 3- katakiriyaṃ disvā "idānāhaṃ gantvā
mama sahāyakaṃ passissāmīti cintetvā tasmiṃ khaṇe taṃ attabhāvaṃ
vijahitvā maggamūḷhapuriso 4- viya tassa santikaṃ gantvā vanditvā
ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ so āha "kuto āgatosīti.
"maggamūḷhapuriso ahaṃ bhante dūratova āgatomhi, kiṃ pana bhante ayyo
imasmiṃ ṭhāne ekakova vasati, aññopi koci atthīti āha. "atthi
me eko sahāyakoti. "kuhiṃ soti. "etasmiṃ pabbate vasati,
uposathadivase pana aggiṃ na jālesi, nūna mato bhavissatīti. "evaṃ
bhanteti. "evamāvusoti. "ahaṃ so bhanteti. "kuhiṃ nibbattosīti.
"devaloke mahesakkho devarājā hutvā nibbattosmi bhante, `ayyaṃ
@Footnote: 1. Sī. Yu. pabbate.          2. Sī. Ma. nikkhamanato.
@3. Sī. Ma. Yu. attano tapacariyaṃ. 4. Sī. Ma. Yu. maggikapuriso.
Passissāmīti puna āgatomhi, api nu kho ayyānaṃ imasmiṃ ṭhāne
vasantānaṃ koci upaddavo atthīti. "āma āvuso, hatthiṃ 1- nissāya
kilamāmīti. "kiṃ pana vo bhante hatthī karontīti. "sammajjanaṭṭhāne
laṇḍaṃ pātenti, pādehi paharitvā paṃsuṃ uddharanti; svāhaṃ laṇḍaṃ
chaḍḍento paṃsuṃ samaṃ karonto kilamāmīti. "kiṃ pana tesaṃ anāgamanaṃ
icchathāti. "āmāvusoti. "tenahi tesaṃ anāgamanaṃ karissāmīti tāpasassa
hatthikantavīṇañceva hatthikantamantañca adāsi; dadanto ca pana
vīṇāya tisso tantiyo dassetvā tayo mante uggaṇhāpetvā
"imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte, nivattitvā oloketuṃpi
asakkontā hatthī palāyanti; imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ  mante
vutte, nivattitvā pacchato olokentā palāyanti; imaṃ tantiṃ
paharitvā imasmiṃ mante vutte, hatthī yūthapati piṭṭhiṃ upanāmento 2-
āgacchatīti ācikkhitvā, "yaṃ vo ruccati, taṃ kareyyāthāti vatvā
tāpasaṃ vanditvā pakkāmi. Tāpaso palāyanamantaṃ vatvā palāyanatantiṃ
paharitvā hatthī palāpetvā vasi.
     Tasmiṃ samaye kosambiyaṃ parantapo nāma rājā ahosi. 3- So
ekadivasaṃ gabbhiniyā deviyā saddhiṃ bālātapaṃ tappamāno ākāsatale
nisīdi. Devī rañaño pārupanaṃ satasahassagghanikaṃ rattakambalaṃ pārupitvā
nisinnā raññā saddhiṃ samullapamānā rañño aṅgulito satasahassagghanikaṃ
rājamuddikaṃ nīharitvā attano aṅguliyaṃ pilandhi. Tasmiṃ
@Footnote: 1. Sī. Yu. hatthī. 2.Sī. Ma. Yu. upanento. 3. Sī. Ma. Yu. hoti.
Samaye hatthiliṅgasakuṇo ākāsenāgacchanto deviṃ disvā `maṃsapesīti
saññāya pakkhe vissajjetvā otari. Rājā tassa otaraṇasaddena
bhīto uṭṭhāya antonivesanaṃ pāvisi. Devī garugabbhatāya ceva
bhīrukajātikatāya ca vegena gantuṃ nāsakkhi. Atha naṃ so sakuṇo
ajjhuppatto 1- nakhapañjare nisīdāpetvā ākāsaṃ pakkhandi. Te
kira sakuṇā pañacannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārenti; tasmā ākāsena
netvā yathārucitaṭṭhāne nisīditvā maṃsaṃ khādanti; sāpi tena
nīyamānā maraṇabhayabhītā cintesi "sacāhaṃ viravissāmi, manussasaddo
nāma tiracchānagatānaṃ ubbejaniyo; taṃ sutvā maṃ chaḍḍessati,
evaṃ sante, saha gabbhena jīvitakkhayaṃ pāpuṇissāmi; yasmiṃ pana
ṭhāne nisīditvā maṃ khādituṃ ārabhissati, tatra naṃ saddaṃ katvā
palāpessāmīti. Sā attano paṇḍitatāya adhivāsesi. Tadā ca
himavantappadese thokaṃ vaḍḍhitvā maṇḍapākārena ṭhito eko
mahānigrodho hoti. So sakuṇo migarūpādīni tattha netvā khādati;
tasmā taṃpi tattheva netvā viṭapantare ṭhapetvā āgatamaggaṃ
olokesi. Āgatamaggolokanaṃ kira tesaṃ dhammatā. Tasmiṃ khaṇe
devī "idāni imaṃ palāpetuṃ vaṭṭatīti cintetvā ubho hatthe
ukkhipitvā pāṇisaddañceva mukhasaddañca katvā taṃ palāpesi.
Athassā suriyatthaṅgamanakāle gabbhe kammajavātā caliṃsu. Sabbadisāsu
gajjanto mahāmegho uṭṭhahi. Sukhe ṭhitāya rājamahesiyā "mā bhāyi
@Footnote: 1. Sī. Yu. ajjhappatto.
Ayyeti vacanamattaṃpi alabhamānāya dukkhaparetāya sabbarattiṃ niddā
nāma nāhosi. Vibhāyamānāya pana rattiyā, valāhakavigamo ca
aruṇuggamanañca tassā gabbhavuṭṭhānañca ekakkhaṇeyeva ahosi.
Sā meghautuñca 1- aruṇuggamanautuñca gahetvā jātattā puttasasa
"udenoti nāmamakāsi.
     Allakappatāpasassapi kho tato avidūre vasanaṭṭhānaṃ hoti. So
pakatiyā vassadivase sītabhayena phalāphalatthāya vanaṃ na pavisati, taṃ
rukkhamūlaṃ gantvā sakuṇena khāditamaṃsānaṃ aṭṭhiṃ 2- āharitvā koṭṭetvā
rasaṃ pacitvā pivati; tasmā taṃdivasaṃpi "aṭṭhiṃ āharissāmīti tattha
gantvā rukkhamūle aṭṭhiṃ pariyesanto upari dārakasaddaṃ sutvā
olokento deviṃ disvā "kāsi tvanti vatvā, "mānusimhīti, "kathaṃ
āgatāsīti, "hatthiliṅgasakuṇena ānītamhīti vutte, "otarāti āha.
"jātisambhedato bhāyāmi ayyāti. "kāsi tvanti. "khattiyāti. "ahaṃpi
khattiyovāti. "tenahi khattiyamāyaṃ kathehīti. So kathesi. "tenahi
āruyha puttakaṃ me otārehīti. So ekena passena abhiruhaṇamaggaṃ
katvā abhiruhitvā dārakaṃ gaṇhitvā, "mā maṃ hatthena chupīti vutte,
taṃ acchupitvāva dārakaṃ otāresi. Devīpi otari. Atha naṃ assamapadaṃ
netvā sīlabhedaṃ akatvāva anukampāya paṭijaggi, nimmakkhikamadhuṃ
āharitvā sañjātasāliṃ āharitvā yāguṃ pacitvā adāsi. Evaṃ
tasmiṃ paṭijaggante, sā aparabhāge cintesi "ahaṃ neva āgatamaggaṃ,
@Footnote: 1. Sī.Ma.Yu. pabbatautuñaca. 2. Sī. Yu. aṭṭhī.
Na gamanamaggaṃ jānāmi, imināpi me saddhiṃ vissāsamattaṃpi natthi;
sace panāyaṃ amhe pahāya katthaci gamissati, ubhopi idheva maraṇaṃ
pāpuṇissāma, yaṅkiñci katvā imassa sīlaṃ bhinditvā, yathā maṃ
na muñacatu, 1-  tathā kātuṃ vaṭṭatīti. Atha naṃ dunnivatthaduppārutadassanena
palobhetvā sīlavināsaṃ pāpesi. Tato paṭṭhāya dvepi samaggasaṃvāsaṃ vasiṃsu.
     Athekadivasaṃ tāpaso nakkhattayogaṃ olokento parantapassa
nakkhattapīḷanaṃ disvā "bhadde kosambiyaṃ parantaparājā matoti āha.
"kasmā ayya evaṃ vadesi, kinte tena saddhiṃ āghāto  atthīti.
"natthi bhadde, nakkhattapīḷanamassa disvā evaṃ vadāmīti. Sā parodi.
Atha naṃ "kasmā rodasīti pucchitvā, tāya tassa attano sāmikabhāve
akkhāte, āha "mā bhadde rodi, jātassa nāma niyato maccūti.
"jānāmi ayyāti. "atha kasmā rodasīti. "putto me kulasantakassa
rajjassa anucchaviko; sace tatrāyaṃ bhavissati, setacchattaṃ ussāpayissati;
idāni mahājāniko vata jātoti sokena rodāmi ayyāti. "hotu
bhadde, mā cintayi; sacassa rajjaṃ patthesi, ahamassa rajjalabhanākāraṃ
karissāmīti. Athassa hatthikantavīṇañceva hatthikantamante ca adāsi.
Tadā anekāni hatthisatasahassāni āgantvā vaṭṭarukkhamūle nisīdanti.
Atha naṃ āha "hatthīsu anāgatesuyeva, rukkhaṃ abhiruhitvā, tesu
āgatesu, imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahara; sabbe nivattitvā
oloketuṃpi asakkontā palāyissanti, athotaritvā āgaccheyyāsīti.
@Footnote: 1. Sī. Yu. muñcati.
So tathā katvā āgantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha naṃ dutiyadivase
āha "ajja imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahareyyāsi; hatthī
nivattitvā pacchato olokentā palāyissantīti. Tadāpi tathā katvā
āgantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Athassa mātaraṃ āmantetvā "bhadde
puttassa te sāsanaṃ dehi, etova gantvā rājā bhavissatīti āha.
Sā puttaṃ āmantetvā "tāta tvaṃ kosambiyaṃ parantaparañño
putto, maṃ sagabbhaṃ hatthiliṅgasakuṇo ānesīti vatvā senāpatiādīnaṃ
nāmāni ācikkhitvā "asaddahantānaṃ imaṃ pitu pārupanakambalañaceva
pilandhanamuddikañca dasseyyāsīti vatvā 1- uyyojesi. Kumāro tāpasaṃ
"idāni kiṃ karomīti āha. "rukkhassa heṭṭhimasākhāya nisīditvā imaṃ
mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahara; jeṭṭhahatthī te piṭṭhiṃ upanāmetvā
upasaṅkamissati, tvaṃ tassa piṭṭhiyaṃ nisinnova gantvā rajjaṃ
gaṇhāhīti. So mātāpitaro vanditvā tathā katvā āgatassa
hatthino piṭṭhiyaṃ nisīditvā taṃ kaṇṇe mantayi "ahaṃ kosambiyaṃ
parantaparañño putto, pettikaṃ me rajjaṃ gaṇhitvā dehi sāmīti.
So taṃ sutvā "anekāni hatthisahassāni sannipatantūti hatthiravaṃ
ravi. Anekāni hatthisahassāni sannipatiṃsu. Puna "jiṇṇahatthī
paṭikkamantūti ravaṃ ravi. Jiṇṇahatthī paṭikkamiṃsu. Puna "atitaruṇā
hatthī nivattantūti ravaṃ ravi. Tepi nivattiṃsu. So anekehi
yodhahatthisahasseheva parivuto paccantagāmaṃ patvā "ahaṃ rañño
@Footnote: 1. Sī. Yu. datvā.
Putto, sampattiṃ patthayamānā mayā saddhiṃ āgacchantūti tato paṭṭhāya
manussasaṅgahaṃ karonto gantvā nagaraṃ parivāretvā "yuddhaṃ vā
me dentu rajjaṃ vāti sāsanaṃ pesesi. Nāgarā āhaṃsu "mayaṃ dvepi
na dassāma, amhākaṃ hi devī garugabbhā hatthiliṅgasakuṇena nītā,  1-
tassā atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā na jānāma; yāva tassā
pavattiṃ na 2- suṇoma, tāva neva yuddhaṃ dassāma na rajjanti. Tadā
kira taṃ paveṇirajjaṃ ahosi. Tato kumāro "ahaṃ tassā puttoti
vatvā senāpatiādīnaṃ nāmāni kathetvā tathāpi asaddahantānaṃ
rattakambalañca muddikañca dassesi. Te taṃ rattakambalañca muddikañca
sañjānitvā nikkaṅkhā hutvā dvāraṃ vivaritvā taṃ rajje abhisiñciṃsu.
                 Ayaṃ tāva udenassa uppatti.
     Allakapparaṭṭhe 3- pana dubbhikkhe uppanne, jīvituṃ asakkonto
eko kotuhaliko nāma manusso kāliṃ nāma taruṇaputtaṃ bhariyaṃ
ādāya 4- "kosambiyaṃ gantvā jīvissāmāti 5- pātheyyaṃ gahetvā nikkhami.
"ahivātakarogena mahājane marante, nikkhamītipi vadantiyeva. Te
gacchantā, pātheyye parikkhīṇe, khudābhibhūtā dārakaṃ vahituṃ nāsakkhiṃsu.
Atha sāmiko pajāpatiṃ āha "bhadde mayaṃ jīvantā puna puttaṃ
labhissāma, chaḍḍetvā naṃ gacchāmāti. Mātu hadayaṃ nāma mudukaṃ hoti;
@Footnote: 1. Sī. Yu. hatthiliṅgasakuṇenāhatā. 2. Sī. Yu. "nāti natthi.
@3. Sī. Yu. ajitaraṭaṭhe.
@4. Sī. Ma. Yu. kāpī nāma taruṇaputtaṃ kāliṃ nāma bhariyaṃ ādāYu.
@5. Sī. Ma. Yu. kosamḷiṃ... jīvissāmīti.
Tasmā sā āha "nāhaṃ jīvantameva puttaṃ chaḍḍetuṃ sakkhissāmīti.
"atha kiṃ karomāti. "vārena naṃ vahāmāti. Mātā attano vāre
pupphadāmaṃ viya naṃ ukkhipitvā ure nipajjāpetvā aṅkena vahitvā
pitu deti. Tassa taṃ gahetvā ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne chātakatopi balavatarā
vedanā uppajji. So taṃ punappunaṃ āha "bhadde mayaṃ jīvantā puttaṃ
labhissāma, chaḍḍema nanti. Sāpi punappunaṃ paṭikkhipitvā paṭivacanaṃ
nādāsi. Dārako vārena parivattiyamāno kilanto pitu hatthe niddāyi.
So tassa niddāyanabhāvaṃ ñatvā mātaraṃ purato katvā ekassa
gacchassa heṭṭhā paṇṇasanthare taṃ nipajjāpetvā pāyāsi. Mātā
nivattitvā olokentī puttaṃ adisvā "sāmi kuhiṃ me puttoti
pucchi. "ekassa me gacchassa  heṭṭhā nipajjāpitoti. "sāmi mā
maṃ nāsayi, puttaṃ vinā jīvituṃ na sakkhissāmi, ānehi me puttanti
uraṃ paharitvā paridevi. Atha naṃ nivattitvā ānesi. Puttopi
antarāmagge mato hoti. Iti so ettake ṭhāne puttaṃ chaḍḍetvā
tassa nissandena bhavantare satta vāre chaḍḍito. Pāpakammaṃ nāmetaṃ
"appakanti nāvamaññitabbaṃ. Te gacchantā ekaṃ gopālakulaṃ pāpuṇiṃsu.
     Taṃdivasañca gopālakassa dhenumaṅgalaṃ hoti. Gopālakassa gehe
nibaddhaṃ eko paccekabuddho bhuñajati. So taṃ bhojetvā maṅgalamakāsi.
Bahu pāyāso paṭiyatto hoti. Gopālako te āgate disvā "kuto
āgatatthāti pucchitvā sabbaṃ pavattiṃ sutvā mudujātiko kulaputto
tesu anukampaṃ katvā pahūtena sappinā pāyāsaṃ dāpesi. Bhariyā
"sāmi tayi jīvante, ahaṃ jīvāmi nāma, dīgharattaṃ ūnodarosi,
yāvadatthaṃ bhuñjāti vatvā sappinā saddhiṃ tadabhimukhaññeva 1- katvā
attanā mandasappiṃ     thokameva bhuñji. Itaro bahuṃ bhuñjitvā
sattaṭṭhadivase chātatāya āhārataṇhaṃ chindituṃ nāsakkhi. Gopālako tesaṃ
pāyāsaṃ dāpetvā sayaṃ bhuñjituṃ ārabhi. Kotuhaliko taṃ olokento
nisīditvā heṭṭhāpīṭhe nipannāya sunakhiyā gopālakena vaṭṭetvā
dīyamānaṃ pāyāsapiṇḍaṃ disvā "puññavatāyaṃ sunakhī nibaddhaṃ evarūpaṃ
bhojanaṃ labhatīti cintesi. So rattibhāge taṃ pāyāsaṃ jīrāpetuṃ
asakkonto kālaṃ katvā tassā sunakhiyā  kucchismiṃ nibbatti.
Athassa bhariyā sarīrakiccaṃ katvā tasmiṃyeva gehe bhatiṃ katvā
taṇḍulanāḷiṃ labhitvā pacitvā paccekabuddhassa patte patiṭṭhāpetvā
"bhante dāsassa vo pāpuṇātūti vatvā cintesi "mayā idheva vasituṃ
vaṭṭati, nibaddhaṃ ayyo idhāgacchati, deyyadhammo hotu vā mā vā,
devasikaṃ vandantī veyyāvaccaṃ karontī cittaṃ pasādentī bahuṃ puññaṃ
pasavissāmīti sā tattheva bhatiṃ karontī vasi.
     Sāpi kho sunakhī chaṭṭhe vā sattame vā māse ekameva kukkuraṃ
vijāyi. Gopālako tassa ekadhenuyā khīraṃ dāpesi. So nacirasseva
vaḍḍhi. Athassa paccekabuddho bhuñjanto nibaddhaṃ ekaṃ bhattapiṇḍaṃ
deti. So bhattapiṇḍaṃ nissāya paccekabuddhe sinehamakāsi. Gopālako
nibaddhaṃ dve vāre paccekabuddhassa upaṭṭhānaṃ yāti. So gacchantopi
@Footnote: 1. Sī. Yu. bhuñjāhīti sappiṃ tadabhimukhaññeva. Ma. bhuñajāhīti sappiñca
@dadhiñca tadabhimukhaññeva.
Antarāmagge vālamigaṭṭhāne daṇḍena gacche ca bhūmiñca paharitvā
"susūti tikkhattuṃ saddaṃ katvā vālamige palāpesi. Sunakhopi tena
saddhiṃ gacchati. So ekadivasaṃ paccekabuddhaṃ āha "bhante yadā me
okāso na bhavissati, tadā imaṃ sunakhaṃ pesessāmi; imassa
pahitasaññāṇena āgaccheyyāthāti. Tato paṭṭhāya anokāsadivase
"gaccha tāta ayyaṃ ānehīti sunakhaṃ pesesi. So  ekavacaneneva
pakkhanditvā sāmikassa gacchabhūmipothanaṭṭhāne 1- tikkhattuṃ bhussitvā
tena saddena vālamigānaṃ palāyanabhāvaṃ ñatvā pātova sarīrappaṭijagganaṃ
katvā paṇṇasālaṃ  pavisitvā nisinnassa paccekabuddhassa vasanaṭṭhānaṃ
gantvā paṇṇasālādvāre tikkhattuṃ bhussitvā attano āgatabhāvaṃ
jānāpetvā ekamante nipajjati. Paccekabuddhe velaṃ sallakkhetvā
nikkhante, so bhussanto purato puratova  gacchati. Antarantarā
paccekabuddho taṃ vīmaṃsanto aññaṃ maggaṃ paṭipajjati. Athassa purato
tiriyaṃ ṭhatvā bhussitvā itaramaggameva naṃ āropesi.  athekadivasaṃ
aññaṃ maggaṃ paṭipajjitvā  tena purato tiriyaṃ ṭhatvā
vāriyamānopi anivattitvā sunakhaṃ pādena apanuditvā pāyāsi. Sunakho
tassa anivattanabhāvaṃ ñatvā nivattitvā nivāsanakaṇṇe ḍaṃsitvā
ākaḍḍhanto itaramaggameva naṃ āropesi. Evaṃ so tasmiṃ balavasinehaṃ
uppādesi. Tato aparabhāge paccekabuddhassa cīvaraṃ jīri. Athassa
gopālako cīvaravatthāni adāsi. Tamenaṃ paccekabuddho āha "āvuso
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. gacchapothanabhūmipothanaṭṭhāne.
Cīvarannāma ekakena dukkaraṃ kātuṃ, phāsukaṭṭhānaṃ gantvā kāressāmīti.
"idheva bhante karothāti. "na sakkā āvusoti. "tenahi bhante
mā ciraṃ bahi vasitthāti. Sunakho tesaṃ kathaṃ suṇantova aṭṭhāsi.
Paccekabuddho "tiṭṭha upāsakāti gopālakaṃ nivattāpetvā vehāsaṃ
abbhuggantvā gandhamādanābhimukho pakkāmi. Sunakhassa taṃ ākāsena
gacchantaṃ disvā bhukkaritvā 1- ṭhitassa, tasmiṃ cakkhupathaṃ vijahante,
hadayaṃ phalitaṃ.
     Tiracchānā [2]- nāmete ujujātikā honti akuṭilā; manussā pana
aññaṃ hadayena cintenati, aññaṃ mukhena kathenti; tenevāha 3- "gahanaṃ
hetaṃ bhante yadidaṃ manussā, uttānaṃ hetaṃ bhante yadidaṃ pasavoti.
Iti so tāya ujudiṭṭhitāya akuṭilatāya kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane
nibbatto accharāsahassaparivuto mahāsampattiṃ anubhosi. Tassa
kassaci kaṇṇamūle mantayantassa saddo soḷasayojanaṭṭhānaṃ pharati,
pakatikathāsaddo pana sakalaṃ dasayojanasahasasaṃ devanagaraṃ chādeti.
Tenevassa ghosakadevaputtoti nāmaṃ ahosi. "kassa panesa nissandoti;
paccekabuddhe pemena bhukkaraṇassa. So tattha na ciraṃ  ṭhatvā cavi.
     Devalokato hi devaputtā "āyukkhayena puññakkhayena āhārakkhayena
kopenāti catūhi kāraṇehi cavanti. Tattha  yena bahuṃ puññakammaṃ
kataṃ hoti, so devaloke uppajjitvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparupari
nibbattati: evaṃ āyukkhayena cavati nāma. Yena parittaṃ puññaṃ
@Footnote: 1. Sī. Yu. bhuṅkaritvā. [2] Sī. Ma. Yu. etthantare. "kirāti atthi.
@3. Ma.Ma. 13/4.
Kataṃ hoti; tassa rājakoṭṭhāgāre pakkhittaṃ catupañcanāḷimattaṃ viya
dhaññaṃ antarāva taṃ puññaṃ khīyati, antarāva kālaṃ karoti:
evaṃ puññakkhayena cavati nāma. Aparo kāmaguṇe paribhuñjamāno
satisammosena āhāraṃ aparibhuñjitvā kilantakāyo kālaṃ karoti: evaṃ
āhārakkhayena cavati nāma. Aparo parassa sampattiṃ asahanto
kujjhitvā kālaṃ karoti: evaṃ kopena cavati nāma. Ayaṃ pana
kāmaguṇe paribhuñjanto muṭṭhassati hutvā āhārakkhayena cavati. 1-
Cavitvā ca pana kosambiyaṃ nagarasobhiniyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi.
Sā vijātadivase "kiṃ etanti dāsiṃ  pucchitvā, "putto ayyeti
vutte, "handa je imaṃ dārakaṃ kattarasuppe āropetvā saṅkārakūṭe
chaḍḍehīti chaḍḍāpesi. Nagarasobhiniyo hi dhītaraṃ  paṭijagganti na puttaṃ;
dhītarā hi tāsaṃ paveṇī ghaṭiyati. Dārakaṃ kākāpi sunakhāpi  parivāretvā
nisīdiṃsu. Paccekabuddhe sinehappabhavassa bhukkaraṇassa nissandena
ekopi upagantuṃ na visahi. Tasmiṃ khaṇe eko manusso bahi
nikkhanto taṃ kākasunakhasannipātaṃ disvā "kinnu kho etanti tattha
gacchanto 2- dārakaṃ disvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā "putto me
laddhoti gehaṃ nesi.
     Tadā kosambikaseṭṭhī rājakulaṃ gacchanto rājanivesanato
āgacchantaṃ purohitaṃ disvā "kiṃ ācariya ajja te tithikaraṇanakkhattayogo
olokitoti pucchi. "āma mahāseṭṭhi, amhākaṃ
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. cavi.  2. Sī. Ma. Yu. gantvā.
Kimaññaṃ kiccanti. "janapadassa kiṃ bhavissati ācariyāti. "aññaṃ
natthi, imasmiṃ pana nagare ajja jātadārako jeṭṭhakaseṭṭhī bhavissatīti.
Tadā seṭṭhino bhariyā garugabbhā hoti; tasmā so sīghaṃ gehaṃ purisaṃ
pesesi "gaccha jānāhi naṃ vijātā vā no vāti, "na vijātāti
sutvā rājānaṃ disvā vegena gehaṃ gantvā kāliṃ nāma dāsiṃ
pakkositvā sahassaṃ datvā "gaccha imasmiṃ nagare upadhāretvā,
sahassaṃ datvā ajja jātadārakaṃ gaṇhitvā ehīti. Sā upadhārentī
taṃ gehaṃ gantvā dārakaṃ disvā  "ayaṃ dārako kadā jātoti
gahapatāniṃ pucchitvā, "ajja jātoti vutte, 1- "imaṃ mayhaṃ dehīti
ekaṃ kahāpaṇaṃ ādiṃ katvā mūlaṃ vaḍḍhentī sahassaṃ datvā taṃ
ānetvā seṭṭhino dassesi. Seṭṭhī "sace me dhītā jāyissati,
tāya naṃ saddhiṃ nivesetvā seṭṭhiṭṭhānassa sāmikaṃ karissāmi; sace
me putto jāyissati, māressāmi nanti cintetvā naṃ gehe kāresi.
Athassa bhariyā katipāhaccayena puttaṃ vijāyi. Seṭṭhī "imasmiṃ asati
mama putto seṭṭhiṭṭhānaṃ labhissati, idāneva taṃ māretuṃ vaṭṭatīti
cintetvā kāliṃ āmantetvā "gaccha je vajato  gunnaṃ nikkhamanavelāya
vajadvāramajjhe imaṃ tiriyaṃ nipajjāpehi, gāviyo naṃ madditvā
māressanti, maddanāmaddanabhāvaṃ panassa ñatvā ehīti āha. Sā
gantvā gopālakena vajadvāre vivaṭamatteyeva taṃ tathā nipajjāpesi.
Gogaṇajeṭṭhako usabho aññasmiṃ kāle sabbapacchā nikkhamantopi 2-
@Footnote: 1. Sī. vuttā.  2. Sī. Ma. Yu. gacchantopi.
Taṃ divasaṃ sabbapaṭhamaṃ  nikkhamitvā dārakaṃ catunnaṃ pādānaṃ antare
katvā aṭṭhāsi. Anekasatā gāviyo usabhassa dve passāni ghaṃsantiyo
nikkhamiṃsu. Gopālakopi "ayaṃ usabho pubbe sabbapacchā nikkhamati,
ajja pana sabbapaṭhamaṃ nikkhamitvā vajadvāre niccalova ṭhito, kinnu kho
etanti cintetvā gantvā tassa heṭṭhā nipannaṃ dārakaṃ disvā
puttasinehaṃ paṭilabhitvā "putto me laddhoti gehaṃ nesi. Kālī
gantvā seṭṭhinā pucchitā tamatthaṃ ārocetvā "gaccha, naṃ puna
sahassaṃ datvā ānehīti vuttā sahassaṃ datvā puna ānetvā
adāsi. Atha naṃ āha "amma kāli imasmiṃ nagare pañca sakaṭasatāni
paccūsakāle uṭṭhāya vaṇijjāya gacchanti, tvaṃ imaṃ netvā  cakkamagge
nipajjāpehi, goṇā vā naṃ maddissanti cakkāni vā chindissanti,
pavattiñcassa ñatvāva āgaccheyyāsīti. Sā taṃ netvā cakkamagge
nipajjāpesi. Tadā sakaṭajeṭṭhako purato ahosi. Athassa goṇā taṃ
ṭhānaṃ patvā dhuraṃ chaḍḍesuṃ, punappunaṃ āropetvā pājiyamānāpi
purato na gacchiṃsu. Evaṃ tassa   tehi saddhiṃ vāyamantasseva, aruṇaṃ
uṭṭhahi. So "kinnāmetaṃ goṇā kariṃsūti maggaṃ olokento dārakaṃ
disvā "bhāriyaṃ vata me kammanti cintetvā "putto me laddhoti
tuṭṭhamānaso taṃ gehaṃ nesi. Kālī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ
pavattiṃ ācikkhitvā "gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehīti vuttā
tathā akāsi. Atha naṃ āha "idāni naṃ āmakasusānaṃ netvā gacchantare
nipajjāpehi, tattha sunakhādīhi vā khādito amanussena vā pahato
Marissati, matāmatabhāvañcassa jānitvāva āgaccheyyāsīti. Sā taṃ
netvā tattha nipajjāpetvā ekamante aṭṭhāsi. Taṃ sunakho vā
kāko vā amanusso vā upasaṅkamituṃ nāsakkhi. "nanu  cassa neva
mātā na pitā na bhātikādīsu koci rakkhitā nāma atthi, ko naṃ
rakkhatīti. Sunakhakāle paccekabuddhe sinehena pavattitaṃ bhukkaraṇamattameva
naṃ rakkhati. Atheko ajapālo anekasatasahassā ajā gocaraṃ   nento
susānapassena gacchati. Ekā ajā    paṇṇādīni khādamānā gacchantaraṃ
pavisitvā dārakaṃ disvā jannukehi ṭhatvā dārakassa thanaṃ adāsi.
Ajapālakena "heheti sadde katepi, na nikkhami. So "yaṭṭhiyā naṃ
paharitvā nīharissāmīti gacchantaraṃ paviṭṭho  ajiṃ jannukehi   ṭhatvā
dārakaṃ khīraṃ pāyentiṃ disvā dārake puttasinehaṃ paṭilabhitvā "putto
me laddhoti taṃ ādāya pakkāmi. Kālī taṃ disvā gantvā seṭṭhinā
pucchitā taṃ  pavattiṃ ācikkhitvā "gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā
ānehīti vuttā tathā akāsi. Atha naṃ āha "amma kāli imaṃ
ādāya corapapātapabbataṃ abhiruhitvā papāte khipa,   pabbatakucchiyaṃ
paṭihaññamāno khaṇḍākhaṇḍiko hutvā bhūmiyaṃ patissati, matāmatabhāvañcassa
ñatvāva āgaccheyyāsīti. Sā taṃ tattha   netvā
pabbatamattake ṭhatvā khipi. Taṃ kho pana pabbatakucchiṃ nissāya
mahāveṇugumbo pabbatānusāreneva vaḍḍhi. Tassa matthakaṃ ghanajāto
jiñjukagumabo avatthari. Dārako patanto kojave viya tasmiṃ pati.
Taṃdivasaṃ naḷakārajeṭṭhakassa veṇunā attho hoti. So puttena
Saddhiṃ gantvā taṃ veṇugumbaṃ chindituṃ ārabhi. Tasmiṃ calante, dārako
saddamakāsi. So "dārakasaddo viyāti ekena passena abhiruhitvā
taṃ disvā "putto me laddhoti tuṭṭhacitto ādāya gato. Kālī
seṭṭhissa santikaṃ gantvā tena pucchitā tampavattiṃ ācikkhitvā
"gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehīti vuttā tathā akāsi.
     Seṭṭhino idañcidañca karontasseva, dārako vaḍḍhito.
"ghosakotvevassa nāmaṃ ahosi. So seṭṭhino akkhimhi kaṇṭako
viya khāyi. Ujukaṃ oloketuṃpi na visahi. Athassa maraṇupāyaṃ cintento
attano sahāyakakumbhakārassa santikaṃ gantvā "kadā āvāpaṃ
ālimpessasīti pucchitvā, "sveti vutte, "tenahi idaṃ sahassaṃ
gahetvā mamekaṃ kammaṃ karohīti āha. "kiṃ sāmīti. "eko me
avajātaputto atthi, taṃ tava santikaṃ pesessāmi, atha naṃ [1]- gabbhaṃ
pavesetvā tikhiṇāya vāsiyā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā cāṭiyaṃ
pakkhipitvā āvāpe paceyyāsi, idante sahassaṃ lañcakārasadisaṃ, 2-
uttariṃ puna te kattabbayuttakaṃ pacchā karissāmīti. Kumabhakāro
"sādhūti sampaṭicchi. Seṭṭhī punadivase ghosakaṃ pakkosāpetvā 3- "tāta
hīyo mayā kumbhakāro ekaṃ kammaṃ āṇatto, 4- ehi tvaṃ  tassa
santikaṃ gantvā evaṃ vadehi `hīyo kira me pitarā āṇattaṃ kammaṃ
nipphādehīti pahiṇi. So "sādhūti agamāsi. Taṃ tattha gacchantaṃ itaro
@Footnote: 1. Sī. Ma. etthantare gahetvāti atthi.
@2. Sī. Yu. saccakārasadisaṃ. 3. Sī. Ma. Yu.
@pakkositvā. 4. Ma. Yu. kumbhakārassa ekaṃ kammaṃ āṇattaṃ.
Seṭṭhino putto dārakehi saddhiṃ guḷaṃ kīḷanto disvā taṃ pakkositvā
"kuhiṃ gacchasi bhātikāti pucchitvā, "pitu sāsanaṃ gahetvā kumbhakārassa
santikanti vutte,  "ahaṃ tattha gamissāmi, ime dārakā maṃ bahulakkhaṃ
jiniṃsu, taṃ me paṭijinitvā dehīti āha. "ahaṃ pitu bhāyāmīti. "mā
bhāyi bhātika, ahantaṃ sāsanaṃ harissāmi, bahūhi jito; yāvāhaṃ
āgacchāmi, tāva me lakkhaṃ paṭijināhīti. Ghosako kira guḷakīḷāya
cheko, tena taṃ evaṃ nibbandhi. Sopi naṃ "tenahi gantvā kumbhakāraṃ
vadehi "pitarā kira me hīyo ekaṃ kammaṃ āṇattaṃ, taṃ nipphādehīti
vatvā uyyojesi. So tassa santikaṃ gantvā  tathā avaca. Atha naṃ
kumbhakāro seṭṭhinā vuttaniyāmeneva māretvā āvāpe khipi.
Ghosakopi divasabhāgaṃ kīḷitvā sāyaṇhasamaye gehaṃ gantvā, seṭṭhinā
disvā "kiṃ tāta na gatosīti vutte, attano agatakāraṇañca
kaniṭṭhassa gatakāraṇañca ārocesi. Seṭṭhī taṃ sutvā "mā avadhīti
mahāviravaṃ viravitvā sakalasarīre pakkuṭṭhitalohito viya hutvā "ambho
kumbhakāra mā maṃ nāsayi mā maṃ nāsayīti bāhā paggayha kandanto
tassa santikaṃ agamāsi. Kumbhakāro taṃ tathā āgacchantaṃ disvā
"sāmi mā saddaṃ kari, kammante nipphannanti āha. So pabbatena
viya mahantena sokena avattharito 1- hutvā anappakaṃ domanassaṃ
paṭisaṃvedesi, yathātaṃ appaduṭṭhassa paduṭṭhamano. Tenāha bhagavā
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. avatthato.
        "yo daṇḍena adaṇḍesu    appaduṭṭhesu dussati,
         dasannamaññataraṃ  ṭhānaṃ     khippameva nigacchati:
         vedanaṃ pharusaṃ jāniṃ       sarīrassa va bhedanaṃ  1-
         garukaṃ vāpi ābādhaṃ      cittakkhepaṃva pāpuṇe
         rājato vā upasaggaṃ     abbhakkhānaṃva 2- dāruṇaṃ
         parikkhayaṃva ñātīnaṃ        bhogānaṃva pabhaṅguṇaṃ
         atha vāssa agārāni     aggi ḍahati pāvako
         kāyassa bhedā duppañño  nirayaṃ so upapajjatīti. 3-
     Evaṃ santepi, puna naṃ seṭṭhī ujukaṃ oloketuṃ na sakkoti.
"kinti naṃ māreyyanti cintento "mama gāmasate āyuttakassa
santikaṃ pesetvā mārāpessāmīti upāyaṃ disvā "ayaṃ me
avajātaputto, imaṃ māretvā vaccakūpe khipatu, evaṃ kate, ahaṃ
mātulassa kattabbayuttakaṃ pacchā jānissāmīti tassa paṇṇaṃ likhitvā
"tāta ghosaka amhākaṃ gāmasate āyuttako atthi, imaṃ paṇṇaṃ
haritvā tassa dehīti vatvā paṇṇaṃ tassa dussante bandhi. So pana
akkharasamayaṃ na jānāti. Daharakālato paṭṭhāya hi naṃ mārāpentova
seṭṭhī mārāpetuṃ nāsakkhi, kiṃ akkharasamayaṃ sikkhāpessati. Iti so
attano mārāpanapaṇṇameva dussante  bandhitvā nikkhamanto āha
"pātheyyaṃ me tāta natthīti. "pātheyyena te kiccaṃ natthi, antarāmagge
asukagāme mama sahāyako seṭṭhī atthi, tassa ghare pātarāsaṃ katvā
@Footnote: 1. pāli 25/33 sarīrassa pabhedanaṃ.
@2. pāli 25/33 abbhakkhānañca dāruṇaṃ.
@3. tabbaṇṇanāyaṃ pana daṇḍavagge dissati.
Purato gacchāhīti. So "sādhūti pitaraṃ vanditvā nikkhanto taṃ gāmaṃ
patvā seṭṭhigharaṃ pucchitvā gantvā seṭṭhijāyaṃ passitvā, "kuto
āgatosīti vutte, "antonagaratoti āha. "kassa puttosīti.
"tumhākaṃ sahāyakaseṭṭhino ammāti. "tvamasi ghosako nāmāti.
"āma ammāti. Tassā saha dassaneneva tasmiṃ puttasineho uppajji.
     Seṭṭhino panekā dhītā atthi, paṇṇarasasoḷasavassuddesikā
abhirūpā pāsādikā. Taṃ rakkhituṃ ekameva pesanakārikaṃ dāsiṃ datvā
sattabhūmikassa pāsādassa uparitale sirigabbhe vasāpesi. 1- Seṭṭhidhītā
tasmiṃ khaṇe taṃ dāsiṃ antarāpaṇaṃ pesesi. Atha naṃ seṭṭhijāyā disvā
"kuhiṃ gacchasīti pucchitvā, "ayye dhītāya pesanenāti vutte, "ito
tāva ehi, tiṭṭhatu pesanaṃ, puttassa me pīṭhakaṃ attharitvā pāde
dhovitvā telaṃ makkhitvā sayanaṃ attharitvā dehi, pacchā pesanaṃ
karissasīti āha. Sā tathā akāsi.  atha naṃ cirenāgataṃ seṭṭhidhītā
santajjesi. Atha naṃ sā āha "ayye mā me kujjhi, seṭṭhiputto
ghosako āgato, tassa idañcidañca katvā tattha gantvā
āgatāmhīti. Seṭṭhidhītāya "seṭṭhiputto ghosakoti nāmaṃ sutvāva
pemaṃ chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhitaṃ. Kotuhalikakālasmiṃ
hi sā tassa pajāpatī hutvā nāḷikodanaṃ paccekabuddhassa adāsi.
Tassānubhāvenāgantvā imasmiṃ seṭṭhikule nibbattā. Iti naṃ so
pubbasineho avattharitvā  gaṇhi. Tenāha bhagavā
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. vasāpenti.
          "pubbeva sannivāsena         paccuppannahitena vā
           evantaṃ jāyate pemaṃ        uppalaṃva yathodaketi.
     Atha naṃ pucchi "kuhiṃ so ammāti. "ayye sayane nipanno
niddāyatīti. "atthi panassa hatthe kiñcīti. "dussante paṇṇaṃ
atthi ammāti. Sā "kiṃ paṇṇaṃ nu kho etanti, tasmiṃ niddāyante,
mātāpitūnaṃ aññāvihitatāya 1- apassantānaṃ, otaritvā santikaṃ gantvā 2-
taṃ  paṇṇaṃ mocetvā ādāya attano gabbhaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya
vātapānaṃ vivaritvā akkharasamaye kusalatāya paṇṇaṃ vācetvā "aho
bālo attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā vicarati; sace mayā
na diṭṭhaṃ assa, natthi tassa jīvitanti taṃ paṇṇaṃ phāletvā seṭṭhissa
vacanena aparaṃ paṇṇaṃ likhi "ayaṃ mama putto ghosako nāma,
gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā imassa janapadaseṭṭhino
dhītarā saddhiṃ maṅgalaṃ katvā attano vasanagāmassa majjhe dvibhūmikaṃ
gehaṃ kāretavā pākāraparikkhepena ceva purisaguttiyā ca susaṃvihitārakkhaṃ
karotu, mayhañca `idañcidañca mayā katanti sāsanaṃ pesetu; evaṃ kate,
ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ pacchā jānissāmīti, likhitvā ca pana
saṃharitvā otaritvā dussanteyevassa bandhi.
     So divasabhāgaṃ niddāyitvā uṭṭhāya bhuñjitvā pakkāmi.
Punadivase pātova taṃ gāmaṃ gantvā āyuttakaṃ gāmakiccaṃ karontaññeva
passi. So taṃ disvā "kiṃ tātāti pucchi. So "pitarā me tumhākaṃ
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. aññavihitatāYu. 2. Yu. "santikaṃ gantvāti natthi.
Paṇṇaṃ pesitanti āha. "kissa paṇṇaṃ tāta, āharāti paṇṇaṃ
gahetvā vācetvā tuṭṭhamānaso "passatha bho mama sāmino mayi
sinehaṃ, `jeṭṭhaputtassa me maṅgalaṃ karotūti mama santikaṃ pahiṇi,
sīghaṃ dāruādīni āharathāti gahapatike vatvā gāmamajjhe vuttappakāraṃ
gehaṃ kāretvā gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā janapadaseṭṭhino
dhītaraṃ ānetvā maṅgalaṃ katvā  seṭṭhissa sāsanaṃ pahiṇi "idañcidañca
mayā katanti.
     Taṃ sutvā seṭṭhino "yaṃ kāremi, taṃ na hoti; yaṃ na kāremi,
tadeva hotīti mahantaṃ domanassaṃ uppajji.  puttasokena saddhiṃ so
soko ekatova hutvā kucchiḍāhaṃ uppādetvā atisāraṃ janesi.
Seṭṭhidhītāpi "sace koci seṭṭhino santikā āgacchati, tumhe mama
akathetvā seṭṭhiputtassa paṭhamataraṃ mā kathayitthāti jane āṇāpesi.
Seṭṭhīpi kho "nadāni taṃ duṭṭhaputtaṃ mama sāpateyyassa sāmikaṃ
karissāmīti cintetvā ekaṃ āyuttakaṃ āha "mātula puttaṃ me
daṭṭhukāmomhi, ekaṃ pādamūlikaṃ pesetvā mama puttaṃ pakkosāpehīti.
So "sādhūti paṇṇaṃ datvā ekaṃ purisaṃ pesesi. Seṭṭhidhītāpi
tassāgantvā dvāre ṭhitabhāvaṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā "kiṃ
tātāti pucchi. "seṭṭhī gilāno puttaṃ passituṃ pakkosāpeti 1- ayyeti.
"tāta seṭṭhī balavā dubbaloti. "balavā tāva āhāraṃ bhuñjatiyeva
ayyeti. Sā seṭṭhiputtaṃ ajānāpetvāva tassa nivāsañca paribbayañca
@Footnote: 1. Yu. pakkosāpesi.
Dāpetvā "mayā pesitakāle gamissasi, accha tāvāti āha.
Mahāseṭṭhī puna āyuttakaṃ avoca "kiṃ mātula na te mama puttassa
santikaṃ pahitanti. "pahitaṃ sāmi, gatapuriso na tāva etīti. "tenahi
puna aparaṃ  pesehīti. So pesesi. Seṭṭhidhītā tasmiṃpi tatheva paṭipajji.
Atha seṭṭhino rogo balavā jāto, ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ
nikkhamati. Puna seṭṭhī āyuttakaṃ pucchi "kiṃ mātula na te mama
puttassa santikaṃ pahitanti. "pahitaṃ sāmi, gatapuriso pana na etīti.
"tenahi puna aparaṃ pesehīti. So pesesi. Seṭṭhidhītā tatiyavāre
āgataṃpi taṃ pavattiṃ pucchi. So "bāḷhagilāno ayye seṭṭhī āhāraṃ
pacchinditvā maccuparāyano jāto; ekaṃ bhājanaṃ nikkhamati, ekaṃ
pavisatīti āha. Seṭṭhidhītā cintesi "idāni gantuṃ kāloti
seṭṭhiputtassa "pitā kira te gilānoti ārocetvā, "kiṃ vadasi bhaddeti
vutte; "aphāsukamassa sāmīti āha. "idāni kiṃ kātabbanti. "sāmi
gāmasatato 1- uṭṭhānakaṃ paṇṇākāraṃ ādāya gantvā passissāma
nanti āha. So "sādhūti  paṇṇākāraṃ āharāpetvā sakaṭehi ādāya 2-
pakkāmi. Atha naṃ sā "pitā te dubbalo, ettakaṃ paṇṇākāraṃ
gahetvā gacchantānaṃ papañco bhavissati, etaṃ nivattehīti vatvā taṃ
sabbaṃ attano kulagehaṃ pesetvā puna āha "sāmi tvaṃ attano
pitu pādapasse tiṭṭheyyāsi, ahaṃ ussīsakapasse ṭhassāmīti, gehaṃ
pavisamānāyeva "gehassa purato ca pacchato ca ārakkhaṃ gaṇhathāti
@Footnote: 1. Sī. Yu. gāmasate. 2. Sī. Yu. sakaṭenādāYu.
Attano purise āṇāpesi. Paviṭṭhakāle pana seṭṭhiputto pitu
pādapasse aṭṭhāsi, itarā ussīsakapasse. Tasmiṃ khaṇe seṭṭhī
uttānako nipanno hoti. Āyuttako panassa pāde parimajjanto
"putto te sāmi āgatoti āha. "kahaṃ soti. "esa  pādamūle
ṭhitoti āha. Atha naṃ disvā āyuttakaṃ   pakkosāpetvā "mama
gehe kittakaṃ dhananti pucchitvā, "sāmi dhanasseva cattāḷīsa
koṭiyo, upabhogaparibhogabhaṇḍānaṃ pana gāmakkhettadvipadacatuppada-
yānavāhanānañca ayañca ayañca paricchedoti vutte, "ahaṃ ettakaṃ
mama puttassa ghosakassa na demīti vattukāmo "demīti āha. Taṃ
sutvā seṭṭhidhītā "ayaṃ puna kathento aññaṃ kiñci katheyyāti
cintetvā sokāturā viya kese vikīritvā rodamānā  "kinnāmetaṃ
tāta vadetha, idaṃpi nāma vo vacanaṃ suṇoma, alakkhikā vatamhāti
vatvā matthakena taṃ uramajjhe paharantī patitvā, yathā puna vattuṃ
na sakkoti, tathāssa uramajjhe matthakena ghaṃsantī ārodanaṃ dassesi.
Seṭṭhīpi taṃkhaṇaññeva kālamakāsi.
     "seṭṭhī matoti 1- gantvā udenassa rañño ārocesuṃ. Rājā
tassa sarīrakiccaṃ kārāpetvā "atthi panassa putto vā dhītā vāti
pucchi. "atthi deva ghosako nāma tassa putto, sabbaṃ sāpateyyaṃ
tassa niyyādetvā mato devāti. Rājā aparabhāge seṭṭhiputtaṃ
pakkosāpesi. Tasmiñca divase devo vassi, rājaṅgaṇe tattha tattha
@Footnote: 1. Yu. "seṭṭhī matoti natthi.
Udakaṃ saṇṭhāti. Seṭṭhiputto "rājānaṃ passissāmīti pāyāsi. Rājā
vātapānaṃ vivaritvā taṃ āgacachantaṃ olokento rājaṅgaṇe udakaṃ
laṅghetvā āgacchantaṃ disvā āgantvā vanditvā ṭhitaṃ "tvaṃ ghosako
nāma tātāti pucchitvā, "āma devāti vutte, "pitā me matoti
mā soci, tava pettikaṃ seṭṭhiṭṭhānaṃ tuyahameva dassāmīti taṃ
samassāsetvā "gaccha tātāti uyayojesi. Rājā gacchantañca naṃ
olokentova aṭṭhāsi. So āgamanakāle  laṅghitaṃ alaṅghitvā
otaritvā saṇikaṃ agamāsi. Atha naṃ rājā tatova pakkosāpetvā
"kinnu tāta tvaṃ mama santikaṃ āgacchanto udakaṃ laṅghitvā āgamma
gacchanto idāni otaritvā saṇikaṃ gacchasīti pucchi. "āma deva;
ahaṃ tasmiṃ khaṇe kumārako, kīḷanakālo nāmeso; idāni pana me
devena ṭhānantaraṃ paṭissutaṃ; tasmā yathāpuraṃ acaritvā idāni saṇikena
hutvā carituṃ vaṭṭatīti. Taṃ sutvā rājā "dhitimā ayaṃ puriso,
idānevassa ṭhānantaraṃ dassāmīti pitarā bhuttabhogaṃ datvā sabbasatena
seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. So rathe ṭhatvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ akāsi.
Olokitolokitaṭṭhānaṃ kampati. Seṭṭhidhītāpi kālīdāsiyā saddhiṃ
mantayamānā nisinnā "amma kāli puttassa te ettakā sampatti
maṃ nissāya nipphannāti āha. "kiṃkāraṇā ammāti. "ayaṃ hi
attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā amhākaṃ gharaṃ āgato,
athassa mayā taṃ paṇṇaṃ phāletvā mayā saddhiṃ maṅgalakaraṇatthāya
aññaṃ paṇṇaṃ likhitvā ettakaṃ kālaṃ tattha ārakkho katoti.
"amma tvaṃ ettakaṃ passasi, imaṃ pana seṭṭhī daharakālato paṭṭhāya
māretukāmo māretuṃ nāsakkhi, kevalaṃ imaṃ nissāya bahuṃ dhanaṃ khīyīti.
"amma atibhāriyaṃ vata seṭṭhinā katanti. Sā nagaraṃ padakkhiṇaṃ
katvā gehaṃ pavisantaṃ naṃ disvā "ayaṃ ettakā sampatti maṃ
nissāya nipphannāti hasitaṃ akāsi. Atha naṃ seṭṭhiputto disvā
"kiṃkāraṇā hasīti pucchi. "ekaṃ kāraṇaṃ nissāyāti. "kathehi nanti.
Sā na kathesi. So "sace na kathesi, dvidhā taṃ chindissāmīti
tajjetvā asiṃ nikkaḍḍhi. Sā "ayaṃ ettakā sampatti tayā
maṃ nissāya laddhāti cintetvā hasinti āha. Seṭṭhī "yadi mama
pitarā attano santakaṃ mayhaṃ niyyāditaṃ, tvaṃ ettha kiṃ ahosīti. So
kira ettakaṃ kālaṃ kiñci na jānāti,  tenassā vacanaṃ na saddahi.
Athassa sā "tumhākaṃ pitā maraṇapaṇṇaṃ datvā pesesi,  tumhe
mayā idañcidañca katvā rakkhitāti sabbaṃ kathesi. "abhūtaṃ kathesīti
asaddahanto "mātaraṃ kāliṃ pucchissāmīti cintetvā "evaṃ kira
ammāti āha. "āma tāta daharakālato paṭṭhāya taṃ māretukāmo
māretuṃ nāsakkhi, taṃ nissāya bahuṃ dhanaṃ khīyi, sattasu ṭhānesu tvaṃ
maraṇato mutto, idāni bhogagāmato āgamma sabbasatena saddhiṃ
seṭṭhiṭṭhānaṃ pattoti. So taṃ sutvā "bhāriyaṃ vata me kammaṃ,
evarūpā kho pana maraṇā muttassa mama pamādajīvitaṃ jīvituṃ ayuttaṃ,
appamatto bhavissāmīti cintetvā devasikaṃ sahassaṃ vissajjetvā
addhikakapaṇādīnaṃ dānaṃ paṭṭhapesi. Mitto nāmassa kaṭumbiko
Dānabyāvaṭo ahosi.
                 Idaṃ ghosakaseṭṭhino uppatti.
     Tasmiṃ pana kāle  bhaddavatīnagare bhaddavatiyaseṭṭhī nāma
ghosakaseṭṭhino adiṭṭhapubbasahāyako ahosi. Bhaddavatīnagarato āgatānaṃ
vāṇijānaṃ santike ghosakaseṭṭhī bhaddavatiyaseṭṭhino sampattiñca
vayappadesañca sutvā tena saddhiṃ sahāyakabhāvaṃ icchanto paṇṇākāraṃ
pesesi. Bhaddavatiyaseṭṭhīpi kosambito āgatānaṃ vāṇijānaṃ santike
ghosakaseṭṭhino sampattiñca vayappadesañca sutvā tena saddhiṃ
sahāyakabhāvaṃ icchanto   paṇṇākāraṃ pesesi. Evaṃ te aññamaññaṃ
adiṭṭhapubbasahāyakā hutvā vasiṃsu. Aparabhāge bhaddavatiyaseṭṭhino
gehe ahivātakarogo patito. 1- Tasmiṃ patite, paṭhamaṃ makkhikā maranti,
tato anukkameneva kīṭā mūsikā kukkuṭā sūkarā sunakhā majjārā gāvo
dāsī dāsā, sabbapacchā gharamānusakā maranti. Tesu ye bhittiṃ
bhinditvā palāyanti, te jīvitaṃ labhanti. Tadāpi seṭṭhī ca
bhariyā ca dhītā ca tathā palāyitvā ghosakaseṭṭhiṃ passituṃ patthentā
kosambiṃ paṭipajjiṃsu. Te antarāmaggeyeva khīṇapātheyyā vātātapena
ceva khuppipāsāhi ca kilantasarīrā kicchena kosambiṃ patvā 2-
udakaphāsukaṭṭhāne nahātvā nagaradvāre ekaṃ sālaṃ pavisiṃsu.
Tatra 3- seṭṭhī bhariyaṃ āha "bhadde iminā nīhārena āgacchantā
vijātamātuyāpi amanāpā honti; sahāyo kira me addhikakapaṇādīnaṃ
@Footnote: 1. Sī. Yu. pati. tato tasmiṃ.  2. Sī. Yu. kosambiyaṃ gantvā.
@3. Sī. Yu. tato.
Devasikaṃ sahassaṃ vissajjetvā dānaṃ dāpesi; 1- tattha dhītaraṃ pesetvā
āhāraṃ āharāpetvā ekāhaṃ dvīhaṃ idheva sarīraṃ santappetvā
sahāyakaṃ passissāmāti "sādhu sāmīti. Te sālāyameva vasiṃsu.
Punadivase kāle ārocite, kapaṇaddhikādīsu āhāratthāya gacchantesu,
mātāpitaro "amma gantvā amhākaṃ āhāraṃ āharāti dhītaraṃ pesayiṃsu.
Mahābhogakulassa dhītā vipattiyā acchinnalajjatāya alajjamānāva
pātiṃ gahetvā kapaṇajanena saddhiṃ āhāratthāya gatā mittakuṭumbikena
"kati paṭiviṃse gaṇhissasi ammāti puṭṭhā "tayoti āha. Athassā
tayo paṭiviṃse adāsi. Tāya bhatte āhaṭe, tayopi ekato bhuñjituṃ
nisīdiṃsu. Atha mātādhītaro seṭṭhiṃ āhaṃsu "sāmi vipatti nāma
mahākulānampi uppajjati, amhe anoloketvā bhuñja, mā cintayīti;
iti naṃ nānappakārehi yācitvā bhojesuṃ. So bhuñjitvā āhāraṃ
jīrāpetuṃ asakkonto, aruṇe uggacchante, kālamakāsi. Mātādhītaro
nānappakārehi paridevitvā rodiṃsu. Kumārikā punadivase rodamānā
āhāratthāya gantvā tena taṃ disvā "kati paṭiviṃse gaṇhissasi
ammāti vuttā "dveti āha. So dve paṭiviṃse adāsi. Sā
āharitvā mātaraṃ yācitvā bhojesi. Sā tāya yāciyamānā bhuñjitvā
āhāraṃ jīrāpetuṃ asakkontī taṃdivasaṃ kālamakāsi. Kumārikā ekikāva
roditvā paridevitvā tāya dukkhuppattiyā ativiya sañjātacchātakadukkhā
punadivase yācakehi saddhiṃ rodantī  āhāratthāya gantvā,
@Footnote: 1. Sī. Yu. deti.
"kati paṭiviṃse gaṇhissasi ammāti vutte, 1- "ekanti āha.
Mittakuṭumbiko taṃ tayo divase bhattaṃ gaṇhantiṃ sañjāni, 2- tena
naṃ "nassa vasali, ajja tava kucchippamāṇaṃ aññāsīti āha.
Hirottappasampannā kuladhītā paccorasmiṃ sattippahāraṃ viya vaṇe
khāraparisekaṃ viya ca patvā "kiṃ sāmīti āha. "tayā pure tayo
koṭṭhāsā gahitā, hīyo dve, ajjekaṃ gaṇhasi; ajja te attano
kucchippamāṇaṃ ñātanti āha. "mā maṃ sāmi `attanova atthāya
gaṇhīti maññitthāti. "atha kasmā tayo gaṇhi ammāti. "pure
tayo janā ahumhā 3- sāmi, hīyo dve, ajja ekikāva jātamhīti.
So "kena kāraṇenāti pucchitvā ādito paṭṭhāya tāya kathitaṃ
sabbampavattiṃ sutvā assūni sandhāretuṃ asakkonto sañjātabalavadomanasso
hutvā "amma evaṃ sante, mā cintayi, tvaṃ bhaddavatiyaseṭṭhino
dhītā ajjakālato paṭṭhāya mama dhītāyeva nāmāti vatvā
sīse cumbitvā gharaṃ netvā attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapesi.
     Sā dānagge uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ sutvā "tāta kasmā
etaṃ janaṃ nissaddaṃ katvā dānaṃ na dethāti āha. "na sakkā
kātuṃ ammāti. "sakkā tātāti. "kathaṃ ammāti. "tāta dānaggaṃ
parikkhipitvā ekekasseva pavesanappamāṇena dve dvārāni yojetvā
`ekena dvārena pavisitvā ekena nikkhamathāti vadetha, evaṃ nissaddā
hutvāva gaṇhissantīti. So taṃ sutvā "bhaddakova amma upāyoti
@Footnote: 1. Sī. vuttā. 2. Sī. Yu. sañjānitvā.  3. Sī. Yu. ahumha
Tathā kāresi. Sāpi pubbe sāmā nāma, vatiyā pana kāritattā
sāmāvatī nāma jātā. Tato paṭṭhāya dānagge kolāhalaṃ pacchinnaṃ.
Ghosakaseṭṭhī pubbe taṃ saddaṃ suṇanto "mayhaṃ dānagge saddoti
tusati, dvīhatīhaṃ pana saddaṃ asuṇanto mittakuṭumbikaṃ attano
upaṭṭhānaṃ āgataṃ pucchi "dīyati kapaṇaddhikādīnaṃ dānanti.  "āma
sāmīti. "atha kiṃ dvīhatīhaṃ saddo na suyyatīti. "yathā nissaddā
hutvā gaṇhanti, tathā me upāyo katoti. "atha pubbeva kasmā
nākāsīti. "ajānanatāya sāmīti. "idāni te kathaṃ ñātoti. "dhītarā
me akkhāto sāmīti. "mayhaṃ aviditā tava dhītā nāma atthīti.
So ahivātakaroguppattito paṭṭhāya sabbaṃ bhaddavatiyaseṭṭhino pavattiṃ
ācikkhitvā tassā attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapitabhāvaṃ ārocesi.
Atha naṃ seṭṭhī "evaṃ sante, mama kasmā na kathesi, mama sahāyakassa
dhītā mama dhītā nāmāti taṃ pakkosāpetvā pucchi "amma seṭṭhino
dhītāsīti. "āma tātāti. "tenahi mā cintayi, tvaṃ mama dhītāsīti
taṃ sīse cumbitvā parivāratthāya tassā pañca itthīsatāni datvā
taṃ attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapesi.
     Athekadivasaṃ tasmiṃ nagare nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. Tasmiṃ pana
nakkhatte bahi anikkhamanakā kuladhītaropi attano parivārena saddhiṃ
padasāva nadiṃ gantvā nahāyanti. Tasmā taṃdivasaṃ sāmāvatīpi pañcahi
itthīsatehi parivāritā rājaṅgaṇeneva nahāyituṃ agamāsi. Udeno
rājāpi sīhapañjare ṭhito taṃ disvā "kassimā nāṭakitthiyoti
Pucchi. "na kassaci nāṭakitthiyo devāti. "atha kassa dhītaroti.
"ghosakaseṭṭhino dhītā deva, sāmāvatī nāmesāti. So disvāva
uppannasineho seṭṭhino sāsanaṃ pāhesi "dhītaraṃ kira me pesetūti.
"na pesemi devāti. "mā kira evaṃ karotu, pesetuyevāti. "mayaṃ
gahapatikā nāma kumārikānaṃ pothetvā viheṭhetvā kaḍḍhanabhayena
na dema devāti. Rājā kujjhitvā gehaṃ  lañchāpetvā seṭṭhiñca
bhariyañcassa hatthe gahetvā bahi kārāpesi. Sāmāvatī nahātvā
āgatā gehaṃ pavisituṃ okāsaṃ alabhantī "kiṃ etaṃ tātāti pucchi.
"amma rājā tava kāraṇā pahiṇi; atha `mayaṃ na dassāmāti vutte,
gharaṃ lañchāpetvā amhe bahi kārāpesīti. "tāta bhāriyaṃ vo kammaṃ
kataṃ, raññā nāma pahite, `na demāti avatvā `sace me dhītaraṃ
saparivāraṃ gaṇhatha, demāti vattabbaṃ bhaveyya tātāti. "sādhu amma,
tava ruciyā sati, evaṃ karissāmīti vatvā rañño tathā sāsanaṃ pāhesi.
Rājā "sādhūti sampaṭicchitvā taṃ saparivāraṃ ānetvā abhisiñcitvā
aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sesā tassāyeva parivāritthiyo ahesuṃ.
                   Idaṃ sāmāvatiyā vatthuṃ.
     Udenassa pana aparāpi vāsuladattā nāma devī ahosi
caṇḍapajjotassa dhītā. Ujjeniyaṃ hi caṇḍapajjoto nāma rājā
ahosi. So ekadivasaṃ uyyānato āgacchanto attano sampattiṃ
oloketvā "atthi nu kho aññassapi kassaci evarūpā sampattīti
vatvā, "kiṃ sampatti nāmesā, kosambiyaṃ udenassa rañño atimahatī
Sampattīti vutte, āha "tenahi gaṇhissāmi nanti. "na sakkā
so gahetunti. "kiñci katvā gaṇhissāmevāti. "na sakkā devāti.
"kiṃkāraṇāti. "so hatthikantaṃ nāma sippaṃ jānāti, mantaṃ parivattetvā
hatthikantavīṇaṃ vādento nāge palāpetipi gaṇhātipi, hatthivāhanasampanno
tena sadiso nāma natthīti. "na sakkā mayā taṃ gahetunti.
"sace te deva ekantena ayaṃ nicchayo, tenahi dāruhatthiṃ kāretvā
tassa vasanaṭṭhānaṃ pesehi; so hatthivāhanaṃ vā assavāhanaṃ vā sutvā
dūrampi gacchati, tattha naṃ āgataṃ gahetuṃ sakkā bhavissatīti. Rājā
"attheso upāyoti dārumayaṃ yantahatthiṃ kāretvā bahi pilotikāhi
veṭhetvā katacittakammaṃ katvā tassa vijite āsannaṭṭhāne ekasmiṃ
saratīre vissajjāpesi. Hatthino antokucchiyaṃ saṭṭhī purisā aparāparaṃ
caṅkamanti, hatthilaṇḍaṃ āharitvā tattha tattha chaḍḍesuṃ. Eko
vanacarako hatthiṃ disvā "amhākaṃ rañño anucchavikoti cintetvā
gantvā udenassa rañño ārocesi "deva mayā sabbaseto
kelāsakūṭapaṭibhāgo tumhākaññeva anucchaviko varavāraṇo diṭṭhoti.
Udeno rājā tameva magguddesakaṃ katvā hatthiṃ abhiruyha saparivāro
nikkhami. Tassāgamanaṃ ñatvā carapurisā gantvā caṇḍapajjotassa
ārocesuṃ. So āgantvā majjhe tucchaṃ katvā ubhosu passesu
balanikāyaṃ payojesi. Udeno rājā tassāgamanaṃ ajānanto hatthiṃ
anubandhi. Antoṭhitamanussā vegena palāpesuṃ. Kaṭṭhahatthī rañño
mantaṃ parivattetvā vīṇaṃ  vādentassa tantisaddaṃ asuṇanto viya
Palāyatiyeva. Rājā hatthināgaṃ 1- pāpuṇituṃ asakkonto assaṃ āruyha
anubandhi. Tasmiṃ vegena anubandhante, balanikāyo ohiyi. Rājā
ekakova ahosi. Atha naṃ ubhosu passesu payuttā caṇḍapajjotassa
purisā gaṇhitvā attano rañño adaṃsu. Athassa balanikāyo
amittavasaṃ gatabhāvaṃ ñatvā bahi khandhāvāraṃ nivesetvā acchi.
     Caṇḍapajjotopi udenaṃ jīvagāhameva gāhāpetvā ekasmiṃ
coragehe pakkhipitvā dvāraṃ pidahāpetvā tayo divase jayapānaṃ
pivi. Udeno tatiyadivase ārakkhake pucchi "kahaṃ vo rājā tātāti.
"paccāmitto me gahitoti jayapānaṃ pivatīti. "kā nāmesā mātugāmassa
viya tumhākaṃ rañño kiriyā; nanu   paṭirājānaṃ gahetvā vissajjetuṃ vā
māretuṃ vā vaṭṭati, amhe dukkhaṃ nisīdāpetvā. Jayapānaṃ kira
pivatīti. Te gantvā tamatthaṃ rañño kathesuṃ. So gantvā "saccaṃ
kira tvaṃ evaṃ vadesīti pucchi. "āma mahārājāti. "sādhu taṃ
vissajjessāmi; evarūpo kira te manto atthi, taṃ mayhaṃ dassasīti.
"sādhu dassāmi, gahaṇasamaye maṃ vanditvā taṃ gaṇhāhi; kiṃ pana
tvaṃ maṃ vandissasīti. "kyāhaṃ taṃ vandissāmīti. "kiṃ na vandissasīti.
"na vandissāmīti. "ahaṃpi na dassāmīti. "evaṃ sante, rājāṇaṃ
te karissāmīti. "karohi, sarīrassa me issaro, na pana cittassāti.
Rājā tassa sūragajjitaṃ sutvā "kathannu kho  imassa mantaṃ gaṇhissāmīti
cintetvā "imaṃ mantaṃ aññaṃ jānāpetuṃ na sakkā, mama dhītaraṃ
etassa santike uggaṇhāpetvā ahaṃ tassā santike gaṇhissāmīti
@Footnote: 1. Po. hatthinā taṃ.
Cintesi. Atha naṃ āha "aññassa vanditvā gaṇhantassa dassasīti.
"āma mahārājāti. "tenahi amhākaṃ ghare ekā khujjā atthi,
tassā antosāṇiyaṃ nisinnāya tvaṃ bahisāṇiyaṃ ṭhitova mantaṃ
vācehīti. "sādhu mahārāja, khujjā vā hotu pīṭhasappi vā, vandantiyā
dassāmīti. Tato rājā gantvā dhītaraṃ vāsuladattaṃ āha "amma
eko saṅkhakuṭṭhi anagghaṃ mantaṃ jānāti, taṃ aññaṃ jānāpetuṃ
na sakkā, tvaṃ antosāṇiyaṃ nisīditvā taṃ vanditvā mantaṃ gaṇha,
so bahisāṇiyaṃ ṭhatvā tuyhaṃ vācessati, tava santikā ahaṃ gaṇhissāmīti.
Evaṃ so nesaṃ aññamaññaṃ santhavakaraṇabhayena dhītaraṃ khujjaṃ itaraṃ
saṅkhakuṭṭhiṃ katvā kathesi. So tassā antosāṇiyaṃ vanditvā nisinnāya
bahi ṭhitova mantaṃ vācesi.
     Atha naṃ ekadivasaṃ punappunaṃ vuccamānampi mantapadaṃ vattuṃ
asakkontiṃ "are khujje atibahaloṭṭhakapolaṃ te mukhaṃ, 1- evaṃ nāma
vadehīti āha. Sā kujjhitvā "are duṭṭhakuṭṭhi kiṃ vadesi, 2- mādisā
khujjā nāma hotīti sāṇikaṇṇaṃ ukkhipitvā, "kāsi tvanti vutte,
"rañño dhītā vāsuladattā nāmāhanti āha. "pitā te taṃ mayhaṃ
kathento `khujjāti kathesīti. "mayhaṃ kathentopi taṃ saṅkhakuṭṭhiṃ  katvā
kathesīti. Te ubhopi "amhākaṃ santhavakaraṇabhayena kathitaṃ bhavissatīti
antosāṇiyaññeva santhavaṃ kariṃsu. Tato paṭṭhāya mantaggahaṇaṃ vā
sippaggahaṇaṃ vā natthi. Rājāpi dhītaraṃ niccaṃ pucchati "sippaṃ gaṇhasi
@Footnote: 1. Ma. mukhaṃ pothayissāmi. 2. Sī. Yu. kiṃ evaṃ vadesi.
Ammāti. "gaṇhāmi tātāti. Atha naṃ ekadivasaṃ udeno āha "bhadde
sāmikena kattabbannāma neva mātāpitaro na bhātikabhaginiyo kātuṃ
sakkonti; sace mayhaṃ jīvitaṃ dassasi, pañca te itthīsatāni parivāraṃ
datvā aggamahesiṭṭhānaṃ dassāmīti. "sace imasmiṃ vacane patiṭṭhātuṃ
sakkhissatha, dassāmi vo jīvitadānanti. "sakkhissāmi  bhaddeti.  sā
"sādhu sāmīti pitu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.
Atha naṃ so pucchi "amma niṭṭhitaṃ sippanti. "na 1- tāva niṭṭhitaṃ tāta
sippanti. Atha naṃ "kiṃ ammāti. "amhākaṃ ekaṃ dvārañca vāhanañca
laddhuṃ vaṭṭati tātāti. "idaṃ kiṃ   ammāti. "tāta rattiṃ kira
tārakasaññāya mantassa upacāratthāya ekaṃ osadhaṃ gahetabbaṃ
atthi; tasmā amhākaṃ velāya vā avelāya vā nikkhamanakāle
ekaṃ dvārañca vāhanañca laddhuṃ vaṭṭatīti. Rājā "sādhūti sampaṭicchi.
Te attano abhirucitaṃ ekaṃ dvāraṃ hatthagataṃ kariṃsu.
     Rañño pana pañca vāhanāni ahesuṃ; bhaddavatī nāma kareṇukā
ekadivasaṃ paññāsayojanāni gacchati, kāko nāma dāso saṭṭhiyojanāni
gacchati, "velakaṃsi ca muñjakesi cāti dve assā yojanasataṃ gacchanti,
nāḷāgiri hatthī vīsatiyojanasatanti. So kira rājā, anuppanne buddhe,
ekassa issarassa upaṭṭhāko ahosi. Athekadivasaṃ tasmiṃ issare
bahinagaraṃ 2- gantvā nahātvā āgacchante, eko paccekabuddho nagaraṃ
piṇḍāya pavisitvā sakalanagaravāsīnaṃ mārena āvaṭṭitattā ekaṃ
@Footnote: 1. Yu. "nāti saddo natthi. 2. Sī.Ma.Yu. bahinagare.
Bhikkhampi alabhitvā yathādhotena pattena nikkhami. Atha naṃ nagaradvāraṃ
sampattakāle māro aññātakavesena upasaṅkamitvā  "api vo
bhante kiñci laddhanti pucchi. "kiṃ pana me tvaṃ alabhanākāraṃ karīti.
"tenahi nivattitvā puna pavisatha, idāni na karissāmīti. "nāhaṃ
puna nivattissāmīti. Sace  hi nivatteyya, puna so sakalanagaravāsīnaṃ
sarīre  adhimuccitvā pāṇiṃ  paharitvā hasanakeḷiṃ kareyya, paccekabuddhe
anivatte, māro tattheva antaradhāyi. 1- Atha so issaro yathādhotena
pattenāgacchantaṃ paccekabuddhaṃ disvāva vanditvā "api bhante
kiñci laddhanti  pucchi. "caritvā nikkhantamhāvusoti. So cintesi
"ayyo mayā pucchitaṃ akathetvā aññaṃ vadati, na kiñci laddhaṃ
bhavissatīti. Athassa pattaṃ olokento tucchaṃ pattaṃ disvā gehe
bhattassa attano niṭṭhitāniṭṭhitabhāvaṃ ajānanatāya sūro hutvā pattaṃ
gahetuṃ avisahanto "bhante thokaṃ  adhivāsethāti vatvā vegena gharaṃ
gantvā "amhākaṃ bhattaṃ niṭṭhitanti pucchitvā, "niṭṭhitanti vutte,
taṃ upaṭṭhākaṃ āha "tāta añño tayā sampannavegataro natthi,
sīghena javena taṃ bhadantaṃ patvā `pattaṃ [2]- bhante dethāti vatvā pattaṃ
gahetvā vegena ehīti. So ekavacaneneva  pakkhanditvā pattaṃ
gahetvā āhari. Issaropi attano bhojanassa pattaṃ pūretvā
"imaṃ sīghaṃ gantvā ayyassa sampādehi, ahante ito pattiṃ
@Footnote: 1. Sī. Yu. "paccekabuddhe .pe. antaradhāyīti natthi.
@2. Sī. Yu. etthantare "meti atthi.
Demīti āha. So taṃ gahetvā javena gantvā paccekabuddhassa pattaṃ
datvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā "bhante velā upakaṭṭhā, ahaṃ
atisīghena javena gato ca āgato ca, etassa me javassa phalena
yojanānaṃ paṇṇāsasaṭṭhīsatavīsatisatagamanasamatthāni pañca vāhanāni
nibbattantu; āgacchantassa  ca me gacchantassa ca sarīraṃ suriyatejena
tattaṃ, tassa me phalena nibbattanibbattaṭṭhāne āṇā suriyatejasadisā
hotu; imasmiṃ me piṇḍapāte sāminā patti dinnā, tassā
nissandena tumhehi diṭṭhadhammassa bhāgī homīti āha. Paccekabuddho
"evaṃ hotūti vatvā
        "icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ       khippameva 1- samijjhatu;
         sabbe pūrentu saṅkappā,  cando paṇṇaraso 2- yathā.
         Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ       khippameva samijjhatu;
         sabbe pūrentu saṅkappā,  maṇi jotiraso yathāti
anumodanaṃ akāsi. Paccekabuddhānaṃ kira imāva dve gāthā anumodanagāthā
nāma honti. Tattha maṇi jotirasoti: sabbakāmadadaṃ maṇiratanaṃ
vuccati. Idantassa pubbacaritaṃ.  so etarahi caṇḍapajjoto ahosi.
Tassa ca kammassa nissandena imāni pañca vāhanāni nibbattiṃsu.
     Athekadivasaṃ rājā uyyānakīḷāya nikkhami. Udeno "ajja
palāyitabbanti mahantamahante cammapasibbake hiraññasuvaṇṇassa
pūretvā kareṇukapiṭṭhe ṭhapetvā vāsuladattaṃ ādāya palāyi.
@Footnote: 1. Sī. sabbameva 2. Yu. paṇṇaraSī.
Antepurapālakā palāyantaṃ disvā gantvā rañño ārocesuṃ.
Rājā "sīghaṃ gacchathāti balaṃ pahiṇi. Udeno balassa pakkhantabhāvaṃ
ñatvā kahāpaṇapasibbakaṃ mocetvā pātesi. Manussā kahāpaṇe
uccinitvā puna pakkhandiṃsu. Itaro suvaṇṇapasibbakaṃ mocetvā
pātetvā, tesaṃ suvaṇṇalobhena papañcantānaññeva, bahi nivutthaṃ
attano khandhāvāraṃ pāpuṇi. Atha naṃ āgacchantaṃ disvāva attano
balakāyo parivāretvā nagaraṃ pavesesi. So gantvāva vāsuladattaṃ
abhisiñcitvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi.
                   Idaṃ vāsuladattāya vatthuṃ.
     Aparā pana māgandiyā  nāma rañño santikā aggamahesiṭṭhānaṃ
labhi. Sā kira kururaṭṭhe māgandiyassa brāhmaṇassa dhītā, mātāpissā
māgandiyātveva nāmaṃ. Cūḷapitāpissā māgandiyova. Sā abhirūpā
ahosi devaccharapaṭibhāgā. Pitā panassā  anucchavikaṃ sāmikaṃ alabhanto
mahantehi mahantehi kulehi yācitopi "tumhe na mayhaṃ dhītu
anucchavikāti tajjetvā uyyojesi. Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye
lokaṃ olokento māgandiyabrāhmaṇassa sapajāpatikassa
anāgāmiphalupanissayaṃ disvā attano pattacīvaramādāya tassa bahinigame
aggiparicaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi. So tathāgatassa rūpasobhaggaṃ 1- attabhāvaṃ
oloketvā "imasmiṃ loke iminā purisena sadiso añño
puriso nāma natthi, ayaṃ mayhaṃ dhītu anucchaviko, imassa purisassa
@Footnote: 1. Ma. Yu. rūpasobhaggappattaṃ.
Posāvanatthāya mama dhītaraṃ dassāmīti cintetvā "samaṇa ekā me
dhītā atthi, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ tassā anucchavikaṃ purisaṃ na passāmi,
tumhe tassā, sā ca tumhākaññeva anucchavikā, tumhākaṃ
pādaparicārikaṃ tassā ca bhattāraṃ laddhuṃ vaṭṭati, taṃ vo ahaṃ
dassāmi, yāva mama gamanā idheva tiṭṭhathāti āha. Satthā kiñci
avatvā tuṇhī ahosi. Brāhmaṇo vegena  gharaṃ gantvā "bhoti
bhoti dhītu me anucchaviko diṭṭho, sīghaṃ sīghaṃ taṃ alaṅkarohīti taṃ
alaṅkārāpetvā saddhiṃ brāhmaṇiyā ādāya satthu santikaṃ pāyāsi.
Sakalanagaraṃ saṅkhubhi "ayaṃ ettakaṃ kālaṃ `mayhaṃ dhītu anucchaviko natthīti
kassaci adatvā `ajja me dhītu anucchaviko diṭṭhoti kira vadati;
kīdiso nu kho so, passissāma nanti. Mahājano teneva saddhiṃ
nikkhami. Tasmiṃ dhītaraṃ gahetvā āgacchante, satthā tena vuttaṭṭhāne
aṭhatvā tattha padacetiyaṃ dassetvā gantvā aññasmiṃ ṭhāne
aṭṭhāsi. Buddhānaṃ hi  padacetiyaṃ adhiṭṭhahitvā akkantaṭṭhāneyeva
paññāyati, na aññattha: yesañca  atthāya adhiṭṭhitaṃ hoti, teva naṃ
passanti; tesaṃ pana adassanakaraṇatthaṃ   hatthiādayo vā akkamantu,
mahāmegho vā vassatu, verambavātā vā paharantu, na naṃ koci
makkhetuṃ sakkoti. Atha  brāhmaṇī brāhmaṇaṃ āha "kuhiṃ so
purisoti. "imasmiṃ ṭhāne tiṭṭhāhīti naṃ avacaṃ, kuhiṃ nu kho so
gatoti olokento padacetiyaṃ disvā "ayamassa padavalañjoti āha.
Brāhmaṇī salakkhaṇamantānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ paguṇatāya lakkhaṇamante
Parivattetvā padalakkhaṇaṃ  upadhāretvā "nayidaṃ brāhmaṇa
pañcakāmaguṇasevino padanti vatvā imaṃ gāthamāha
              "rattassa hi  ukkuṭikaṃ padaṃ bhave,
               duṭṭhassa hoti  sahasānupīḷitaṃ,
               mūḷhassa hoti avakaḍḍhitaṃ padaṃ,
               vivaṭacchadassa idamīdisaṃ padanti.
     Atha naṃ brāhmaṇo āha "bhoti tvaṃ udakacāṭiyaṃ 1- kumbhile
viya gehamajjhe vasanacore viya mante passanasīlā, tuṇhī hohīti.
"brāhmaṇa yaṃ icchasi, taṃ vadehi; nayidaṃ pañcakāmaguṇasevino padanti.
Ito cito ca olokento satthāraṃ disvā "ayaṃ so purisoti vatvā
brāhmaṇo gantvā "samaṇa dhītaraṃ te posāvanatthāya dammīti   āha.
Satthā "dhītarā te mayhaṃ attho atthi vā natthi vāti avatvāva
"brāhmaṇa ekante kāraṇaṃ kathemīti vatvā, "kathehi samaṇāti
vutte, mahābhinikkhamanato paṭṭhāya yāva ajapālanigrodhamūlā mārena
anubandhabhāvaṃ ajapālanigrodhamūle ca "atītodāni me esa visayanti
tassa sokāturassa sokavūpasamanatthaṃ āgatāhi māradhītāhi
kumārikavaṇṇādivasena payojitapalobhanaṃ ācikkhitvā 2-
              "disvāna taṇhaṃ aratiñca rāgaṃ
               nāhosi chando api methunasmiṃ,
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. udakapātiyaṃ. 2. Sī. Ma. Yu. ācikkhitvā tadāpi mayhaṃ.
                    Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ
               pādāpimaṃ samphusituṃ na iccheti  1-
imaṃ gāthamāha. Gāthāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca
anāgāmiphale patiṭṭhahiṃsu. Māgandiyāpi kho dhītā "sacassa samaṇassa
mayā attho natthi, anatthikabhāvo vattabbo; ayaṃ pana maṃ
muttakarīsapuṇṇaṃ karoti; hotu, attano jātikulapapadesabhogayasavayasampattiṃ
āgamma tathārūpaṃ bhattāraṃ labhitvā samaṇassa gotamassa
kattabbayuttakaṃ jānissāmīti satthari āghātaṃ bandhi. "kiṃ pana satthā
tassā attani āghātuppattiṃ jānāti na jānātīti. Jānātiyeva.
"jānanto kasmā gāthamāhāti. Itaresaṃ dvinnaṃ vasena.  buddhā nāma
āghātaṃ agaṇetvā maggaphalādhigamārahānaṃ vasena dhammaṃ desentiyeva.
Mātāpitaro  taṃ netvā cūḷamāgandiyaṃ kaniṭṭhaṃ paṭicchāpetvā
satthu santikaṃ gantvā ubhopi pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
Cūḷamāgandiyopi cintesi "mama dhītā omakasattassa nānucchavikā,
ekassa raññova anucchavikāti taṃ ādāya kosambiṃ gantvā
sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā "imaṃ itthīratanaṃ devassa anucchavikanti
udenassa rañño adāsi. So taṃ disvāva uppannabalavasineho
abhisekaṃ datvā pañcasatamātugāmamassā parivāraṃ katvā
aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi.
                   Idaṃ māgandiyāya vatthuṃ.
@Footnote: 1. ayaṃ parassapadassa e-vattamānāvibhatti attanopadassa uttamaprise vattati,
@na sattamiyaṃ eyyaṃ. ayañca kaccāyanamūlassa ākhyātakappanaye oloketabbā.
     Evamassa diyaḍḍhasahassanāṭakitthīparivārā tisso aggamahesiyo
ahesuṃ.
     Tasmiṃ kho pana samaye "ghosakaseṭṭhī kukkuṭaseṭṭhī pāvārikaseṭṭhīti
kosambiyaṃ tayo seṭṭhino honti. Te upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya
pañcasate tāpase himavantato āgantvā nagare bhikkhāya carante
disvā pasīditvā nisīdāpetvā bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā cattāro
māse attano santike vāsāpetvā puna vassāratte āgamanatthāya
paṭijānāpetvā uyyojesuṃ. Tāpasāpi tato paṭṭhāya aṭṭha māse
himavante vasitvā cattāro māse tesaṃ santike vasanti. Te
aparabhāge himavantato āgacchantā araññāyatane ekaṃ mahānigrodhaṃ
disvā tassa mūle nisīdiṃsu. Tesu jeṭṭhakatāpaso cintesi "imasmiṃ
rukkhe adhivatthā devatā na oramatikā bhavissati, mahesakkhenevettha
devarājena bhavitabbaṃ; sādhu vatassa, sacāyaṃ isigaṇassa pānīyaṃ
dadeyyāti. So pānīyaṃ adāsi. Tāpaso nahānodakaṃ cintesi. Tampi
adāsi. Tato bhojanaṃ cintesi. Tampi adāsi. Athassa etadahosi
"ayaṃ devarājā  amhehi  cintitacintitaṃ sabbaṃ deti, aho vata naṃ
passeyyāmāti. So rukkhakkhandhaṃ padāletvā attānaṃ dassesi.
Atha naṃ "devarāja mahatī te sampatti, kinnu kho katvā ayaṃ laddhāti
pucchiṃsu. "mā pucchatha ayyāti. "ācikkha devarājāti. So attanā
katakammassa parittakattā lajjamāno kathetuṃ na visahati, tehi punappunaṃ
nippīḷiyamāno pana "tenahi suṇāthāti vatvā kathesi.
     So kira eko duggatamanusso hutvā bhatiṃ pariyesanto
anāthapiṇḍikassa santike bhatikammaṃ labhitvā taṃ nissāya jīvitaṃ
kappesi. Athekasmiṃ uposathadivase sampatte, anāthapiṇḍiko vihārato
āgantvā pucchi "tassa bhatikassa ajja uposathadivasabhāvo kenaci
kathitoti. "na kathito sāmīti. "tenahissa sāyamāsaṃ pacathāti. Athassa
patthodanaṃ paciṃsu. So taṃdivasaṃ araññe kammaṃ katvā sāyaṃ āgantvā,
bhatte vaḍḍhetvā dinne, "../../bdpicture/chātosmīti sahasā abhuñjitvāva "aññesu
divasesu imasmiṃ gehe `bhattaṃ detha sūpaṃ detha byañjanaṃ dethāti
mahākolāhalaṃ hoti, ajja sabbe nissaddā nipajjiṃsu, mayhamevekassa
āhāraṃ vaḍḍhayiṃsu: kinnu kho etanti cintetvā pucchi "avasesā
bhuñjiṃsūti. "na bhuñjiṃsu tātāti. "kiṃ kāraṇāti. "imasmiṃ gehe
uposathadivasesu sāyamāsaṃ na pacanti, sabbe uposathikā honti,
antamaso thanapāyinopi dārake mukhaṃ vikkhāletvā catumadhuraṃ mukhe
pakkhipāpetvā mahāseṭṭhī uposathike kāresi, gandhatelappadīpe
jālante, khuddakamahallakadārakā sayanagatā dvattiṃsākāraṃ sajjhāyanti;
tuyhaṃ pana uposathadivasabhāvaṃ kathetuṃ satiṃ na karimhā; tasmā taveva
bhattaṃ pakkaṃ, bhuñjassu nanti. "sace idāni uposathikena bhavituṃ
vaṭṭati, ahaṃpi bhaveyyanti āha. "idaṃ seṭṭhī jānātīti. "tenahi
naṃ pucchathāti. Te gantvā seṭṭhiṃ pucchiṃsu. So evamāha
"idāni abhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathaṅgāni adhiṭṭhahanto
upaḍḍhuposathakammaṃ labhissatīti. Itaro taṃ sutvā tathā akāsi. Tassa
Sakaladivasaṃ kammaṃ katvā chātassa sarīre vātā kuppiṃsu. So yottena 1-
udaraṃ bandhitvā yottakoṭiyaṃ gahetvā parivattati. Seṭṭhī taṃ pavattiṃ
sutvā ukkāhi dhāriyamānāhi catumadhuraṃ gāhāpetvā tassa santikaṃ
āgantvā "kiṃ tātāti pucchi. "sāmi vātā me kuppitāti. "tenahi
uṭṭhāya idaṃ bhesajjaṃ khādāhīti. "tumhepi khādittha sāmīti. "amhākaṃ
aphāsukaṃ natthi, tvaṃ khādāhīti. "sāmi uposathakammaṃ karonto sakalaṃ
kātuṃ nāsakkhiṃ, upaḍḍhuposathakammaṃpi me vikalaṃ mā ahosīti na icchi.
"mā evaṃ kari tātāti vuccamānopi anicchitvā, aruṇe uṭṭhahante,
milātamālā viya kālaṃ katvā tasmiṃ nigrodharukkhe devatā hutvā
nibbatti. Tasmā imamatthaṃ kathetvā "so seṭṭhī buddhamāmako
dhammamāmako saṅghamāmako, taṃ nissāya katassa upaḍḍhuposathakammassa
nissandeneva sā sampatti mayā laddhāti āha.
     "buddhoti vacanaṃ sutvāva pañcasatā tāpasā uṭṭhāya devatāya
añjaliṃ paggayha `buddhoti vadesīti, 2- "buddhoti vadāmīti tikkhattuṃ
paṭijānāpetvā, "ghosopi kho eso dullabho lokasminti udānaṃ
udānetvā, "devate anekesu kappasatasahassesu assutapubbaṃ saddaṃ
tayā suṇāpitamhāti āhaṃsu. Athantevāsikā ācariyaṃ etadavocuṃ
"tenahi satthu santikaṃ gacchāmāti. "tātā tayo seṭṭhino amhākaṃ
bahupakārā, sve tesaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhitvā tesampi ācikkhitvā
gamissāma, adhivāsetha tātāti. Te adhivāsayiṃsu. Punadivase seṭṭhino
@Footnote: 1. Sī. Yu. yottaṃ. 2. Sī. Yu. vadehīti.
Yāgubhattaṃ sampādetvā āsanāni   paññāpetvā "ajja no ayyānaṃ
āgamanadivasoti ñatvā paccuggamanaṃ katvā te ādāya nivesanaṃ
gantvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ adaṃsu. Te katabhattakiccā "mahāseṭṭhino
mayaṃ gamissāmāti vadiṃsu. "nanu bhante tumhehi cattāro vassike
māse amhākaṃ gahitā [?] paṭiññā; idāni kuhiṃ gacchathāti. "loke
kira buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno; tasmā
satthu santikaṃ gamissāmāti. "kiṃ pana tassa satthu santikaṃ
tumhākaññeva gantuṃ vaṭṭatīti. "aññesampi avāritaṃ āvusoti.
"tenahi bhante āgametha, mayaṃpi parivacchaṃ katvā gacchāmāti. "tumhesu
parivacchaṃ karontesu, amhākaṃ papañco hoti, mayaṃ purato gacchāma,
tumhe pacchato āgaccheyyāthāti vatvā te puretaraṃ gantvā
sammāsambuddhaṃ disvā abhitthavitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.
Atha nesaṃ satthā anupubbīkathaṃ kathetvā dhammaṃ desesi. Desanā-
pariyosāne sabbe saha  paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā pabbajjaṃ
yācitvā "etha bhikkhavoti 1- vacanasamanantarameva iddhimayapattacīvaradharā
vassasatikattherā viya ahesuṃ.
     Tepi kho tayo seṭṭhino  pañcahi pañcahi sakaṭasatehi
vatthacchādanasappimadhuphāṇitādīni dānupakaraṇāni ādāya sāvatthiṃ
patvā jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ vanditvā dhammakathaṃ sutvā
kathāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya aḍḍhamāsamattaṃ dānaṃ
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. ehi bhikkhu.
Dadamānā satthu santike vasitvā kosambīgamanatthāya satthāraṃ
yācitvā, satthārā paṭiññaṃ dadantena "suññāgāre kho gahapatayo
tathāgatā abhiramantīti vutte, "aññātaṃ bhante, amhehi
pahitasāsanenāgantuṃ vaṭṭatīti vatvā kosambiṃ gantvā ghosakaseṭṭhī
ghositārāmaṃ kukkuṭaseṭṭhī kukkuṭārāmaṃ pāvārikaseṭṭhī pāvārikārāmanti
tayo mahāvihāre kāretvā satthu āgamanatthāya sāsanaṃ
pahiṇiṃsu. Satthā tesaṃ sāsanaṃ sutvā tattha agamāsi. Te paccuggantvā
satthāraṃ vihāre pavesetvā "imaṃ vihāraṃ cātuddisassa buddhappamukhassa
bhikkhusaṅghassa demīti tikkhattuṃ niyyādetvā vārena vārena paṭijagganti.
Satthā devasikaṃ ekekasmiṃ vihāre vasati, yassa vihāre vuttho hoti,
tasseva gharadvāre piṇḍāya carati.
     Tesaṃ pana tiṇṇaṃ seṭṭhīnaṃ upaṭṭhāko sumano nāma mālākāro
ahosi. So te seṭṭhino evamāha "ahaṃ tumhākaṃ dīgharattaṃ
upakārako, satthāraṃ bhojetukāmomhi; mayhaṃ ekadivasaṃ satthāraṃ
dethāti. "tenahi bhaṇe  sve bhojehīti. "sādhu sāmīti so satthāraṃ
nimantetvā sakkāraṃ paṭiyādesi. Tadā rājā sāmāvatiyā devasikaṃ
pupphamūle aṭṭha kahāpaṇe deti. Tassā khujjuttarā nāma dāsī
sumanamālākārassa santikaṃ gantvā nibaddhaṃ pupphāni gaṇhāti. Atha naṃ
tasmiṃ divase āgataṃ mālākāro āha "mayā satthā nimantito,
ajja aggapupphehi satthāraṃ pūjessāmi; tiṭṭha tāva tvaṃ, parivesanāya
sahāyikā hutvā dhammaṃ sutvā avasesāni pupphāni gahetvā gamissasīti.
Sā "sādhūti adhivāsesi. Sumano buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā
anumodanakaraṇatthāya pattaṃ aggahesi.  satthā  anumodanadhammadesanaṃ
ārabhi. Khujjuttarāpi satthu dhammakathaṃ suṇantīyeva sotāpattiphale
patiṭṭhahi. Sā aññesu divasesu cattāro kahāpaṇe attano gahetvā
catūhi pupphāni gahetvā gacchati,  taṃdivasaṃ aṭṭhahipi pupphāni gahetvā
gatā. Atha naṃ sāmāvatī āha "kinnu kho amma amhākaṃ raññā
dviguṇaṃ pupphamūlaṃ dinnanti.  "no ayyeti. "atha  kasmā bahūni
pupphānīti. "aññesu divasesu ahaṃ cattāro kahāpaṇe attano
gahetvā  catūhi pupphāni āharāmīti. "ajja kasmā na gaṇhasīti.
"sammāsambuddhassa dhammakathaṃ sutvā dhammassa adhigatattāti. Atha naṃ
"are duṭṭhadāsi ettakaṃ kālaṃ tayā gahitakahāpaṇe me dehīti
atajjetvā "amma tayā pītaṃ amataṃ amhepi  pāyehīti vatvā,
"tenahi maṃ  nahāpehīti vutte, soḷasahi gandhodakaghaṭehi nahāpetvā
dve maṭṭhasāṭake dāpesi. Sā ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā
āsanaṃ paññāpetvā ekaṃ vījaniṃ āharāpetvā āsane nisīditvā
citravījaniṃ 1- ādāya pañca mātugāmasatāni āmantetvā tāsaṃ satthārā
desitaniyāmeneva dhammaṃ desesi. Tassā dhammakathaṃ sutvā tā sabbāpi
sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Tā sabbāpi khujjuttaraṃ vanditvā "amma
ajjato paṭṭhāya tvaṃ kiliṭṭhakammaṃ mā kari, amhākaṃ mātuṭṭhāne ca
ācariyaṭṭhāne ca ṭhatvā satthu santikaṃ gantvā satthārā desitaṃ
@Footnote: 1. Sī. vicittavījaniṃ.
Dhammaṃ suṇitvā amhākaṃ  kathehīti vadiṃsu. Sā tathā karontī aparabhāge
tipiṭakadharā jātā. Atha naṃ satthā "etadaggaṃ bhikkhave mama sāvikānaṃ
upāsikānaṃ dhammakathikānaṃ  [1]- yadidaṃ  khujjuttarāti etadagge 2- ṭhapesi.
Tāpi kho pañcasatā itthiyo taṃ evamāhaṃsu "amma satthāraṃ passitukāmamha,
taṃ no dassehi, gandhamālādīhi naṃ pūjessāmāti. "ayye rājakulaṃ
nāma  bhāriyaṃ, tumhe gahetvā bahi gantuṃ na sakkāti. "amma mā
no nāsehi, dasseheva amhākaṃ satthāranti. "tenahi tumhākaṃ
vasanagabbhānaṃ bhittīsu, yattakena oloketuṃ sakkā hoti, tattakaṃ
chiddaṃ  katvā gandhamālādīni āharāpetvā satthāraṃ tiṇṇaṃ seṭṭhīnaṃ
gharadvāraṃ gacchantaṃ tumhe tesu tesu ṭhānesu ṭhatvā oloketha ceva
hatthe pasāretvā vandatha ca pūjetha cāti. Tā tathā katvā satthāraṃ
gacchantañceva āgacchantañca oloketvā vandiṃsu ceva pūjesuṃ  ca.
     Athekadivasaṃ māgandiyā attano pāsādatalato nikkhamitvā
caṅkamamānā tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhesu chiddaṃ disvā "idaṃ
kinti pucchitvā, tāhi tassā satthari bandhāghātaṃ ajānantīhi "satthā
imaṃ nagaraṃ āgato, mayaṃ ettha ṭhatvā satthāraṃ vandāma ceva
pūjema cāti vutte, "āgato nāma imaṃ nagaraṃ samaṇo gotamo,
idānissa kattabbaṃ jānissāmi, imāpi tassa upaṭṭhāyikā, imāsaṃpi
kattabbaṃ jānissāmīti cintetvā gantvā rañño ārocesi
"mahārāja sāmāvatīmissakānaṃ pañcasatānaṃ itthīnaṃ bahiddhā patthanā
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. bahussutānaṃ. 2. aṅ. eka. 20/34.
Atthi, katipāheneva te jīvitaṃ na bhavissatīti.  rājā "na tā evarūpaṃ
karissantīti na saddahi, puna vuttepi, na saddahiyeva. Atha naṃ, evaṃ
tikkhattuṃ vuttepi, asaddahantaṃ "sace me na saddahasi, tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ
gantvā upadhārehi mahārājāti āha. Rājā gantvā gabbhesu
chiddaṃ disvā "idaṃ kinti pucchitvā, tasmiṃ  atthe ārocite, tāsaṃ
akujjhitvā kiñci avatvāva chiddāni pidahāpetvā sabbagabbhesu
khuddacchiddakavātapānāni kāresi. Khuddacchiddakavātapānāni kira tasmiṃ
kāle uppannāni.
     Māgandiyā tāsaṃ kiñci  kātuṃ asakkuṇitvā "samaṇassa
gotamasseva kattabbaṃ karissāmīti nāgarānaṃ lañcaṃ datvā "samaṇaṃ
gotamaṃ antonagaraṃ pavisitvā carantaṃ dāsakammakaraporisehi saddhiṃ
akkositvā paribhāsitvā palāpethāti. Micchādiṭṭhikā tīsu ratanesu
appasannā antonagaraṃ paviṭṭhaṃ satthāraṃ anubandhitvā "corosi
bālosi mūḷhosi oṭṭhosi goṇosi gadrabhosi nerayikosi
tiracchānagatosi, natthi tuyhaṃ sugati, duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhāti
dasahi akkosavatthūhi  akkosanti paribhāsanti. Taṃ sutvā āyasmā
ānando satthāraṃ etadavoca "bhante ime nāgarā amhe akkosanti
paribhāsanti, ito aññattha gacchāmāti. "kuhiṃ ānandāti. "aññaṃ
nagaraṃ bhanteti. "tattha manussesu akkosantesu, puna kattha gamissāma
ānandāti. "tatopi aññaṃ nagaraṃ bhanteti.  "tattha manussesu
akkosantesu, kuhiṃ gamissāmāti. "tato aññaṃ nagaraṃ bhanteti.
"ānanda na evaṃ kātuṃ vaṭṭati; yattha adhikaraṇaṃ uppannaṃ, tattheva
tasmiṃ vūpasante, aññattha gantuṃ vaṭṭati; ke pana te ānanda
akkosantīti. "bhante dāsakammakare upādāya sabbe akkosantīti.
"ahaṃ ānanda saṅgāmaṃ otiṇṇahatthisadiso, saṅgāmaṃ otiṇṇahatthino
hi catūhi disāhi āgate sare sahituṃ bhāro, tatheva bahūhi
dussīlehi kathitakathānaṃ sahanaṃ nāma mayhaṃ bhāroti vatvā attānaṃ
ārabbha dhammaṃ desento imā nāgavagge tisso gāthā abhāsi
        "ahaṃ nāgova saṅgāme     cāpāto patitaṃ saraṃ
         ativākyaṃ titikkhissaṃ,      dussīlo hi bahujjano.
         Dantaṃ nayanti samitiṃ,       dantaṃ rājābhirūhati,
         danto seṭṭho  manussesu, yotivākyaṃ titikkhati.
         Varamassatarā dantā,      ājānīyā ca sindhavā
         kuñjarā ca mahānāgā, attadanto tato varanti.
     Dhammakathā sampattamahājanassa sātthikā ahosi. Evaṃ  dhammaṃ
desetvā "mā cintayittha ānanda,   ete sattāhamattameva
akkosissanti,  aṭṭhame divase tuṇhī bhavissanti; buddhānaṃ hi
uppannaṃ adhikaraṇaṃ sattāhato uttariṃ na gacchatīti.
     Māgandiyā satthāraṃ akkosāpetvā palāpetuṃ asakkontī
"kinnu kho karissāmīti cintetvā "imā etassa upatthambhabhūtā,
etāsaṃ byasanaṃ karissāmīti ekadivasaṃ rañño surāpānaṭṭhāne
upaṭṭhānaṃ karontī cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi "attho me kira kukkuṭehi,
Aṭṭha matakukkuṭe aṭṭha sajīvakukkuṭe gahetvā āgacchatu, āgantvā
ca pana sopāṇamatthake ṭhatvā āgatabhāvaṃ nivedetvā, `pavisatūti
vuttepi, apavisitvā paṭhamaṃ aṭṭha sajīvakukkuṭe pahiṇatu, pacchā
itareti, cūḷupaṭṭhākassa ca "mama vacanaṃ kareyyāsīti lañcaṃ adāsi.
Māgandiyo āgantvā rañño nivedāpetvā, "pavisatūti vutte,
"rañño āpānabhūmiṃ na pavisissāmīti āha. Itarā cūḷupaṭṭhākaṃ
pahiṇi "gaccha tāta mama cūḷapitu santikanti. So gantvā tena
dinne aṭṭha sajīvakukkuṭe ānetvā "deva purohitena   paṇṇākāro
pahitoti āha. Rājā "bhaddako vata no uttaribhaṅgo uppanno,
ko nu kho paceyyāti āha. Māgandiyā "mahārāja  sāmāvatīpamukhā
pañcasatā itthiyo nikkammā vicaranti, tāsaṃ  pesehi, tā pacitvā
āharissantīti āha. Rājā "gaccha tāsaṃ datvā, aññassa kira
hatthe adatvā sayameva māretvā pacantūti pesesi. Cūḷupaṭṭhāko
"sādhu devāti gantvā tathā vatvā tāhi "mayaṃ pāṇātipātaṃ
na karomāti paṭikkhitto āgantvā tamatthaṃ rañño  ārocesi.
Māgandiyā "diṭṭhaṃ te mahārāja, idāni tāsaṃ pāṇātipātassa
karaṇaṃ vā akaraṇaṃ vā jānissasi, `samaṇassa gotamassa pacitvā
pesentūti vadehi devāti āha. Rājā tathā vatvā pesesi. Itaro
gahetvā gacchanto viya hutvā gantvā te kukkuṭe purohitassa
datvā matakukkuṭe gahetvā tāsaṃ santikaṃ   netvā "ime kira
kukkuṭe pacitvā satthu santikaṃ pahiṇathāti āha. "āhara sāmi,
Idannāma amhākaṃ kiccanti paccuggantvā gaṇhiṃsu. So rañño
santikaṃ āgantvā "kiṃ tātāti puṭṭho "samaṇassa gotamassa
pacitvā pesethāti vuttamatteyeva, paṭimaggaṃ āgantvā gaṇhiṃsūti
ācikkhi. Māgandiyā "passa mahārāja, na tā tumhādisānaṃ karonti;
`bahiddhā patthanā tāsaṃ atthīti vutte, na saddahasīti āha. Rājā
taṃ sutvāpi  adhivāsetvā tuṇhīyeva ahosi. Māgandiyā "kinnu kho
karissāmīti cintesi.
     Tadā pana rājā "sāmāvatiyā ca vāsuladattāya ca māgandiyāya
cāti tissannaṃpi etāsaṃ pāsādatale vārena vārena sattāhaṃ
vītināmeti. Atha "sve vā parasve 1- vā sāmāvatiyā pāsādatalaṃ
gamissatīti ñatvā māgandiyā cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi "alagaddena
kira me attho, dāṭhā uddharitvā ekaṃ sappaṃ pesetūti. So tathā
katvā pesesi. Rājā attano gamanaṭṭhānaṃ hatthikantavīṇaṃ ādāyayeva
gacchati. Tassā pokkhare ekaṃ chiddaṃ atthi. Māgandiyā tena chiddena
sappaṃ pavesetvā chiddaṃ mālāgulena thakesi. Sappo dvīhatīhaṃ
antovīṇāyameva ahosi. Māgandiyā rañño gamanadivase "ajja
katarissā 2- pāsādaṃ gamissasi devāti pucchitvā, "sāmāvatiyāti vutte,
"ajja mayā mahārāja amanāpo supino diṭṭho, na sakkā tattha
gantuṃ devāti. "gacchāmevāti. Sā yāvatatiyaṃ vāretvā "evaṃ sante,
ahaṃpi tumhehi saddhiṃ gamissāmīti vatvā nivattiyamānāpi anivattitvā
@Footnote: 1. Yu. pare vā. 2. Sī. Yu. katarassā.
"na jānāmi `kiṃ bhavissati' devāti raññā saddhiññeva agamāsi.
Rājā sāmāvatīmissakāhi dinnāni vatthapupphagandhābharaṇāni dhāretvā
subhojanaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ ussīsake ṭhapetvā sayane nipajji. Māgandiyā
aparāparaṃ vicarantī viya hutvā vīṇāchiddato pupphagulaṃ apanesi.
Sappo dvīhatīhaṃ nirāhāro tena chiddena nikkhamitvā assasanto 1-
phaṇaṃ katvā sayanapiṭṭhe nipajji. Māgandiyā taṃ disvā "deva sappoti 2-
mahāsaddaṃ katvā rājānañca tā ca akkosantī "ayaṃ dandharājā
alakkhiko mayhaṃ vacanaṃ na suṇāti, imāpi nissirikā dubbinītā,
kinnāma rañño santikā na labhanti; kiṃ nu tumhe imasmiṃ mateyeva,
sukhaṃ jīvissatha, jīvante, dukkhaṃ jīvatha; ajja mayā pāpasupino diṭṭho,
`sāmāvatiyā pāsādaṃ gantuṃ na vaṭṭatīti viravantiyāpi me tayā
saddo na suto devāti āha. Rājā sappaṃ disvā maraṇabhayatajjito
"evarūpaṃpi nāma imaṃ karissanti;  aho  pāpāhaṃ imāsaṃ pāpabhāvaṃ
ācikkhantiyāpi imissā vacanaṃ na saddahiṃ; paṭhamaṃ attano gabbhesu
chiddāni katvā nisinnā, puna mayā pesite kukkuṭe paṭipahiṇiṃsu.
Ajja sayane sappaṃ vissajjiṃsūti kodhena sampajjalito viya ahosi.
Sāmāvatīpi pañcannaṃ itthīsatānaṃ ovādaṃ adāsi "ammā amhākaṃ
aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, narinde ca deviyā ca attani ca samameva
mettacittaṃ  pavattetha, mā kassaci kopaṃ karitthāti. Rājā
sahassathāmaṃ siṅgadhanuṃ ādāya jiyaṃ pothetvā visapītaṃ saraṃ sannayhitvā
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu.   passanto. 2. Ma. taṃ disvā dhīdhī deva sappoti.
Sāmāvatiṃ pure katvā sabbā tā paṭipāṭiyā ṭhapāpetvā sāmāvatiyā
ure saraṃ vissajjesi. So tassā mettānubhāvena  paṭinivattitvā
āgatamaggābhimukhova hutvā rañño hadayaṃ pavisanto viya aṭṭhāsi.
Rājā cintesi "mayā khitto saro silaṃpi vijjhitvā gacchati,
ākāse   paṭihananaṭṭhānaṃpi natthi, atha panesa nivattitvā mama
hadayābhimukho jāto; ayaṃ hi niccitto nissatto nijjīvo saropi
etissā guṇaṃ jānāti, ahaṃ manussabhūtopi na jānāmīti. So dhanuṃ
chaḍḍetvā añjaliṃ  paggayha sāmāvatiyā pādamūle ukkuṭikaṃ
nisīditvā imaṃ gāthamāha
        "sammuyhāmi pamuyhāmi,   sabbā muyhanti me disā,
         sāmāvati maṃ tāyassu,   tvañca me saraṇaṃ bhavāti.
Sā tassa vacanaṃ sutvā "sādhu deva maṃ saraṇaṃ gacchāti avatvā
"yamahaṃ mahārāja saraṇaṃ gatā,  tameva tvampi saraṇaṃ gacchāti.
         Idaṃ vatvā sāmāvatī    sammāsambuddhasāvikā
        "mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha;  yamahaṃ saraṇaṃ gatā,
         esa buddho mahārāja,  esa buddho anuttaro,
         saraṇaṃ gaccha taṃ buddhaṃ;    tvañca me saraṇaṃ bhavāti āha.
Rājā tassā vacanaṃ sutvā "idānāhaṃ atirekataraṃ bhāyāmīti vatvā
imaṃ gāthamāha
        "esa bhiyyo pamuyhāmi,  sabbā muyhanti me disā,
         sāmāvati maṃ tāyassu,   tvañca me saraṇaṃ bhavāti.
     Atha naṃ sā purimanayeneva puna paṭikkhipitvā, "tenahi tañca
saraṇaṃ gacchāmi satthārañca, varañca te dammīti vutte, "varo gahito
hotu mahārājāti āha. So satthāraṃ upasaṅkamitvā saraṇaṃ
gantvā nimantetvā bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ dānaṃ 1- datvā sāmāvatiṃ
āmantetvā "uṭṭhehi varaṃ gaṇhāhīti āha. "mahārāja mayhaṃ
hiraññādīhi attho natthi, idaṃ pana me varaṃ  dehi: tathā karohi,
yathā satthā nibaddhaṃ pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ idhāgacchati; dhammaṃ
suṇissāmāti. Rājā satthāraṃ vanditvā "bhante pañcahi bhikkhusatehi
saddhiṃ nibaddhaṃ idhāgacchatha, sāmāvatīmissakā 2- `dhammaṃ suṇissāmāti
vadantīti āha. "mahārāja buddhānaṃ nāma ekasmiṃ ṭhāne nibaddhaṃ
gantuṃ na vaṭṭati; mahājano  paccāsiṃsatīti. "tenahi bhante ekaṃ
bhikkhuṃ āṇāpethāti. Satthā ānandattheraṃ āṇāpesi. So tato
paṭṭhāya pañca bhikkhusatāni ādāya nibaddhaṃ rājakulaṃ gacchati. Tāpi
deviyo nibaddhaṃ theraṃ saparivāraṃ bhojenti dhammaṃ suṇanti.
     Tā ekadivasaṃ therassa dhammakathaṃ sutvā pasīditvā pañcahi
uttarāsaṅgasatehi dhammapūjaṃ akaṃsu. Ekeko uttarāsaṅgo pañcasatāni
agghati. Tāsaṃ ekaṃ vatthaṃpi adisvā rājā pucchi "kuhiṃ uttarāsaṅgāti.
"ayyassa no dinnāti. "tena sabbe gahitāti. "āma gahitāti. Rājā
theraṃ upasaṅkamitvā tāhi uttarāsaṅgānaṃ dinnabhāvaṃ pucchitvā tāhi
dinnabhāvañca therena gahitabhāvañca sutvā "nanu bhante atibahūni
@Footnote: 1. Sī. Yu. mahādānaṃ.     2. Sī. Yu. sāmāvatīmissikā.
Vatthāni, ettakehi kiṃ karissathāti pucchi. "amhākaṃ  pahonakāni
gaṇhitvā sesāni jiṇṇacīvarakānaṃ dassāmi mahārājāti. "te attano
purāṇacīvarāni kiṃ karissantīti. "jiṇṇataracīvarakānaṃ dassantīti. "te
attano jiṇṇacīvarāni kiṃ karissantīti. "paccattharaṇāni karissantīti.
"purāṇapaccattharaṇāni kiṃ karissantīti. "bhummattharaṇāni karissantīti.
"purāṇabhummattharaṇāni kiṃ karissantīti. "pādapuñchanāni karissanti
mahārājāti. "purāṇapādapuñchanāni kiṃ karissantīti. "khaṇḍākhaṇḍikaṃ
koṭṭetvā mattikāya madditvā bhittiṃ vilimpissantīti.
"bhante ettakaṃ katvāpi ayyānaṃ dinnāni na nassantīti. "āma
mahārājāti. Rājā pasanno aparāni pañca vatthasatāni āharāpetvā
therassa pādamūle ṭhapāpesi. Thero kira pañcasagghanikāni vatthāni
pañcasatabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni pañcasatakkhattuṃ labhi,
sahassagghanikāni vatthāni sahassabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni
sahassakkhattuṃ labhi, satasahassagghanikāni vatthāni satasahassabhāgena
pādamūle ṭhapetvā dinnāni satasahassakkhattuṃ labhi. "ekaṃ dve tīṇi
cattāri pañca dasātiādinā nayena laddhānaṃ pana gaṇanā nāma
natthi. Tathāgate kira parinibbute, thero sakalajambudīpaṃ vicaritvā
sabbavihāresu bhikkhūnaṃ attano santakāneva pattacīvarāni adāsi.
     Māgandiyā "yamahaṃ karomi, taṃ tathā ahutvā aññathāva hoti;
kinnu kho karissāmīti cintetvā "attheso upāyoti, raññe
Uyyānakīḷaṃ gacchante, 1- cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi "sāmāvatiyā pāsādaṃ
gantvā dussakoṭṭhāgāratelakoṭṭhāgārāni vivarāpetvā dussāni
telacāṭīsu temetvā thambhe veṭhetvā tā sabbā ekato katvā
dvāraṃ pidahitvā bahi yantakaṃ datvā daṇḍadīpakāhi gehe aggiṃ
dadamāno otaritvā gacchatūti. So pāsādaṃ abhiruyha koṭṭhāgārāni
vivarāpetvā vatthāni telacāṭīsu temetvā thambhe veṭhetumārabhi.
Atha naṃ sāmāvatīpamukhā itthiyo "kiṃ etaṃ cūḷapitāti vadantiyo
upasaṅkamiṃsu. "ammā rājā daḷhīkammatthāya ime thambhe
telapilotikāhi veṭhāpeti, rājagehe nāma suyuttaduyuttaṃ dujjānaṃ, mā
me santike hotha ammāti evaṃ vatvā tā āgatā gabbhe pavesetvā
dvārāni pidahitvā bahi yantakaṃ datvā ādito paṭṭhāya aggiṃ
dadanto otari. Sāmāvatī tāsaṃ ovādaṃ adāsi "amhākaṃ anamatagge
saṃsāre vicarantīnaṃ evaṃ agginā jhāyamānānaṃ attabhāvānaṃ
buddhañāṇenapi paricchedo na sukaro, appamattā hothāti. Tā, gehe
jhāyante, vedanāpariggahakammaṭṭhānaṃ manasikarontiyo, kāci dutiyaphalaṃ,
kāci tatiyaphalaṃ pāpuṇiṃsu; tena vuttaṃ "athakho sambahulā bhikkhū
pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā, yena bhagavā, tenupasaṅkamiṃsu;
upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; ekamantaṃ
nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ `idha bhante rañño
udenassa uyyānagatassa antepuraṃ daḍḍhaṃ, pañca itthīsatāni
@Footnote: 1. Sī. Yu. "attheso upāyoti uyyānakīḷaṃ gacchantī...
Kālakatāni sāmāvatīpamukhāni, tāsaṃ bhante upāsikānaṃ kā gati,
ko abhisamparāyoti. `santettha Bhikkhave upāsikāyo  sotāpannā,
santi sakadāgāminiyo, santi anāgāminiyo, sabbā tā bhikkhave
upāsikāyo anipphalā kālakatāti. Athakho bhagavā etamatthaṃ viditvā
tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi
        `mohasambandhano loko    bhabbarūpova dissati,
         upadhibandhano bālo      tamasā parivārito
         sassatī viya khāyati,      passato natthi kiñcananti. 1-
     Evañca pana vatvā "bhikkhave sattā nāma vaṭṭe vicarantā
niccakālaṃ appamattā hutvā puññakammameva karonti, pamādino
hutvā  pāpakammaṃpi   karonti; tasmā vaṭṭe vicarantā sukhaṃpi
dukkhaṃpi anubhavantīti dhammaṃ desesi. Rājā "sāmāvatiyā gehaṃ kira
jhāyatīti sutvā vegenāgacchantopi adaḍḍhaṃ 2- sampāpuṇituṃ nāsakkhi,
āgantvā ca pana gehaṃ nibbāpetvā uppannabalavadomanasso
amaccagaṇaparivuto nisīditvā sāmāvatiyā guṇe anussaranto "kassa
nu kho idaṃ kammanti cintetvā "māgandiyāya kāritaṃ bhavissatīti
ñatvā "tāsetvā pucchiyamānā na kathessati, saṇikaṃ upāyena
pucchissāmīti cintetvā amacce āha  "ambho ahaṃ ito pubbe
uṭṭhāya samuṭṭhāya āsaṅkitaparisaṅkitova homi, sāmāvatī me niccaṃ
otārameva gavesati, sā kālakatā; idāni pana me cittaṃ nibbutaṃ
@Footnote: 1. khu. u. 25/205. 2. Sī. Yu. adaḍḍhe.
Bhavissati, sukhena vasituṃ labhissāmīti. "kena nu kho  deva idaṃ kammaṃ
katanti. "mayi sinehena kenaci kataṃ bhavissatīti. Māgandiyā samīpe
ṭhitā taṃ sutvā "añño koci kātuṃ  na sakkhissati, mayā kataṃ,
deva ahaṃ cūḷapitaraṃ āṇāpetvā kāresinti āha. Rājā "taṃ
ṭhapetvā añño mayi sinehasatto nāma natthi, pasannosmi, varaṃ te
dammi devi, tvaṃ attano ñātigaṇaṃ pakkosāpehīti. Sā ñātakānaṃ
sāsanaṃ pahiṇi "rājā mama pasanno varaṃ deti, sīghaṃ āgacchatūti.
Rājā āgatāgatānaṃ mahantaṃ sakkāraṃ kāresi. Taṃ disvā 1- tassā
aññātakāpi lañcaṃ datvā "mayaṃ māgandiyāya ñātakāti  āgacchiṃsu.
Rājā te sabbe gāhāpetvā rājaṅgaṇe nābhippamāṇe āvāṭe
khanāpetvā te tattha nisīdāpetvā paṃsuṃ pūretvā upari palālaṃ
vikīrāpetvā aggiṃ dāpesi, cammassa daḍḍhakāle ayanaṅgalehi
kasāpetvā khaṇḍākhaṇḍaṃ hīrāhīraṃ kāresi. Māgandiyāya sarīratopi
tikhiṇeneva satthena ghanaghanaṭṭhānesu maṃsaṃ uppāṭetvā telena pakkaṃ
uddhanaṃ āropetvā pūve viya pacāpetvā tameva khādāpesi.
     Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ "ananucchavikaṃ
vata āvuso evarūpāya saddhāsampannāya upāsikāya evarūpaṃ
maraṇanti. Satthā āgantvā "kāya nuttha bhikkhave etarahi kathāya
sannisinnāti pucchitvā, "imāya nāmāti vutte, "bhikkhave imasmiṃ
attabhāve sāmāvatīpamukhānaṃ itthīnaṃ etaṃ ayuttaṃ, pubbe katakammassa
@Footnote: 1. Yu. sutvā.
Pana yuttameva etāhi laddhanti vatvā, "kiṃ bhante etāhi pubbe
kataṃ, ācikkhatha noti tehi yācito atītaṃ āhari:
     atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente, rājagehe
nibaddhaṃ aṭṭha  paccekabuddhā bhuñjanti. Pañcasatā itthiyo te
upaṭṭhahanti. Tesu satta  paccekabuddhā himavantaṃ gacchanti; eko,
nadītīre ekaṃ tiṇagahanaṃ atthi, jhānaṃ samāpajjitvā nisīdi. Athekadivasaṃ
rājā, paccekabuddhesu gatesu, tā itthiyo ādāya nadiyaṃ udakakīḷaṃ
kīḷituṃ gato. Tattha tā itthiyo divasabhāgaṃ udakaṃ kīḷitvā uttaritvā
sītapīḷitāva aggiṃ visibbetukāmā "amhākaṃ aggikaraṇaṭṭhānaṃ
olokeyyāthāti aparāparaṃ vicarantiyo taṃ tiṇagahanaṃ disvā
"tiṇarāsīti saññāya parivāretvā ṭhitā aggiṃ adaṃsu, tiṇesu
jhāyitvā patantesu, paccekabuddhaṃ disvā "naṭṭhamha naṭṭhamha, rañño
paccekabuddho jhāyati, rājā ñatvā amhe nāsessati, sudaḍḍhaṃ naṃ
karissāmāti sabbā ito cito ca dārūni āharitvā tassa upari
rāsiṃ kariṃsu. Mahā dārurāsi ahosi. Atha naṃ ālimpetvā "idāni
jhāyissatīti saññāya pakkamiṃsu. Tā paṭhamaṃ asañcetanikā hutvā
idāni kammunā bajjhiṃsu, paccekabuddhaṃ pana antosamāpattiyaṃ
sakaṭasahassadārūni āharitvā ālimapentāpi usumākāramattaṃpi kātuṃ 1-
na sakkonti. Tasmā so sattame divase uṭṭhāya yathāsukhaṃ agamāsi.
Tā tassa kammassa katattā bahūni vassasahassāni niraye pacitvā
@Footnote: 1. Yu. gahetuṃ.
Tasseva kammassa vipākāvasesena attabhāvasate imināva niyāmena
gehe jhāyamāne jhāyiṃsu. Idaṃ etāsaṃ pubbakammanti.
     Evaṃ vutte, bhikkhū satthāraṃ pucchiṃsu "khujjuttarā pana bhante
kena kammena khujjā jātā, kena mahāpaññā, kena sotāpattiphalaṃ
adhigatā, kena paresaṃ pesanakārikā jātāti. "bhikkhave tasseva
rañño bārāṇasiyaṃ rajjaṃ karaṇakāle sveva paccekabuddho thokaṃ
khujjadhātuko ahosi. Athekā upaṭṭhāyikā itthī kambalaṃ pārupitvā
suvaṇṇasarakaṃ gahetvā `amhākaṃ paccekabuddho evañca evañca
vicaratīti khujjā hutvā tassa vicaraṇākāraṃ dassesi. Tassa nissandena
khujjā jātā. Te pana paccekabuddhe paṭhamadivase rājā gehe
nisīdāpetvā patte gāhāpetvā pāyāsassa pūretvā dāpesi,
uṇhapāyāsassa pūre patte paccekabuddhā parivattetvā parivattetvā
gaṇhanti. Sā itthī te tathā karonte disvā attano santakāni
aṭṭha dantavalayāni datvā `idha ṭhapetvā gaṇhathāti āha. Te
tathā katvā taṃ olokesuṃ. Sā tesaṃ adhippāyaṃ ñatvā `natthi bhante
amhākaṃ etehi attho, tumhākaññeva tāni pariccattāni, gahetvā
gacchathāti āha. Te gahetvā nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Ajjapi
tāni valayāni arogāneva. Sā tassa kammassa nissandena idāni
tipiṭakadharā mahāpaññā jātā. Paccekabuddhānaṃ kataupaṭṭhānanissandena
sotāpattiphalaṃ pattā. Idamassā buddhantare pubbakammaṃ.
Kassapasammāsambuddhassa kāle pana ekā bārāṇasīseṭṭhino dhītā
Vaḍḍhamānakacchāyāya ādāsaṃ gahetvā attānaṃ alaṅkarontī nisīdi.
Athassā vissāsikā ekā khīṇāsavā bhikkhunī taṃ daṭṭhuṃ agamāsi.
Bhikkhuniyo hi khīṇāsavāpi sāyaṇhasamaye upaṭṭhākakulāni daṭṭhukāmā
honti. Tasmiṃ pana khaṇe seṭṭhidhītāya santike kāci pesanakārikā
natthi. Sā "vandāmi ayye etaṃ tāva me pasādhanapeḷikaṃ gahetvā
dethāti āha. Therī cintesi "sacassā imaṃ gaṇhitvā na dassāmi,
mayi āghātaṃ katvā niraye nibbattissati; sace pana dassāmi, parassa
pesanakārikā hutvā nibbattissati; nirayasantāpato kho pana parassa
pesanabhāvova seyyoti. Sā anudayaṃ paṭicca taṃ gahetvā tassā
adāsi. Tassa kammassa nissandena paresaṃ pesanakārikā jātāti.
     Punekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ "sāmāvatīpamukhā
pañcasatā itthiyo gehe agginā jhāyiṃsu, māgandiyāya ñātakā upari
palālaggiṃ datvā ayanaṅgalehi bhinnā, māgandiyā pakkuṭṭhitatelena 1-
pakkā, ke nu kho   ettha jīvanti nāma, ke matā nāmāti. Satthā
āgantvā "kāya nuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti  pucchitvā,
"imāya nāmāti vutte, "bhikkhave yekeci pamattā, te vassasataṃ
jīvantāpi matāyeva nāma; ye appamattā, te matāpi jīvantiyeva;
tasmā māgandiyā jīvantīpi matāpi matāyeva nāma, sāmāvatīpamukhā
pañcasatā itthiyo matāpi jīvantiyeva nāma; na hi bhikkhave appamattā
maranti nāmāti vatvā imā gāthā abhāsi
@Footnote: 1. Sī. Yu. pakkuṭṭhitatele.
       "appamādo amataṃpadaṃ,     pamādo maccuno padaṃ;
        appamattā na mīyanti;    ye pamattā, yathā matā;
        etaṃ visesato ñatvā    appamādamhi paṇḍitā
        appamāde pamodanti     ariyānaṃ gocare ratā;
        te jhāyino sātatikā    niccaṃ daḷhaparakkamā
        phusanti dhīrā nibbānaṃ     yogakkhemaṃ anuttaranti.
     Tattha appamādoti: padaṃ mahantaṃ atthaṃ dīpeti mahantaṃ atthaṃ
gahetvā tiṭṭhati. Sakalaṃpi hi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āharitvā kathiyamānaṃ
appamādameva otarati, tena vuttaṃ "seyyathāpi bhikkhave yāni kānici
jaṅgalānaṃ pāṇānaṃ padajātāni, sabbāni tāni hatthipade samodhānaṃ
gacchanti, hatthipadaṃ tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ, mahantattena; evameva
kho bhikkhave yekeci kusalā dhammā, sabbete appamādamūlakā
appamādasamosaraṇā, appamādo tesaṃ dhammānaṃ 1- aggamakkhāyatīti. 2-
So panesa atthato satiyā avippavāso nāma, niccaṃ upaṭṭhitāya
satiyā cetaṃ nāmaṃ. Amataṃpadanti: amataṃ vuccati nibbānaṃ, tañhi
ajātattā na jīyati, na mīyati, tasmā amatanti vuccati; pajjanti
imināti padaṃ, amataṃ pāpuṇantīti attho; amatassa padaṃ amataṃpadaṃ,
amatassa adhigamupāyoti vuttaṃ hoti.
     Pamādoti: pamajjanabhāvo. Muṭṭhasaccasaṅkhātassa satiyā
vossaggassetaṃ nāmaṃ. Maccunoti: maraṇassa.  padanti: upāyo
@Footnote: 1. atirekaṃ maṇñe. 2. mahāvāra. 19/65.
Maggo. Pamatto hi jātiṃ  nātivattati, jātopi jīyati ceva
mīyati cāti pamādo maccuno padannāma hoti maraṇaṃ upaneti.
     Appamattā na mīyantīti:  satiyā samannāgatā hi appamattā
"na maranti ajarāmarā hontīti na sallakkhetabbā, na hi koci satto
ajarāmaro nāma atthi; pamattassa pana vaṭṭannāma na paricchinnaṃ;
appamattassa paricchinnaṃ; tasmā pamattā jātiādīhi aparimuttattā
jīvantāpi matāyeva nāma, appamattā pana appamādalakkhaṇaṃ vaḍḍhetvā
khippaṃ maggaphalāni sacchikatvā dutiyatatiyaattabhāvesu na nibbattanti;
tasmā te jīvantāpi matāpi na mīyantiyeva nāma.
     Ye pamattā yathā matāti: ye pana sattā pamattā, te
pamādamaraṇena matattā yathā jīvitindriyupacchedena matā
dārukkhandhasadisā apagataviññāṇā tatheva honti; tesaṃpi hi matānaṃ viya
gahaṭṭhānaṃ tāva "dānaṃ dassāma sīlaṃ rakkhissāma uposathakammaṃ
karissāmāti ekacittaṃpi na uppajjati, pabbajitānaṃpi "ācariyupajjhāya-
vattādīni pūressāma dhūtaṅgāni samādayissāma bhāvanaṃ vaḍḍhessāmāti
ekacittaṃpi na uppajjati, matena te kiṃnānākaraṇāva honti; tena
vuttaṃ "ye pamattā yathā matāti.
     Etaṃ visesato ñatvāti: pamattassa vaṭṭato nissaraṇaṃ natthi,
appamattassa atthīti etaṃ visesato jānitvā. "ke pana etaṃ
visesaṃ jānantīti. Appamādamhi paṇḍitāti: ye paṇḍitā medhāvino
sappaññā attano appamāde ṭhatvā appamādaṃ vaḍḍhenti, te
Etaṃ visesakāraṇaṃ jānanti. Appamāde pamodantīti; te evaṃ
ñatvā tasmiṃ attano appamāde pamodanti pahaṃsitamukhā tuṭṭhapahaṭṭhā
honti. Ariyānaṃ gocare ratāti: te evaṃ appamāde pamodantā
taṃ appamādaṃ vaḍḍhitvā ariyānaṃ buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ
gocarasaṅkhāte catusatipaṭṭhānādibhede sattattiṃsabodhipakkhiyadhamme navavidhe
lokuttaradhamme ca ratā abhiratā hontīti attho.
     Te jhāyinoti: te appamattā paṇḍitā "aṭṭhasamāpattisaṅkhātena
ārammaṇūpanijjhānena vipassanāmaggaphalasaṅkhātena lakkhaṇūpanijjhānena
cāti dubbidhenapi jhānena jhāyino. Sātatikāti: abhinikkhamanato
paṭṭhāya yāva arahattappattā satataṃ pavattakāyikacetasikaviriyā.
Niccaṃ daḷhaparakkamāti yantaṃ purisatthāmena purisaviriyena
purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā viriyassa saṇṭhānaṃ
bhavissatīti evarūpena viriyena antarā anosakkitvā niccaṃ pavattena
daḷhena parakkamena samannāgatā. Phusantīti: ettha dve phusanā
ñāṇaphusanā vipākaphusanā. Tattha cattāro maggā ñāṇaphusanā nāma.
Cattāri phalāni vipākaphusanā nāma. Tesu idha vipākaphusanā adhippetā.
Ariyaphalena nibbānaṃ sacchikarontā dhīrā paṇḍitā vipākaphusanāya
nibbānaṃ sacchikaronti. Yogakkhemaṃ anuttaranti: ye cattāro yogā
mahājanaṃ vaṭṭe osīdāpenti, tehi khemaṃ nibbhayaṃ sabbehi
lokiyalotuttaradhammehi seṭṭhattā anuttaranti.
     Desanāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Desanā
mahājanassa sātthikā jātāti.
                      Sāmāvatīvatthu.
                     ------------
                  2. Kumbhaghosakavatthu. (16)
     "uṭṭhānavatoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto
kumbhaghosakaseṭṭhiṃ ārabbha kathesi.
      Rājagahanagarasmiṃ hi rājagahaseṭṭhino gehe ahivātakarogo
uppajjati. Tasmiṃ uppanne, makkhikaṃ ādiṃ katvā yāva gāvo paṭhamaṃ
tiracchānagatā maranti, tato dāsakammakarā, sabbapacchā gehasāmikā;
tasmā so rogo sabbapacchā seṭṭhiñca bhariyañca gaṇhi. Te
rogaphuṭṭhā puttaṃ santike ṭhitaṃ oloketvā assupuṇṇehi nettehi
taṃ āhaṃsu "tāta imasmiṃ kira roge uppanne, bhittiṃ bhinditvā
palātā jīvitaṃ labhanti, tvaṃ amhe anoloketvā yathā tathā
palāyitvā jīvanto punāgantvā, amhākaṃ asukaṭṭhāne cattāḷīsa
dhanakoṭiyo nidahitvā ṭhapitā, tā uddharitvā jīvitaṃ kappeyyāsīti.
So tesaṃ vacanaṃ sutvā rodamāno mātāpitaro vanditvā maraṇabhayabhīto
bhittiṃ bhinditvā palāyitvā pabbatagahanaṃ gantvā dvādasa vassāni
Tattha vasitvā mātāpituvasanaṭṭhānaṃ 1- paccāgacchi. 2- Atha naṃ daharakāle
gantvā paruḷhakesamassukāle āgatattā na koci sañjāni. So
mātāpitūhi dinnasaññāvasena dhanaṭṭhānaṃ gantvā dhanassa arogabhāvaṃ
ñatvā cintesi "maṃ na koci sañjānāti, sacāhaṃ dhanaṃ uddharitvā
valañjissāmi, "ekena duggatena nidhi uddharitoti maṃ gahetvā
viheṭheyyuṃ; yannūnāhaṃ bhatiṃ katvā jīveyyanti, athekaṃ pilotikaṃ
nivāsetvā "atthi koci bhatikena atthikoti pucchanto bhatakavīthiṃ
pāpuṇi. Atha naṃ bhatakā disvā "sace amhākaṃ ekaṃ kammaṃ karissasi,
bhattavetanaṃ dassāmāti āhaṃsu. "kiṃ kammaṃ nāmāti. "pabodhanacodanakammaṃ:
sace ussahasi; pātova uṭṭhāya "tātā uṭṭhahatha sakaṭāni
sannayhatha, goṇe yojetha, hatthiassādīnaṃ tiṇatthāya gamanavelāyaṃ,
ammā tumhepi uṭṭhahatha yāguṃ pacatha  bhattaṃ pacathāti vicaritvā
ārocehīti. So "sādhūti sampaṭicchi. Athassa santike vasanatthāya
ekaṃ gharaṃ adaṃsu. So devasikaṃ taṃ kammaṃ akāsi.
     Athassa ekadivasaṃ rājā bimbisāro saddamassosi. So pana
sabbaravaññū 3- ahosi; tasmā "mahādhanassa purisasseso saddoti
āha. Athassa santike ṭhitā ekā paricārikā "rājā yaṃ vā taṃ vā
na kathessati, imaṃ mayā ñātuṃ vaṭṭatīti cintetvā "gaccha tāta
etaṃ 4- jānāhīti ekaṃ purisaṃ pahiṇi. So vegena gantvā taṃ disvā
@Footnote: 1. Sī. Yu. `mātāpituvasanaṭṭhānanti natthi. 2. Sī. Yu.  pacchāgacchi.
@3. Ma. sabbarudaññū.    4. Sī. Ma. tāva etaṃ. Yu. tāva evaṃ.
Āgantvā "eko bhatakānaṃ bhatikārako kapaṇamanusso esoti
ārocesi. Rājā tassa vacanaṃ sutvā tuṇhī hutvā dutiyadivasepi
tatiyadivasepi tassa saddaṃ sutvā tathevāha. Sāpi paricārikā tatheva
cintetvā punappunaṃ pesetvā, "kapaṇamanussoti vutte, cintesi
"rājā `kapaṇamanusso esoti vacanaṃ sutvāpi na saddahati, punappunaṃ
`mahādhanassa purisasseso saddoti vadati; bhavitabbamettha kāraṇena;
yathāsabhāvato etaṃ ñātuṃ vaṭṭatīti. Sā rājānaṃ āha "deva ahaṃ
sahassaṃ labhamānā dhītaraṃ ādāya gantvā etaṃ dhanaṃ rājakulaṃ
pavesessāmīti. Rājā tassā sahassaṃ dāpesi. Sā taṃ gahetvā
dhītaraṃ ekaṃ malīnadhātukaṃ vatthaṃ nivāsetvā tāya saddhiṃ rājagehato
nikkhamitvā maggapaṭipannā 1- viya bhatakavīthiṃ gantvā ekaṃ gharaṃ pavisitvā
"amma mayaṃ maggapaṭipannā ekāhadvīhaṃ idha vissamitvā gamissāmāti
āha. "amma bahūni gharamānusakāni, na sakkā idha vasituṃ, etaṃ
kumbhaghosakassa gehaṃ tucchaṃ, tattha gacchathāti. Sā tattha gantvā
"sāmi mayaṃ maggikā ekāhadvīhaṃ idha vasissāmāti vatvā tena
punappunaṃ paṭikkhittāpi "sāmi ajjekadivasamattaṃ vasitvā pātova
gamissāmāti nikkhamituṃ na icchi. Sā tattheva vasitvā punadivase
tassa araññagamanavelāya "sāmi tava nivāpaṃ datvā yāhi, ahante 2-
pacissāmīti vatvā, "alaṃ ahameva pacitvā bhuñjissāmīti vutte,
@Footnote: 1. porāṇapotthake "maggā paṭipannāti dissati.  2. Sī. Ma. āhāraṃ te.
Punappunaṃ nibandhitvā, tena dinne gahitamattakeyeva 1- katvā
antarāpaṇato bhojanāni ceva  parisuddhataṇḍulādīni ca āharāpetvā
rājakule pacananiyāmena suparisuddhaṃ odanaṃ sādhurasāni ca dve tīṇi
sūpabyañjanāni pacitvā tassa araññato āgatassa adāsi. Atha naṃ
bhuñjitvā muducittataṃ  āpannaṃ   ñatvā "sāmi kilantamha ekāhadvīhaṃ
idheva homāti āha. So "sādhūti sampaṭicchi. Athassa sāyampi
punadivasepi madhurabhattaṃ pacitvā adāsi.  muducittañcassa ñatvā
"sāmi katipāhaṃ idheva vasissāmāti tattha vasamānā tikhiṇena satthena
tassa mañcaṭṭhānaṃ 2- heṭṭhāaṭaniyaṃ tahaṃ tahaṃ chindi. Mañco, tasmiṃ
āgantvā nisinnamatteyeva, heṭṭhā olambi. So "kasmā ayaṃ
mañco evaṃ chijjitvā gatoti āha. "sāmi daharadārake nivāretuṃ
na sakkomi,  āgantvā ettheva sannipatantīti. "amma idaṃ me
dukkhaṃ tumhe nissāya jātaṃ, ahañhi pubbe katthaci gacchanto
dvāraṃ pidahitvā gacchāmīti. "kiṃ karomi tāta, vāretuṃ na sakkomīti.
Sā imināva niyāmena dve tayo divase chinditvā tena ujjhāyitvā
khīyitvā vuccamānāpi tatheva vatvā puna ekadverajjuke ṭhapetvā
sese chindi. Taṃdivasaṃ tasmiṃ nisinnamatteyeva, sabbaṃ ṭhānaṃ bhūmiyaṃ
pati. Sīsaṃ jannukehi saddhiṃ ekato ahosi. So uṭṭhāya "kiṃ karomi,
idāni kuhiṃ gamissāmi, nipajjanamañcassāpi tumhehi assāmiko
katomhīti āha. "tāta kiṃ karomi, paṭivissakadārake vāretuṃ
@Footnote: 1. tena dinnaṃ gahitamattakaṃyevāti yuttataraṃ. 2. Ma. mañcavāṇaṃ.
Na sakkomi, hotu, mā cintayi, imāya velāya kuhiṃ gamissasīti
dhītaraṃ āmantetvā "amma tava bhātikassa nipajjanokāsaṃ karohīti
āha. Sā ekapasse sayitvā "idhāgaccha sāmīti āha. Itarāpi naṃ
"gaccha tāta bhaginiyā saddhiṃ nipajjāti vadeti. 1- So tāya saddhiṃ
ekamañce nipajjitvā taṃdivasaññeva santhavamakāsi. Kumārikā
parodi. Atha naṃ mātā pucchi "kiṃ amma rodasīti. "amma idannāma
jātanti. "hotu amma, kiṃ sakkā kātuṃ, tayāpi ekaṃ bhattāraṃ,
imināpi ekaṃ pādaparicārikaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti taṃ jāmātaraṃ akāsi.
Te samaggasaṃvāsaṃ vasiṃsu.
     Sā katipāhaccayena rañño sāsanaṃ pesesi  "bhatakavīthiyaṃ chaṇaṃ
karontu, yassa pana ghare chaṇo na karīyati, tassa ettako nāma
daṇḍoti ghosanaṃ kāretu devāti. Rājā tathā kāresi.   atha naṃ
sassu āha "tāta bhatakavīthiyaṃ rājāṇāya chaṇo kattabbova jāto,
kiṃ karomāti. "amma ahaṃ bhatiṃ karontopi jīvituṃ na sakkomi, kiṃ
karissāmīti. "tāta gharāvāsaṃ vasantā nāma iṇaṃpi gaṇhanti, rañño
āṇā akātuṃ na labbhā, iṇato nāma yena kenaci upāyena muccituṃ
sakkā, gaccha tāta kutoci ekaṃ vā dve kahāpaṇe āharāti. So
ujjhāyanto khīyanto gantvā cattāḷīsakoṭidhanaṭṭhānato ekameva
kahāpaṇaṃ āharati. 2- Sā taṃ kahāpaṇaṃ rañño pesetvā attano
kahāpaṇena chaṇaṃ katvā puna katipāhaccayena tatheva sāsanaṃ pahiṇi.
@Footnote: 1. Sī. Yu. vadesi. 2. Sī. Ma. Yu. āhari.
Puna rājā "../../bdpicture/chaṇaṃ karontu, akarontānaṃ ettako daṇḍoti
āṇāpesi. Punapi so tāya tatheva vatvā nippīḷiyamāno gantvā
tayo kahāpaṇe āhari. 1- Sā tepi kahāpaṇe rañño pesetvā puna
katipāhaccayena sāsanaṃ pahiṇi "idāni purise pesetvā imaṃ
pakkosāpetūti. Rājā pesesi. Purisā tattha gantvā "kumbhaghosako
nāma kataroti pucchitvā pariyesantā taṃ disvā "ehi ambho, rājā
taṃ pakkosatīti āhaṃsu. So bhīto "na maṃ rājā jānātītiādīni
vatvā gantuṃ na icchi. Atha naṃ balakkārena hatthādīsu gahetvā
ākaḍḍhiṃsu. Sā itthī te disvā "are dubbinītā tumhe mama
jāmātaraṃ hatthādīsu gahetuṃ ananucchavikāti tajjetvā "ehi tāta,
mā bhāyi, rājānaṃ disvā tava hatthādigāhakānaṃ hattheyeva
chindāpessāmīti dhītaraṃ ādāya purato gantvā rājagehaṃ patvā
vesaṃ parivattetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekamantaṃ aṭṭhāsi.
Itarampi parikaḍḍhitvā ānayiṃsuyeva. Atha naṃ vanditvā ṭhitaṃ rājā
āha "tvaṃ kumbhaghosako nāmāti. "āma devāti. "kiṃkāraṇā
mahādhanaṃ vañcetvā khādasīti. "kuto me deva dhanaṃ, bhatiṃ katvā
jīvāmīti. "mā evaṃ kari, kiṃ amhe vañcesīti. "na vañcemi deva,
natthi me dhananti. Athassa rājā te kahāpaṇe dassetvā "ime
kahāpaṇā kassāti āha. So sañjānitvā "aho naṭṭhomhi; 2-
kathaṃ nu kho ime rañño hatthaṃ pattāti ito cito ca olokento
@Footnote: 1. Yu. āharitvā adāsi. 2. Sī. Yu. aho hatomhi. Ma. aho bālomhi.
Tā dvepi maṇḍitapasādhitā gabbhadvāramūle ṭhitā disvā "bhāriyaṃ
vatidaṃ kammaṃ, imāhi raññā payojitāhi bhavitabbanti cintesi.
Atha naṃ rājā "vadehi bho kasmā evaṃ karosīti āha. "nissayo
me natthi devāti. "mādiso nissayo na vaṭṭatīti. "kalyāṇaṃ deva,
sace me devo nissayo hotīti. "homi bho, kittakaṃ te dhananti.
"cattāḷīsa koṭiyo devāti. "kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti. "sakaṭāni devāti.
Rājā anekasatāni sakaṭāni yojāpetvā pahiṇitvā taṃ dhanaṃ
āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kāretvā rājagahavāsino
sannipātāpetvā "atthi kassaci imasmiṃ nagare ettakaṃ dhananti pucchitvā,
"natthi devāti, "kiṃ  panassa kātuṃ vaṭṭatīti, "sakkāraṃ tassa
devāti vutte, mahantena sakkārena taṃ seṭṭhiṭṭhāne ṭhapetvā
tassā dhītaraṃ tassa datvā tena saddhiṃ satthu  santikaṃ gantvā
vanditvā "bhante passathimaṃ purisaṃ, evarūpo dhītimā nāma natthi,
cattāḷīsakoṭivibhavo hontopi ubbillāvitākāraṃ vā asmimānamattaṃ
vā na karoti, kapaṇo viya pilotikaṃ nivāsetvā bhatakavīthiyaṃ bhatiṃ
katvā jīvanto mayā iminā nāma upāyena ñāto, jānitvā ca pana
pakkosāpetvā sadhanabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā taṃ  dhanaṃ āharāpetvā
seṭṭhiṭṭhāne ṭhapito, dhītāpissa 1- mayā dinnā; bhante mayā evarūpo
dhītimā na diṭṭhapubboti āha. Taṃ sutvā satthā "evaṃ jīvantassa
jīvitaṃ dhammikajīvitaṃ nāma mahārāja; corikādikammaṃ pana idha loke
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. dhītā cassa.
Ceva pīḷeti hiṃseti, paraloke ca, tatonidānaṃ sukhaṃ nāma  natthi;
purisassa hi dhanapārijuññakāle bhatiṃ vā kasiṃ vā katvā jīvitameva
dhammikajīvitannāma; evarūpassa hi viriyasampannassa satisampannassa
kāyavācādīhi parisuddhakammassa paññāya nisammakārino kāyādīhi
saññatassa dhammajīvitaṃ jīvantassa satiavippavāse ṭhitassa issariyā
vaḍḍhantiyevāti 1- vatvā imaṃ gāthamāha
               "uṭṭhānavato satīmato
                sucikammassa nisammakārino
                saññatassa ca dhammajīvino
                appamattassa yasobhivaḍḍhatīti.
     Tattha uṭṭhānavatoti: uṭṭhānaviriyavantassa. Satīmatoti:
satisampannassa. Sucikammassāti: niddosehi niraparādhehi kāyakammādīhi
samannāgatassa. Nisammakārinoti: "evañce bhavissati, evaṃ
karissāmīti vā "imasmiṃ kamme evaṃ kate, idannāma bhavissatīti vā
evaṃ nidānaṃ sallakkhetvā rogatikicchanaṃ viya sabbakammāni nisāmetvā
upadhāretvā karontassa. Saññatassāti: kāyādīhi saññatassa
nicchiddassa. Dhammajīvinoti: āgārikassa tulākuṭādīni vajjetvā
kasigorakkhādīhi anāgārikassa vejjakammadūtakammādīni vajjetvā
dhammena samena bhikkhācariyā 2-  jīvitaṃ 3- kappentassa. Appamattassāti:
avippavutthasatino. Yasobhivaḍḍhatīti: issariyabhogasammānasaṅkhāto ceva
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. issariyaṃ vaḍḍhatiyevāti.
@2. Sī. Ma. bhikkhācariyāYu. 3. Sī. jīvikaṃ.
Kittivaṇṇabhaṇanasaṅkhāto ca yaso vaḍḍhatīti.
     Gāthāpariyosāne kumbhaghosako sotāpattiphale patiṭṭhahi.
Aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Evaṃ mahājanassa
sātthikā desanā jātāti.
                      Kumbhaghosakavatthu.
                      -----------
                3. Cūḷapanthakattheravatthu. (17)
     "uṭṭhānenappamādenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane
viharanto cūḷapanthakattheraṃ ārabbha kathesi.
     Rājagahe kira dhanaseṭṭhikulassa dhītā vayappattakāle mātāpitūhi
sattabhūmikassa pāsādassa uparitale ativiya rakkhiyamānā yobbanamadamattatāya
purisalolā hutvā attano dāseneva saddhiṃ santhavaṃ katvā
"aññepi me 1- idaṃ kammaṃ jāneyyunti bhītā evamāha "amhehi
imasmiṃ ṭhāne na sakkā vasituṃ, sace mama mātāpitaro imaṃ dosaṃ
jānissanti, khaṇḍākhaṇḍikaṃ maṃ 2- karissanti; videsaṃ gantvā vasissāmāti.
Te gehe hatthasāraṃ gahetvā uttarena dvārena nikkhamitvā "yattha vā
tattha vā aññehi ajānanaṭṭhānaṃ gantvā vasissāmāti ubhopi agamaṃsu.
@Footnote: 1. Sī. no. 2. khaṇḍākhaṇḍike no [?].
Tesaṃ ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ saṃvāsamanvāya tassā kucchismiṃ gabbho
patiṭṭhāsi. Sā gabbhaparipākamāgamma tena saddhiṃ mantesi "gabbho
me paripākaṃ gato, ñātibandhuvirahite ṭhāne gabbhavuṭṭhānaṃ nāma
ubhinnaṃpi amhākaṃ dukkhāvahaṃ, kulagehameva gacchāmāti. So "sacāhaṃ
tattha gamissāmi, jīvitaṃ me natthīti bhayena "ajja gacchāma sve
gacchāmāti divase atikkāmesi. Sā cintesi "ayaṃ bālo attano
dosamahantatāya gantuṃ na ussahati, mātāpitaro nāma ekantahitāva,
ayaṃ gacchatu vā mā vā, ahaṃ gamissāmīti. Sā, tasmiṃ gehā nikkhante,
gehaparikkhāraṃ paṭisāmetvā attano kulagharagamanabhāvaṃ anantaragehavāsīnaṃ
ārocetvā maggaṃ paṭipajji. Sopi gharaṃ āgantvā taṃ
adisvā paṭivissake pucchitvā "kulagharaṃ gatāti sutvā vegena
anubandhitvā antarāmagge sampāpuṇi. Tassāpi tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ
ahosi. So "kiṃ idaṃ bhaddeti pucchi. "sāmi eko putto jātoti.
"idāni kiṃ karissāmāti. "yassatthāya mayaṃ kulagharaṃ gaccheyyāma, taṃ
kammaṃ antarāmaggeva nipphannaṃ, tattha gantvā kiṃ karissāma,
nivattāmāti dve ekacittā hutvā nivattiṃsu. Tasseva dārakassa
panthe jātattā "panthakoti nāmaṃ kariṃsu. Tassā nacirasseva aparopi
gabbho patiṭṭhahi. Sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Tassāpi dārakassa
panthe jātattā paṭhamaṃ jātassa "mahāpanthakoti nāmaṃ katvā pacchā
jātassa "cūḷapanthakoti nāmaṃ kariṃsu. Te dvepi dārake gahetvā
attano vasanaṭṭhānameva gatā.
     Tesaṃ tattha vasantānaṃ, mahāpanthakadārako aññe dārake
"cūḷapitā mahāpitāti "ayyako ayyikāti ca vadante sutvā mātaraṃ
pucchi "amma aññe dārakā  `ayyakoti vadanti  `ayyikāti vadanti,
kacci  amhākaṃ ñātakā natthīti. "āma tāta amhākaṃ ettha
ñātakā natthi, rājagahanagare pana vo dhanaseṭṭhī nāma ayyako,
tattha amhākaṃ bahū ñātakāti. "kasamā tattha na gacchāma ammāti.
Sā attano āgamanakāraṇaṃ puttassa akathetvā, puttesu punappunaṃ
kathentesu, sāmikaṃ āha "ime maṃ dārakā ativiya kilamenti, kiṃ no
mātāpitaro disvā maṃsaṃ khādissanti, ehidāni dārakānaṃ ayyakakulaṃ
dassessāmāti. "ahaṃ sammukhā bhavituṃ na sakkhissāmi, te pana
nayissāmīti. "sādhu yena kenaci upāyena dārakānaṃ ayyakakulameva
daṭṭhuṃ vaṭṭatīti. Dvepi janā dārake ādāya anupubbena rājagahaṃ
patvā nagaradvāre ekissā sālāya vasiṃsu. Dārakamātā dve dārake
gahetvā āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocāpesi. Te taṃ sāsanaṃ sutvā
"saṃsāre vicarantānaṃ na putto na dhītā bhūtapubbā nāma natthi; te
amhākaṃ mahāparādhikā, na sakkā tehi amhākaṃ cakkhupathe ṭhātuṃ,
ettakannāma dhanaṃ gahetvā dvepi janā phāsukaṭṭhānaṃ gantvā
jīvantu, dārake pana idha pesentūti. Te tehi pesitaṃ dhanaṃ gahetvā
dārake āgatadūtānaññeva hatthe 1-  datvā pahiṇiṃsu. Dārakā
ayyakakule vaḍḍhanti.
@Footnote: 1. hatthesu. [?].
     Tesu cūḷapanthako atidaharo, mahāpanthako pana ayyakena saddhiṃ
dasabalassa dhammakathaṃ sotuṃ gacchati. Tassa niccaṃ satthu santikaṃ
gacchantassa, pabbajjāya cittaṃ nami. So ayyakaṃ āha "sace maṃ
anujāneyyātha, ahaṃ pabbajeyyanti. "kiṃ vadesi tāta, sakalalokassāpi
me pabbajitato tava pabbajjā bhaddakā; sace sakkosi, pabbajāhīti
taṃ satthu santikaṃ netvā, "kiṃ gahapati dārako te laddhoti vutte,
"āma bhante ayaṃ me nattā tumhākaṃ santike pabbajitukāmoti
āha. Satthā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ "imaṃ dārakaṃ pabbājehīti
āṇāpesi. Thero tassa tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājesi.
So bahuṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paripuṇṇavasso upasampadaṃ labhitvā
yonisomanasikāre kammaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi.
     So jhānasukhena phalasukhena vītināmento cintesi "sakkā nu kho
imaṃ sukhaṃ cūḷapanthakassa dātunti tato ayyakaseṭṭhissa santikaṃ
gantvā evamāha "mahāseṭṭhi sace anujāneyyātha, ahaṃ cūḷapanthakaṃ
pabbājeyyanti. "pabbājetha naṃ bhanteti. Seṭṭhī kira sāsane
suppasanno "kataradhītāya vo ete puttāti pucchiyamāno ca
"palātadhītāyāti vattuṃ lajjati; tasmā sukheneva tesaṃ pabbajjaṃ
anujānāti. Thero cūḷapanthakaṃ pabbājetvā sīlesu patiṭṭhāpesi. Sopi
pabbajitvāva dandho ahosi. Thero taṃ anusikkhanto imaṃ gāthamāha
                 "padmaṃ yathā kokanudaṃ sugandhaṃ
                  pāto siyā phullamavītagandhaṃ,
                  Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ,
                  tapantamādiccamivantalikkheti.
Imaṃ ekaṃ gāthaṃ catūhi māsehi uggaṇhituṃ nāsakkhi. "kasmāti.
So kira kassapasammāsambuddhakāle pabbajitvā paññavā hutvā
aññatarassa dandhabhikkhuno uddesagahaṇakāle parihāsakeḷiṃ akāsi.
So bhikkhu tena parihāsena lajjito neva uddesaṃ gaṇhi
na sajjhāyamakāsi. Tena kammena ayaṃ pabbajitvāva dandho jāto,
gahitagahitapadaṃ, uparuparipadaṃ uggaṇhantassa, nassati. Tassa imameva
gāthaṃ uggahetuṃ vāyamantassa, cattāro māsā atikkantā. Atha naṃ
mahāpanthako "cūḷapanthaka tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi
māsehi ekaṃ gāthaṃpi gahetuṃ na sakkosi, pabbajitakiccaṃ pana kathaṃ
matthakaṃ pāpessasi, nikkhama itoti vihārā nikkaḍḍhi. Cūḷapanthako
buddhasāsane sinehena gihibhāvaṃ na pattheti.
     Tasmiñca kāle mahāpanthako bhattuddesako hoti. Jīvako
komārabhacco bahuṃ mālāgandhavilepanamādāya ambavanaṃ gantvā
satthāraṃ pūjetvā dhammaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā dasabalaṃ vanditvā
mahāpanthakaṃ upasaṅkamitvā "kittakā bhante satthu santike bhikkhūti
pucchi. "pañcamattāni bhikkhusatānīti. "sve bhante buddhappamukhāni
pañcabhikkhusatāni ādāya amhākaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhathāti.
"upāsaka cūḷapanthako nāma dandho bhikkhu aviruḷhidhammo, taṃ ṭhapetvā
sesānaṃ nimantanaṃ sampaṭicchāmīti thero āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako
Cintesi "thero ettakānaṃ bhikkhūnaṃ nimantanaṃ sampaṭicchanto maṃ bāhiraṃ
katvā sampaṭicchati, nissaṃsayaṃ mayhaṃ bhātikassa mayi cittaṃ bhinnaṃ
bhavissati; kiṃ idāni mayhaṃ iminā sāsanena, gihī hutvā dānādīni
puññāni karonto jīvissāmīti. So punadivase pātova vibbhamituṃ
pāyāsi. Satthā paccūsakāleyeva lokaṃ volokento imaṃ kāraṇaṃ
disvā  paṭhamataraṃ gantvā cūḷapanthakassa gamanamagge dvārakoṭṭhake
caṅkamanto aṭṭhāsi. Cūḷapanthako gacchanto satthāraṃ disvā
upasaṅkamitvā vandi. Atha naṃ satthā "kahaṃ pana tvaṃ cūḷapanthaka
imāya velāya gacchasīti āha. "bhātā maṃ bhante nikkaḍḍhati,
tenāhaṃ vibbhamituṃ gacchāmīti. "cūḷapanthaka tava pabbajjā nāma mama
santike, bhātarā nikkaḍḍhitopi kasmā mama santikaṃ nāgacchi; ehi,
kinte gihibhāvena, mama santike bhavissasīti cakkaṅkitatalena pāṇinā
taṃ sirasi parāmasitvā ādāya gantvā gandhakuṭipamukhe nisīdāpetvā
"cūḷapanthaka puratthābhimukho hutvā imaṃ pilotikaṃ `rajoharaṇaṃ
rajoharaṇanti parimajjanto idheva hohīti iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhaṃ
pilotikaṃ datvā, kāle ārocite, bhikkhusaṅghaparivuto jīvakassa gehaṃ
gantvā paññattāsane nisīdi. Cūḷapanthakopi suriyaṃ olokento taṃ
pilotikaṃ "rajoharaṇaṃ rajoharaṇanti parimajjanto nisīdi. Tassa taṃ
pilotikakhaṇḍaṃ parimajjantassa kiliṭṭhaṃ ahosi. Tato cintesi "idaṃ
pilotikakhaṇḍaṃ ativiya parisuddhaṃ, imaṃ pana attabhāvaṃ nissāya
purimapakatiṃ jahitvā evaṃ kiliṭṭhaṃ jātaṃ, aniccā vata saṅkhārāti
Khayavayaṃ paṭṭhapento vipassanaṃ vaḍḍhesi. Satthā "cūḷapanthakassa cittaṃ
vipassanaṃ āruḷhanti ñatvā "cūḷapanthaka tvaṃ etaṃ pilotikakhaṇḍameva
saṅkiliṭṭhaṃ rajarañjitanti mā saññaṃ kari; abbhantare pana te
rāgarajādayo atthi, te harāhīti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā
purato nisinno viya paññāyamānarūpo hutvā imā gāthā abhāsi
             "rāgo rajo, na ca pana reṇu vuccati;
              rāgassetaṃ adhivacanaṃ `rajoti;
              etaṃ rajaṃ vippajahitva  bhikkhavo
              viharanti te vigatarajassa sāsane.
              Doso rajo, na ca pana reṇu vuccati;
              dosassetaṃ adhivacanaṃ `rajoti;
              etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo
              viharanti te vigatarajassa sāsane.
              Moho rajo, na ca pana reṇu vuccati;
              mohassetaṃ adhivacanaṃ `rajoti;
              etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo
              viharanti te vigatarajassa sāsaneti.
      Gāthāpariyosāne cūḷapanthako saha paṭisambhidāhi arahattaṃ
pāpuṇi. Saha paṭisambhidāhiyevassa tīṇi piṭakāni āgamiṃsu. So kira
pubbe rājā hutvā nagarapadakkhiṇaṃ karonto, nalāṭato sede
Muñcante, 1- parisuddhena sāṭakena nalāṭantaṃ puñchi. Sāṭako kiliṭṭho
ahosi. So "imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddho sāṭako pakatiṃ
jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārāti aniccasaññaṃ
paṭilabhi, tena kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto.
     Jīvakopi kho komārabhacco dasabalassa dakkhiṇodakaṃ upanāmesi.
Satthā "nanu jīvaka vihāre bhikkhu atthīti hatthena pattaṃ pidahi.
Mahāpanthako "nanu bhante vihāre natthi  bhikkhūti āha. Satthā
"atthi jīvakāti āha. Jīvako "tenahi bhaṇe gaccha vihāre bhikkhūnaṃ
atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā jānāhīti purisaṃ pesesi. Tasmiṃ khaṇe
cūḷapanthako "mayhaṃ bhātiko `vihāre bhikkhū natthīti bhaṇati, vihāre
bhikkhūnaṃ atthibhāvamassa pakāsessāmīti sakalaṃ ambavanaṃ bhikkhūnaññeva
pūresi: ekacce bhikkhū cīvarakammaṃ karonti, ekacce rajanakammaṃ
karonti, ekacce sajjhāyaṃ karonti; evaṃ aññamaññaṃ asadisaṃ
bhikkhusahassaṃ māpesi. So puriso vihāre bahū bhikkhū disvā nivattitvā
"ayya sakalaambavanaṃ bhikkhūhi paripuṇṇanti jīvakassa ārocesi.
Theropi kho tattheva
        sahassakkhattumattānaṃ    nimminitvāna panthako
        nisīdi ambavane ramme   yāva kālappavedanāti.
Atha satthā taṃ purisaṃ āha "vihāraṃ gantvā `satthā cūḷapanthakaṃ
nāma pakkosatīti vadehīti. Tena gantvā tathā vutte, "ahaṃ cūḷapanthako
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. muccante.
Ahaṃ cūḷapanthakoti mukhasahassaṃ uṭṭhahi. So puriso puna gantvā
"sabbepi kira bhante cūḷapanthakāyeva nāmāti āha. "tenahi
gantvā, yo paṭhamaṃ `ahaṃ cūḷapanthakoti vadati, taṃ hatthe gaṇha,
avasesā antaradhāyissantīti. So tathā akāsi. Tāvadeva sahassamattā
bhikkhū antaradhāyiṃsu. Thero tena purisena saddhiṃ agamāsi. Satthā
bhattakiccapariyosāne jīvakaṃ āmantesi "jīvaka cūḷapanthakassa pattaṃ
gaṇha, ayante anumodanaṃ karissatīti. Jīvako tathā akāsi. Thero
sīhanādaṃ nadanto taruṇasīho viya tīṇi piṭakāni saṅkhobhetvā
anumodanaṃ akāsi. Satthā uṭṭhāyāsanā bhikkhusaṅghaparivuto vihāraṃ
gantvā, bhikkhūhi  vatte dassite, uṭṭhāyāsanā gandhakuṭipamukhe ṭhatvā
bhikkhusaṅghassa sugatovādaṃ datvā kammaṭṭhānaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaṃ
uyyojetvā surabhigandhavāsitaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena
sīhaseyyaṃ upagato.
     Atha sāyaṇhasamaye bhikkhū ito cito ca samosaritvā
rattakambalasāṇiyā parikkhittā viya nisīditvā  satthu guṇakathaṃ ārabhiṃsu
"āvuso mahāpanthako cūḷapanthakassa ajjhāsayaṃ ajānanto catūhi
māsehi ekaṃ gāthaṃ uggaṇhāpetuṃ na sakkoti, `dandho ayanti
vihārā nikkaḍḍhi;  sammāsambuddho pana attano anuttaradhammarājatāya
ekasmiññeva antarābhatte saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi; tīṇi
piṭakāni saha paṭisambhidāhiyeva āgatāni; aho buddhānaṃ balannāma
mahantanti. Atha bhagavā dhammasabhāyaṃ imaṃ kathāpavattiṃ ñatvā "ajja
Mayā gantuṃ vaṭṭatīti buddhaseyyāya uṭṭhāya surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā
vijjulataṃ viya kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalasadisaṃ sugatamahāpaṃsukūlacīvaraṃ
pārupitvā surabhigandhakuṭito nikkhamma mattavaravāraṇasīhavikkantavilāsena
anantāya buddhalīḷhāya dhammasabhaṃ gantvā alaṅkatamaṇḍalamālamajjhe
supaññattapavarabuddhāsanaṃ āruyha chabbaṇṇā buddharaṃsiyo
vissajjento aṇṇavakucchiṃ khobhayamāno viya yugandharamatthake
bālasuriyo viya āsanamajjhe nisīdi. Sammāsambuddhe pana
āgatamatte, bhikkhusaṅgho kathaṃ pacchinditvā tuṇhī ahosi. Satthā
mudukena cittena parisaṃ oloketvā "ayaṃ parisā ativiya sobhati,
ekassāpi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā
khipitasaddo vā natthi, sabbepime buddhagāravena sagāravā buddhatejena
tajjitā, mayi āyukappampi akathetvā nisinne, keci paṭhamaṃ kathaṃ
samuṭṭhāpetvā na kathessanti, kathāsamuṭṭhāpanavattannāma mayā
jānitabbaṃ, ahameva paṭhamaṃ kathessāmīti madhurena brahmasarena bhikkhū
āmantetvā "kāya nuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnā,
kā ca pana vo antarā kathā vippakatāti pucchitvā, "imāya
nāmāti vutte, "na bhikkhave cūḷapanthako idāneva dandho, pubbepi
dandhova; na kevalañcassāhaṃ idāneva avassayo jāto, pubbepi
avassayo ahosiṃyeva; pubbe panāhaṃ imaṃ lokiyakuṭumbassa sāmikaṃ
akāsiṃ, idāni lokuttarakuṭumbassāti vatvā, tamatthaṃ vitthārato
sotukāmehi bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari:
     Atīte bārāṇasīnagaravāsī eko māṇavo takkasilaṃ gantvā
sippuggahaṇatthāya disāpāmokkhassācariyassa dhammantevāsiko hutvā
pañcannaṃ māṇavakasatānaṃ antare ativiya ācariyassa upakārako
ahosi, pādaparikammādīni sabbakiccāni karoti; dandhatāya pana kiñci
uggaṇhituṃ na sakkoti. Ācariyo "ayaṃ mama bahupakāro,
sikkhāpessāmi nanti vāyamantopi kiñci sikkhāpetuṃ na sakkoti. So
ciraṃ vasitvā ekaṃ gāthaṃpi uggaṇhituṃ asakkonto ukkaṇṭhitvā
"gamissāmīti ācariyaṃ āpucchi. Ācariyo cintesi "ayaṃ mayhaṃ
upakārako, paṇḍitabhāvamassa paccāsiṃsāmi, na ca naṃ kātuṃ sakkomi;
avassaṃ mayā imassa paccupakāro kātabbo, ekamassa mantaṃ
bandhitvā dassāmīti. So taṃ araññaṃ netvā "ghaṭesi ghaṭesi,
kiṃkāraṇā ghaṭesi; ahaṃpi taṃ jānāmi jānāmīti imaṃ mantaṃ bandhitvā
uggaṇhāpento anekasatakkhattuṃ parivattāpetvā "paññāyati teti
pucchitvā, "āma paññāyatīti vutte, "dandhena nāma vāyāmaṃ
katvā paguṇaṃ kataṃ sippaṃ na palāyatīti ācikkhitvā maggaparibbayaṃ
datvā "gaccha imaṃ mantaṃ nissāya jīvissasi, apalāyanatthāya
panassa niccaṃ sajjhāyaṃ kareyyāsīti vatvā taṃ uyyojesi. Athassa
bārāṇasīsampattakāle "putto me sippaṃ sikkhitvā āgatoti
mātā mahāsakkārasammānamakāsi.
     Tadā bārāṇasīrājā "atthi nu kho me kāyakammādīsu koci
dosoti paccavekkhanto attano aruccanakaṃ kiñci kammaṃ adisvā
"attano vajjannāma attano na paññāyati, paresaṃ paññāyati;
nāgarānaṃ pariggaṇhissāmīti cintetvā sāyaṃ aññātakavesena
nikkhamitvā "sāyamāsaṃ bhuñjitvā nisinnamanussānaṃ kathāsallāpo
nāma nānappakārako hoti; sacāhaṃ adhammena rajjaṃ kāremi, `pāpena
adhammikaraññā daṇḍabaliādīhi hatamhāti vakkhanti; sace dhammena
kāremi, `dīghāyuko no hotu rājātiādīni vatvā mama guṇaṃ
kathessantīti tesaṃ tesaṃ gehānaṃ bhittianusārena vicari. Tasmiṃ khaṇe
ummaṅgacorā dvinnaṃ gehānaṃ antare ummaṅgaṃ bhindanti
ekaummaṅgeneva dve gehāni pavisanatthāya. Rājā te disvā
gehacchāyāya aṭṭhāsi. Tesaṃ ummaṅgaṃ bhinditvā gehaṃ pavisitvā bhaṇḍānaṃ
olokanakāle māṇavo pabujjhitvā taṃ mantaṃ sajjhāyanto "ghaṭesi
ghaṭesi, kiṃkāraṇā ghaṭesi; ahaṃpi taṃ jānāmi jānāmīti āha. Te
taṃ sutvā "iminā kiramha ñātā, idāni no nāsessatīti
nivatthavatthānipi chaḍḍetvā bhītā sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu.
Rājā te palāyante disvā itarassa ca mantaṃ sajjhāyantassa
saddaṃ sutvā nāgarānaṃ pariggaṇhitvā nivesanaṃ pāvisi; vibhātāya pana
rattiyā pātova ekaṃ purisaṃ pakkositvā āha "gaccha bhaṇe
asukavīthiyaṃ asukasmiṃ 1- nāma gehe ummaṅgo bhinno, tattha takkasilato
sippaṃ uggaṇhitvā āgatamāṇavo atthi; taṃ ānehīti. So gantvā
"rājā taṃ pakkosatīti vatvā māṇavaṃ ānesi. Atha naṃ rājā āha
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. yasmiṃ.
"tvaṃ tāta takkasilato sippaṃ uggaṇhitvā āgatamāṇavoti. "āma
devāti. "amhākaṃpi taṃ sippaṃ  dehīti. "sādhu deva samāsane nisīditvā
gaṇhāti. Atha naṃ rājā tathā katvā taṃ mantaṃ gahetvā "ayante
ācariyabhāgoti sahassaṃ adāsi.
     Tadā senāpati rañño kappakaṃ āha "kadā rañño massuṃ
karissasīti. "sve vā parasve vāti. So tassa sahassaṃ datvā
"kiccaṃ no atthīti vatvā, "kiṃ sāmīti  vutte, "rañño massukammaṃ
karonto viya hutvā khuraṃ ativiya pahaṃsitvā galanāḷiṃ chinditvā
senāpati bhavissasi,  ahaṃ rājāti. So "sādhūti sampaṭicchitvā rañño
massukaraṇadivase gandhodakena massuṃ temetvā khuraṃ  pahaṃsitvā
nalāṭante gahetvā "khuro thokaṃ kuṇṭhadhāro, ekappahāreneva
galanāḷiṃ chindituṃ vaṭṭatīti puna ekamantaṃ ṭhatvā khuraṃ pahaṃsi. Tasmiṃ
khaṇe rājā attano mantaṃ  saritvā sajjhāyaṃ karonto "ghaṭesi
ghaṭesi, kiṃkāraṇā ghaṭesi; ahaṃpi taṃ jānāmi jānāmīti āha.
Nahāpitassa nalāṭato sedā mucciṃsu. So "jānāti maṃ rājāti bhīto
khuraṃ bhūmiyaṃ khipitvā pādamūle urena nipajji. Rājāno nāma chekā
honti, tena naṃ evamāha "are duṭṭhanahāpita `na maṃ rājā jānātīti
saññaṃ karosīti. "abhayaṃ me dehi devāti. "hotu, mā bhāyi, kathehīti.
"senāpati me deva sahassaṃ datvā  `rañño massuṃ karonto viya
galanāḷiṃ chinda; tasmiṃ mate, ahaṃ rājā hutvā taṃ senāpatiṃ karissāmīti
āhāti. Rājā taṃ sutvā "ācariyaṃ me nissāya jīvitaṃ laddhanti
Senāpatiṃ pakkosāpetvā "ambho senāpati kiṃ nāma tayā mama
santikā na laddhaṃ, idāni taṃ daṭṭhuṃ na sakkomi, mama raṭṭhā
nikkhamāti taṃ raṭṭhā pabbājetvā ācariyaṃ pakkosāpetvā "ācariya
taṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddhanti vatvā mahantaṃ sakkāraṃ karitvā
tassa senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. So tadā cūḷapanthako ahosi, 1- satthā
disāpāmokkhācariyoti.
     Satthā imaṃ 2- atītaṃ āharitvā "evaṃ bhikkhave pubbepi
cūḷapanthako dandhova ahosi, tathāpissa ahaṃ avassayo hutvā taṃ
lokiyakuṭumbe patiṭṭhāpesinti vatvā, punekadivasaṃ "aho satthā
cūḷapanthakassa avassayo jātoti kathāya samuṭṭhitāya, cūḷakaseṭṭhijātake
atītavatthuṃ kathetvā
          "appakenapi medhāvī     pābhatena vicakkhaṇo
           samuṭṭhāpeti attānaṃ    aṇuṃ  aggiṃva sandhamanti 3-
gāthaṃ vatvā "na bhikkhave idānevāhaṃ imassa avassayo jāto,
pubbepi avassayo ahosimeva; pubbe panāhaṃ imaṃ lokiyakuṭumbassa
sāmikaṃ akāsiṃ, idāni lokuttarakuṭumbassāti vatvā "tadāpi
cūḷakantevāsiko cūḷapanthako ahosi, cūḷakaseṭṭhī pana paṇḍito
byatto nakkhattakovido ahamevāti jātakaṃ samodhānesi.
     Punekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ  "āvuso
@Footnote: 1. tadā cūḷapanthako māṇavo ahosīti yuttataraṃ.
@2. Sī. Ma. Yu. tasmā imaṃ.
@3. khu. jā. eka. 2.
Cūḷapanthako catūhi māsehi catuppadaṃ gāthaṃ gahetuṃ asakkontopi
viriyaṃ anossajjitvā arahatte patiṭṭhito, idāni lokuttaradhammakuṭumbassa
sāmiko jātoti. Satthā āgantvā "kāya nuttha bhikkhave
etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā, "imāya nāmāti vutte,
"bhikkhave mama sāsane āraddhaviriyo bhikkhu lokuttaradhammassa sāmiko
hotiyevāti vatvā imaṃ gāthamāha
          "uṭṭhānenappamādena    saññamena damena ca
           dīpaṃ kayirātha medhāvī,   yaṃ ogho nābhikīratīti.
     Tattha dīpaṃ kayirāthāti; "viriyasaṅkhātena uṭṭhānena satiyā
avippavāsasaṅkhātena appamādena catupārisuddhisīlasaṅkhātena saññamena
indriyadamanena cāti imehi kāraṇabhūtehi catūhi  dhammehi
dhammojapaññāya samannāgato medhāvī imasmiṃ atidullabhapatiṭṭhatāya atigambhīre
saṃsārasāgare attano patiṭṭhānabhūtaṃ arahattaphaladīpaṃ kayirātha kareyya
kātuṃ sakkuṇeyyāti attho. Kīdisaṃ? yaṃ ogho nābhikīratīti: yaṃ
catubbidhopi kilesogho abhikīrituṃ viddhaṃsetuṃ na sakkoti; na hi
sakkā arahattaṃ oghena vikīritunti.
     Gāthāvasāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ, evaṃ desanā
sampattaparisāya sātthikā jātāti.
                    Cūḷapanthakattheravatthu.
                     -------------
                 4. Bālanakkhattavatthu. (18)
     "pamādamanuyuñjantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane
viharanto bālanakkhattaṃ ārabbha kathesi.
     Ekasmiṃ hi kira samaye sāvatthiyaṃ     bālanakkhattaṃ nāma saṅghuṭṭhaṃ.
Tasmiṃ  nakkhatte bālā dummedhino janā chārikāya ceva gomayena ca
sarīraṃ makkhetvā sattāhaṃ asabbhivācaṃ bhaṇantā vicaranti, kañci
ñātiṃ vā suhajjaṃ vā pabbajitaṃ vā disvā lajjantā nāma natthi,
dvāre dvāre ṭhatvā asabbhaṃ bhaṇanti. Manussā tesaṃ asabbhaṃ sotuṃ
asakkontā yathābalaṃ aḍḍhaṃ vā pādaṃ vā kahāpaṇaṃ vā pesenti,
tesaṃ tesaṃ gharadvāre laddhaṃ laddhaṃ gahetvā pakkamanti. Tadā pana
sāvatthiyaṃ pañcakoṭimattā ariyasāvakā honti, te satthu sāsanaṃ
pesayiṃsu "bhagavā  bhante sattāhaṃ bhikkhusaṅghena saddhiṃ nagaraṃ apavisitvā
vihāreyeva hotūti, tañca pana  sattāhaṃ bhikkhusaṅghassa vihāreyeva
yāgubhattādīni sampādetvā sayampi gehā na nikkhamiṃsu. Nakkhatte pana
pariyosite, aṭṭhame divase buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā nagaraṃ
pavesetvā mahādānaṃ datvā ekamantaṃ nisinnā "bhante atidukkhena
no satta divasā atikkantā, bālānaṃ asabbhaṃ suṇantānaṃ    kaṇṇā
bhijjanākārappattā viya honti, koci kassaci na lajjati, tena mayaṃ
tumhākaṃ antonagaraṃ pavisituṃ na damhā, mayaṃpi gehato na nikkhamimhāti
āhaṃsu. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā "bālānaṃ dummedhānaṃ kiriyā
evarūpā hoti, medhāvino pana dhanasāraṃ viya appamādaṃ rakkhitvā
Amatamahānibbānasampattiṃ pāpuṇantīti vatvā imā gāthā abhāsi
         "pamādamanuyuñjanti       bālā dummedhino janā,
          appamādañca medhāvī    dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati.
          Mā pamādamanuyuñjetha,   mā kāmaratisanthavaṃ;
          appamatto hi jhāyanto  pappoti vipulaṃ sukhanti.
     Tattha bālāti: bālyena samannāgatā idhalokaparalokatthaṃ
ajānantā. Dummedhinoti: nippaññā. Te pamāde ādīnavaṃ
apassantā pamādaṃ anuyuñjanti  [1]- pamādena kālaṃ vītināmenti.
Medhāvīti: dhammojapaññāya samannāgato pana paṇḍito kulavaṃsānugataṃ
seṭṭhaṃ uttamaṃ sattaratanadhanaṃ viya appamādaṃ rakkhati: yathā hi "uttamaṃ
dhanaṃ nissāya kāmaguṇasampattiṃ pāpuṇissāma  [2]- paralokagamanamaggaṃ
sodhessāmāti dhane ānisaṃsaṃ passantā taṃ rakkhanti; evaṃ  paṇḍitopi
"appamatto paṭhamajjhānādīni paṭilabhati maggaphalādīni pāpuṇāti
tisso vijjā cha abhiññā sampādetīti appamāde ānisaṃsaṃ
passanto dhanaṃ seṭṭhaṃ viya appamādaṃ rakkhatīti attho. Mā
pamādanti: tasmā tumhe mā pamādamanuyuñjetha mā pamādena
kālaṃ vītināmayittha. Mā kāmaratisanthavanti: vatthukāmakilesakāmesu
ratisaṅkhātaṃ taṇhāsanthavaṃpi mā anuyuñjetha mā cintayittha mā
paṭilabhittha. Appamatto hīti: upaṭṭhitasatitāya hi appamatto
jhāyanto puggalo vipulaṃ oḷāraṃ nibbānasukhaṃ pāpuṇātīti.
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. pavattenti. 2. Sī. Ma. Yu. puttadāraṃ posissāMa.
     Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa
sātthikā desanā jātāti.
                     Bālanakkhattavatthu.
                      -----------
                5. Mahākassapattheravatthu. (19)
     "pamādaṃ appamādenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane
viharanto mahākassapattheraṃ ārabbha kathesi.
     Ekasmiṃ hi divase thero pipphaliguhāyaṃ viharanto rājagahe
piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto ālokaṃ
vaḍḍhetvā pamatte ca appamatte ca udakapaṭhavipabbatādīsu cavanake
upapajjanake 1- satte dibbena cakkhunā olokento nisīdi. Satthā
jetavane nisinnakova "kena nu kho vihārena ajja mama putto
kassapo viharatīti  dibbena cakkhunā upadhārento "sattānaṃ cutūpapātaṃ
olokento viharatīti ñatvā "sattānaṃ cutūpapāto nāma buddhañāṇenāpi
aparicchinno, mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā mātāpitaro
ajānāpetvā cavanakasattānaṃ paricchedaṃ kātuṃ na sakkā. Te jānituṃ
tava avisayo, appamattako tava visayo, sabbaso pana cavante ca
upapajjante ca jānituṃ passituṃ buddhānameva visayoti vatvā obhāsaṃ
pharitvā sammukhe nisinno viya hutvā imaṃ gāthamāha
@Footnote: 1. Yu. uppajjanake.
       "pamādaṃ  appamādena    yadā nudati paṇḍito,
        paññāpāsādamāruyha    asoko sokiniṃ pajaṃ
        pabbataṭṭhova bhummaṭṭhe   dhīro bāle avekkhatīti.
     Tattha nudatīti: yathā nāma pokkharaṇiṃ pavisantaṃ navodakaṃ
purāṇodakaṃ saṅkhobhetvā tassokāsaṃ adatvā attano matthakena
palāyantaṃ nudati nīharati; evameva paṇḍito appamādalakkhaṇaṃ
brūhanto pamādassokāsaṃ adatvā yadā appamādavegena taṃ nudati
nīharati; atha so panunnapamādo accuggatatthena parisuddhaṃ
dibbacakkhusaṅkhātaṃ paññāpāsādaṃ tassa anucchavikaṃ paṭipadaṃ pūrento tāya
paṭipadāya nisseṇiyā pāsādaṃ viya āruyha pahīnasokasallatāya
asoko appahīnasokasallatāya sokiniṃ  pajaṃ sattanikāyaṃ cavamānañca
upapajjamānañca dibbacakkhunā avekkhati  passati. Yathā kiṃ?
pabbataṭṭhova bhummaṭṭheti: pabbatamuddhaniṭṭhito bhūmiyaṃ ṭhite uparipāsāde
vā ṭhito pāsādapariveṇe ṭhite akicchena avekkhati; tathā
sopi dhīro paṇḍito mahākhīṇāsavo asamucchinnavaṭṭabīje bāle
cavante ca upapajjante ca akicchena  avekkhatīti.
     Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni sacchikariṃsūti.
                    Mahākassapattheravatthu.
                    ---------------
                6. Dvesahāyakabhikkhuvatthu. (20)
    "appamatto pamattesūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane
viharanto dve sahāyake bhikkhū ārabbha  kathesi.
     Te kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññakavihāraṃ
pavisiṃsu. Tesu eko sakālasseva dārūni āharitvā aṅgārakapallaṃ
sajjetvā visibbetvā 1- daharasāmaṇerehi saddhiṃ sallapanto paṭhamayāmaṃ
nisīdati. Eko appamatto samaṇadhammaṃ  karonto itaraṃ ovadati
"āvuso māevaṃ kari, pamattassa hi cattāro apāyā sayanagharasadisā,
buddhā nāma sātheyyena ārādhetuṃ na sakkāti. So tassovādaṃ
na suṇāti. Itaro "nāyaṃ vacanakkhamoti taṃ apatthetvā appamatto
samaṇadhammaṃ akāsi. Alasattheropi paṭhamayāme visibbetvā itarassa
caṅkamitvā gabbhaṃ paviṭṭhakāle pavisitvā "mahākusita nipajjitvā
sayanatthāya araññaṃ paviṭṭhosi; kiṃ buddhānaṃ santike kammaṭṭhānaṃ
gahetvā uṭṭhāya rattindivaṃ samaṇadhammaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti vatvā
attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nipajjitvā supati. Itaropi majjhimayāme
vissamitvā pacchimayāme paccuṭṭhāya samaṇadhammaṃ karoti. So evaṃ
appamatto viharanto nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.
Itaro pamādeneva vītināmesi. Te vutthavassā satthu santikaṃ gantvā
satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ
katvā "kacci bhikkhave appamattā samaṇadhammaṃ karittha, kacci vo
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. "visibbetvāti natthi.
Pabbajitakiccaṃ  matthakaṃ pattanti pucchi. Pamatto bhikkhu āha
"kuto bhante etassa appamādo, gatakālato paṭṭhāya nipajjitvā
niddāyanto vītināmesīti. "tvaṃ pana 1- bhikkhūti. "ahaṃ bhante sakālasseva
dārūni āharitvā aṅgārakapallaṃ sajjetvā   paṭhamayāmaṃ visibbanto
nisīditvā aniddāyanto vītināmesinti. Atha naṃ satthā "tvaṃ pamatto
kālaṃ vītināmetvā  `appamattomhīti vadasi, appamattaṃ pana pamattaṃ
karosi: tvaṃ mama puttassa santike javacchinno dubbalasso viya,
esa pana tava santike sīghajavasso viyāti vatvā imaṃ gāthamāha
         "appamatto pamattesu    suttesu bahujāgaro
          abalassaṃva sīghasso      hitvā yāti sumedhasoti.
     Tattha appamattoti; sativepullapattatāya appamādasampanno
khīṇāsavo. Pamattesūti: sativossagge ṭhitesu sattesu. Suttesūti;
satijāgariyābhāvena sabbiriyāpathesu niddāyantesuyeva. Bahujāgaroti:
mahante sativepullajāgariye ṭhito. Abalassaṃvāti: kuṇṭhapādachinnajavaṃ
dubbalassaṃ sīghajavo sindhavājāniyo viya. Sumedhasoti: uttamapañño
tathārūpaṃ puggalaṃ āgamenapi adhigamenapi hitvā yāti: mandapaññasmiṃ
hi ekaṃ suttaṃ gahetuṃ vāyamanteyeva, sumedhaso ekaṃ vaggaṃ
gaṇhāti, evaṃ tāva āgamena hitvā yāti; mandapaññe pana
rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni kātuṃ vāyamanteyeva kammaṭṭhānaṃ uggahetvā
sajjhāyanteyeva, ca sumedhaso pubbabhāgepi parena kataṃ rattiṭṭhānaṃ vā
@Footnote: 1. Ma. Yu. kiṃ.  tvaṃ pana.
Divāṭṭhānaṃ vā pavisitvā kammaṭṭhānaṃ sammasanto sabbakilese
khepetvā nava lokuttaradhamme hatthagate karoti. Evaṃ adhigamena
hitvā yāti: vaṭṭe pana taṃ mandapaññaṃ hitvā chaḍḍetvā vaṭṭato
nissaranto yātiyevāti.
     Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
                    Dvesahāyakabhikkhuvatthu.
                    ---------------
                    7. Sakkavatthu. (21)
     "appamādena maghavāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā vesāliṃ
nissāya 1- kūṭāgārasālāyaṃ viharanto sakkaṃ devarājānaṃ ārabbha kathesi.
     Vesāliyaṃ hi mahāli nāma licchavī vasati. So tathāgatassa
sakkapañhasuttantadesanaṃ sutvā "sammāsambuddho sakkassa  sampattiṃ
mahatiṃ  katvā katheti; disvā nu kho katheti udāhu adisvā, jānāti
nu kho sakkaṃ udāhu no; pucchissāmi nanti cintesi. Athakho
mahāli licchavī, yena bhagavā,   tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ
abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi; ekamantaṃ nisinno kho mahāli
licchavī bhagavantaṃ etadavoca "diṭṭho kho  bhante  bhagavatā sakko
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. vesāliyaṃ upanissāYu.
Devānamindoti. "diṭṭho kho me mahāli sakko devānamindoti.
"so hi nūna bhante sakkapaṭirūpako bhavissati, duddaso hi bhante
sakko devānamindoti. "sakkañcāhaṃ mahāli pajānāmi sakkakaraṇe ca
dhamme; yesañca dhammānaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā,
te 1- ca pajānāmi; sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto
samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā `maghavāti vuccati;
sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure
dānaṃ adāsi, tasmā `purindadoti vuccati; sakko mahāli devānamindo
pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā `sakkoti
vuccati; sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno
āvasathaṃ adāsi, tasmā `vāsavoti vuccati; sakko mahāli devānamindo
sahassaṃ atthaṃ muhuttena cintesi, tasmā `sahassakkhoti vuccati;
sakkassa mahāli devānamindassa sujātā nāma asurakaññā pajāpati,
tasmā `sujampatīti vuccati; sakko mahāli devānamindo devānaṃ
tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāresi, tasmā `devānamindoti
vuccati; sakkassa mahāli devānamindassa pubbe manussabhūtassa
samānassa satta vattapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ
samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā. Katamāni satta? yāvajīvaṃ
mātāpetibharo assaṃ; yāvajīvaṃ kule jeṭṭhāpacāyī assaṃ; yāvajīvaṃ
saṇhavāco assaṃ; yāvajīvaṃ apisuṇavāco assaṃ; yāvajīvaṃ
@Footnote: 1. tañcāti pāli.
Vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvaseyyaṃ; muttacāgo payatapāṇi
vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato; yāvajīvaṃ saccavāco
assaṃ; yāvajīvaṃ akkodhano assaṃ, sace me kodho uppajjeyya,
khippameva naṃ paṭivineyyanti, sakkassa mahāli devānamindassa pubbe
manussabhūtassa samānassa imāni satta vattapadāni samattāni
samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagāti.
        "mātāpetibharaṃ jantuṃ     kule jeṭṭhāpacāyinaṃ
         saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ      pesuṇeyyappahāyinaṃ
         maccheravinaye yuttaṃ     saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ
         taṃ ve devā tāvatiṃsā  āhu `sappuriso itīti. 1-
     "idaṃ mahāli sakkena maghamāṇavakāle kataṃ kammanti vatvā
puna tena "kathaṃ bhante maghamāṇavo paṭipajjatīti tassa paṭipattiṃ
vitthārato sotukāmena puṭṭho "tenahi mahāli suṇāhīti vatvā
atītaṃ āhari:
     atīte magadharaṭṭhe acalagāme magho nāma māṇavo
gāmakammakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā attano ṭhitaṭṭhāne  pādantena paṃsuṃ
viyūhitvā ramaṇīyaṃ katvā aṭṭhāsi. Aparo taṃ bāhunā paharitvā
tato apanetvā sayaṃ tattha aṭṭhāsi. So tassa akujjhitvā aññaṃ
ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ katvā aṭṭhāsi. Tatopi naṃ añño bāhunā paharitvā
apanetvā sayaṃ tattha  aṭṭhāsi. So tassapi akujjhitvā  aññaṃ
@Footnote: 1. saṃ. sa. 15/337-9.
Ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ katvā ṭhito. Iti taṃ gehato nikkhantā nikkhantā
purisā   bāhunā paharitvā sodhitasodhitaṭṭhānato apanesuṃ. So "sabbepi
te sukhitā jātā, iminā kammena mayhaṃ sukhadāyakena puññakammena
bhavitabbanti cintetvā punadivase kuddālamādāya khalamaṇḍalamattaṃ
ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ akāsi. Sabbe gantvā tattheva aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ
sītasamaye aggiṃ katvā adāsi, gimhakāle udakaṃ. 1- Tato "ramaṇīyaṃ
ṭhānaṃ nāma sabbesaṃ piyaṃ, kassaci appiyaṃ nāma natthi, 2- ito
paṭṭhāya mayā maggaṃ samaṃ karontena vicarituṃ vaṭṭatīti cintetvā
pātova nikkhamitvā maggaṃ samaṃ karonto chinditvā haritabbayuttakā
rukkhasākhā haranto vicarati. Atha naṃ aparo disvā āha "samma kiṃ
karosīti. "mayhaṃ saggagāminaṃ maggaṃ karomi sammāti. "tenahi ahaṃpi
te sahāyo homīti. "hohi samma, saggo nāma bahūnaṃ piyo
manāpoti. Tato paṭṭhāya dve janā ahesuṃ. Te disvā tatheva
pucchitvā sutvāva aparopi tesaṃ sahāyo jāto; evaṃ aparopi
aparopīti sabbepi tettiṃsa janā jātā. Te sabbepi kuddālādihatthā
maggaṃ samaṃ karontā ekayojanadviyojanamattaṃ ṭhānaṃ gacchanti. Te
disvā gāmabhojako cintesi "ime manussā ayoge yuttā;
sacepi ime araññato macchamaṃsādīni vā āhareyyuṃ suraṃ vā katvā
piveyyuṃ aññaṃ vā tādisaṃ kammaṃ kareyyuṃ, ahaṃpi kiñci labheyyanti.
Atha ne pakkosāpetvā pucchi "kiṃ karontā vicarathāti. "saggamaggaṃ
@Footnote: 1. Sī. Ma. Yu. "gimhakāle udakanti natthi.
@2. Sī. Yu. "kassaci appiyaṃ nāma natthīti natthi.
Sāmīti. "gharāvāsaṃ vasantehi nāma evaṃ kātuṃ na vaṭṭati, araññato
macchamaṃsādīni āharituṃ suraṃ katvā pātuṃ nānappakāre ca kammante
kātuṃ vaṭṭatīti. Te tassa vacanaṃ paṭikkhipiṃsu, punappunaṃ vuccamānāpi
paṭikkhipiṃsuyeva. So kujjhitvā "nāsessāmi neti rañño santikaṃ
gantvā "core deva vaggabandhena vicarante passāmīti vatvā, "gaccha
te gahetvā ānehīti vutte, tathā katvā rañño dassesi. Rājā
avīmaṃsitvāva "hatthinā maddāpethāti āṇāpesi. Magho sesānaṃ
ovādaṃ adāsi "sammā ṭhapetvā mettaṃ añño amhākaṃ avassayo
natthi, tumhe  katthaci kopaṃ akatvā raññe ca gāmabhojake ca
maddanahatthimhi ca attani ca mettacittena samacittāva hothāti. Te
tathā kariṃsu. Atha nesaṃ mettānubhāvena hatthī upasaṅkamituṃ na visahi.
Rājā tamatthaṃ sutvā "bahū manusse disvā maddituṃ na visahissati,
gacchatha kaṭasārena paṭicchādetvā maddāpethāti āha. Te kaṭasārena
paṭicchādetvā maddituṃ pesiyamāno hatthī dūratova paṭikkami. Rājā
taṃ  pavattiṃ sutvā "kāraṇenettha  bhavitabbanti te pakkosāpetvā
pucchi "tātā maṃ nissāya tumhe kiṃ na labhathāti. "kimetaṃ devāti.
"tumhe kira vaggabandhena corā hutvā araññe vicarathāti. "ko
evamāha devāti. "gāmabhojako tātāti. "na mayaṃ deva corā,
mayaṃ pana attano saggamaggaṃ sodhentā idañcidañca karoma;
gāmabhojako amhe akusalakiriyāya niyojetvā attano vacanaṃ
akaronte nāsetukāmo kujjhitvā evamāhāti. Atha rājā tesaṃ
Kathaṃ sutvā somanassappatto hutvā "tātā ayaṃ tiracchāno
tumhākaṃ guṇe jānāti, ahaṃ manussabhūto jānituṃ nāsakkhiṃ, khamatha
meti, evañca pana vatvā saputtadāraṃ gāmabhojakaṃ tesaṃ dāsaṃ taṃ
hatthiṃ ārohaṇīyaṃ tañca gāmaṃ yathāsukhaṃ paribhogaṃ katvā adāsi.
Te "idheva no puññassānisaṃso diṭṭhoti bhiyyoso mattāya
pasannamanasā hutvā taṃ hatthiṃ vārena āruyha gacchantā mantayiṃsu
"idāni amhehi atirekataraṃ puññaṃ kātabbanti. "kiṃ karomāti.
"cātummahāpathe thāvaraṃ katvā mahājanassa vissamanasālaṃ karissāmāti.
Te vaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā sālaṃ paṭṭhapesuṃ, mātugāmesu pana
vigatacchandatāya tassā sālāya mātugāmānaṃ pattiṃ nādaṃsu.
     Maghassa pana gehe "sunandā sucittā sudhammā sujātāti catasso
itthiyo honti. Tāsu sudhammā vaḍḍhakinā saddhiṃ ekato hutvā
"bhātika imissā sālāya maṃ jeṭṭhakaṃ karohīti vatvā lañcaṃ adāsi.
So "sādhūti sampaṭicchitvā paṭhamameva kaṇṇikarukkhaṃ sukkhāpetvā
tacchetvā vijjhitvā kaṇṇikaṃ niṭṭhāpetvā "sudhammā nāma ayaṃ
sālāti akkharāni chinditvā vatthena paliveṭhetvā ṭhapesi. Atha ne
vaḍḍhakī sālaṃ niṭṭhāpetvā kaṇṇikāropanadivase "aho ayyā
ekaṃ karaṇīyaṃ na sarimhāti āha. "kiṃ nāma bhoti. "kaṇṇikanti.
"hotu, taṃ āharissāmāti. "idāni chinnarukkhena kātuṃ na sakkā,
pubbeyeva chinditvā tacchetvā vijjhitvā ṭhapitakaṇṇikaṃ laddhuṃ
vaṭṭatīti. "idāni kiṃ kātabbanti. "sace kassaci gehe niṭṭhāpetvā
Ṭhapitā vikkāyikakaṇṇikā atthi, sā pariyesitabbāti. Te pariyesantā
sudhammāya gehe disvā sahassaṃ datvā mūlena na labhiṃsu. "sace maṃ
sālāya pattikaṃ karotha, dassāmīti vutte, "mayaṃ mātugāmānaṃ
pattiṃ na damhāti āhaṃsu. Atha ne vaḍḍhakī  āha "ayyā tumhe
kiṃ kathetha, ṭhapetvā brahmalokaṃ aññaṃ mātugāmarahitaṭṭhānannāma
natthi, gaṇhātha kaṇṇikaṃ, evaṃ sante, amhākaṃ kammaṃ niṭṭhaṃ
gamissatīti. Te "sādhūti kaṇṇikaṃ gahetvā sālaṃ niṭṭhāpetvā
tidhā vibhajiṃsu; ekasmiṃ koṭṭhāse issarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kariṃsu,
ekasmiṃ duggatānaṃ, ekasmiṃ gilānānaṃ. Tettiṃsa janā tettiṃsa phalakāni
paññāpetvā hatthissa saññaṃ adaṃsu "āgantuko āgantvā
yassa atthataphalake nisīdati, taṃ gahetvā phalakasāmikasseva gehe
patiṭṭhāpehi, tassa pādaparikammaṃ piṭṭhiparikammaṃ khādanīyabhojanīyasayanāni
sabbāni phalakasāmikasseva bhāro bhavissatīti. Hatthī āgatāgataṃ
gahetvā phalakasāmikasseva gharaṃ neti. So tassa taṃdivasaṃ kattabbaṃ
karoti. Magho sālāya avidūre ekaṃ kovilārarukkhaṃ ropetvā tassa
mūle pāsāṇaphalakaṃ atthari. Sālaṃ paviṭṭhapaviṭṭhā kaṇṇikaṃ oloketvā
akkharāni vācetvā "sudhammā nāma sālāti vadanti, tettiṃsajanānaṃ
nāmaṃ na paññāyati. Sunandā cintesi "ime sālaṃ karontā
amhehi apattikaṃ 1- kariṃsu, sudhammā pana attano byattatāya kaṇṇikaṃ
katvā pattikā jātā, mayāpi kiñci kātuṃ vaṭṭati; kiṃ nu kho
@Footnote: 1. Yu.  amhe hi apattiyā.
Karissāmīti. Athassā etadahosi "sālaṃ āgatānaṃ pānīyañceva
nahānodakañca laddhuṃ  vaṭṭati, pokkharaṇiṃ khanāpessāmīti. Sā
pokkharaṇiṃ kāresi. Sucittā cintesi "sudhammāya kaṇṇikā dinnā,
sunandāya pokkharaṇī kāritā, mayāpi kiñci kātuṃ vaṭṭati; kiṃ
nu kho karissāmīti. Athassā etadahosi "sālaṃ āgatehi pānīyaṃ
pivitvā nahātvā gamanakāle mālaṃ pilandhitvā gantuṃ vaṭṭati,
pupphārāmaṃ kāressāmīti. Sā ramaṇīyaṃ pupphārāmaṃ kāresi. "yebhuyyena
tasmiṃ ārāme asuko nāma pupphupagaphalupagarukkho nāma natthīti
nāhosi. Sujātā pana "ahaṃ maghassa mātuladhītā ceva pādaparicārikā ca,
etena kataṃ kammaṃ mayhameva, mayā kataṃ kammaṃ etassevāti cintetvā
kiñci akatvā attabhāvameva maṇḍayamānā vītināmesi.
     Maghopi "mātupituupaṭṭhānaṃ kule jeṭṭhāpacāyikakammaṃ saccavācaṃ
apharusavācaṃ apisuṇavācaṃ maccheravinayaṃ akkodhananti imāni satta
vattapadāni pūretvā
           "mātāpetibharaṃ jantuṃ     kule jeṭṭhāpacāyinaṃ
            saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ      pesuṇeyyappahāyinaṃ
            maccheravinaye yuttaṃ     saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ
            taṃ ve devā tāvatiṃsā  āhu `sappuriso itīti
     evaṃ pasaṃsiyabhāvaṃ āpajjitvā jīvitapariyosāne tāvatiṃsabhavane
sakko devarājā hutvā nibbatti.  tepissa sahāyakā tattheva
nibbattiṃsu. Vaḍḍhakī vissukammadevaputto hutvā nibbatti.
     Tadā tāvatiṃsabhavane asurā vasanti. Te "abhinavā devaputtā
nibbattāti dibbapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko attano parisāya kassaci
apivanatthāya saññaṃ adāsi. Asurā dibbapānaṃ pivitvā pamajjiṃsu. 1-
Sakko "kiṃ me imehi sādhāraṇena rajjenāti attano parisāya
saññaṃ datvā te pādesu gāhāpetvā mahāsamudde khipāpesi.
Te avaṃsirā samudde patiṃsu. Atha nesaṃ puññānubhāvena sineruno
heṭṭhimatale asuravimānannāma nibbatti. Cittapātali nāma nibbatti.
Devāsurasaṅgāme pana asuresu parājitesu, dasayojanasahassaṃ
tāvatiṃsadevanagaraṃ nāma nibbatti. Tassa pana nagarassa pācīnapacchimadvārānaṃ
antarā dasayojanasahassaṃ hoti, tathā dakkhiṇuttaradvārānaṃ. Taṃ pana
nagaraṃ dvārasahassayuttaṃ ahosi ārāmapokkharaṇīpaṭimaṇḍitaṃ, tassa
majjhe sālāya nissandena tiyojanasatubbedhehi dhajehi paṭimaṇḍito
sattaratanamayo sattayojanasatubbedho vejayanto nāma pāsādo
uggacchi. Suvaṇṇayaṭṭhīsu maṇidhajā ahesuṃ, maṇiyaṭṭhīsu suvaṇṇadhajā,
pavālayaṭṭhīsu muttādhajā, muttāyaṭṭhīsu pavāladhajā, sattaratanayaṭṭhīsu
sattaratanadhajā. Majjhe ṭhito dhajo tiyojanasatubbedho ahosi. 2- Iti
sālāya nissandena yojanasahassubbedho pāsādo sattaratanamayova
hutvā nibbatti. Kovilārarukkhassa nissandena samantā
tiyojanasataparimaṇḍalo pāricchattako nibbatti. Pāsāṇaphalakassa nissandena
pāricchattakamūle dīghato saṭṭhiyojanā vitthārato paññāsayojanā
@Footnote: 1. majjiṃsu. [?]
@2. sī Yu. "majjhe ṭhito dhajo tiyojanasatubbedho ahosīti natthi.
Bahalato paṇṇarasayojanā jayasumanālattakapāṭalivaṇṇā paṇḍukambalasilā
nibbatti; yattha nisinnakāle upaḍḍhakāyo pavisati, uṭṭhitakāle
unnameti puna paripūreti. 1- Hatthī pana erāvaṇo nāma devaputto
hutvā nibbatti. Devalokasmiṃ hi tiracchānagatā na honti; tasmā
so uyyānakīḷāya nikkhamanakāle attabhāvaṃ vijahitvā
diyaḍḍhayojanasatiko erāvaṇo nāma hatthī ahosi. So tettiṃsajanānaṃ
atthāya tettiṃsakumbhe māpesi. Āvaṭṭena tigāvutappamāṇo
āyāmato aḍḍhayojanappamāṇo. Sabbesaṃ majjhe sakkassa atthāya
sudassanaṃ nāma tiṃsayojanikaṃ kumbhaṃ māpesi. Tassa upari dvādasayojaniko
ratanamaṇḍapo hoti. Tattha antarantarā sattaratanamayā
yojanubbedhā dhajā uṭṭhahanti. Pariyante kiṃkiṇikajālaṃ olambeti, yassa
mandavāteritassa pañcaṅgikaturiyasaddasammisso dibbagītasaddo viya
saro niccharati. Maṇḍapamajjhe sakkassa yojaniko maṇipallaṅko
supaññatto hoti, tattha sakko nisīdati. Tettiṃsadevaputtā attano
kumbhe ratanapallaṅke nisīdiṃsu. Tettiṃsāya kumbhānaṃ ekekasmiṃ kumbhe
satta satta dante māpesi, tesu ekeko paṇṇāsayojanāyāmo,
ekekasmiṃ dante satta satta pokkharaṇiyo honti, ekekāya
pokkharaṇiyā satta satta paduminigacchāni honti, ekekasmiṃ gacche
satta satta pupphāni honti, ekekasmiṃ pupphe satta satta pattāni
honti, ekekasmiṃ patte satta satta devadhītaro naccanti; evaṃ
@Footnote: 1. Sī. Yu. ūnaṃ paripūreti.
Samantā paññāsayojanaṭṭhānesu hatthidantesuyeva naccasamajjā honti.
Evaṃ mahantaṃ yasaṃ anubhavanto sakko devarājā vicarati.
     Sudhammāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti. Tassā
sudhammā nāma pañcayojanasatikā devasabhā nibbatti. Tato ramaṇīyataraṃ
kira aññaṃ ṭhānaṃ nāma natthi. Māsassa aṭṭhamīdivase dhammassavanaṃ
tattheva hoti. Yāvajjattanā aññataraṃ ramaṇīyaṃ ṭhānaṃ disvā "sudhammā
devasabhā viyāti vadanti. Sunnadāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva
nibbatti. Tassā pañcayojanasatikā nandā nāma pokkharaṇī nibbatti.
Sucittāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti. Tassāpi
pañcayojanasatikaṃ cittalatāvanaṃ nāma nibbatti, yattha uppannapubbanimitte
devaputte netvā mohayamānā vicaranti.
     Sujātā pana kālaṃ katvā ekissā girikandarāya bakasakuṇikā
hutvā nibbatti. Sakko attano paricārikāyo olokento
"sudhammā idheva nibbattā. Tathā sunandā ca sucittā cāti ñatvā
"sujātā nu kho kuhiṃ nibbattāti cintento taṃ tattha nibbattaṃ
disvā "ayaṃ bālā kiñci puññaṃ akatvā idāni tiracchānayoniyaṃ
nibbattā, idānipi naṃ puññaṃ  kārāpetvā idhānetuṃ vaṭṭatīti,
attabhāvaṃ vijahitvā aññātakavesena tassā santikaṃ gantvā "kiṃ
karontī idha vicarasīti pucchi. "ko pana tvaṃ sāmīti. "ahaṃ te
sāmiko maghoti. "kuhiṃ nibbattosi sāmīti. "ahaṃ tāvatiṃsadevaloke
nibbattomhi, tava sahāyikānaṃ pana nibbattaṭṭhānaṃ jānāsīti. "na
Jānāmi sāmīti. "tāpi mameva santike nibbattā,  passissasi te
sahāyikāti. "kathāhaṃ tattha gamissāmīti. Sakko "ahaṃ taṃ tattha
nessāmīti vatvā devalokaṃ netvā nandāya pokkharaṇiyā tīre
vissajjetvā itarāsaṃ tissannaṃ ārocesi "tumhākaṃ sahāyikaṃ
sujātaṃ passissathāti. "kuhiṃ sā devāti. "nandāya pokkharaṇiyā
tīre ṭhitāti āha. Tā tissopi tattha gantvā "aho ayyāya
rūpaṃ, aho attabhāvamaṇḍanassa phalaṃ: idānissā tuṇḍaṃ passatha,
jaṅghā passatha, pāde passatha, sobhati vatassā attabhāvoti keḷiṃ
katvā pakkamiṃsu. Puna sakko tassā santikaṃ gantvā "diṭṭhā
te sahāyikāti vatvā, "diṭṭhā maṃ upphaṇḍetvā gatā, tattheva
maṃ nehīti vutte, taṃ tattheva netvā udake vissajjetvā "diṭṭhā
te tāsaṃ sampattīti pucchi. "diṭṭhā me devāti. "tayāpi tattha
nibbattanupāyaṃ kātuṃ vaṭṭatīti. "kiṃ karomi devāti. "mayā dinnaṃ
ovādaṃ rakkhissasīti. "rakkhissāmi devāti. Athassā pañca sīlāni
datvā "appamattā rakkhāhīti vatvā pakkāmi. Sā tato paṭṭhāya
sayaṃ matamacchakeyeva pariyesitvā khādati. Sakko katipāhaccayena
tassā vīmaṃsanatthāya gantvā vālukāpiṭṭhe matamacchako viya hutvā
uttāno nipajji. Sā taṃ disvā "matamacchakoti saññāya aggahesi.
Maccho gilanakāle   naṅguṭṭhaṃ cālesi. Sā "jīvamacchakoti udake
vissajjesi. So thokaṃ vītināmetvā puna tassā  purato uttāno
hutvā nipajji. Puna sā "matamacchakoti saññāya   gahetvā gilanakāle
Agganaṅguṭṭhaṃ cālentaṃ disvā "jīvamacchoti vissajjesi. Evaṃ tikkhattuṃ
vīmaṃsitvā "sādhukaṃ sīlaṃ rakkhasīti attānaṃ jānāpetvā "ahaṃ tava
vīmaṃsanatthāya āgato, sādhukaṃ sīlaṃ rakkhasi, evaṃ rakkhamānā nacirasseva
mama santike nibbattissasi, appamattā hohīti vatvā pakkāmi.
Sā tato paṭṭhāya sayaṃ matamacchaṃ labhati vā no vā, alabhamānā
katipāhaccayeneva sussitvā kālaṃ katvā tassa sīlassa phalena
bārāṇasiyaṃ kumbhakārassa dhītā hutvā nibbatti.
     Athassā paṇṇarasasoḷasavassuddesikakāle sakko "kuhiṃ nu kho
sā nibbattāti āvajjento disvā "idāni mayā tattha gantuṃ
vaṭṭatīti elāḷukavaṇṇena paññāyamānehi sattahi ratanehi yānakaṃ
pūretvā pājento bārāṇasiyaṃ pavisitvā "elāḷukāni gaṇhathāti
ugghosento vīthiṃ paṭipajji; muggamāsādīni gahetvā āgate pana
"mūlena na   demīti vatvā, "kathaṃ desīti vutte, "ahaṃ sīlarakkhikāya
itthiyā dammīti āha. "sīlaṃ nāma sāmi kīdisaṃ: kiṃ kāḷaṃ udāhu
nīlādivaṇṇanti. "tumhe sīlaṃ `kīdisanti na jānātha, kimeva naṃ
rakkhissatha, sīlarakkhikāya pana dassāmīti. "sāmi esā kumbhakārassa
dhītā `sīlaṃ rakkhāmīti vicarati, etissā dehīti. Sāpi taṃ "tenahi mayhaṃ
dehi sāmīti āha. "kāsi tvanti. "ahaṃ avijahitapañcasīlāti
āha. "tuyhameva tāni mayā ānītānīti. Sakko yānakaṃ pājento
tassā gharaṃ gantvā aññehi anāhariyaṃ katvā elāḷukavaṇṇena
devadattiyadhanaṃ datvā attānaṃ jānāpetvā "idaṃ te jīvitavuttiyā
Dhanaṃ, pañca sīlāni akhaṇḍāni katvā rakkhāhīti vatvā pakkāmi.
     Sāpi tato cavitvā asurabhavane asurajeṭṭhakassa dhītā hutvā
sakkassa verighare nibbatti, dvīsu pana attabhāvesu sīlassa
surakkhitattā abhirūpā ahosi suvaṇṇavaṇṇā asādhāraṇāya rūpasiriyā
samannāgatā. Vepacitti asurindo āgatāgatānaṃ "tumhe mama dhītu
anucchavikā na hothāti taṃ kassaci adatvā "mama dhītā attanāva
attano anucchavikaṃ sāmikaṃ upadhāressatīti asurabalaṃ sannipātāpetvā
"tuyhaṃ anucchavikaṃ sāmikaṃ gaṇhāhīti tassā hatthe pupphadāmaṃ
adāsi. Tasmiṃ khaṇe sakko tassā nibbattaṭṭhānaṃ olokento
taṃ pavattiṃ ñatvā "idāni mayā gantvā taṃ ānetuṃ vaṭṭatīti
mahallakaasuravaṇṇaṃ nimminitvā gantvā parisapariyante aṭṭhāsi.
Sāpi ito cito ca olokentī taṃ diṭṭhamattāva pubbasannivāsavasena
uppannena pemena mahogheneva ajjhotthatahadayā hutvā "eso
me sāmikoti tassa upari pupphadāmaṃ khipi. Asurā "amhākaṃ rājā
ettakaṃ kālaṃ dhītu anucchavikaṃ alabhitvā idāni labhi, ayamevassa dhītu
pitāmahato mahallako anucchavikoti lajjamānā pakkamiṃsu. Sakkopi
taṃ hatthe gahetvā "sakkohamasmīti naditvā ākāse pakkhandi.
Asurā "vañcitamhā 1- jarasakkenāti taṃ anubandhiṃsu. Mātali saṅgāhako
vejayantarathaṃ āharitvā antarāmagge ṭhapesi. Sakko taṃ tattha
āropetvā devanagarābhimukho pāyāsi. Athassa simbalivanaṃ sampattakāle
@Footnote: 1. Sī. vaṇcitamaha.
Rathasaddaṃ sutvā bhītā garuḷapotakā viraviṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā
sakko mātaliṃ pucchi "ke ete viravantīti. "garuḷapotakā devāti.
"kiṃkāraṇāti. "rathasaddaṃ sutvā maraṇabhayenāti. "maṃ ekaṃ nissāya
ettako dijo rathavegena vicuṇṇito, mā nassi, nivattehi rathanti.
So sindhavasahassassa daṇḍakena saññaṃ datvā rathaṃ nivattesi.
Taṃ disvā asurā "jarasakko asurapurato paṭṭhāya palāyanto idāni
rathaṃ nivattesi, addhānena 1- upatthambho laddho bhavissatīti nivattitvā
āgatamaggeneva asurapuraṃ pavisitvā puna sīsaṃ na ukkhipiṃsu. Sakkopi
sujaṃ asurakaññaṃ devanagaraṃ netvā aḍḍhateyyānaṃ accharākoṭīnaṃ
jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapesi. Sā sakkaṃ varaṃ yāci "mahārāja mama imasmiṃ
devaloke mātāpitaro vā bhātikabhaginiyo vā natthi; yattha yattha
gacchasi, tattha tattha maṃ gahetvā gaccheyyāsīti. So "sādhūti
tassā paṭiññaṃ adāsi.
     Tato paṭṭhāya ca cittapātaliyā pupphitāya, asurā "amhākaṃ
dibbapāricchattakassa pupphanakāloti saññāya yuddhatthāya sakkaṃ
abhiyujjhitukāmā abhirūhiṃsu. Sakko heṭṭhāsamudde nāgānaṃ ārakkhaṃ
adāsi, tato supaṇṇānaṃ, tato kumbhaṇḍānaṃ, tato yakkhānaṃ, tato
catunnaṃ mahārājānaṃ, sabbūpari pana devanagaradvāresu vajirahatthā
indapaṭimā ṭhapesi. Asurā nāgādayo jinitvā āgatāpi indapaṭimā
dūrato disvā "sakko nikkhantoti palāyanti.
@Footnote: 1. Ma. addhā tena.
       "evaṃ mahāli magho māṇavo appamādapaṭipadaṃ paṭipajji; evaṃ
appamatto ca panesa evarūpaṃ issariyaṃ patvā dvīsu devalokesu
rajjaṃ kāresi, appamādo nāmesa buddhādīhi pasattho, appamādaṃ hi
nissāya sabbesaṃpi lokiyalokuttarānaṃ visesānaṃ adhigamo hotīti
vatvā imaṃ gāthamāha
        "appamādena maghavā    devānaṃ seṭṭhataṃ gato;
         appamādaṃ pasaṃsanti,    pamādo garahito sadāti.
     Tattha appamādenāti: acalagāme bhūmippadese sodhanaṃ ādiṃ
katvā katena appamādena. Maghavāti: idāni "maghavāti paññāto
magho māṇavo dvinnaṃ devalokānaṃ rājabhāvena devānaṃ seṭṭhataṃ
gato. Pasaṃsantīti: buddhādayo paṇḍitā appamādameva thomenti
vaṇṇayanti. Kiṃkāraṇā? sabbesaṃ lokiyalokuttarānaṃ visesānaṃ
paṭilābhakāraṇattā. Pamādo garahito sadāti: pamādo pana
tehi ariyehi niccaṃ garahito nindito. Kiṃkāraṇā? sabbavipattīnaṃ
mūlabhāvato. Manussadobhagyaṃ vā hi apāyupapatti vā sabbā
pamādamūlikāyevāti.
     Gāthāpariyosāne mahāli licchavī sotāpattiphale patiṭṭhahi,
sampattaparisāpi bahū sotāpannādayo jātāti.
                        Sakkavatthu.
                        -------
                 8. Aññatarabhikkhuvatthu. (22)
     "appamādarato bhikkhūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane
viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
     So kira satthu santike yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā 1-
araññaṃ pavisitvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ pattuṃ nāsakkhi.
So "visesetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmīti tato nikkhamitvā
satthu santikaṃ āgacchanto antarāmagge mahantaṃ dāvaggiṃ uṭṭhitaṃ
disvā vegena ekaṃ muṇḍapabbatamatthakaṃ abhiruyha nisinno araññaṃ
ḍayhamānaṃ aggiṃ disvā ārammaṇaṃ gaṇhi "yathā ayaṃ aggi
mahantāni ca khuddakāni ca upādānāni ḍahantova gacchati; evaṃ
ariyamaggañāṇaggināpi mahantāni ca khuddakāni ca saññojanāni
ḍahantena gantabbaṃ bhavissatīti. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tassa
cittavāraṃ ñatvā "evameva bhikkhu mahantānipi khuddakānipi upādānāni
viya imesaṃ sattānaṃ abbhantare uppajjamānāni aṇuṃthūlāni
saññojanāni, tāni ñāṇagginā jhāpetvā abhabbuppattikāni kātuṃ
vaṭṭatīti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā tassa bhikkhuno abhimukhe
nisinno viya paññāyamāno imaṃ gāthamāha
        "appamādarato bhikkhu    pamāde bhayadassi vā
         saññojanaṃ aṇuṃthūlaṃ      ḍahaṃ aggīva gacchatīti.
     Tattha appamādaratoti: appamāde rato abhirato appamādena
@Footnote: 1. uggahetvā. [?]
Vītināmentoti attho. Pamāde bhayadassi vāti: nirayupapattiādikaṃ
pamāde bhayaṃ passanto, tāsaṃ vā upapattīnaṃ mūlattā pamādaṃ bhayato
passanto. Saññojananti: vaṭṭadukkhena saddhiṃ yojanaṃ bandhanaṃ
vaṭṭe osīdāpanasamatthaṃ dasavidhaṃ saññojanaṃ. Aṇuṃthūlanti: mahantañca
khuddakañca. Ḍahaṃ aggīva gacchatīti: yathā ayaṃ aggi taṃ mahantañca
khuddakañca upādānaṃ ḍahantova gacchati; evameva so appamādarato
bhikkhu appamādādhigatena ñāṇagginā  etaṃ saññojanaṃ ḍahanto
abhabbuppattikaṃ karonto gacchatīti attho.
     Gāthāpariyosāne so bhikkhu yathānisinnova sabbasaññojanāni
jhāpetvā saha   paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ākāsenāgantvā
tathāgatassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ thometvā vaṇṇetvā vandamāno
pakkāmīti.
                     Aññatarabhikkhuvatthu.
                     ------------
                9. Nigamavāsitissattheravatthu. (23)
     "appamādaratoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto
nigamatissattheraṃ ārabbha kathesi.
     Ekasmiṃ hi sāvatthito avidūre nigamagāme jātasaṃvaḍḍho eko
kulaputto satthu sāsane pabbajitvā laddhūpasampado "nigamatissatthero
nāma appiccho santuṭṭho pavivitto āraddhaviriyoti paññāyi.
So nibaddhaṃ ñātigāmeyeva piṇḍāya carati. Anāthapiṇḍikādīsu
mahādānāni karontesupi, pasenadikosale asadisadānaṃ karontepi,
sāvatthiṃ nāgacchati. Bhikkhū "ayaṃ nigamatisso uṭṭhāya samuṭṭhāya
ñātisaṃsaṭṭho viharati, anāthapiṇḍikādīsu mahādānāni karontesupi,
pasenadikosale asadisadānaṃ karontepi, neva āgacchatīti kathaṃ
samuṭṭhāpetvā satthu ārocayiṃsu. Satthā taṃ pakkosāpetvā "saccaṃ
kira tvaṃ bhikkhu evaṃ karosīti pucchitvā, "natthi bhante mayhaṃ
ñātisaṃsaggo, ahaṃ ete manusse nissāya ajjhoharaṇīyamattaṃ labhāmi,
`lūkhe vā paṇīte vā yāpanamatte laddhe, puna kiṃ āhārapariyesanenāti
nāgacchāmi, ñātīhi pana me saṃsaggo nāma natthi bhanteti vutte,
pakatiyāpi tassa ajjhāsayaṃ jānanto "sādhu sādhu bhikkhūti sādhukāraṃ
datvā "anacchariyaṃ kho panetaṃ bhikkhu, yaṃ tvaṃ mādisaṃ ācariyaṃ labhitvā
appiccho ahosi; ayañhi appicchatā nāma mama tanti mama paveṇīti
vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari:
     atīte himavante gaṅgātīre ekasmiṃ udumbaravane anekasahassā
suvakā vasiṃsu. Tattha eko suvarājā attano nivāsanarukkhassa phalesu
khīṇesu, yadeva avasiṭṭhaṃ hoti aṅkuro vā pattaṃ vā taco vā,
taṃ khāditvā gaṅgāyaṃ pānīyaṃ pivitvā paramappiccho santuṭṭho hutvā
aññattha na gacchati. Tassa appicchasantuṭṭhabhāvaguṇena sakkassa
bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjamāno taṃ disvā tassa vīmaṃsanatthaṃ attano
ānubhāvena taṃ rukkhaṃ sukkhāpesi. Rukkho obhaggā khāṇumattova hutvā
Chiddāvachiddo, vāte paharante, ākoṭito viya saddaṃ nicchārento
aṭṭhāsi. Tassa chiddehi cuṇṇāni nikkhamanti, suvarājā tāni
khāditvā gaṅgāyaṃ pānīyaṃ pivitvā aññattha agantvā vātātapaṃ
agaṇetvā udumbarakhāṇumatthake nisīdi. Sakko tassa paramappicchabhāvaṃ
ñatvā "mittadhammaguṇaṃ kathāpetvā varamassa datvā udumbaraṃ amataphalaṃ
karitvā āgamissāmīti eko haṃsarājā hutvā sujaṃ asurakaññaṃ purato
katvā taṃ udumbaravanaṃ gantvā avidūre ekassa rukkhassa sākhāya
nisīditvā tena saddhiṃ kathento imaṃ gāthamāha
         "santi rukkhā haritapattā,     dumānekaphalā bahū,
          kasmā nu sukkhe kolāpe    suvassa nirato manoti.
     Sabbaṃ suvajātakaṃ navakanipāte 1- āgatanayeneva vitthāretabbaṃ;
atthuppattiyeva hi tattha ca idha ca nānā, sesaṃ tādisameva.
     Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā "tadā sakko ānando
ahosi, suvarājā ahamevāti vatvā "evaṃ bhikkhave appicchatā
nāmesā mama tanti mama paveṇi; anacchariyaṃ mama puttassa
nigamavāsitissassa mādisaṃ ācariyaṃ labhitvā appicchatā; bhikkhunā
nāma nigamavāsitissena viya appicchena bhavitabbaṃ; evarūpo hi
bhikkhu abhabbo maggaphalehi parihānāya, aññadatthu nibbānasseva
santike hotīti vatvā imaṃ gāthamāha
@Footnote: 1. sabbesu potthakesu "dasanipāteti dissati, tattha pana idaṃ jātakaṃ natthi,
@navakanipāteyeva vijjati. khu. jā. navaka. 257.
           "appamādarato bhikkhu    pamāde bhayadassi vā
            abhabbo parihānāya    nibbānasseva santiketi.
     Tattha abhabbo  parihānāyāti: so evarūpo bhikkhu
samathavipassanādhammehi vā maggaphalehi vā parihānāya abhabbo, nāpi
pattehi parihāyati na appattāni na pāpuṇāti. Nibbānasseva
santiketi: kilesaparinibbānassāpi anupādāparinibbānassāpi
santikeyevāti.
     Gāthāpariyosāne nigamatissatthero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ
pāpuṇi. Aññepi bahū sotāpannādayo ahesuṃ, mahājanassa mahapphalā
desanā jātāti.
                   Nigamavāsitissattheravatthu.
                 Appamādavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
                      Dutiyo  vaggo
                      ----------



             The Pali Atthakatha in Roman Book 19 page 1-115. http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=19&A=1              อรรถกถาบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=19&A=1              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=12              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=330              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=328              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=328              Contents of The Tipitaka Volume 25 http://84000.org/tipitaka/read/?index_25

previous bookdispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter

บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ DhammaPerfect@yahoo.com