ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter
Atthakatha Book 45 : PALI ROMAN Nid.A.1 (saddhammapaj.)

                      2. Guhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā
    [7] Dutiye:- sattoti laggo. Guhāyanti kāye. Kāyo hi rāgādīnaṃ
vāḷānaṃ vasanokāsato "guhā"ti vuccati. Bahunābhichannoti bahunā rāgādikilesajātena
abhicchanno. Etena ajjhattabandhanaṃ vuttaṃ. Tiṭṭhanti rāgādivasena tiṭṭhanto.
Mohanasmiṃ pagāḷhoti mohanaṃ vuccati kāmaguṇo. Ettha hi devamanussā muyhanti tesu
ajjhogāḷhā hutvā. Etena bāhirabandhanaṃ vuttaṃ. Dūre vivekā hi tathāvidho
soti so tathārūpo naro tividhāpi kāyavivekādikā vivekā dūre anāsanne.
Kiṃkāraṇā? kāmā hi loke na hi suppahāyāti yasmā loke kāmā suppahāyā
Na honti, tasmāti vuttaṃ hoti.
    Sattoti hi kho vuttanti satto, naro, mānavoti evamādinā nayena kathitoyeva.
Guhāyanti 1- guhā tāva vattabbāti guhā tāva kathetabbā. Kāyoti vātiādīsu
ayaṃ tāva padayojanā:- kāyoiti vā guhāiti vā .pe. Kumbhoiti vāti.
Tattha kāyoti "kucchitānaṃ āyoti kāyo"tiādinā heṭṭhā satipaṭṭhānakathāyaṃ
vuttoyeva. Rāgādivāḷānaṃ vasanokāsaṭṭhena guhā, "paṭicchādanaṭṭhenā"tipi eke.
"dūraṅgamaṃ ekacaraṃ, asarīraṃ guhāsayan"tiādīsu 2- viya. Rāgādīhi jhāpanaṭṭhena deho
"te hitvā mānusaṃ dehan"tiādīsu 3- viya. Pamattakaraṇaṭṭhena sandeho "bhijjati
pūtisandeho, maraṇantaṃ hi jīvitan"tiādīsu 4- viya. Saṃsāre sañcaraṇaṭṭhena nāvā
"siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessatī"tiādīsu 5- viya. Iriyāpathassa
atthibhāvaṭṭhena ratho "ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo"tiādīsu 6- viya.
Accuggataṭṭhena dhajo "dhajo rathassa paññāṇan"tiādīsu 7- viya.
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati  2 khu.dha. 25/37/22  3 dī.mahā. 10/332/217
@4 khu.dha. 25/148/43  5 khu.dha. 25/369/81
@6 saṃ.mahā. 19/4/5  7 khu.jā. 28/1841/326
    Kimikulānaṃ āvāsabhāvena vammiko "vammikoti kho bhikkhu imassetaṃ
cātummahābhūtikassa kāyassa adhivacanan"tiādīsu 1- viya. Yatheva hi bāhirako vammiko,
vamatīti vantakoti vantussayoti vantasinehasambandhoti 2- catūhi kāraṇehi "vammiko"ti
vuccati. So hi ahinakulaundūragharagoḷikādayo 3- nānappakāre pāṇake vamatīti
vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vametvā 4- mukhatuṇḍakehi
ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi purisappamāṇenapi ussitoti vammiko.
Upacikāhi vantakheḷasinehena ābandhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakirīyati,
nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sineho nikkhamati, evaṃ
vantasinehasambandhoti vammiko, evamayaṃ kāyopi "akkhimhā aggigūthako"tiādinā nayena
nānappakāraṃ asucikalalaṃ 5- vamatīti vammiko. Buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā imasmiṃ
attabhāve nikantipariyādānena attabhāvaṃ chaḍḍetvā gatāti ariyehi vantakotipi
vammiko. Yopi cāyaṃ 6- tīhi aṭṭhisatehi ussito nhārusambandho maṃsāvalepano
allacammapariyonaddho chavirañjito satte vañceti, taṃ sabbaṃ ariyehi vantamevāti
vantussayotipi vammiko. "taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvatī"ti 7-
evaṃ taṇhāya janitattā ariyehi vanteneva taṇhāsinehena sambandho ayanti
vantasinehasambandhotipi vammiko. Yathāpi vammikassa anto nānappakārā pāṇakā tattheva
jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gilānā sayanti, matā papatanti. 8- Iti so tesaṃ
pasūtigharaṃ vaccakuṭigilānasālā susānañca hoti, evaṃ khattiyamahāsālādīnampi kāyo "ayaṃ
gopitarakkhito maṇḍitapasādito mahānubhāvānaṃ kāyo"ti acintetvā chavinissitā pāṇā
cammanissitā pāṇā maṃsanissitā pāṇā nhārunissitā pāṇā aṭṭhinissitā pāṇā
aṭṭhimiñjanissitā pāṇāti evaṃ kulagaṇanāya asītimattāni kimikulasahassāni
antokāyasmiṃyeva jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gelaññena āturitāni sayanti,
matāmatā nipatanti.
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/251/213  2 cha.Ma. vantasinehasambaddhoti. evamuparipi  3 Ma. ahimaṅgusa...
@4 Sī.,Ma. temetvā  5 Sī.,cha.Ma. asucikalimalaṃ  6 cha.Ma. yehi cāyaṃ  7 saṃ.sa.
@15/55-57/42  8 cha.Ma. nipatanti
Iti ayampi tesaṃ pāṇānaṃ pasūtigharaṃ vaccakuṭigilānasālā susānañca hotīti "vammiko"ti
saṅkhaṃ gato.
    Rogādīnaṃ nīḷabhāvena kulāvakabhāvena nīḷaṃ "roganīḷaṃ pabhaṅguṇan"tiādīsu 1- viya.
Manāpāmanāpasaṃsāraṇaṭṭhena nagaraṃ "sakkāyanagaran"tiādīsu viya. Paṭisandhiyā nivāsagehaṭṭhena
kuṭi "pañcadvārāyaṃ kuṭikāyaṃ 2- pasakkiyā"tiādīsu 3- viya. Pūtibhāvane gaṇḍo
"rogoti bhikkhave. Gaṇḍoti bhikkhave. Salloti bhikkhave kāyassetaṃ adhivacanan"tiādīsu
4- viya. Bhijjanaṭṭhena kumbho "kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā"tiādīsu 5- viya.
Kāyassetaṃ adhivacananti etaṃ vuttappakāraṃ catumahābhūtamayassa kucchitadhammānaṃ āyassa
adhivacanaṃ, kathananti attho. Guhāyanti sarīrasmiṃ. Sattoti allīno. Visattoti
vaṇṇarāgādivasena vividho allīno. Saṇṭhānarāgavasena āsatto. Tattheva "subhaṃ sukhan"ti
gahaṇavasena laggo. Attaggahaṇavasena 6- laggito. Palibuddhoti phassarāgavasena amuñcitvā
ṭhito. Bhittikhileti bhittiyaṃ ākoṭitakhāṇuke. Nāgadanteti tatheva hatthidantasadise
vaṅkadaṇḍake vā. Sattanti bhittikhile laggaṃ. Visattanti nāgadante laggaṃ.
Āsattanti cīvaravaṃse laggaṃ. Lagganti cīvararajjuyā laggaṃ. Laggitanti pīṭhapāde
laggaṃ. Palibuddhanti mañcapāde lagganti evamādinā nayena yojetabbaṃ.
    Lagganādhivacananti visesena allīyanakathanaṃ. Channoti vuttappakārehi kilesehi
chādito. Punappunaṃ uppattivasena uparūparicchannoti ucchanno. Āvutoti āvarito.
Nivutoti vārito. Ophutoti avattharitvā chādito. Pihitoti bhājanena ukkhalimukhaṃ
viya paliguṇṭhito. Paṭicchannoti āvaṭo. Paṭikujjitoti adhomukhaṃ ṭhapito. Tattha
tiṇapaṇṇādīhi chāditaṃ viya channo. Ucchanno nadiṃ āvaraṇasetu viya. Āvuto
janasañcaraṇamaggāvaraṇaṃ viya.
@Footnote: 1 khu.dha. 25/148/43  2 ka. pasakkhiya  3 khu.thera. 26/125/289
@4 aṅ.navaka. 23/15/416  5 khu.dha. 25/40/23  6 Sī.,Ma. attarāgavasena
    Vinibandho mānavasenāti nānāvidhena mānātimānavasena vividhe 1- ārammaṇe
baddho hutvā tiṭṭhati. Parāmaṭṭho diṭṭhivasenāti dvāsaṭṭhidiṭṭhīnaṃ vasena parāmaṭṭho
āmasitvā gahito. Vikkhepagato uddhaccavasenāti ārammaṇe asantiṭṭhanavasena
cittavikkhepaṃ patto upagato. Aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasenāti ratanattayādīsu
kaṅkhāsaṅkhātāya vicikicchāya vasena sanniṭṭhānaṃ appatto. Thāmagato anusayavasenāti
dunnīharaṇaappahīnānusayavasena thirabhāvappatto upagato hutvā tiṭṭhati.
    Rūpūpayanti taṇhādiṭṭhūpāyavasena rūpaṃ upagantvā ārammaṇaṃ katvā. Viññāṇaṃ
tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatīti tasmiṃ ārammaṇe rūpārammaṇaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhantaṃ tiṭṭhati.
Rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhanti rūpameva ārammaṇaṃ ālambitvā rūpameva patiṭṭhaṃ katvā.
Nandūpasecananti sappītikataṇhodakena āsittaṃ viññāṇaṃ. Vuḍḍhinti vuḍḍhibhāvaṃ.
Virūḷhinti javanavasena uparito virūḷhibhāvaṃ. Vepullanti tadārammaṇavasena vepullaṃ.
    Atthi rāgotiādīni lobhasseva nāmāni. So hi rañjanavasena rāgo, nandanavasena
nandī, taṇhāyanavasena taṇhāti vuccati. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhanti kammaṃ
javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya patiṭṭhitaṃ ceva virūḷhañca. Yatthāti
tebhūmakavaṭṭe, bhummaṃ. Sabbattha vā purimapade etaṃ bhummaṃ. Atthi tattha saṅkhārānaṃ
vuḍḍhīti idaṃ imasmiṃ vipākavaṭṭe ṭhitassa āyatiṃ vaṭṭahetuke saṅkhāre
sandhāya vuttaṃ. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti yasmiṃ ṭhāne āyatiṃ
punabbhavābhinibbatti atthi. Tattha purimasuttaṃ rūpādiārammaṇalagganavasena vuttaṃ,
dutiyaṃ suttaṃ tadevārammaṇaabhinandanavasena vuttaṃ, tatiyaṃ viññāṇappatiṭṭhānavasena
vuttaṃ, catutthaṃ catubbidhaāhāravasena, kusalākusalaviññāṇappatiṭṭhānavasena ca vuttanti
viññātabbaṃ.
    Yebhuyyenāti pāyena. Muyhantīti mohaṃ āpajjanti. Sammuyhantīti visesena
muyhanti. Sampamuyhantīti sabbākārena muyhanti. Atha vā rūpārammaṇaṃ paṭicca
@Footnote: 1 cha.Ma. nānāvidhe
Muyhanti, saddārammaṇaṃ paṭicca sammuyhanti, mutārammaṇaṃ paṭicca sampamuyhanti.
Avijjāya andhīkatāti aṭṭhasu ṭhānesu 1- aññāṇāya avijjāya andhīkatā. "gatā"ti
vā pāṭho, andhabhāvaṃ upagatāti attho. Pagāḷhoti paviṭṭho. Ogāḷhoti heṭṭhābhāgaṃ
paviṭṭho. Ajjhogāḷhoti adhiogāhitvā avattharitvā visesena paviṭṭho. Nimuggoti
adhomukhaṃ hutvā paviṭṭho. Atha vā dassanasaṃsaggena ogāḷho. Savanasaṃsaggena
ajjhogāḷho. Vacanasaṃsaggena nimuggo. Sappurisasaṃsaggavirahito vā ogāḷho.
Saddhammasevanavirahito vā ajjhogāḷho. Dhammānudhammapaṭipattivirahito vā nimuggo.
    Vivekāti vivitti, viviccanaṃ vā viveko. Tayoti gaṇanaparicchedo. Kāyavivekoti
kāyena vivitti, vinā apasakkanaṃ. Cittavivekādīsupi eseva nayo. Idha bhikkhūti
imasmiṃ sāsane. Saṃsāre bhayaṃ ikkhanato bhikkhu. Vivittanti suññaṃ, appasaddaṃ
appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge "vivittanti santike cepi
senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi, tena taṃ vivittan"ti 2-
vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ, mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha:-
         "senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi. Bhisipi. Bimbohanampi.
      Vihāropi. Aḍḍhayogopi. Pāsādopi. Aṭṭopi. Māḷopi. Leṇampi. Guhāpi.
      Rukkhamūlampi. Veḷugumbopi. Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ
      senāsanan"ti. 3-
    Api ca vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhāti idaṃ vihārasenāsanaṃ
nāma. Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohananti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. Cimilikā cammakhaṇḍo
tiṇasanthāro paṇṇasanthāroti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. Yattha vā pana bhikkhū
paṭikkamanti, idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti. Taṃ
sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva.
@Footnote: 1 Ma. aṭṭhasu aññāṇesu  2 abhi.vi. 35/526/302  3 abhi.vi. 35/527/302
    Imassa pana 1- sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṃ senāsanaṃ dassento
"araññaṃ rukkhamūlan"tiādimāha. Tattha araññanti "nikkhamitvā bahi indakhīlā
sabbametaṃ araññan"ti 2- idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ. "āraññakaṃ nāma senāsanaṃ
pañcadhanusatikaṃ pacchiman"ti 3- idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ. Tassa lakkhaṇaṃ
visuddhimagge dhutaṅganiddese 4- vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃ kiñci santacchāyaṃ
vivittaṃ rukkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā
sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena 5- vātena bījiyamānassa
cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ
pabbatapadesaṃ. Taṃ nitambantipi nikuñjantipi vadanti. 6- Tattha hi rajatapaṭṭasadisā
vālikā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ, maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ
kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni siñcitvā 7- vālikaṃ ussāpetvā
paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti.
Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antaraṃ, ekasmiṃ eva vā ummaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ.
Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge 8- vuttaṃ.
    Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ 9- yattha na kasanti
na vapanti. Tenevāha "vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan"tiādiṃ. 10-
Abbhokāsanti acchannaṃ. Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti
palālarāsiṃ. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise āvāse 11-
karonti, gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ
karonti. Sabbametaṃ sandhāya vuttaṃ "kāyena ca vivitto viharatī"tiādi. Eko caṅkamaṃ
adhiṭṭhāti pavattayatīti vuttaṃ hoti. Iriyatīti iriyāpathaṃ vattayati. Vattatīti
iriyāpathavuttiṃ uppādeti. Pāletīti iriyāpathaṃ rakkhati. Yapetīti yapayati. Yāpetīti
yāpayati.
@Footnote: 1 cha.Ma. idha panassa  2 abhi.vi. 35/529/302  3 vi.mahā. 2/654/97  4 visuddhi. 1/73
@5 Sī. nānādisāhi vāyamānāsu sītena  6 cha.Ma. yaṃ "nadītumban"tipi "nadīkuñjan"tipi
@vadanti  7 Sī.sītaṃ katvā, cha.Ma. gattāni sītāni katvā  8 visuddhi. 1/95  9 Ma.
@asañcaraṇaṭṭhānaṃ  10 abhi.vi. 35/531/303  11 cha.Ma. ālaye
    Paṭhamajjhānaṃ samāpannassāti kusalajjhānasamaṅgissa. Nīvaraṇehi cittaṃ vivittanti
upacārena nīvaraṇehi vivittampi samānaṃ antoappanāyaṃ suṭṭhu vivittaṃ nāma hotīti
dassetuṃ "paṭhamajjhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hotī"ti vuttaṃ. Eseva
nayo vitakkavicārapītisukhadukkhehi dutiyatatiyacatutthajjhānāni samāpannānanti.
Rūpasaññāyāti kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānānaṃ 1- saññāya. Paṭighasaññāyāti
cakkhurūpādisaṅghaṭṭanena uppannāya kusalākusalavipākavasena dvipañcaviññāṇasaṅkhātāya
paṭighasaññāya ca. Nānattasaññāyāti nānārammaṇe pavattāya catucattālīsakāmāvacarasaññāya
ca cittaṃ vivittaṃ hoti suññaṃ hoti.
    Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassāti ettha nāssa antoti anantaṃ, ākāsaṃ
anantaṃ ākāsānantaṃ, ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, taṃ ca ākāsānañcaṃ
adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti
ākāsānañcāyatanaṃ, kasiṇugghātimākāsārammaṇajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ
ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa kusalakiriyajjhānaṃ samāpannassa. Rūpasaññāyāti
saññāsīsena rūpāvacarajjhānato ceva tadārammaṇato ca. Rūpāvacarajjhānampi hi
"rūpan"ti vuccati "rūpī rūpāni passatī"tiādīsu, 2- tassa ārammaṇampi "bahiddhā
rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī"tiādīsupi. 2- Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti
evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpe saññā assāti rūpasaññaṃ,
rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ paṭhavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ
adhivacananti veditabbaṃ. Etāya kusalavipākakiriyāvasena pañcadasavidhāya jhānasaṅkhātāya
saññāya. 3- Etāya ca paṭhavīkasiṇādivasena aṭṭhavidhāya ārammaṇasaṅkhātāya rūpasaññāya.
    Paṭighasaññāyāti cakkhvādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighāṭena
samuppannā saññā paṭighasaññā, rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha:- "tattha
@Footnote: 1 Sī.,cha.Ma. rūpāvacarajjhānānaṃ  2 khu.paṭi. 31/209/250  3 cha.Ma. rūpasaññāya
Katamā paṭighasaññā? rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā,
imā vuccanti paṭighasaññāyo"ti. 1- Tā kusalavipākā pañca akusalavipākā pañcāti
etāya paṭighasaññāya.
    Nānattasaññāyāti nānatte gocare pavattāya saññāya, nānattāya vā
saññāya. Yathāha:- "tattha katamā nānattasaññā? asamāpannassa manodhātusamaṅgissa
vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā
vuccanti nānattasaññāyo"ti 2- evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttā. Tā idha adhippetā.
Asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte
nānāsabhāve gocare pavattanti. Yasmā cesā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa
akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā,
ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā
aññamaññaṃ asadisā, tasmā "nānattasaññā"ti vuttā, tāya nānattasaññāya.
    Cittaṃ vivittaṃ hotīti ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāpaṭigha-
saññānānattasaññāsaṅkhātāhi saññāhi jhānacittaṃ vivittaṃ hoti vinā hoti
apasakkanaṃ 3- hoti. Viññāṇañcāyatananti etadeva viññāṇaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena
āyatanamassāti viññāṇañcāyatanaṃ, ākāse pavattaviññāṇārammaṇassa jhānassetaṃ
adhivacanaṃ. Taṃ jhānaṃ samāpannassa vuttappakārāya ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ
vivittaṃ hoti.
    Ākiñcaññāyatananti ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso
bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ,
ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena
@Footnote: 1 abhi.vi. 35/603/316  2 abhi.vi. 35/604/317  3 Sī. apasakkitaṃ
Āyatanamassāti ākiñcaññāyatanaṃ, ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇajjhānassetaṃ
adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa tāya viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ
vivittaṃ.
    Nevasaññānāsaññāyatananti ettha pana yāya saññāyābhāvato taṃ
"nevasaññānāsaññāyatanan"ti vuccati, yathāpaṭipannassa sā saññā hoti, taṃ
tāva dassetuṃ vibhaṅge 1- "nevasaññīnāsaññī"ti uddharitvā taṃyeva "ākiñcaññāyatanaṃ
santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāveti, tena vuccati nevasaññīnāsaññī"ti
vuttaṃ. Tattha santato manasi karotīti "santāvatāyaṃ samāpatti, yatra hi nāma
natthibhāvampi ārammaṇaṃ manasikaritvā 2- vasatī"ti evaṃ santārammaṇatāya naṃ
"santā"ti manasi karoti. Taṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ appetvā nisinnassa
tāya ākiñcaññāyatanasaññāya jhānacittaṃ suññaṃ hoti.
    Sotāpannassāti sotāpattiphalappattassa. Sakkāyadiṭṭhiyāti vīsativatthukāya
sakkāyadiṭṭhiyā. Vicikicchāyāti aṭṭhasu ṭhānesu kaṅkhāya. Sīlabbataparāmāsāti "sīlena
suddhi, vatena suddhī"ti parāmasitvā uppajjanakadiṭṭhi. Diṭṭhānusayāti appahīnaṭṭhena
santāne anusayakā diṭṭhānusayā. Tathā vicikicchānusayā. Tadekaṭṭhehi cāti tehi
sakkāyadiṭṭhiādīhi ekato ṭhitehi ca. Upatāpenti vibādhenti cāti kilesā, tehi
sakkāyadiṭṭhiyādikilesehi cittaṃ vivittaṃ suññaṃ hoti. Ettha "tadekaṭṭhan"ti
duvidhaṃ ekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhañca. Apāyagamanīyā hi kilesā yāva
sotāpattimaggena na pahīyanti, tāva diṭṭhivicikicchāhi saha ekasmiṃ puggale ṭhitāti
pahānekaṭṭhā. Dasasu hi kilesesu idha diṭṭhivicikicchā eva āgatā. Anusayesu
diṭṭhānusayavicikicchānusayā āgatā. Sesā pana apāyagamanīyo lobho doso moho māno thīnaṃ
uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti aṭṭha kilesā diṭṭhivicikicchāhi saha pahānekaṭṭhā
hutvā
@Footnote: 1 abhi.vi. 35/619/319  2 cha.Ma. karitvā
Dvīhi anusayehi saddhiṃ sotāpattimaggena pahīyanti. Rāgadosamohappamukhesu vā
diyaḍḍhesu kilesasahassesu sotāpattimaggena diṭṭhiyā pahīyamānāya diṭṭhiyā saha
vicikicchā pahīnā, diṭṭhānusayavicikicchānusayehi saha apāyagamanīyā sabbakilesā
pahānekaṭṭhavasena pahīyanti. Sahajekaṭṭhā pana diṭṭhiyā saha vicikicchāya ca saha
ekekasmiṃ citte ṭhitā avasesakilesā.
    Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhisahagatāni vicikicchāsahagatañcāti pañca cittāni
pahīyanti. Tattha dvīsu diṭṭhisampayuttaasaṅkhārikacittesu pahīyamānesu tehi sahajāto
lobho doso 1- moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena
pahīyanti, dvīsu diṭṭhisampayuttasasaṅkhārikacittesu pahīyamānesu tehi sahajāto
lobho doso 1- moho thīnaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā
sahajekaṭṭhavasena pahīyanti, vicikicchāsahagatacitte pahīyamāne tena sahajāto moho
uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti. Tehi
duvidhekaṭṭhehi kilesehi cittaṃ vivittaṃ hotīti maggacittaṃ vivittaṃ, 2- phalacittaṃ
vivittaṃ viyuttaṃ apasakkaṃ 3- suññaṃ hotīti attho.
    Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaññojanāti oḷārikabhūtā kāyadvāre
vītikkamassa paccayabhāvena thūlabhūtā methunarāgasaṅkhātā saññojanā. So hi kāmabhave
saññojetīti "saññojanan"ti vuccati. Paṭighasaññojanāti byāpādasaññojanā. So
hi ārammaṇe paṭihaññatīti "paṭighan"ti vuccati. Te eva thāmagataṭṭhena santāne
anusentīti anusayā. Aṇusahagatāti 4- aṇubhūtā sukhumabhūtāti attho. 4- Kāmarāgasaññojanā
paṭighasaññojanā aṇusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayāti appahīnaṭṭhena
santāne anusayanavasena sukhumabhūtā kāmarāgapaṭighānusayā. Tadekaṭṭhehi cāti vuttatthehi
duvidhekaṭṭhehi kilesehi cittaṃ vivittaṃ suññaṃ hoti.
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati  2 cha.Ma. viviccati  3 Sī.,cha.Ma. apasakkitaṃ  4-4 cha.Ma.
@sukhumabhūtā
    Arahatoti kilesārīnaṃ hatattā "arahā"ti laddhanāmassa. Rūparāgāti rūpabhave
chandarāgā. Arūparāgāti arūpabhave chandarāgā. Mānāti arahattamaggavajjhakā 1- mānā
eva. Tathā uddhaccaavijjāmānānusayādayo arahattamaggavajjhakā. Etesu uṇṇatilakkhaṇo
māno. Avūpasamalakkhaṇaṃ uddhaccaṃ. Andhabhāvalakkhaṇā avijjā. Rūparāgārūparāgavasena
pavattā bhavarāgānusayā. Tadekaṭṭhehi cāti tehi ekato ṭhitehi ca kilesehi. Bahiddhā
ca sabbanimittehīti ajjhattacittasantāne akusalakkhandhe upādāya "bahiddhā"ti
saṅkhaṃ gatehi ajjhattaṃ muñcitvā bahiddhā pavattehi sabbasaṅkhāranimittehi
maggacittaṃ viviccittaṃ vinā hoti apasakkati, phalacittaṃ viyuttaṃ apasakkaṃ 2-
hoti.
    Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā cāti dvidhā anusayānaṃ abhāvo veditabbo.
Kilesapaṭipāṭiyā hi kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ tatiyamaggena abhāvo hoti, mānānusayassa
catutthamaggena, diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ paṭhamamaggena, bhavarāgānusayāvijjānusayānaṃ
catutthamaggeneva. Maggapaṭipāṭiyā pana paṭhamamaggena diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ abhāvo
hoti, dutiyamaggena kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ ca tanubhāvo, tatiyamaggena sabbaso abhāvo,
catutthamaggena mānānusayabhavarāgānusayaavijjānusayānaṃ abhāvo hoti. Cittavivekoti
mahaggatalokuttaracittānaṃ kilesehi suññabhāvo, tucchabhāvoti attho.
    Upadhivivekoti kilesakkhandhaabhisaṅkhārasaṅkhātānaṃ upadhīnaṃ suññabhāvo. Upadhiṃ
tāva dassetuṃ "upadhi vuccanti kilesā cā"tiādimāha. Rāgādayo yassa uppajjanti,
taṃ upatāpenti vibādhentīti kilesā ca. Upādānagocarā rūpādayo pañcakkhandhā
ca. Upādānasambhūtā puññāpuññaāneñjābhisaṅkhārā ca. Amatanti natthi
etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ, kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi 3- amataṃ.
Saṃsārayonigatiupapattiviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu saṃsibbati vinatīti taṇhā "vānan"ti
vuccati, taṃ
@Footnote: 1 cha.Ma....vajjhā. evamuparipi  2 cha.Ma. phalacittaṃ vivittaṃ viyuttaṃ apasakkitaṃ
@3 Sī. amaranti
Tattha natthīti nibbānaṃ. Vūpakaṭṭhakāyānanti 1- gaṇasaṅgaṇikāya apagatasarīrānaṃ.
Nekkhammābhiratānanti nekkhamme kāmādito nikkhante paṭhamajjhānādike abhiratānaṃ
tanninnānaṃ. Paramavodānappattānanti uttamaparisuddhabhāvaphalaṃ pāpuṇitvā ṭhitānaṃ.
"upakkilesābhāvena parisuddhacittānaṃ, kilesehi muttabhāvena paramavodānappattānaṃ.
Vikkhambhanappahānena parisuddhacittānaṃ, samucchedappahānena paramavodānappattānan"ti
evameke vaṇṇayanti. Nirūpadhīnanti vigatūpadhīnaṃ. Visaṅkhāragatānanti saṅkhārārammaṇaṃ
chitvā 2- vigatasaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇavasena upagatānaṃ. Visaṅkhāragataṃ cittanti
etthāpi nibbānameva "visaṅkhāran"ti vuttaṃ.
    Vidūreti vividhe dūre. Suvidūreti suṭṭhu vidūre. Na santiketi na samīpe. Na
sāmantāti na ekapasse. Anāsanneti na accantasamīpe. Vūpakaṭṭheti atidūre, vigateti
attho. Tādisoti taṃsadiso. Tassaṇṭhitoti tena ākārena ṭhito. Tappakāroti tena
pakārena ṭhito. Tappaṭibhāgoti taṃkoṭṭhāsiko. Atha vā "attabhāvaguhāya laggabhāvena
tādiso. Kilesehi channabhāvena tassaṇṭhito. Mohanasmiṃ pagāḷhabhāvena tappakāro.
Tīhi vivekehi dūrabhāvena tappaṭibhāgoti evameke vaṇṇayanti.
    Duppahāyāti sukhena pahātabbā na honti. Duccajāti sukhena jahituṃ na
sakkā. Duppariccajāti sabbākārena jahituṃ na sakkā. Dunnimmadayāti nimmadaṃ amadaṃ
kātuṃ na sakkā. Dubbiniveṭhayāti viniveṭhanaṃ mocanaṃ kātuṃ na sakkā. Duttarāti
uttaritvā atikkantuṃ na sakkā. Duppatarāti visesetvā tarituṃ na sakkā.
Dussamatikkamāti dukkhena atikkamitabbā. Dubbinivattāti nivattetuṃ dukkhā. Atha
vā "pakativasena duppariccajā. Ghoravisaṃ 3- viya dunnimmadayā. Nāgapāsaṃ viya
dubbiniveṭhayā. Gimhasamaye marukantāraṃ viya duttarā duppataRā. Byagghapariggahitā
aṭavī viya dussamatikkamā. Samuddavīci viya dubbinivattāti evameke vaṇṇayanti.
@Footnote: 1 cha.Ma. vivekaṭṭhakāyānanti  2 Sī.,cha.Ma. cajitvā  3 cha.Ma. goṇapatāsaṃ
    [8] Evaṃ paṭhamagāthāya "dūre vivekā hi tathāvidho"ti sādhetvā puna
tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvikaronto "icchānidānā"tiādigāthamāha. Tattha
icchānidānāti taṇhāhetukā. Bhavasātabandhāti sukhavedanādimhi bhavasātena 1- bandhā.
Te duppamuñcāti te bhavasātavatthubhūtā dhammā. Te vā tattha bandhā icchānidānā
sattā duppamocayā. Na hi aññamokkhāti aññe ca pamocetuṃ na sakkonti.
Kāraṇavacanaṃ vā etaṃ. Te sattā duppamuñcā. Kasmā? yasmā aññena mocetabbā
Na honti. Yadi sattā muñceyyuṃ, sakena thāmena muñceyyunti ayamassa attho.
Pacchā pure vāpi apekkhamānāti anāgate atīte vā kāme apekkhamānā. Imeva
kāme purimeva jappanti ime vā paccuppanne kāme purime vā duvidhepi
atītānāgate balavataṇhāya patthayamānā. Imesañca dvinnaṃ padānaṃ "te duppamuñcā
na hi aññamokkhā"ti imināva saha sambandho veditabbo. Itarathā apekkhamānāpi
jappaṃ kiṃ karonti, kiṃ vā katāti na paññāyeyyuṃ.
    Bhavasātabandhāti bhave sātaṃ bhavasātaṃ, tena bhavasātena sukhassādena bandhā
hutvā ṭhitā. Taṃ bhājetvā dassetuṃ "ekaṃ bhavasātaṃ:- sukhā vedanā"tiādimāha.
Yobbanassa bhāvo yobbaññaṃ. Rogassa abhāvo ārogyaṃ. Jīvitindriyassa pavattabhāvo
jīvitaṃ. Lābhoti catunnaṃ paccayānaṃ lābho. Yasoti parivāro. Pasaṃsāti kitti. Sukhanti
kāyikacetasikaṃ sukhaṃ. Manāpikā rūpāti manavaḍḍhanakā rūpā. Sesesupi eseva nayo.
    Cakkhusampadāti cakkhussa sampadā. "mayhaṃ cakkhusampannaṃ maṇivimāne
ugghāṭitasīhapañjaraṃ viya khāyatī"ti uppannaṃ sukhassādaṃ sandhāya "cakkhusampadā"ti
vuttaṃ. Sotasampadādīsupi eseva nayo. Sukhāya vedanāya sātabandhā .pe. Vibandhāti
mūlapadaṃ. Vinibandhāti vividhākārena bandhā. Ābandhāti visesena ādito bandhā.
@Footnote: 1 Sī. bhavasāte
Laggāti ārammaṇena saddhiṃ appitā. Laggitāti nāgadante phāṇitavārako 1- viya laggitā.
Yamettha ca avuttaṃ, taṃ satto visattotiādimhi vuttanayena gahetabbaṃ.
    Na hi aññamokkhāti na parehi mokkhā. Te vā bhavasātavatthū duppamuñcāti
bhave sukhassādavatthubhūtā dhammā te muñcituṃ dukkhā. Sattā vā etto dummocayāti
sattā eva vā etasmā bhavasātavatthuto mocetuṃ dukkhā.
    Duruddharāti 2- uddharituṃ dukkhā. Dussamuddharāti samantato chinnataṭe narakāvāṭe
patito viya uddhaṃ katvā uddharituṃ dukkhā. Dubbuṭṭhāpanāti 3- uṭṭhāpetuṃ dukkhā.
Dussamuṭṭhāpanāti 3- sukhumaattabhāvaṃ paṭhaviyaṃ patiṭṭhāpanaṃ viya ussāpetuṃ ativiya
dukkhā.
    Te attanā palipapalipannāti gambhīrakaddame yāva sīsato nimuggā na sakkonti.
Paraṃ palipapalipannaṃ uddharitunti aparaṃ tatheva nimuggaṃ hatthe vā sīse vā
gahetvā uddharitvā thale patiṭṭhāpetuṃ na sakkonti. So vata cundāti soti
vattabbākārapuggalaniddeso. Tassa "yo"ti imaṃ uddesavacanaṃ āharitvā yo attanā
palipapalipanno ca, so vata cunda paraṃ palipapalipannaṃ uddharissatīti. Evaṃ sesapadesu
sambandho veditabbo. Palipapalipannoti gambhīrakaddame nimuggo vuccati. Yathā cunda
koci puriso yāva sīsato 4- gambhīrakaddame nimuggo, parampi tatheva nimuggaṃ hatthe vā
sīse vā gahetvā uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti. Na hi taṃ kāraṇamatthi, yena
so taṃ uddharitvā thale patiṭṭhāpeyyāti. Adanto avinīto aparinibbutoti ettha pana
anibbisevanatāya adanto. Asikkhitavinayatāya avinīto. Anibbutakilesatāya
aparinibbutoti veditabbo. So tādiso paraṃ damessati nibbisevanaṃ karissati,
vinessati tisso sikkhā sikkhāpessati. Parinibbāpessati tassa kilese
nibbāpessati.
@Footnote: 1 Sī. dhāritavārako  2 Ma. duddharāti  3 cha.Ma....payāti
@4 Sī. taṃ sundaraṃ. tathāhi tāvanimaggo puggalo jīvituṃ sakkoti yā sīsato pana kathaṃ
@jīvissati, nāsikaggā
    Natthañño kocīti añño koci puggalo mocetuṃ samattho natthi. Sakena thāmenāti
attano ñāṇathāmena. Balenāti ñāṇabalena. Vīriyenāti ñāṇasampayuttacetasikavīriyena.
Purisaparakkamenāti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanena mahantavīriyena.
    Nāhaṃ sahissāmīti ahaṃ na sahissāmi na sakkomi, na vāyamissāmīti vuttaṃ hoti.
Pamocanāyāti pamocetuṃ. Kathaṃkathinti sakaṅkhaṃ. Dhotakāti ālapanaṃ. Taresīti tareyyāsi.
               "attanāva kataṃ pāpaṃ    attanā saṅkilissati
               attanā akataṃ pāpaṃ     attanāva visujjhati
               suddhī asuddhi paccattaṃ    nāñño aññaṃ visodhaye"ti 1-
etthāyamattho:- yena attanā akusalakammaṃ kataṃ hoti, so catūsu apāyesu dukkhaṃ
anubhavanto attanāva saṅkilissati. Yena pana attanā akataṃ pāpaṃ, so sugatiñceva
agatiñca gacchanto attanāva visujjhati. Kusalakammasaṅkhātā suddhi akusalakammasaṅkhātā
ca asuddhi paccattaṃ kārakasattānaṃ attaniyeva vipaccati. Añño puggalo aññaṃ
puggalaṃ na visodhaye neva visodheti, na kilesetīti vuttaṃ hoti.
    Tiṭṭhateva nibbānanti amatamahānibbānaṃ tiṭṭhatiyeva. Nibbānagāmimaggoti
pubbabhāgavipassanāto paṭṭhāya ariyamaggo. Tiṭṭhāmahaṃ samādapetāti ahaṃ gaṇhāpetā
patiṭṭhāpetā patiṭṭhāmi. Evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānāti mayā evaṃ
ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā. Ettha uppanne vatthusmiṃ vadanto ovadati
nāma, anuppanne vatthusmiṃ anusāsanto "ayasopi te bhavissatī"tiādivasena anāgataṃ
dassento anusāsati nāma. Sammukhā vadantopi ovadati nāma, parammukhā dūtasāsanaṃ
vā pesento anusāsati nāma. Sakiṃ vadantopi ovadati nāma, punappunaṃ
vadanto anusāsati nāma. Ovadanto eva vā anusāsati nāma. Appekacceti
api ekacce, eketi attho. Accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhentīti khayavayasaṅkhātaṃ
@Footnote: 1 khu.dha. 25/165/46, abhi.ka. 37/743/435
Antaṃ atītanti accantaṃ, accantañca taṃ sabbasaṅkhārānaṃ appavattiṭṭhānattā
niṭṭhañcāti accantaniṭṭhaṃ, ekantaniṭṭhanti 1- attho. Taṃ accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ
ārādhenti sampādenti. Nārādhentīti na sampādenti, na paṭilabhantīti attho. Ettha
kyāhanti etesu kiṃ ahaṃ, kiṃ karomīti attho. Maggakkhāyīti paṭipadāmaggakkhāyī.
Ācikkhatīti katheti. Attanā paṭipajjamānā muñceyyunti paṭipajjantā sayaṃ 2-
muñceyyuṃ.
    Atītaṃ upādāyāti atītaṃ paṭicca. Kathaṃ pure 3- apekkhaṃ karotīti kena pakārena
ikkhaṃ olokanaṃ karoti. Evarūpo 4- ahosinti dīgharassaaṇukathūlādivasena evaṃjātiko
evaṃrūpo abhaviṃ. Tattha nandiṃ samannānetīti tasmiṃ rūpārammaṇe taṇhaṃ sammā
ānayati upaneti. Vedanādīsupi eseva nayo.
    "iti me cakkhū"tiādayo vatthuārammaṇavasena taṇhuppattiṃ dassento āha.
Iti rūpāti 5- evaṃrūpā iti. Tattha chandarāgapaṭibaddhanti tesu cakkhurūpesu
dubbalasaṅkhāto chando ca balavasaṅkhāto rāgo ca, tena chandarāgena paṭibaddhaṃ allīnaṃ.
Viññāṇanti javanacittaṃ. Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassāti tassa javanacittassa 6-
chandarāgena baddhabhāvā. Tadabhinandatīti taṃ ārammaṇaṃ taṇhāvasena abhinandati. 7-
Taṇhāvaseneva taṃ abhinandanto. 7-
    Yānissa tānīti yāni assa tāni. Pubbeti atīte. Saddhinti ekato.
Hasitalapitakīḷitānīti dantavidaṃsādihasitāni ca, vacībhedaṃ katvā lapitāni ca,
kāyakhiḍḍādikīḷitāni ca. Tadassādetīti taṃ assādayati assādaṃ vindati sādiyati. Taṃ
nikāmetīti taṃ nikāmayati paccāsiṃsati. Vittiṃ āpajjatīti tuṭṭhiṃ pāpuṇāti.
    Siyanti bhaveyyaṃ. Appaṭiladdhassa paṭilābhāyāti appattassa pāpuṇanatthāya.
Cittaṃ paṇidahatīti cittaṃ ṭhapeti. Cetaso paṇidhānapaccayāti cittassa ṭhapanakāraṇā.
@Footnote: 1 cha.Ma. ekantaniṭṭhaṃ, satataniṭṭhanti  2 cha.Ma. mayaṃ  3 Sī.,Ma. ayaṃ pāṭho na dissati
@4 cha.Ma. evaṃrūPo. evamuparipi  5 cha.Ma. rūpātīti  6 cha.Ma. javanaviññāṇassa  7-7 cha.Ma.
@ime pāṭhā na dissanti
    Sīlena vāti pañcasīlādisīlena vā. Vattena vāti dhutaṅgasamādānena vā.
Tapena vāti vīriyasamādānena vā. Brahmacariyena vāti methunaviratiyā vā. Devo
vāti mahānubhāvo devarājā vā. Devaññataro vāti tesaṃ aññataro vā.
    Jappantāti guṇavasena kathentā. Pajappantāti pakārena kathentā.
Abhijappantāti visesena kathentā, upasaggavasena vā vaḍḍhitaṃ.
    [9] Evaṃ paṭhamagāthāya "dūre vivekā hi tathāvidho"ti sādhetvā dutiyagāthāya
ca tathāvidhānaṃ dhammataṃ āvikatvā idāni tesaṃ pāpakammakaraṇaṃ 1- āvikaronto
"kāmesu giddhā"ti gāthamāha.
    Tassattho:- te sattā kāmesu paribhogataṇhāya giddhā, pariyesanādimanuyuttattā
pasutā, sammohamāpannattā pamūḷhā, avagamanatāya macchariyatāya buddhādīnaṃ
vacanaṃ anādiyanatāya 2- ca avadāniyā, kāyavisamādimhi visame niviṭṭhā,
antakāle maraṇadukkhūpanītā, "kiṃsu bhavissāma ito cutāse"ti paridevayantīti.
    Giddhāti kāmarāgena giddhā. Gadhitāti saṅkapparāgena paccāsiṃsamānā hutvā
gadhitā. Mucchitāti kāmataṇhāya mucchāparetā. Ajjhopannāti kāmanandiyā
adhiopannā 3- ajjhotthaṭā. Laggāti kāmasinehena allīnā. Laggitāti kāmapariḷāhena
ekībhūtā. Palibuddhāti kāmasaññāya āvaṭṭitā. Atha vā "diṭṭhidassane giddhā.
Abhiṇhadassane gadhitā. Saṃsaggakiriyasmiṃ mucchitā. Vissāsakiriyasmiṃ ajjhopannā.
Sinehavalañjasmiṃ laggā. Dvayandvayasamāpattimhi laggitā. Aparāparaṃ amuñcamānā
hutvāva palibuddhā"ti evameke vaṇṇayanti.
    Esantīti paccāsiṃsanti. Gavesantīti maggayanti. Pariyesantīti sabbākārena
icchanti patthenti. Atha vā diṭṭhārammaṇe subhāsubhaṃ atthi, natthīti esanti.
@Footnote: 1 Sī. pāpakāraṇaṃ, Ma. pāpakaṃ maraṇaṃ, cha. pāpakaraṇaṃ  2 cha.Ma. anādiyatāya  3 cha.Ma.
@adhiosannā
Subhāsubhārammaṇe paccakkhaṃ katvā valañjanatthāya piyaṃ karontā gavesanti. Cittavasena
esanti. Saṃyogavasena 1- gavesanti. Karaṇavasena pariyesanti. Te duvidhe kāme paṭicca
otaritvā carantīti taccaritā. Teva kāme bahulaṃ yebhuyyena vaḍḍhenti pavattayantīti
tabbahulā. Teva kāme garukatvā dahantīti 2- taggarukā. Tesu kāmesu ninnā namitā
hutvā vasantīti tanninnā. Tesu kāmesu bhattimā 3- hutvā vasantīti tappoṇā.
Tesu kāmesu avalambitā hutvā tesuyeva namitā vasantīti tappabbhāRā. Tesu
kāmesu avattharitvā mucchāparetappasaṅgā hutvā carantīti 4- tadadhimuttā. Teva kāme
adhipatiṃ jeṭṭhaṃ katvā carantīti 5- tadādhipateyyā. Atha vā "ārammaṇassa iṭṭhabhāvena
taccaritā. Ārammaṇassa kantabhāvena tabbahulā. Ārammaṇassa manāpabhāvena
taggarukā. Ārammaṇassa piyabhāvena tanninnā. Ārammaṇassa kāmūpasañhitabhāvena
tappoṇā. Ārammaṇassa rajanīyabhāvena tappabbhāRā. Ārammaṇassa mucchanīyabhāvena
tadadhimuttā. Ārammaṇassa bandhanīyabhāvena tadādhipateyyā"ti evameke vaṇṇayanti.
    Rūpe pariyesantītiādīsu pariyesantīti aladdhassa lābhāya esanavasena.
Paṭilabhantīti hatthagatavasena. Paribhuñjantīti valañjanavasena vuttanti ñātabbaṃ. Kalahaṃ
vivādaṃ karotīti kalahakārako. Tasmiṃ niyuttoti kalahappasuto. Kammakārakādīsupi eseva
nayo. Gocare carantoti vesiyādigocare, satipaṭṭhānādigocare vā caramāno. Tesu
niyutto gocarappasuto. Ārammaṇūpanijjhānavasena jhānaṃ assa atthīti jhāyī. Tasmiṃ
niyutto jhānappasuto.
    Avagacchantīti apāyaṃ gacchanti. Maccharinoti sakasampattinigūhino. 6- Vacananti
kathanaṃ. Byapathanti vākyapathaṃ. Desananti vissajjanovādaṃ. Anusiṭṭhinti anusāsaniṃ. Na
ādiyantīti na gaṇhanti na garukaronti. "na allīyantī"tipi pāṭho, 7- soyeva attho.
@Footnote: 1 cha.Ma. payogavasena  2 cha.Ma. rahantīti  3 Ma. gattimā, cha. sanninnā  4 cha.Ma. vadantīti
@5 Ma. vadantīti, cha. vasantīti  6 cha.Ma. sakasampattiṃ niguhantā  7 cha.Ma. na
@paṭissantīti vā pāṭho
Vatthuto 1- macchariyadassanatthaṃ "pañca macchariyāni āvāsamacchariyan"tiādi vuttaṃ.
Tattha āvāse macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ. Sesapadesupi eseva nayo.
    Āvāso nāma sakalārāmopi pariveṇampi ekovarakopi rattiṭṭhānādīnipi. Yattha 2-
sukhaṃ vasanti, paccaye labhanti. 3- Eso āvāsoti veditabbo. 3- Eko bhikkhu
vattasampannasseva pesalassa bhikkhuno tattha āgamanaṃ na icchati, āgatopi "khippaṃ
gacchatū"ti cinteti, idaṃ āvāsamacchariyaṃ nāma. Bhaṇḍanakārakādīnaṃ pana tattha vāsaṃ
anicchato āvāsamacchariyaṃ nāma na hoti.
    Kulanti upaṭṭhākakulampi ñātikulampi. Tattha aññassa upasaṅkamanaṃ anicchato
kulamacchariyaṃ hoti. Pāpapuggalassa pana upasaṅkamanaṃ anicchatopi macchariyaṃ nāma na
hoti. So hi tesaṃ pasādabhedāya paṭipajjati. Pasādaṃ rakkhituṃ samatthasseva pana
bhikkhuno tattha upasaṅkamanaṃ anicchato macchariyaṃ nāma hoti.
    Lābhoti catupaccayalābhova. Taṃ aññasmiṃ sīlavante labhanteyeva "mā labhatū"ti
cintentassa lābhamacchariyaṃ hoti. Yo pana saddhādeyyaṃ vinipāteti,
aparibhogadupparibhogādivasena vināseti, pūtibhāvaṃ gacchantampi aññassa na deti, taṃ
disvā "sace imaṃ esa na labheyya, añño sīlavā labheyya, paribhogaṃ gaccheyyā"ti
cintentassa macchariyaṃ nāma natthi.
    Vaṇṇo nāma sarīravaṇṇopi guṇavaṇṇopi. Tattha sarīravaṇṇamaccharī "paro
pāsādiko rūpavā"ti vutte taṃ na kathetukāmo hoti. Guṇavaṇṇamaccharī parassa
sīlena dhutaṅgena paṭipadāya ācārena vaṇṇaṃ na kathetukāmo hoti.
    Dhammoti pariyattidhammo ca paṭivedhadhammo ca. Tattha ariyasāvakā paṭivedhadhammaṃ
na maccharāyanti, attanā paṭividdhadhamme sadevakassa lokassa paṭivedhaṃ icchanti.
@Footnote: 1 Sī. atthato  2 cha.Ma. tesu vasantā  3-3 cha.Ma. ime pāṭhā na dissanti
Tampana paṭivedhaṃ "pare jānantū"ti icchanti, 1- tantidhammeyeva pana dhammamacchariyaṃ nāma
hoti. Tena samannāgato puggalo yaṃ guḷhaṃ ganthaṃ vā kathāmaggaṃ vā jānāti,
taṃ aññe na jānāpetukāmo hoti. Yo pana puggalaṃ upaparikkhitvā dhammānuggahena
dhammaṃ vā upaparikkhitvā puggalānuggahena na deti, ayaṃ dhammamaccharī nāma na
hoti. Tattha ekacco puggalo lobho hoti, kālena samaṇo hoti, kālena brāhmaṇo,
kālena nigaṇṭho. Yo hi bhikkhu "ayaṃ puggalo paveṇiāgataṃ tantiṃ saṇhaṃ sukhumaṃ
dhammantaraṃ bhinditvā āluḷessatī"ti na deti, ayaṃ puggalaṃ upaparikkhitvā
dhammānuggahena na deti nāma. Yo pana "ayaṃ dhammo saṇho sukhumo, sacāyaṃ puggalo
gaṇhissati, aññaṃ byākaritvā attānaṃ āvikatvā nassissatī"ti na deti, ayaṃ
dhammaṃ upaparikkhitvā puggalānuggahena na deti nāma. Yo pana "sacāyaṃ imaṃ
dhammaṃ gaṇhissati, amhākaṃ samayaṃ bhindituṃ samattho bhavissatī"ti na deti, ayaṃ
dhammamaccharīyeva nāma. 2-
    Imesu pañcasu macchariyesu āvāsamacchariyena tāva yakkho vā peto vā
hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā vicarati. Kulamacchariyena tasmiṃ
kale aññesaṃ dānamānanādīni karonte disvā "bhinnaṃ vatidaṃ kulaṃ mamā"ti cintayato
lohitampi mukhato uggacchati, kucchivirecanampi hoti, antānipi khaṇḍākhaṇḍāni
hutvā nikkhamanti. Lābhamacchariyena saṃghassa vā gaṇassa vā santake lābhe maccharāyitvā
puggalikaparibhogaṃ viya paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā
nibbattati. Sarīravaṇṇaguṇavaṇṇamaccharena pana pariyattidhammamacchariyena ca attanova
vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ na vaṇṇeti 3- "kiṃ vaṇṇo eso"ti taṃ taṃ dosaṃ vadanto
pariyattiñca 4- kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgo ca hoti.
@Footnote: 1 Sī.,Ma. pare na jānantūti na icchanti  2 cha.Ma. dhammamaccharī nāma hoti
@3 cha.Ma. paresaṃ vaṇṇe  4 cha.Ma. pariyattidhammañca
    Api ca āvāsamacchariyena lohagehe paccati, kulamacchariyena appalābho hoti,
lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati, vaṇṇamacchariyena bhave 1- nibbattassa vaṇṇo
nāma na hoti, dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. 2-
    Maccharāyanakavasena macchariyaṃ. Maccharāyanākāro maccharāyanā. Maccherena ayitassa
maccherasamaṅgino bhāvo maccharāyitattaṃ. "mayhameva hontu, mā aññassā"ti sabbāpi
attano sampattiyo byāpetuṃ na icchatīti viviccho, vivicchassa bhāvo vevicchaṃ,
mudumacchariyassetaṃ nāmaṃ. Kadariyo vuccati anādaro, tassa bhāvo kadariyaṃ,
thaddhamacchariyassetaṃ nāmaṃ. Tena hi samannāgato puggalo parampi paresaṃ dadamānaṃ
nivāreti. Vuttampi cetaṃ:-
               "kadariyo pāpasaṅkappo  micchādiṭṭhianādaro
               dadamānaṃ nivāreti      yācamānāna bhojanan"ti. 3-
    Yācake disvā kaṭukabhāvena cittaṃ añcati saṅkocetīti kaṭukañcuko, tassa bhāvo
kaṭukañcukatā. 4- Aparo nayo:- kaṭukaṃ 5- vuccati kaṭacchuggāho. Samatittikapuṇṇāya
hi ukkhaliyā bhattaṃ gaṇhanto sabbato bhāgena saṅkuṭikena 6- bhattakaṭacchunā 7-
gaṇhāti pūretvā gahetuṃ na sakkoti, evaṃ maccharipuggalassa cittaṃ saṅkucati, tasmiṃ
saṅkucite kāyopissa 8- tatheva saṅkucati paṭikuṭati paṭinivaṭṭati na sampasārīyatīti
maccheraṃ "kaṭukañcukatā"ti vuttaṃ.
    Aggahitattaṃ cittassāti paresaṃ upakārakaraṇe dānādinā ākārena yathā
na sampasārīyati, evaṃ āvaritvā gahitabhāvo cittassa. Yasmā pana maccharī puggalo
attano santakaṃ paresaṃ adātukāmo hoti, parasantakaṃ gaṇhitukāmo. Tasmā "idaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. bhave bhave  2 cha.Ma. nibbattatīti  3 saṃ.sa. 15/132/115  4 ka. kaṭukañcakatā
@5 cha.Ma. kaṭukañcukatā  6 Sī. saṅkucitena, cha.Ma. saṅkuṭitena  7 cha.Ma. aggakaṭacchunā
@8 cha.Ma. kāyopi
Macchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassā"ti pavattivasenassa attasampattinigūhanalakkhaṇatā,
parasampattiggahaṇalakkhaṇatā ca veditabbā.
    Khandhamacchariyampi macchariyanti attano pañcakkhandhasaṅkhātaṃ upapattibhavaṃ aññehi
asādhāraṇaṃ "macchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassā"ti pavattaṃ macchariyaṃ khandhamacchariyaṃ
nāma. Dhātuāyatanamacchariyesupi eseva nayo. Gāhoti gāhanicchayavasena gahaṇaṃ.
Avadaññutāyāti sabbaññubuddhānampi kathitaṃ ajānanabhāvena. Yācakānaṃ adadamāno
hi tehi kathitaṃ na jānāti nāma. Janā pamattāti sativippavāsā janā. Vacananti saṅkhepakathanaṃ.
Byapathanti 1- vitthāravacanaṃ. Desananti upamaṃ dassetvā atthasandassanavacanaṃ.
Anusiṭṭhinti punappunaṃ sallakkhāpanavacanaṃ. 2- Atha vā dassetvā kathanaṃ vacanaṃ nāma.
Gaṇhāpetvā kathanaṃ byapathaṃ nāma. Atthaṃ dassetvā 3- kathanaṃ desanaṃ nāma. Padato
dassetvā 4- kathanaṃ anusiṭṭhi nāma. 5- Atha vā parittāsadukkhaṃ 6-  nāsetvā kathanaṃ
vacanaṃ nāma. Pariḷāhadukkhaṃ nāsetvā kathanaṃ byapathaṃ nāma. Apāyadukkhaṃ nāsetvā kathanaṃ
desanaṃ nāma. Bhavadukkhaṃ nāsetvā kathanaṃ anusiṭṭhi nāma. Atha vā dukkhasaccapariññā-
paṭivedhayuttaṃ vacanaṃ. Samudayasaccapahānapaṭivedhayuttaṃ byapathaṃ. Nirodhasaccasacchikiriya-
paṭivedhayuttaṃ desanaṃ. Maggasaccabhāvanāpaṭivedhayuttaṃ anusiṭṭhīti evamādinā nayena eke
vaṇṇayanti.
    Na sussusantīti na suṇanti. Na sotaṃ odahantīti savanatthaṃ kaṇṇasotaṃ
na ṭhapenti. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti jānanatthaṃ cittaṃ na patiṭṭhapenti.
Anassavāti ovādaṃ asuṇamānā. Avacanakarāti suṇamānāpi vacanaṃ na karontīti
avacanakaRā. Paṭilomavuttinoti paṭāṇī 7- hutvā pavattanakā. Aññeneva mukhaṃ karontīti
karontāpi mukhaṃ na dentīti attho.
@Footnote: 1 cha.Ma. byappathanti. evamuparipi  2 cha.Ma. saṃlakkhāpanavacanaṃ  3 cha.Ma. tosetvā  4 cha.Ma.
@padassetvā  5 Sī. tosetvā kathanaṃ desanaṃ nāma  6 cha.Ma. paritāpadukkhaṃ  7 Sī.
@paṭilomāni
    Visameti kāyasucaritādisammatassa samassa paṭipakkhattā visamaṃ, tasmiṃ visame.
Niviṭṭhāti paviṭṭhā  dunnīhaRā. Kāyakammeti kāyato pavatte, kāyena vā pavatte
kāyakamme. Vacīkammādīsupi eseva nayo.
    Tattha kāyakammavacīkammamanokammāni duccaritavasena vibhattāti ñātabbaṃ. Ayaṃ tāvettha
sādhāraṇapadavaṇṇanā, asādhāraṇesu pana pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti
vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ
pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ
aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu
pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? payogamahantatāya.
Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo,
mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya
appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.
    Tassa pañca sambhārā honti:- pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittaṃ upakkamo
tena maraṇanti. Chappayogā:- sāhatthiko āṇattiko nissaggiyo thāvaro vijjāmayo
iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne atipapañco hoti, tasmā naṃ na
vitthāressāma. Aññañca evarūpaṃ, atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ 1-
oloketvā gahetabbaṃ.
    Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parassa haraṇaṃ theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti. Tattha
adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo
ca hoti, tasmiṃ pana 2- parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā
theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake vatthusmiṃ
@Footnote: 1 dī.A. 1/68  2 tasmiṃ (dī.A. 1/69)
Appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati
guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato
hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.
    Tassa pañca sambhārā honti:- parapariggahitaṃ parapariggahitasaññitā theyyacittaṃ
upakkamo tena haraṇanti. Chappayogā sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ
theyyāvahāro pasayhāvahāro paṭicchannāvahāro parikappāvahāro kusāvahāroti
imesaṃ pañcannaṃ avahārānaṃ vasena pavattāti 1- ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana
samantapāsādikāyaṃ vutto.
    Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu. Micchācāroti
ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammasevanādhippāyena kāyadvārappavattā
agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro.
    Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā
bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā sārakkhā
saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī
odapattakinī obhaṭacumbaṭā 2- dāsī ca bhariyā ca kammakārī ca bhariyā ca dhajāhaṭā
muhuttikāti imā dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ
sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā,
idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma.
    So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo,
sīlādīguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā:- agamanīyavatthu tasmiṃ
sevanacittaṃ sevanappayogo maggena maggapaṭipatti adhivāsananti. Eko payogo
sāhatthiko eva.
@Footnote: 1 cha.Ma. pavattanti  2 cha.Ma. obhatacumbaṭakā
    Musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyappayogo vā.
Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.
Aparo nayo:- musāti abhūtamatacchaṃ vatthu. Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ.
Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā
musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo.
Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya "natthī"tiādinayappavatto
appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ
appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hassādhippāyena 1- "ajja gāme telaṃ nadī
maññe sandatī"ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā
nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo.
    Tassa cattāro sambhārā honti:- atathaṃ vatthu visaṃvādanacittaṃ tajjo vāyāmo
parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So ca kāyena vā
kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya
paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyāsamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyeva 2- musāvādakammunā bajjhati.
    Pisuṇāvācātiādīsu 3- yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano
piyabhāvaṃ parassa ca pesuññabhāvaṃ 4- karoti, sā pisuṇāvācā. Yāya pana attānampi
parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā neva kaṇṇasukhā na hadayasukhā, 5-
ayaṃ pharusavācā. 6- Yena samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāPo. Tesaṃ mūlabhūtāpi
cetanā pisuṇavācādināmameva labhati, sā eva idha adhippetāti.
    Tattha saṅkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā
kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇāvācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya
appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.
@Footnote: 1 cha.Ma. hasādhippāyena  2 cha.Ma. kiriyasamuṭṭhāpikā cetanākkhaṇeyeva  3 cha.Ma. pisuṇavācā.
@evamuparipi  4 Sī. piyasuññabhāvaṃ, cha.Ma. suññabhāvaṃ  5 cha.Ma. hadayaṅgamā  6 Sī. pharusā
@vācā. evamuparipi
    Tassā cattāro sambhārā honti:- bhinditabbo paro "iti ime nānā
bhavissanti vinā bhavissantī"ti bhedapurekkhāratā vā, "iti ahaṃ piyo bhavissāmi
vissāsiko"ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti.
    Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā.
Mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci
puttake evampi vadanti "corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ 1- karontū"ti, uppalapattampi
ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ
vadanti "kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne"ti. Atha ca nesaṃ
āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ
vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa "imaṃ sukhaṃ sayāpethā"ti
vacanaṃ apharusavācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusavācāva, sā yaṃ sandhāya
pavattitā. Tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā
tayo sambhārā:- akkositabbo paro kupitacittaṃ akkosananti.
    Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāPo. 2-
Samphaṃ niratthakaṃ palapati etenāti katvā. 2- So āsevanamandatāya appasāvajjo,
āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā honti:- bhāratayuddhasītāharaṇādi-
niratthakakathāpurekkhāratā tathārūpīkathākathanañcāti.
    Abhijjhāyatīti abhijjhā, parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho.
Sā "aho vata idaṃ mamassā"ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā. Adinnādānaṃ
viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā honti:- parabhaṇḍaṃ
attano pariṇāmanañca. 3- Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo
hoti, yāva "aho vatidaṃ mamassā"ti attano na pariṇāmeti.
@Footnote: 1 khaṇḍākhaṇḍaṃ (dī.A. 1/73)  2-2 cha.Ma. ime pāṭhā na dissanti  3 cha.Ma.
@pariṇāmanañcāti
    Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo, so paravināsāya manopadosalakkhaṇo. Pharusavācā
viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā honti:- parasatto ca tassa
ca vināsacintā. 1- Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo
hoti, yāva "aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā"ti tassa vināsaṃ na cinteti.
    Yathābhuccaggahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā "natthi
dinnan"tiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā
mahāsāvajjā ca.
    Saññī. Asaññī. Nevasaññīnāsaññī bhavissāmāti rūpādivasena kaṅkhanti. Bhavissāma nu
kho mayantiādinā attānaṃ kaṅkhanti. Tattha bhavissāma nu kho. Na nu kho bhavissāmāti
tassa sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attānaṃ vijjamānatañca
avijjamānatañca kaṅkhanti. Kiṃ nu kho bhavissāmāti jātiliṅgupapattiyo nissāya
"khattiyā nu kho bhavissāma. Brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ
aññatarā"ti kaṅkhanti. Kathaṃ nu kho bhavissāmāti saṇṭhānākāraṃ nissāya
"dīghā nu kho bhavissāma. Rassaodātakaṇhapamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññatarā"ti
kaṅkhanti. Keci pana "issaranimmānādīni nissāya `kena nu kho kāraṇena bhavissāmā'ti
hetuto kaṅkhantī"ti vadanti. Kiṃ hutvā kiṃ bhavissāma nu kho mayanti jātiādīni
nissāya "khattiyā hutvā nu kho brāhmaṇā bhavissāma .pe. Devā hutvā
manussā"ti attano paramparaṃ kaṅkhanti. Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṃ.
    [10] Yasmā etadeva tasmā hi sikkhetha .pe. Āhu dhīrāti. Tattha sikkhethāti
tisso sikkhā āvajjeyya. Idhevāti imasmiṃyeva sāsane. Tattha ca sikkhitabbāti
sikkhā. Tissoti gaṇanaparicchedo. Adhisīlasikkhāti adhikaṃ uttamaṃ sīlanti adhisīlaṃ,
adhisīlañca taṃ sikkhātabbato 2- sikkhā cāti adhisīlasikkhā. Eseva nayo
adhicittapaññāsu. 3-
@Footnote: 1 cha.Ma. vināsacintāti  2 cha.Ma. sikkhitabbaṭṭhena  3 cha.Ma. esa nayo
@adhicittaadhipaññāsikkhāsu
    Katamaṃ panettha sīlaṃ, katamaṃ adhisīlaṃ, katamaṃ cittaṃ, katamaṃ adhicittaṃ, katamā
paññā, katamā adhipaññāti? vuccate:- pañcaṅgadasaṅgasīlaṃ tāva sīlameva. Taṃ
hi buddhe uppannepi anuppannepi loke pavattati. Uppanne buddhe tasmiṃ sīle
buddhāpi sāvakāpi mahājanaṃ samādapenti, anuppanne buddhe paccekabuddhā ca
kammavādino dhammikasamaṇabrāhmaṇā ca cakkavatti ca mahārājā 1- mahābodhisattā
ca samādapenti, sāmampi paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā samādiyanti. Te taṃ kusaladhammaṃ
paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhonti.
    Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pana "adhisīlan"ti vuccati. Taṃ hi sūriyo viya pajjotānaṃ
sineru viya pabbatānaṃ sabbalokiyasīlānaṃ adhikañceva uttamañca, buddhuppāde eva
pavattati, na vinā buddhuppādā. Na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā añño satto
ṭhapetuṃ sakkoti. Buddhā eva pana sabbaso kāyavacīdvāraajjhācārasotaṃ chinditvā
tassa tassa vītikkamassa anucchavikaṃ taṃ sīlasaṃvaraṃ paññapentīti. Pātimokkhasaṃvaratopi
ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ.
    Kāmāvacarāni pana aṭṭhakusalacittāni lokiyāni aṭṭhasamāpatticittāni ca ekajjhaṃ
katvā cittamevāti veditabbāni. Buddhuppādānuppāde cassa pavatti, samādapanaṃ
samādānañca sīle vuttanayeneva veditabbaṃ.
    Vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ pana "adhicittan"ti vuccati. Taṃ hi adhisīlaṃ
viya sīlānaṃ, sabbalokiyacittānaṃ adhikañceva uttamañca, buddhuppāde eva ca hoti,
na vinā buddhuppādā. Tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ.
    "atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhan"tiādinayappavattaṃ 2- pana kammassakatāñāṇaṃ paññā.
Sā hi buddhe uppannepi anuppannepi loke pavattati. Uppanne buddhe tassā
@Footnote: 1 cha.Ma. mahārājāno. evamuparipi  2 Ma.Ma. 13/94/70-71
Paññāya buddhāpi sāvakāpi mahājanaṃ samādapenti, anuppanne buddhe paccekabuddhā
ca kammavādino ca dhammikasamaṇabrāhmaṇā ca cakkavatti ca mahārājā mahābodhisattā
ca samādapenti, sāmampi paṇḍitā sattā samādiyanti. Tathā hi aṅkuro dasavassasahassāni
mahādānaṃ adāsi. Velāmo vessantaro aññe ca bahū paṇḍitamanussā mahādānāni
adaṃsu. Te taṃ kusaladhammaṃ paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhaviṃsu.
    Tilakkhaṇākāraparicchedakaṃ pana vipassanāñāṇaṃ "adhipaññā"ti vuccati. Sā
hi adhisīlaadhicittāni viya sīlacittānaṃ, sabbalokiyapaññānaṃ adhikā ceva uttamā
ca, na ca vinā buddhuppādā loke pavattati. Tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā.
    Idāni ekekaṃ dassento "katamā adhisīlasikkhā:- idha bhikkhu sīlavā hoti,
pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatītiādimāha. Idhāti vacanaṃ pubbabhāgakaraṇīyasampadāya
sampannassa sabbappakārasīlaparipūrakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpanaṃ,
aññasāsanassa ca tathābhāvapaṭisedhanaṃ. Vuttañhetaṃ "idheva bhikkhave samaṇo .pe. Suññā
parappavādā samaṇebhi aññehī"ti. 1- Bhikkhūti tassa sīlassa paripūrakassa puggalassa
paridīpanaṃ. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti idamassa pātimokkhasaṃvare patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ.
Viharatīti idamassa tadanurūpavihārasamaṅgībhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti idamassa
pātimokkhasaṃvarassa upakārakadhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti idamassa
pātimokkhato acavanadhammatāparidīpanaṃ. Samādāyāti idamassa sikkhāpadānaṃ anavasesato
ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti idamassa sikkhāya samaṅgībhāvaparidīpanaṃ. Sikkhāpadesūti
idamassa sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ.
    Tattha bhikkhūti saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu. Sīlamassa atthīti sīlavā. Kiṃ
ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? samādānaṃ 2- vā, kāyakammādīnaṃ
susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā, kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhāvasena
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/139/98  2 cha.Ma. samādhānaṃ
Ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti.
Aññe pana "adhisevanaṭṭhena ācāraṭṭhena sīlanaṭṭhena siraṭṭhena sītalaṭṭhena sivaṭṭhena
sīlan"ti vaṇṇayanti.
               Sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassa      bhinnassāpi anekadhā
               sanidassanattaṃ rūpassa     yathā bhinnassanekadhā.
    Yathā hi nīlapītādibhedena anekadhā bhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ
lakkhaṇaṃ nīlādibhedena bhinnassāpi sanidassanabhāvānatikkamanato. Tathā sīlassa
cetanādibhedena anekadhā bhinnassāpi yadetaṃ kāyakammādīnaṃ samādānavasena, 1-
kusalānañca dhammānaṃ patiṭṭhāvasena vuttaṃ sīlanaṃ, tadeva lakkhaṇaṃ cetanādibhedena
bhinnassāpi samādānapatiṭṭhābhāvānatikkamanato. 2- Evaṃ lakkhaṇassa panassa:-
               dussīlyaviddhaṃsanatā      anavajjaguṇo tathā
               kiccasampattiatthena     raso nāma pavuccati.
    Tasmā idaṃ sīlaṃ nāma kiccaṭṭhena rasena pana 3- dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ,
sampattiatthena rasena anavajjaguṇarasanti 4- veditabbaṃ.
               Soceyyapaccupaṭṭhānaṃ    tayidaṃ tassa viññubhi
               ottappañca hirī ceva   padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ.
    Tañhidaṃ sīlaṃ "kāyasocyeyaṃ vacīsoceyyaṃ manosoceyyan"ti evaṃ
vuttasoceyyapaccupaṭṭhānaṃ, soceyyabhāvena paccupaṭṭhāti gaṇanabhāvaṃ gacchati.
Hirottappañca pana tassa viññūhi padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ, āsannakāraṇanti attho.
Hirottappe hi sati sīlaṃ uppajjati ceva tiṭṭhati ca, asati neva uppajjati ceva na
tiṭṭhati
@Footnote: 1 cha.Ma. samādhānavasena  2 cha.Ma. samādhāna...  3 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati  4 cha.Ma.
@anavajjarasanti
Cāti evaṃvidhena sīlena sīlavā hoti. Etaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā
viramantassa, vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanādayo dhammā veditabbā. Vuttañhetaṃ
paṭisambhidāyaṃ 1- "kiṃ sīlanti, cetanā sīlaṃ cetasikaṃ sīlaṃ saṃvaro sīlaṃ avītikkamo
sīlan"ti.
    Tattha cetanāsīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa
cetanā. Cetasikasīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi viramantassa virati. Api ca cetanāsīlaṃ
nāma pāṇātipātādīni pajahantassa sattakammapathacetanā. Cetasikasīlaṃ nāma "abhijjhaṃ
loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharatī"tiādinā 2- nayena saṃyuttamahāvagge 3-
vuttā anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhidhammā. Saṃvaro sīlanti ettha pañcavidhena
saṃvaro veditabbo. Pātimokkhasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti.
Tassa nānākaraṇaṃ upari āvibhavissati. Avītikkamo sīlanti samādinnasīlassa
kāyikavācasiko avītikkamo. Ettha ca saṃvarasīlaṃ, avītikkamasīlanti idameva
nippariyāyato sīlaṃ. Cetanāsīlaṃ, cetasikasīlanti pariyāyato sīlanti veditabbaṃ.
    Pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ. Taṃ hi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti
āpāyikādīhi dukkhehi, tasmā "pātimokkhan"ti vuttaṃ.  pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti
pātimokkhasaṃvarena 4- samannāgato. Ācāragocarasampannoti ācārena ca 5- gocarena ca
sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti
bhayadasSī. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhati sikkhāpadesūti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ
samādiyitvā sikkhati. Api ca samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃ kiñci sikkhāpadesu
sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṃ kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā, taṃ sabbaṃ samādāya sikkhati.
    Khuddako sīlakkhandhoti saṅghādisesādisāvaseso sīlakkhandho. Mahantoti
pārājikādiniravaseso. Yasmā pana pātimokkhasīlena bhikkhu sāsane patiṭṭhāti nāma,
@Footnote: 1 khu.paṭi. 31/39/46  2 dī.Sī. 9/217/72  3 saṃ.mahā. 19/8/7
@4 cha.Ma. pātimokkhalaṃvarasīlena  5 cha.Ma. ceva
Tasmā taṃ "patiṭṭhā"ti vuttaṃ. Patiṭṭhahati vā ettha bhikkhu, kusaladhammā eva
vā ettha patiṭṭhahantīti patiṭṭhā. Ayamattho "sīle patiṭṭhāya naro sapañño"ti 1-
ca, "patiṭṭhā 2- mahārāja sīlaṃ sabbesaṃ kusalānaṃ dhammānan"ti ca, "sīle patiṭṭhitassa 3-
kho mahārāja .pe. Sabbe kusalā dhammā na parihāyantī"ti ca ādisuttavasena
veditabbo.
    Tadetaṃ pubbuppattiatthena ādi. Vuttampi cetaṃ "tasmātiha tvaṃ uttiya
ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ
diṭṭhi ca ujukā"ti. 4- Yathā hi nagaravaḍḍhakī nagaraṃ māpetukāmo paṭhamaṃ nagaraṭṭhānaṃ sodheti,
tato aparabhāge vīthicatukkasiṅghāṭakādiparicchedena vibhajitvāva nagaraṃ māpeti. Evameva
yogāvacaro ādito sīlaṃ visodheti, tato aparabhāge samādhivipassanā maggaphalanibbānāni
sacchikaroti. Yathā vā pana rajako paṭhamaṃ tīhi khārehi vatthaṃ dhovitvā parisuddhe
vatthe yadicchakaṃ raṅgajātaṃ upaneti, yathā vā pana cheko cittakāro rūpaṃ likhitukāmo
āditova bhittiparikammaṃ karoti, tato aparabhāge rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Evameva yogāvacaro
āditova sīlaṃ visodhetvā aparabhāge samathavipassanādayo dhamme sacchikaroti. Tasmā
sīlaṃ "ādī"ti vuttaṃ.
    Tadetaṃ caraṇasarikkhatāya caraṇaṃ. Caraṇāti hi pādā vuccanti. Yathā hi chinnacaraṇassa
purisassa disaṅgamanābhisaṅkhāro na jāyati, paripuṇṇapādasseva jāyati, evameva
yassa sīlaṃ bhinnaṃ hoti khaṇḍaṃ aparipuṇṇaṃ, tassa nibbānagamanāya ñāṇagamanaṃ
na sampajjati. Yassa pana taṃ abhinnaṃ hoti akhaṇḍaṃ paripuṇṇaṃ, tassa nibbānagamanāya
ñāṇagamanaṃ sampajjati. Tasmā sīlaṃ "caraṇan"ti vuttaṃ.
    Tadeva 5- saṃyamanavasena saṃyamo. Saṃvaraṇavasena saṃvaroti ubhayenāpi sīlasaṃyamo ceva
sīlasaṃvaro ca kathito. Vacanattho panettha saṃyameti vītikkamavipphandanaṃ, puggalaṃ vā
@Footnote: 1 saṃ.sa. 15/23,192/16,198  2 cha.Ma. patiṭṭhānalakkhaṇaṃ  3 cha.Ma. patiṭṭhito
@4 saṃ.mahā. 19/382/144  5 cha.Ma. tadetaṃ
Saṃyameti vītikkamavasena tassa vipphandituṃ na detīti saṃyamo. Vītikkamasaṃyamavasena
dvāraṃ 1- saṃvarati pidahatīti saṃvaro.
    Mokkhanti uttamaṃ mukhabhūtaṃ vā. Yathā hi sattānaṃ catubbidho āhāro mukhena
pavisitvā aṅgamaṅgāni pharati, evaṃ yoginopi catubhūmakakusalaṃ sīlamukhena pavisitvā
atthasiddhiṃ sampādeti. Tena "mokkhan"ti. Pamukhe sādhūti pāmokkhaṃ, pubbaṅgamaṃ
seṭṭhaṃ padhānanti attho. Kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyāti catubhūmakakusalānaṃ paṭilābhatthāya
pāmokkhaṃ pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti veditabbaṃ.
    Vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apasakkitvā. 2- Yo
panāyamettha evakāro, so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā
tasmiṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa
paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti. Kathaṃ? "vivicceva
kāmehī"ti evaṃ hi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati, nūnimassa jhānassa kāmā
paṭipakkhabhūtā, yesu sati idaṃ nappavattati andhakāre sati padīpo 3- viya, tesaṃ
pariccāgeneva cassa adhigamo hoti orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva. Tasmā niyamaṃ
karotīti.
    Tattha siyā "kasmā panesa pubbapadeyeva vutto, na uttarapade, kiṃ akusalehi
dhammehi aviviccāpi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyyā"ti? na kho panetaṃ evaṃ
daṭṭhabbaṃ. Tannissaraṇato hi pubbapade eva esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato
hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha "kāmānametaṃ
nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamman"ti. 4- Uttarapadepi pana yathā "idheva bhikkhave paṭhamo
samaṇo, idha dutiyo samaṇo"ti 5- ettha evakāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo.
@Footnote: 1 cha.Ma. vītikkamassa pavesanadvāraṃ  2 cha.Ma. apakkamitvā  3 cha.Ma. padīpobhāso
@4 khu.iti. 25/72/286  5 Ma.mū. 12/139/98
Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ
upasampajja viharituṃ. Tasmā vivicceva kāmehi, vivicceva akusalehi dhammehīti evaṃ
padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena
1- tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇavivekā cittakāyaupadhivivekā ca 1-
saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi pubbabhāge kāyavivekacittavivekavikkhambhanavivekā daṭṭhabbā.
Lokuttaramaggakkhaṇe kāyavivekacittavivekasamucchedavivekanissaraṇavivekā daṭṭhabbā. 2-
    Kāmehīti iminā pana padena ye ca idha "katame vatthukāmā manāpikā
rūpā"tiādinā nayena vatthukāmā vuttā, ye ca idheva vibhaṅge "../../bdpicture/chando kāmo
rāgo kāmo chandarāgo kāmo saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo
kāmo"ti evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitā icceva daṭṭhabbā.
Evaṃ hi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati. Tena
kāyaviveko vutto hoti.
    Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho
yujjati. Tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato
eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho
vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena
saṅkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṅkilesappahānaṃ. Paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo,
dutiyena bālabhāvassa. Paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ 3- vibhāvitaṃ hotīti
viññātabbaṃ. 4- Esa tāva nayo "kāmehī"ti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.
    Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekbhedo kāmacchandova
"kāmo"ti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi samāno "tattha katamo kāmacchando,
kāmo"tiādinā 5- nayena vibhaṅge jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto.
@Footnote: 1-1 cha.Ma. tadaṅgavivekādayo kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā  2 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na
@dissati  3 Sī. āsayasodhanaṃ  4 cha.Ma. ñātabbaṃ  5 abhi.vi. 35/564/310
Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato
cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ. Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve
vijjamāne "tattha katame akusalā dhammā, kāmacchando"tiādinā nayena vibhaṅge 1-
uparijjhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato 2- nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni
hi jhānaṅgānaṃ paccanīkāni, tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni, viddhaṃsakāni vighātakānīti
vuttaṃ hoti. Tathā hi "samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko
thīnamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyā"ti piṭake vuttaṃ.
    Evamettha vivicceva kāmehīti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto
hoti, vivicca akusalehi dhammehīti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ aggahitaggahaṇena
pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ. Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu
pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ.
Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyagantha-
kāmarāgasaññojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaññojanānaṃ. Paṭhamena
ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Api ca paṭhamena
lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ
vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo.
    Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ
"savitakkaṃ savicāran"tiādi vuttaṃ. Tattha ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo
vitakko, ārammaṇānumajjanalakkhaṇo vicāro. Santepi ca nesaṃ katthaci aviyoge
oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇḍābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto
vitakko, sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇḍānuravo viya anuppabandho vicāro.
Vipphāravā cettha vitakko paṭhamuppattikāle paripphandanabhūto cittassa, ākāse
@Footnote: 1 abhi.vi. 35/564/310  2 uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato (abhi.A. 1/217)
Uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya, padumābhimukhapāto viya ca
gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhūto 1- cittassa,
ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya, paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa
bhamarassa padumassa uparibhāge.
    Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ pana "ākāsena 2- gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ
gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena
pavatto vitakko, vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena
pavatto vicāro"ti vuttaṃ. Taṃ anuppabandhena pavattiyaṃ yujjati. So pana nesaṃ viseso
paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti. Api ca malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ
gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena 3- parimajjantassa daḷhaggahaṇahattho
viya vitakko. Parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ
bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko. Ito cito ca saṃsaraṇahattho 4-
viya vicāro. Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirumbhitvā 5- ṭhitakaṇṭako viya
abhiniropano vitakko. Bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjamāno vicāro. Iti iminā
ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena ca phalena cāti
idaṃ jhānaṃ "savitakkaṃ savicāran"ti vuccati.
    Vivekajanti ettha vivitti viveko, nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko,
nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke
jātanti vivekajaṃ. Pītisukhanti ettha pīṇayatīti pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇā. Sā panesā
khuddakāpīti 6- khaṇikāpīti okkantikāpīti ubbeṅgāpīti pharaṇāpītīti pañcavidhā
hoti.
@Footnote: 1 cha.Ma....bhāvo  2 cha.Ma. ākāse  3 Sī. cuṇṇatelaṇḍupakena
@4 Sī.,cha.Ma. sañcaraṇahattho  5 Ma. sannirujjhitvā  6 cha.Ma. khuddikāpīti. evamuparipi
    Tattha khuddakāpīti sarīre lomahaṃsanamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe
vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya, kāyaṃ okkamitvā
okkamitvā bhijjati. Ubbeṅgāpīti balavatī hoti, kāyaṃ uddhaggaṃ katvā
ākāse laṅghāpanappamāṇappattā.
    Pharaṇāpīti atibalavatī hoti. Tāya hi uppannāya sakalasarīraṃ pharitvā 1-
pūritavuṭṭhi 2- viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anupariphuṭaṃ hoti. Sā
panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti
kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca, passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī
duvidhampi sukhaṃ paripūreti kāyikañca cetasikañca, sukhaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ
gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti khaṇikasamādhiṃ upacārasamādhiṃ appanāsamādhinti. 3-
Tāsu yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇāpīti, ayaṃ
imasmiṃ atthe adhippetā pītīti.
    Itaraṃ pana sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Sukhanaṃ
vā sukhaṃ, suṭṭhu vā khādati khaṇati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ, somanassavedanāyetaṃ
nāmaṃ. Taṃ sātalakkhaṇaṃ. Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi
pīti, paṭiladdhārammaṇarasānubhavanaṃ 4- sukhaṃ. Yattha pīti, tattha sukhaṃ, yattha sukhaṃ,
tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti, vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ.
Kantārakhinnassa vanantodakadassanasavanesu viya pīti, vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya
sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti ayañca
pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ "pītisukhan"ti
vuccati.
@Footnote: 1 Sī.,cha.Ma. dhamitvā  2 Sī.,cha.Ma. pūritavatthi
@3 cha.Ma. appanāsamādhiñcāti  4 cha.Ma. paṭiladdharasānubhavanaṃ
    Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhaṃ assa
jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti evaṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ,
evaṃ pītisukhaṃ cettha vivekajameva hoti, tañcassa atthīti, 1- tasmā alopasamāsaṃ katvā
ekappadeneva "vivekajaṃ pītisukhan"tipi vattuṃ yujjati.
    Paṭhamanti gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, idaṃ paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ. Jhānanti
duvidhaṃ jhānaṃ ārammaṇūpanijjhānañca lakkhaṇūpanijjhānañcāti. Tattha aṭṭhasamāpattiyo
paṭhavīkasiṇādiārammaṇaṃ upanijjhāyantīti ārammaṇūpanijjhānanti saṅkhyaṃ gatā.
Vipassanāmaggaphalāni pana lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma. Tattha vipassanā aniccādilakkhaṇassa
upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Vipassanāya katakiccassa maggena ijjhanato maggo
lakkhaṇūpanijjhānaṃ, phalaṃ pana nirodhasaccaṃ tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ.
Tesu idha pubbabhāge ārammaṇūpanijjhānaṃ, lokuttaramaggakkhaṇe lakkhaṇūpanijjhānaṃ
adhippetaṃ. Tasmā ārammaṇūpanijjhānato ca lakkhaṇūpanijjhānato ca paccanīkajjhāpanato
ca jhānanti veditabbaṃ.
    Upasampajjāti upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā,
nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena iriyati,
vuttappakārajjhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyanaṃ vuttiṃ abhinipphādeti.
    Tampanetaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ,
dasalakkhaṇasampannaṃ. Tattha kāmacchando byāpādo thīnamiddhaṃ uddhaccakukkuccaṃ
vicikicchāti imesaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ pahānavasena pañcaṅgavippahīnatā veditabbā.
Na hi etesu appahīnesu jhānaṃ uppajjati. Tenassetāni pahānaṅgānīti vuccanti.
Kiñcāpi hi jhānakkhaṇe aññepi akusalā dhammā pahīyanti, tathāpi etāneva visesena
jhānantarāyakarāni. Kāmacchandena hi nānāvisayappalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe
@Footnote: 1 cha.Ma. atthi
Samādhiyati kāmacchandābhibhūtaṃ vā, taṃ na kāmadhātuppahānāya paṭipadaṃ paṭipajjati. Byāpādena
vā ārammaṇe paṭihaññamānaṃ na nirantaraṃ pavattati. Thīnamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ
hoti. Uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati. Vicikicchāya
upahataṃ jhānādhigamasādhikaṃ paṭipadaṃ na ārohati. Iti visesena jhānantarāyakarattā
etāneva pahānaṅgānīti vuttāni.
    Yasmā pana vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, vicāro anubandhati,
tehi avikkhepāya sampāditasaṃyogassa cetaso payogasampattisambhavā pīti pīṇanaṃ
sukhañca upabrūhanaṃ karoti. Athassa sesasampayuttadhammā 1- etehi
abhiniropanānubandhanapīṇanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā ekattārammaṇe samaṃ sammā
ca ādhiyanti. Tasmā vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pañcannaṃ
uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā veditabbā. Uppannesu hi etesu pañcasu jhānaṃ
uppannaṃ nāma hoti. Tenassa etāni pañcaṅgasamannāgatānīti vuccanti. Tasmā na
etehi samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ. Yathā pana aṅgamattavaseneva
caturaṅginī senā. Pañcaṅgikaṃ turiyaṃ. Aṭṭhaṅgiko ca maggoti vuccati. Evamidampi
aṅgamattavaseneva pañcaṅgikanti vā pañcaṅgasamannāgatanti vā vuccatīti veditabbaṃ.
    Etāni ca pañca aṅgāni kiñcāpi upacārakkhaṇepi atthi, atha kho upacāre
pakaticittato balavatarāni. Idha pana upacāratopi balavatarāni rūpāvacaralakkhaṇappattāni
nipphannāni. Ettha hi vitakko suvisadena ākārena ārammaṇe cittaṃ abhiniropayamāno
uppajjati. Vicāro ativiya ārammaṇaṃ anumajjamāno. Pītisukhaṃ sabhāvantampi kāyaṃ
pharamānaṃ. Tenāha "nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ
hotī"ti. 2- Cittekaggatāpi heṭṭhimamhi samuggapaṭale uparimaṃ samuggapaṭalaṃ viya
ārammaṇesu phusitā hutvā uppajjati, ayametesaṃ itarehi viseso. Tattha
cittekaggatā kiñcāpi
@Footnote: 1 atha naṃ sasesasampayuttadhammaṃ (visuddhi. 1/186)  2 dī.Sī. 9/227/75
"savitakkaṃ savicāran"ti imasmiṃ pāṭhe na niddiṭṭhā, tathāpi vibhaṅge 1- "jhānanti
vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatā"ti evaṃ vuttattā aṅgameva. Yena hi
adhippāyena bhagavatā uddeso kato, soyeva tena vibhaṅge pakāsitoti.
                            Tividhakalyāṇa
    tividhakalyāṇaṃ, dasalakkhaṇasampannanti ettha pana ādimajjhapariyosānavasena
tividhakalyāṇatā. Tesaṃyeva ca ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā
veditabbā. Tatrāyaṃ pāḷi:-
            paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, upekkhānubrūhanā majjhe,
       sampahaṃsanā pariyosānaṃ, paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa
       kati lakkhaṇāni? ādissa tīṇi lakkhaṇāni, yo tassa paripantho, tato
       cittaṃ visujjhati, visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati,
       paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Yañca paripanthato cittaṃ visujjhati,
       yañca visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, yañca paṭipannattā
       tattha cittaṃ pakkhandati. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa
       imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati "paṭhamaṃ jhānaṃ ādikalyāṇañceva
       hoti tilakkhaṇasampannañcā"ti.
            Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa kati
       lakkhaṇāni? majjhassa tīṇi lakkhaṇāni, visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, samatha-
       paṭipannaṃ ajjhupekkhati, ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Yañca visuddhaṃ cittaṃ
       ajjhupekkhati, yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekattupaṭṭhānaṃ
       ajjhupekkhati. Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa imāni
@Footnote: 1 abhi.vi. 35/566/310
       Tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati "paṭhamaṃ jhānaṃ majjhekalyāṇañceva hoti
       tilakkhaṇasampannañcā"ti.
              Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā, pariyosānaṃ, pariyosānassa kati
       lakkhaṇāni? pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni, tattha jātānaṃ dhammānaṃ
       anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarāsaṭṭhena sampahaṃsanā,
       tadupagavīriyāvahanaṭṭhena 1- sampahaṃsanā, āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā. Paṭhamassa
       jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni.
       Tena vuccati "paṭhamaṃ jhānaṃ pariyosānakalyāṇañceva hoti
       catulakkhaṇasampannañcā"ti. 2-
    "tatra paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro. Upekkhānubrūhanā nāma
appanā. Sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā"ti evameke vaṇṇayanti. Yasmā pana
"ekaggacittaṃ 3- paṭipadāvisuddhilakkhaṇañceva 4- hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca
sampahaṃsitan"ti 2- pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā antoappanāyameva āgamanavasena
paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ
anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā ca
veditabbā.
    Kathaṃ? yasmiṃ hi vāre appanā uppajjati, tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto
Kilesagaṇo tassa jhānassa paripantho, tato cittaṃ visujjhati. Visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ
hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati. Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto
appanāsamādhiyeva. Tadanantaraṃ pana purimaṃ cittaṃ ekasantatipariṇāmanayena tathattaṃ
upagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma, evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena
tattha pakkhandati nāma. Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākāranipphādikā paṭhamajjhānassa
uppādakkhaṇeyeva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā.
@Footnote: 1 Sī.,cha.Ma. tadupagavīriyavāhanaṭṭhena  2 khu.paṭi. 31/158/179
@3 Sī.,cha.Ma. ekattagataṃ cittaṃ  4 cha.Ma. paṭipadāvisuddhipakkhandañceva
    Evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ
akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvūpagamanena samathapaṭipannassa
puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathapaṭipannabhāvato
eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne
byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya
kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā.
    Ye panete evaṃ upekkhānubrūhitā 1- tattha jātā samādhipaññāsaṅkhātā
yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni
indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni,
yañcetaṃ sarūpagaṃ 2- tesaṃ anativattanaṃ ekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, 3- yā
cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṅkilesavodānesu
taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā
pariyodāpitattā nipphannāva tasmā "dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena
pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbā"ti vuttaṃ.
    Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā
samatikkamā, dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne
sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi, aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo, aññe
idha. Oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ
dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dassanatthaṃ "vitakkavicārānaṃ vūpasamā"ti evaṃ
vuttanti veditabbaṃ. Ajjhattanti idha niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, vibhaṅge pana
"ajjhattaṃ paccattan"ti ettakameva vuttaṃ. Yasmā niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā
attani jātaṃ, attano santāne nibbattanti ayamettha attho.
@Footnote: 1 cha.Ma. upekkhānubrūhite  2 cha.Ma. yañcesa tadupagaṃ  3 Sī.vattati
    Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ,
nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā
vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca ceto sampasādayati, tasmāpi "sampasādanan"ti vuttaṃ.
Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ
pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ.
    Tatrāyaṃ atthayojanā:- eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā
aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati.
Vitakkavicāravirahito vā eko asahāyo hutvā itipi vattati. 1- Atha vā
sampayuttadhamme udāyatīti udi, uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi
cāti ekodi, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ
dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa, na jīvassa.
Tasmā etaṃ "cetaso ekodibhāvan"ti vuttaṃ.
    Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi, atha
kasmā idameva "sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvan"ti vuttanti? vuccate:- aduṃ
hi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti,
tasmā satiyāpi saddhāya sampasādananti na vuttaṃ. Na suppasannattāyeva cettha
samādhipi na suṭṭhu pākaṭo, tasmā ekodibhāvantipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne
vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva
ca samādhipi pākaṭo. Tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ.
    Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ, etassa vā vitakko natthīti
avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Etthāha "nanu ca `vitakkavicārānaṃ vūpasamā'ti
imināpi ayamattho siddho, atha kasmā puna vuttaṃ `avitakkaṃ avicāran'ti "
@Footnote: 1 cha.Ma. vattuṃ vaṭṭati
Vuccate:- evameva, 1- siddhovāyamattho. Na panetaṃ tadatthadīpakaṃ, nanu avocumhā 2-
"oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ
samadhigamo hotīti dassanatthaṃ `vitakkavicārānaṃ vūpasamā'ti evaṃ vuttan"ti.
    Api ca vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālussiyassa. 3-
Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā,
na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ
vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni
viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca.
Na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva puna 4- "avitakkaṃ
avicāran"ti idaṃ vacanaṃ. Tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti.
    Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito, sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha
kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhijanti 5- vattabbataṃ
arahati, vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca. Tasmā imassa
vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva "samādhijan"ti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva.
    Dutiyanti gaṇanānupubbato 6- dutiyaṃ. Idaṃ dutiyaṃ uppannantipi dutiyaṃ.
    Pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā
samatikkamo vā. Ubhinnaṃ pana antarā casaddo sampiṇḍanattho, so vūpasamaṃ vā
sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti, tadā
pītiyā virāgā ca, kiñci bhiyyo vūpasamā cāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā
ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti, tasmā pītiyā jigucchanā ca samatikkamā
cāti 7- ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti, tadā pītiyā
@Footnote: 1 cha.Ma. evametaṃ  2 cha.Ma. avocumha  3 Ma. kilesakālusiyassa  4 cha.Ma. pana
@5 cha.Ma. samādhi "samādhī"ti  6 cha.Ma. gaṇanānupubbatā  7 Ma. vūpasamā cāti (abhi.A. 1/223)
Ca virāgā, kiñci bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamāti evaṃ yojanā veditabbā.
Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā pītiyā ca samatikkamā
vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo.
    Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa
maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. "vitakkavicārānaṃ vūpasamā"ti hi vutte
idaṃ paññāyati "nanu 1- vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassā"ti. Yathā ca tatiye
ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ "pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saññojanānaṃ
pahānāyā"ti 2- evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ 3- vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ
ussāhajananatthaṃ, 4- evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo
vuccamāno 5- vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tenāyamattho vutto "pītiyā ca samatikkamā
vitakkavicārānañca vūpasamā"ti.
    Upekkhako ca viharatīti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ passati,
apakkhapatitāva hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya
samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī "upekkhako"ti vuccati.
    Upekkhā pana dsavidhā hoti chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā
vīriyupekkhā saṅkhārupekkhā vedanupekkhā vipassanupekkhā tatramajjhattupekkhā
jhānupekkhā pārisuddhiupekkhāti.
    Tattha yā "idha bhikkhave bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti
na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno"ti 6- evamāgatā khīṇāsavassa
chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā
upekkhā, ayaṃ chaḷaṅgupekkhā nāma.
@Footnote: 1 cha.Ma. nūna  2 Ma.Ma. 13/132/106  3 Ma. pahāne vuccamāne, Sī. idaṃ lakkhaṇavantavasena
@kataṃ  4 cha.Ma. ussāhajanakaṃ  5 Ma. vūpasame vuccamāne  6 aṅ.chakka. 22/272/311 (syā)
    Yā pana "upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī"ti 1- evamāgatā
sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma.
    Yā pana "upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitan"ti 2- evamāgatā
sahajātānaṃ dhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma.
    Yā pana "kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasikarotī"ti 3- evamāgatā
anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vīriyupekkhā nāma.
    Yā pana "kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā
vipassanāvasena uppajjanti, aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, dasa
saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī"ti 4- evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhā
santiṭṭhanāgahaṇe 5- majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma.
    Yā pana "yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagatan"ti 6-
evamāgatā adukkhamasukhasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vedanupekkhā nāma.
    Yā pana "yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī"ti 7- evamāgatā
vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ vipassanupekkhā nāma.
    Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā,
ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma.
    Yā pana "upekkhako ca viharatī"ti 8- evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī
upekkhā, ayaṃ jhānupekkhā nāma.
    Yā pana "upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānan"ti 8- evamāgatā
sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ
pārisuddhiupekkhā nāma.
@Footnote: 1 dī.Sī. 9/556/246, Ma.mū. 12/77/51  2 Ma.Ma. 13/247/223  3 aṅ.tika. 20/103/250
@4 khu.paṭi. 31/57/66  5 Sī.,Ma. sanniṭṭhānagahaṇe  6 abhi.saṅ. 34/150/46
@7 Ma.u. 14/71/52, aṅ.sattaka. 23/55/78  8 abhi.saṅ. 34/163/51
    Tattha chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca
tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhiupekkhā ca atthato ekā,
tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo. Ekassāpi
sato sattassa kumārayuvattherasenāpatirājādivasena 1- bhedo viya, tasmā tāsu yattha
chaḷaṅgupekkhā, na tattha bojjhaṅgupekkhādayo. Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā,
na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā.
    Yathā cetāsaṃ atthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi.
Paññā eva hi esā, kiccavasena dvidhā bhinnā, yathā hi purisassa sāyaṃ
gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhāse 2- nipannaṃ
disvā "sappo nu kho no"ti avalokentassa sovattikattayaṃ 3- disvā nibbematikassa
"sappo na sappo"ti vicinane majjhattatā uppajjati, evameva yā āraddhavipassakassa
vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā
uppajjati, ayaṃ vipassanupekkhā. Yathā pana tassa purisassa ajapadena daṇḍena
gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā "kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā
aḍaṃsāpento muñceyyan"ti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti,
evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe
majjhattatā, ayaṃ saṅkhārupekkhā. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi
siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattatāsaṅkhātena kiccena dvidhā
bhinnāti. Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato
bhinnā evāti. Āha cettha:-
               "majjhattabrahmabojjhaṅga-  chaḷaṅgajjhānasuddhiyo
               vipassanā ca saṅkhāra-    vedanāvīriyaṃ iti
@Footnote: 1 Sī. kumārayuvarāja...  2 cha.Ma. thusakoṭṭhake  3 cha.Ma. sovatthikattayaṃ
               Vitthārato dasopekkhā   chamajjhattādito tato
               duve paññā tato dvīhi   catassova bhavantimā"ti.
    Iti imāsu upekkhāsu jhānupekkhā idha adhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā,
anābhogarasā, abyāpārapaccupaṭṭhānā, pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha:- "nanu
cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti, sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi. Tasmā
tatrāpi `upekkhako ca viharatī'ti evamayaṃ vattabbā siyā, sā kasmā na vuttā"ti.
Aparibyattakiccayogato. 1- Aparibyattaṃ hi tassā tattha kiccaṃ, vitakkādīhi
abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā
paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.
    Sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Iti
puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā,
ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ.
    Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi. Muṭṭhassatissa hi
asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā. Oḷārikattā pana
tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha
satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa
khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva
vuttaṃ. Kiñci bhiyyo:- yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno
punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītaṃ taṃ satisampajaññena 2-
arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā, sukhe vāpi sattā
sārajjanti. Idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena
@Footnote: 1 cha.Ma. aparibyattakiccato  2 Ma. apanītaṃ, taṃ satisampajaññārakkhena, cha. apanītampi
@satisampajaññārakkhena
Panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idaṃ
idheva vuttanti veditabbaṃ.
    Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino
sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi, evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ
sukhaṃ. Yaṃ vā taṃ vā nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena
rūpakāyo phuṭṭho, 1- kāyassa 2- phuṭṭhattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya,
tasmā etamatthaṃ dassento "sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī"ti āha.
    Idāni yantaṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu
yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti
paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti, pasaṃsantīti
adhippāyo. Kinti? upekkhako satimā sukhavihārīti. Taṃ tatiyajjhānaṃ upasampajja
viharatīti evamettha yojanā veditabbā.
    Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? pasaṃsārahato. Ayaṃ hi yasmā atimadhurasukhe
Sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhiyati. Yathā
ca pīti na uppajjati, evaṃ upaṭṭhitassatitāya satimā. Yasmā pana ariyakantaṃ
ariyajanasevitameva ca asaṅkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti, tasmā pasaṃsāraho
hoti. 3- Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsārahahetubhūte 4- guṇe
pakāsento "upekkhako satimā sukhavihārī"ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ. Tatiyanti
gaṇanānupubbato tatiyaṃ, idaṃ tatiyaṃ uppannantipi tatiyaṃ.
    Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā.
Pubbevāti tañca kho pubbeva, na catutthajjhānakkhaṇe. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti
cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā, pahānā
icceva vuttaṃ hoti.
@Footnote: 1 cha.Ma. phuṭo. evamuparipi  2 cha.Ma. yassa  3 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati
@4 cha.Ma. pasaṃsāhetubhūte
    Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti? catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassaṃ hi
catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati, dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyānaṃ
upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ, indriyavibhaṅge pana
indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ
veditabbaṃ.
    Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā "kattha
cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha bhikkhave bhikkhu vivicceva
kāmehi .pe. Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ
aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ. Sukhindriyaṃ.
Somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha bhikkhave bhikkhu sukhassa ca pahānā .pe.
Catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Etthuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ
nirujjhatī"ti 1- evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti. Atisayanirodhattā. Atisayanirodho
hi nesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva. Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho.
    Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānūpacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa
ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, nattheva 2-
antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti, paṭipakkhena
avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti,
sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ, paṭipakkhena vihatattā.
Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānūpacāre pahīnassāpi 3- domanassindriyassa yasmā etaṃ
vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve ca
neva uppajjati. Yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāve. Appahīnāyeva ca
dutiyajjhānūpacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti, appahīnapaccayattā. 4-
Na tveva dutiyajjhāne, pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānūpacāre pahīnassāpi
sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa siyā uppatti, na tveva
tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa
@Footnote: 1 saṃ.mahā. 19/510/188  2 cha.Ma. na tveva  3 Ma. pahīnassa  4 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati
Paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānūpacāre pahīnassāpi
somanassindriyassa āsannattā, appanāpattāya upekkhāya abhāvena sammā
anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca
"etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī"ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ
katanti.
    Etthāha:- "athevaṃ tassa tassa jhānassupacāre pahīnāpi etā vedanā
idha kasmā samāharī"ti 1-? sukhaggahaṇatthaṃ. Yā hi ayaṃ adukkhamasukhanti ettha
adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā dubbiññeyyā, na sakkā sukhena gahetuṃ,
tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā vā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa
goṇassa gahaṇatthaṃ 2- gopo ekasmiṃ vaje sabbā 3- gāvo samāharati, athekekaṃ
nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ "ayaṃ so gaṇhatha nan"ti tampi gāhāpeti, evameva
bhagavā sukhaggahaṇatthaṃ sabbā etā samāharīti. Evaṃ hi samāhaṭā etā dassetvā
"yaṃ neva sukhaṃ, na dukkhaṃ, na somanassaṃ, na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhā vedanā"ti
sakkā hoti esā gāhayituṃ.
    Api ca adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti
veditabbā. Sukhadukkhappahānādayo 4- hi tassā paccayā. Yathāha:- "cattāro kho
āvuso paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso bhikkhu sukhassa
ca pahānā .pe. Catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ime kho āvuso cattāro
paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā"ti. 5- Yathā vā aññattha pahīnāpi
sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ "tattha pahīnā"ti vuttā, evaṃ
vaṇṇabhaṇanatthameva tassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā. Paccayaghātena
vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetuṃpi etā vuttāti veditabbā. Etāsu
@Footnote: 1 cha.Ma. samāhaṭāti  2 cha.Ma. sukhagahaṇatthaṃ  3 Ma. sabbe  4 cha.Ma. dukkhappahānādayo,
@sukhappahānādayo (samanta. 1/171), sukhadukkhappahānādayo (abhi.A. 1/230)
@5 Ma.mū. 12/458/406
Hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa, dukkhaṃ domanassassa, domanassaṃ
dosassa. Sukhādighātena ca te sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti.
    Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ, sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha
dukkhasukhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma
adukkhamasukhā, upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā,
majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhadukkhanirodhapadaṭṭhānāti 1- veditabbā.
    Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ. Imasmiṃ hi jhāne
suparisuddhā sati, yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na
aññena. Tasmā etaṃ "upekkhāsatipārisuddhī"ti vuccati. Yāya ca upekkhāya ettha
sati pārisuddhi hoti, sā atthato tatramajjhattatāti veditabbā. Na kevalañcettha
tāya satiyeva parisuddhā, api ca kho sabbepi sampayuttadhammā, satisīsena pana
desanā vuttā.
    Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati, yathā pana
divā sūriyappabhābhibhavā somabhāvena vā 2- attano upakārakattena vā sabhāgāya
rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā,
evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya
ca upekkhāvedanārattiyā alābhā 3- vijjamānāpi paṭhamajjhānādibhedesu aparisuddhā
hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo
aparisuddhāva honti. Tasmā tesu ekampi "upekkhāsatipārisuddhī"ti na vuttaṃ.
Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā
paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā, tassā parisuddhattā
parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti
@Footnote: 1 cha.Ma. sukhanirodha...  2 cha.Ma. ca  3 cha.Ma. apaṭilābhā
Pariyodātā. Tasmā idameva "upekkhāsatipārisuddhī"ti vuttanti veditabbaṃ.
Catutthanti gaṇanānupubbato 1- catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ uppannantipi catutthaṃ.
    Paññavā hotīti paññā assa atthīti paññavā. Udayatthagāminiyāti udayagāminiyā
ceva atthagāminiyā ca. Samannāgatoti paripuṇṇo. Ariyāyāti niddosāya.
Nibbedhikāyāti nibbedhapakkhikāya. Dukkhakkhayagāminiyāti nibbānagāminiyā. So idaṃ
dukkhanti evamādīsu "ettakaṃ dukkhaṃ na ito bhiyyo dukkhan"ti 2- sabbampi
dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti paṭivijjhati. Tassa ca dukkhassa
nibbattikaṃ taṇhaṃ "ayaṃ dukkhasamudayo"ti. Tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ
tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ "ayaṃ dukkhanirodho"ti. Tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ "ayaṃ
dukkhanirodhagāminīpaṭipadā"ti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti paṭivijjhatīti
evamattho veditabbo.
    Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento
"ime āsavā"tiādimāha. Te vuttanayeneva veditabbā. Evaṃ tisso sikkhāyo
dassetvā idāni tāsaṃ pāripūrikkamaṃ dassetuṃ "imā tisso sikkhāyo āvajjanto
sikkheyyā"tiādimāha. Tassattho:- paccekaṃ paripūretuṃ āvajjantopi sikkheyya,
āvajjitvāpi "ayaṃ nāma sikkhā"ti jānantopi sikkheyya, jānitvā punappunaṃ
passantopi sikkheyya, passitvā yathādiṭṭhaṃ paccavekkhantopi sikkheyya,
paccavekkhitvā tattheva cittaṃ acalaṃ katvā adhiṭṭhahantopi 3- sikkheyya,
taṃtaṃsikkhāsampayuttaṃ saddhāvīriyasatisamādhipaññāhi sakasakakiccaṃ karontopi sikkheyya,
abhiññeyyābhijānanakālepi taṃ taṃ kiccaṃ karontopi tisso sikkhāyo sikkheyyāti,
4- adhisīlaṃ ācareyya, adhicittaṃ samācareyya, adhipaññaṃ samādāya vatteyya.
@Footnote: 1 cha.Ma. gaṇanānupubbatā  2 cha.Ma. ayaṃ dukkhanti pāṭho na dissati
@3 cha.Ma. patiṭṭhapentopi  4 cha.Ma. sikkheyya
    Idhāti mūlapadaṃ. Imissā diṭṭhiyātiādīhi dasahi padehi sikkhattayasaṅkhātaṃ
sabbaññubuddhasāsanameva kathitaṃ. Taṃ hi buddhena bhagavatā diṭṭhattā diṭṭhīti vuccati.
Taṃyeva 1- khamanavasena khanti, ruccanavasena ruci, gahaṇavasena ādāyo, sabhāvaṭṭhena dhammo,
sikkhitabbaṭṭhena vinayo, tadubhayenapi dhammavinayo, pavuttavasena pāvacanaṃ, seṭṭhacariyaṭṭhena
brahmacariyaṃ, anusiṭṭhidānavasena satthusāsananti vuccati. Tasmā "imissā
diṭṭhiyā"tiādīsu imissā buddhadiṭṭhiyā imissā buddhakhantiyā imissā
buddharuciyā imasmiṃ buddhaādāye imasmiṃ buddhadhamme imasmiṃ buddhavinaye.
              Ye kho tvaṃ gotami dhamme jāneyyāsi "ime dhammā sarāgāya
         saṃvattanti, no virāgāya, saṃyogāya saṃvattanti, no visaṃyogāya, ācayāya
         saṃvattanti, no apacayāya, mahicchatāya saṃvattanti, no appicchatāya,
         asantuṭṭhiyā saṃvattanti, no santuṭṭhiyā, saṅgaṇikāya saṃvattanti, no
         pavivekāya, kosajjāya saṃvattanti, no vīriyārambhāya, dubbharatāya saṃvattanti,
         no subharatāyā"ti. Ekaṃsena gotami dhāreyyāsi "neso dhammo, neso
         vinayo, netaṃ satthusāsanan"ti.
              Ye ca kho tvaṃ gotami dhamme jāneyyāsi "ime dhammā virāgāya
         saṃvattanti, no sarāgāya .pe. Subharatāya saṃvattanti, no dubbharatāyā"ti.
         Ekaṃsena gotami dhāreyyāsi "eso dhammo, eso vinayo, etaṃ
         satthusāsanan"ti. 2-
Evaṃ vutte imasmiṃ buddhadhammavinaye imasmiṃ buddhapāvacane imasmiṃ
buddhabrahmacariye imasmiṃ buddhasatthusāsaneti evamattho veditabbo.
    Api cetaṃ sikkhattayasaṅkhātaṃ sakalaṃ sāsanaṃ buddhena 3- bhagavatā diṭṭhattā
sammādiṭṭhipaccayattā sammādiṭṭhipubbaṅgamattā ca diṭṭhi. Bhagavato khamanavasena khanti.
@Footnote: 1 cha.Ma. tasseva  2 aṅ.aṭṭhaka. 23/53/233, vi.cūḷa. 7/406/239  3 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na
@dissati
Ruccanavasena ruci. Gahaṇavasena ādāyo. Attano kārakaṃ apāyesu apatamānaṃ katvā
dhāretīti dhammo. Tasseva 1- saṅkilesapakkhaṃ vinetīti vinayo. Dhammo ca so vinayo
cāti dhammavinayo. Kusaladhammehi vā akusaladhammānaṃ esa vinayoti dhammavinayo. Teneva
vuttaṃ:-
              "ye ca kho tvaṃ gotami dhamme jāneyyāsi ime dhammā virāgāya
         .pe. Ekaṃsena gotami dhāreyyāsi eso dhammo, eso vinayo, etaṃ
         satthusāsanan"ti. 2-
    Dhammena vā vinayo, na daṇḍādīhīti dhammavinayo. Vuttampi cetaṃ:-
              "daṇḍeneke damayanti  aṅkusehi kasāhi ca
              adaṇḍena asatthena    nāgo danto mahesinā"ti. 3-
    Tathā:-
              "dhammena nīyamānāna   kā usūyā vijānatan"ti. 4-
    Dhammo 5- vinayo dhammavinayo. Anavajjadhammatthaṃ hesa vinayo, na bhavabhogādiatthaṃ. 6-
Tenāha bhagavā "nayidaṃ bhikkhave brahmacariyaṃ vussati janakuhanatthan"ti 7- vitthāro.
Puṇṇattheropi āha "anupādāparinibbānatthaṃ kho āvuso bhagavati brahmacariyaṃ
vussatī"ti. 8- Visiṭṭhaṃ vā nayatīti vinayo. Dhammato vinayo dhammavinayo.
Saṃsārādidhammato hi sokādidhammato vā esa visiṭṭhaṃ nibbānaṃ nayati. Dhammassa vā
vinayo, na titthakarānanti dhammavinayo. Dhammabhūto hi bhagavā, tasseva vinayo.
    Yasmā vā dhammā eva abhiññeyyā pariññeyyā pahātabbā bhāvetabbā
sacchikātabbā ca, tasmā eva dhammesu vinayo, na sattesu na jīvesu cāti
@Footnote: 1 cha.Ma. sova  2 aṅ.aṭṭhaka. 23/53/233, vi.cūḷa. 7/406/239
@3 vi.cūḷa. 7/342/134, Ma.Ma. 13/352/337  4 vi.mahā. 4/63/56  5 Sī.,cha.Ma. dhammāya vā
@6 Sī. na hi vañcanatthaṃ, cha.Ma. bhavabhogāmisatthaṃ
@7 aṅa.catukka. 21/25/30  8 Ma.mū. 12/259/221
Dhammavinayo. Sātthasabyañjanatādīhi aññesaṃ vacanato padhānaṃ vacananti pavacanaṃ, pavacanameva
pāvacanaṃ. Sabbacariyāhi visiṭṭhacariyabhāvena brahmacariyaṃ. Devamanussānaṃ satthubhūtassa
bhagavato sāsananti satthusāsanaṃ. Satthubhūtaṃ vā sāsanantipi satthusāsanaṃ. "so vo
mamaccayena satthāti 1- hi dhammavinayova satthā"ti vuttoti evametesaṃ padānaṃ attho
veditabbo.
    Yasmā pana imasmiṃyeva sāsane sabbappakārasikkhattayaparipūrako 2- bhikkhu dissati,
na aññattha, tasmā tattha tattha "imissā"ti ca "imasmin"ti ca ayaṃ niyamo
katoti veditabbo.
    Jīvanti tena taṃsampayuttakā dhammāti jīvitaṃ. Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti
indriyaṃ. Jīvitameva indriyaṃ jīvitindriyaṃ. Taṃ pavattasantatādhipateyyaṃ hoti.
Lakkhaṇādīhi pana attanā avinibhuttānaṃ dhammānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ
pavattanarasaṃ, tesaṃyeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ. Santepi ca
anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyevetaṃ te dhamme anupāleti, udakaṃ viya
uppalādīni. Yathāsakaṃ paccayehi uppannepi ca dhamme pāleti, dhāti 3- viya kumāraṃ,
sayaṃ pavattitadhammasambandheneva ca pavattati, niyāmako viya nāvaṃ. Na bhaṅgato uddhaṃ
pavattayati, attano ca pavattayitabbānañca abhāvā. Na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti,
sayaṃ bhijjamānattā, khayamāno 4- viya vaṭṭisineho padīpasikhaṃ, na ca
pavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ, 5- yathāvuttakkhaṇe tassa tassa sādhanatoti daṭṭhabbaṃ.
Ṭhitiparittatāya vāti ṭhitikkhaṇassa mandatāya thokatāya. Appakanti mandaṃ lāmakaṃ.
Sarasaparittatāya vāti attano paccayabhūtānaṃ kiccānaṃ sampattīnaṃ vā appatāya dubbalatāya.
    Tesaṃ dvinnaṃ kāraṇaṃ vibhāgato dassetuṃ "kathaṃ ṭhitiparittatāyā"tiādimāha. Tattha
`atīte cittakkhaṇe jīvitthāti evamādi pañcavokārabhave pavattiyaṃ cittassa
nirujjhanakāle
@Footnote: 1 dī.mahā. 10/216/134  2 cha.Ma. sabbappakārajjhānanibbattako  3 Ma. dhātī
@4 cha.Ma. khīyamāno  5 cha.Ma. anupālanapavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ
Sabbasmiṃ rūpārūpadhamme anirujjhantepi rūpato arūpassa paṭṭhānabhāvena arūpajīvitaṃ
sandhāya, cuticittena vā saddhiṃ sabbesaṃ rūpārūpānaṃ nirujjhanabhāvena pañcavokārabhave
cuticittaṃ sandhāya, catuvokārabhave vā 1- rūpassa abhāvena catuvokārabhavaṃ sandhāya
kathitan'ti veditabbaṃ. Atīte cittakkhaṇeti atītacittassa bhaṅgakkhaṇasamaṅgīkāle
taṃsamaṅgīpuggalo "jīvittha"iti vattuṃ labbhati. Na jīvatīti vattamāne 2- "jīvatī"tipi
vattuṃ na labbhati. Na jīvissatīti anāgate 2- "jīvissatī"tipi vattuṃ na labbhati.
Anāgate cittakkhaṇe jīvissatīti anāgatacittassa anuppajjanakkhaṇasamaṅgīkāle
"jīvissatī"ti vattuṃ labbhati. Na jīvatīti "jīvatī"ti vattuṃ na labbhati. Na jīvitthāti
atīte 2- "jīvittha "itipi vattuṃ na labbhati. Paccuppanne cittakkhaṇe jīvatīti
paccuppannacittakkhaṇasamaṅgīkāle. Jīvatīti "idāni jīvatī"ti vattuṃ labbhati. Na
jīvitthāti atīte 2- "jīvittha "iti vattuṃ na labbhati. Na jīvissatīti anāgate 2-
"jīvissatī"ti vattuṃpi na labbhati.
    Jīvitaṃ attabhāvo ca sukhadukkhā cāti ayaṃ gāthā pañcavokārabhavaṃ amuñcitvā
labbhamānāya dukkhavedanāya gahitattā pañcavokārabhavameva sandhāya vuttā. 3- Kathaṃ? jīvitanti
jīvitasīsena saṅkhārakkhandho. Attabhāvoti rūpakkhandho. "upekkhā pana santattā,
sukhamicceva bhāsitā"ti 4- vuttattā upekkhāvedanaṃ antokaritvā sukhadukkhā
cāti vedanākkhandho, cittaṃ iti viññāṇakkhandho vutto. Imesaṃ catunnaṃ khandhānaṃ
kathitattāyeva khandhalakkhaṇena ekalakkhaṇabhāvena lakkhaṇākāravasena saññākkhandhopi
kathitoti veditabbo. Evaṃ vuttesu pañcasu khandhesu arūpadhammaṃ muñcitvā
kammasamuṭṭhānādirūpassa appavattanabhāvena ekacittasamāyuttāti arūpappadhānabhāvo kathito
hoti. Kathaṃ? asaññīsatte 5- rūpampi idhūpacitakammabalaṃ amuñcitvāva pavattati,
nirodhasamāpannānaṃ rūpampi paṭhamasamāpattabalaṃ 6- amuñcitvāva pavattati. Evaṃ attano
appavattiṭṭhānepi rūpappavattiṃ attano santakameva katvā pavattanasabhāvassa
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati  2 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati  3 cha.Ma. vuttāti
@veditabbā  4 abhi.A. 2/194  5 cha.Ma. asaññasatte
@6 Sī.,cha.Ma. paṭhamasamāpannasamāpattibalaṃ
Arūpadhammassa attano pavattiṭṭhāne rūpapavattiyā padhānakāraṇabhāvena ekacittasamāyuttāti
cittappadhānabhāvo kathitoti veditabbo.
    Evaṃ pañcavokārabhave pavattiyaṃ rūpappavattippadhānabhūtacittanirodhena rūpe
dharamāneyeva sattānaṃ 1- nirodho nāma hotīti arūpadhammavasena eva "lahuso vattate
khaṇo"ti vuttaṃ. Atha vā pañcavokārabhave cuticittaṃ sandhāya kathitāti veditabbā.
Evaṃ kathiyamāne sukhadukkhā cāti kāyikacetasikasukhavedanā ca kāyikacetasikadukkhavedanā
ca cuticittakkhaṇe ahontīpi ekasantativasena cuticittena saddhiṃ nirujjhatīti kathitā.
Catuvokārabhavaṃ vā sandhāya kathitātipi veditabbā. Kathaṃ? aññasmiṃ ṭhāne attabhāvoti
Saññākkhandhassa vuttabhāvena attabhāvoti saññākkhandhova gahito. Brahmaloke
kāyikasukhadukkhadomanassaṃ 2- ahontampi sukhadukkhā cāti vedanāsāmaññato labbhamāno
vedanākkhandho gahitoti veditabbaṃ. Sesaṃ vuttasadisameva. Imesu ca tīsu vikappesu
kevalāti dhuvasukhasubhaattā natthi, kevalaṃ tehi 3- avomissā. Lahuso vattati khaṇoti
vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiparitto jīvitādīnaṃ khaṇo vattati.
    Ekato dvinnaṃ cittānaṃ appavattiṃ dassento "cullāsītisahassānī"ti gāthamāha.
Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marūti ye devagaṇā caturāsīti kappasahassāni
āyuṃ gahetvā nevasaññānāsaññāyatane tiṭṭhanti. "ye narā"tipi pāḷi.
Na tveva tepi jīvanti, dvīhi cittehi samohitāti 4- tepi devā dvīhi cittehi
samohitā ekato hutvā yuganaddhena cittena na tu eva jīvanti, ekenekena
cittena jīvantīti attho.
    Idāni maraṇakālaṃ dassento "ye niruddhā"ti gāthamāha. Tattha ye niruddhāti
ye khandhā niruddhā atthaṅgatā. Marantassāti matassa. Tiṭṭhamānassa vāti dharamānassa
@Footnote: 1 cha.Ma. pavattānaṃ  2 Sī. kāyikasukhadukkhasomanassadomanassaṃ  3 Ma. hete  4 cha.Ma. dvīhi
@cittasamohitā
Vā. Sabbepi sadisā khandhāti cutito uddhaṃ niruddhakkhandhā vā pavatte
niruddhakkhandhā vā puna ghaṭetumasakkuṇeyyaṭṭhena sabbepi khandhā sadisā. Gatā
appaṭisandhikāti niruddhakkhandhānaṃ puna āgantvā paṭisandhānābhāvena gatā
appaṭisandhikāti vuccanti.
    Idāni tīsu kālesu niruddhakkhandhānaṃ nānattaṃ natthīti dassetuṃ "anantarā"ti
gāthamāha. Tattha anantarā ca ye bhaggā, ye ca bhaggā anāgatāti ye khandhā
anantarātītā hutvā bhinnā niruddhā, ye ca anāgatā khandhā bhijjissanti.
Tadantareti tesaṃ antare niruddhānaṃ paccuppannakkhandhānaṃ. Vesamaṃ natthi lakkhaṇeti
visamassa bhāvo vesamaṃ, taṃ vesamaṃ natthi, tehi nānattaṃ natthīti attho. Lakkhīyatīti
lakkhaṇaṃ, tasmiṃ lakkhaṇe.
    Idāni anāgatakkhandhānaṃ vattamānakkhandhehi asammissabhāvaṃ kathento
"anibbattena na jāto"ti gāthamāha. Anibbattena na jātoti ajātena apātubhūtena
anāgatakkhandhena na jāto na nibbatto. Etena anāgatakkhandhassa vattamānakkhandhena
asammissabhāvaṃ kathesi. Paccuppannena jīvatīti khaṇapaccuppannena vattamānakkhandhena
jīvati. Etena ekakkhaṇe dvīhi cittehi na jīvatīti kathitaṃ. Cittabhaggā matoti dvīhi
cittehi ekakkhaṇe ajīvanabhāvena cittabhaṅgena mato. "uparito cittabhaṅgā"tipi
pāḷi, taṃ ujukameva. Paññatti paramatthiyāti "rūpaṃ jīrati maccānaṃ, nāmagottaṃ
na jīratī"ti 1- vacanakkamena paṇṇattimattaṃ 2- na jīraṇasabhāvena paramā ṭhiti
etissāti paramatthiyā, 3- sabhāvaṭṭhitikāti attho. "datto mato, mitto mato"ti
paṇṇattimattameva hi tiṭṭhati. Atha vā paramatthiyāti paramatthikā. Paramo attho
etissāti paramatthikā. Ajaṭākāsoti paññattiyā natthidhammaṃ paṭicca kathanaṃ viya
matoti paññatti natthidhammaṃ paṭicca na kathiyati, jīvitindriyabhaṅgasaṅkhātaṃ dhammaṃ
paṭicca kathiyati.
@Footnote: 1 saṃ.sa. 15/76/49  2 Sī. paṇṇattimattassa  3 Sī. paramaṭṭhiti
    Anidhānagatā bhaggāti ye khandhā bhinnā, te nidhānaṃ nihitaṃ nicayaṃ nigacchantīti 1-
anidhānagatā. Puñjo natthi anāgateti anāgatepi nesaṃ puñjabhāvo rāsibhāvo
natthi. Nibbattāyeva tiṭṭhantīti paccuppannavasena uppannā ṭhitikkhaṇe cassa 2-
vayadhammāva hutvā tiṭṭhanti. Kimiva? āragge sāsapūpamāti sūcimukhe sāsapo viya.
    Idāni khandhānaṃ dassanabhāvaṃ dassento "nibbattānan"ti gāthamāha. Tattha
nibbattānaṃ dhammānanti paccuppannānaṃ khandhānaṃ. Bhaṅgo nesaṃ purakkhatoti etesaṃ
bhedo purato katvā ṭhapito. Palokadhammāti nassanasabhāvā. Purāṇehi amissitāti
pure uppannehi khandhehi na missitā na saṃsaggā.
    Idāni khandhānaṃ adassanabhāvaṃ dassento "adassanato āyantī"ti gāthamāha.
Tattha adassanato āyantīti adissamānāyeva āgacchanti uppajjanti. Bhaṅgā gacchanti
dassananti bhedā bhaṅgato uddhaṃ adassanabhāvaṃ gacchanti. Vijjuppādova ākāseti
vivaṭākāse vijjulatāniccharaṇaṃ viya. Uppajjanti vayanti cāti pubbantato uddhaṃ
uppajjanti ca bhijjanti ca, nassantīti attho. "udeti āpūrati khīyati 3-
cando"ti 4- evamādīsu viya.
    Evaṃ ṭhitiparittataṃ dassetvā idāni sarasaparittataṃ dassento "kathaṃ
sarasaparittatāyā"tiādimāha. Tattha assāsūpanibaddhaṃ jīvitanti abbhantarapavisananāsikavāta-
paṭibaddhaṃ jīvitindriyaṃ. Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto. Assāsapassāsāti
tadubhayaṃ. Mahābhūtūpanibaddhanti catusamuṭṭhānikānaṃ paṭhavīāpatejavāyānaṃ mahābhūtānaṃ
paṭibaddhaṃ jīvitaṃ. Kavaḷiṅkārāhārūpanibaddhanti asitapītādikavaḷiṅkārāhārena
upanibaddhaṃ. Usmūpanibaddhanti kammajatejodhātūpanibaddhaṃ. Viññāṇūpanibaddhanti
bhavaṅgaviññāṇūpanibaddhaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ "āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ
jahantiman"ti. 5-
@Footnote: 1 cha.Ma. na gacchantīti  2 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati  3 cha.Ma. veti
@4 khu.jā. 27/351/124  5 saṃ.khandha. 17/95/113
    Idāni nesaṃ dubbalakāraṇaṃ dassento "mūlampi imesaṃ dubbalan"tiādimāha.
Tattha mūlampīti patiṭṭhaṭṭhena mūlabhūtampi. Assāsapassāsānaṃ hi karajakāyo mūlaṃ.
Mahābhūtānaṃ 1- avijjākammataṇhāhāRā. Imesanti vuttappakārānaṃ assāsādīnaṃ
jīvitindriyapaṭibaddhakāraṇavasena 2- vuttānaṃ. Etesu hi ekekasmiṃ asati
jīvitindriyaṃ na tiṭṭhati. Dubbalanti appathāmaṃ. Pubbahetūpīti atītajātiyaṃ imassa
vipākavaṭṭassa hetubhūtā kāraṇasaṅkhātā avijjāsaṅkhārataṇhupādānabhavāpi. Imesaṃ
dubbalā yepi paccayā tepi dubbalāti ye ārammaṇādisādhāraṇapaccayā. Pabhavikāti 3-
padhānaṃ hutvā uppādikā taṇhā. 4- Sahabhūpīti 5- sahabhavikāpi rūpārūpadhammā.
Sampayogāpīti ekato yuttāpi arūpadhammā. Sahajāpīti saddhiṃ ekacitte uppannāpi.
Yāpi payojikāti cutipaṭisandhivasena yojetuṃ niyuttāti payojikā, vaṭṭamūlakā taṇhā.
Vuttañhetaṃ "taṇhādutiyo puriso"ti. 6- Niccadubbalāti nirantarena dubbalā.
Anavaṭṭhitāti na avaṭṭhitā, onamitvā 7- na ṭhitā. Paripātayanti imeti ime aññamaññaṃ
pātayanti khipanti. 8- Aññamaññassāti añño aññassa, eko ekassāti attho.
Hiiti kāraṇatthe nipāto. Natthi tāyitāti tāyano rakkhako natthi. Na cāpi ṭhapenti
aññamaññanti aññe aññaṃ ṭhapetuṃ na sakkonti. Yopi nibbattako so na
vijjatīti yopi imesaṃ uppādako dhammo, so idāni natthi.
    Na ca kenaci koci hāyatīti koci ekopi kassaci vasena na parihāyati. Bhaṅgabyā 9-
ca ime hi sabbasoti sabbepi hi ime khandhā sabbākārena bhaṅgaṃ pāpuṇituṃ
yuttā. Purimehi pabhāvitāti imehi 10- pubbahetupaccayehi ime vattamānakā
uppādikā. Yepi pabhavakāti 11- yepi ime vattamānakā uppādakā pubbahetupaccayā.
Te pure matāti te vuttappakārapaccayā vattamānaṃ apāpuṇitvā paṭhamameva maraṇaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. mahābhūtādīnaṃ  2 cha.Ma. jīvitindriyapavattikāraṇavasena  3 cha.Ma. pabhāvikāti
@4 cha.Ma. bhavataṇhā  5 cha.Ma. sahabhūmīti  6 khu.iti. 25/15/241  7 cha.Ma. otaritvā
@8 cha.Ma.,Sī. khepayanti  9 cha.Ma. gandhabbā  10 cha.Ma. pabhāvitā imeti  11 cha.Ma. pabhāvikā
Pattā. Purimāpi ca pacchimāpi cāti purimā pubbahetupaccayāpi ca pacchimā
vattamāne paccayasamuppannāpi ca. Aññamaññaṃ na kadāci maddasaṃsūti aññamaññaṃ
kismiñci kāle na diṭṭhapubbā. Makāro padasandhivasena vutto.
    Cātummahārājikānaṃ devānanti dhataraṭṭhavirūḷhakavirūpakkhakuverasaṅkhātā catummahārājā
issarā etesanti cātummahārājikā. Rūpādīhi dibbantīti devā. 1- Te
sinerupabbatassa vemajjhe honti. Tesu atthi pabbataṭṭhakāpi, atthi ākāsaṭṭhakāpi.
Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Khiḍḍāpadosikā manopadosikā sītavalāhakā
uṇhavalāhakā candimā devaputto sūriyo devaputtoti ete sabbepi
cātummahārājikadevalokaṭṭhā eva tesaṃ cātummahārājikānaṃ jīvitaṃ. Upādāyāti paṭicca.
Parittakanti vuḍḍhipaṭisedho. 2- Paripakko vayo mayhaṃ parittaṃ mama jīvitantiādīsu
viya. Thokanti mandakālaṃ, dīghadivasapaṭisedho. Khaṇikanti mandakālaṃ, kālantarapaṭisedho.
Khaṇikamaraṇaṃ khaṇikajjhānantiādīsu viya. Lahukanti sallahukaṃ, alasapaṭisedho. Evaṃ
lahuparivattantiādīsu viya. Ittaranti sīghaṃ  balavapaṭisedho. Ittarabhatti
ittarasaddhātiādīsu viya. Anaddhanīyanti kālavasena na addhānakkhamaṃ. Ciraṃ
dīghamaddhānantiādīsu viya. Naciraṭṭhitikanti divase divase 3- ciraṃ na tiṭṭhatīti
naciraṭṭhitikaṃ, divasapaṭisedho. Saddhammo naciraṭṭhitikantiādīsu viya. 2-
    Tāvatiṃsānanti tettiṃsajanā tattha upapannāti tāvatiṃsā. Api ca tāvatiṃsāti
tesaṃ devānaṃ nāmamevātipi vuttaṃ. Tepi atthi pabbataṭṭhakā, atthi ākāsaṭṭhakā,
tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Tathā yāmādīnaṃ. Ekadevalokepi hi devānaṃ
paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi. Dibbasukhaṃ yātā payātā
sampattāti yāmā. Tuṭṭhā pahaṭṭhāti tusitā. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena
ramitukāmakāle 4- yathārucite bhoge nimminitvā ramantīti nimmānaratī. Cittavāraṃ
ñatvā
@Footnote: 1 cha.Ma. dibbanti kīḷantīti devā  2-2 cha.Ma. etthantare pāṭhā thokaṃ visadisā
@3 cha.Ma. divasena  4 cha.Ma. nimmitukāmakāle
Parehi nimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattī. Brahmakāye
brahmaghaṭāya niyuttāti brahmakāyikā. Sabbepi pañcavokārabrahmāno gahitā.
    Gamanīyoti gantabbo. 1- Samparāyoti paraloko. Yo bhikkhave ciraṃ jīvati, so
vassasatanti yo ciraṃ tiṭṭhamāno, so vassasatamattaṃ tiṭṭhati. Appaṃ vā bhiyyoti
vassasatato upari 2- tiṭṭhamāno dve vassasatāni tiṭṭhamāno nāma natthi. Hīḷeyya
nanti naṃ jīvitaṃ avaññātaṃ kareyya, lāmakato cinteyya. "hīḷeyyānan"ti vā 3-
paṭhanti. Accayantīti atikkamanti. Ahorattāti rattindivaparicchedā. Uparujjhatīti
jīvitindriyaṃ nirujjhati, abhāvaṃ upagacchati. Āyu khīyati maccānanti sattānaṃ
āyusaṅkhāro khayaṃ yāti. Kunnadīnaṃva odakanti yathā udakacchinnāya kunnadiyā udakaṃ,
evaṃ maccānaṃ āyu khīyati. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo
ekacittakkhaṇikamattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena
pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evametaṃ 4- ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ
jīvitaṃ tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati.
    Dhīrāti dhīrā iti. Puna dhīrāti paṇḍitā. Dhitimāti dhiti assa atthīti
dhitimā. Dhitisampannāti paṇḍiccena samannāgatā. Dhikkitapāpāti 5- garahitapāpā.
Tasseva 6- pariyāyaṃ dassetuṃ "dhī vuccati paññā"tiādimāha. Tattha pajānātīti paññā.
Kiṃ pajānāti? "idaṃ dukkhan"tiādinā nayena ariyasaccāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana
"paññāpanavasena paññā"ti vuttā. Kinti paññāpeti? "aniccaṃ dukkhaṃ anattā"ti
Paññāpeti. Sā ca avijjāya abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, dassanalakkhaṇe
vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, paññāva indriyaṃ paññindriyaṃ. Sā panesā
obhāsanalakkhaṇā ca 7- pajānanalakkhaṇā ca, yathā hi catubbhittike gehe rattibhāge
dīpe jālite 8- andhakāraṃ nirujjhati, āloko pātubhavati, evameva obhāsanalakkhaṇā
@Footnote: 1 cha.Ma. gandhabbo  2 Sī. uttariṃ  3 cha.Ma. ca  4 cha.Ma. evameva
@5 cha.Ma. dhīkatapāpā  6 Sī.,cha.Ma. taṃyeva  7 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati  8 cha.Ma. jalite
Paññā. Paññobhāsasamo obhāso nāma natthi. Paññavato hi ekapallaṅkena
nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā hoti. Tenāha thero:-
              "yathā mahārāja puriso andhakāre gehe telappadīpaṃ paveseyya,
         paviṭṭho padīpo andhakāraṃ vidhameti, 1- obhāsaṃ janeti, ālokaṃ vidasseti, 2-
         pākaṭāni ca rūpāni karoti, evameva kho mahārāja paññā uppajjamānā
         avijjandhakāraṃ vidhameti, vijjobhāsaṃ janeti, ñāṇālokaṃ vidasseti, pākaṭāni
         ariyasaccāni karoti. Evameva kho mahārāja obhāsanalakkhaṇā paññā"ti.
    Yathā vā 3- pana cheko bhisakko āturānaṃ sappāyāsappāyāni bhojanādīni
jānāti, evaṃ paññā uppajjamānā kusalākusalasevitabbāsevitabbahīnappaṇīta-
kaṇhasukkasappaṭibhāgaappaṭibhāge dhamme pajānāti. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā
"pajānāti pajānātīti kho āvuso tasmā paññavāti vuccati. Kiñca pajānāti?
idaṃ dukkhanti pajānātī"ti 4- vitthāretabbaṃ. Evamassā pajānanalakkhaṇatā veditabbā.
    Aparo nayo:- yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā,
kusalissāsakkhittausupaṭivedho viya. Visayobhāsarasā, padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhānā,
araññagatasudesako viya.
    Khandhadhīrāti pañcasu khandhesu ñāṇaṃ pavattentīti khandhadhīRā. Aṭṭhārasasu dhātūsu
ñāṇaṃ pavattentīti dhātudhīRā. Sesesupi iminā nayena attho netabbo. Te dhīrā
evamāhaṃsūti ete paṇḍitā evaṃ kathayiṃsu. Kathentīti "appakaṃ parittakan"ti kathayanti.
Bhaṇantīti "thokaṃ khaṇikan"ti bhāsanti. Dīpayantīti "lahukaṃ ittaran"ti paṭṭhapenti. 5-
Voharantīti "anaddhanikaṃ naciraṭṭhitikan"ti nānāvidhena byāharanti. 6-
@Footnote: 1 cha.Ma. viddhaṃseti. evamuparipi  2 cha.Ma. vidaṃseti. evamuparipi  3 cha.Ma. ayaṃ saddo
@na dissati  4 Ma.mū. 12/449/401  5 cha.Ma. patiṭṭhapenti  6 cha.Ma. byavaharanti
    [11] Idāni ye tathā na karonti, tesaṃ byasanuppattiṃ dassento "passāmī"ti
gāthamāha. Tattha passāmīti maṃsacakkhuādīhi pekkhāmi. Loketi apāyādimhi.
Pariphandamānanti ito cito ca phandamānaṃ. Pajaṃ imanti imaṃ sattanikāyaṃ. 1-
Taṇhāgatanti taṇhāya gataṃ abhibhūtaṃ nipātitanti adhippāyo. Bhavesūti kāmabhavādīsu. Hīnā
narāti hīnakammantā naRā. Maccumukhe lapantīti antakāle sampatte maraṇamukhe
paridevanti. Avītataṇhā seti avigatataṇhā. Bhavāti kāmabhavādikā. Bhavesūti kāmabhavādikesu.
Atha vā bhavābhavesūti bhavābhavesu, punappunaṃ bhavesūti vuttaṃ hoti.
    Passāmīti maṃsacakkhunāpi passāmīti duvidhaṃ maṃsacakkhu sasambhāracakkhu pasādacakkhūti.
Tattha yoyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena upari bhamukaṭṭhikena
ubhato akkhikūṭehi bahiddhā akkhikūpehi 2- paricchinno akkhikūpamajjhe 3-
nikkhantena nhārusuttakena matthaluṅgena 4- ābaddho setakaṇhātikaṇhamaṇḍalavicitto
5- maṃsapiṇḍo, idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Yo pana ettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ
mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Idamadhippetaṃ. Tadetaṃ tassa
sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhaṭṭhitānaṃ
sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhamaṇḍale sattasu picupaṭalesu āsittatelapicupaṭalāni
viya satta akkhipaṭalāni byāpetvā pamāṇato ūkāsiramattaṃ 6- cakkhuviññāṇādīnaṃ
yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
    Taṃ cakkhatīti cakkhu, tena maṃsacakkhunā passāmi. Dibbacakkhunāti "addasaṃ kho
ahaṃ bhikkhave dibbena cakkhunā visuddhenā"ti 7- evaṃvidhena dibbena cakkhunā.
Paññācakkhunāti "virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī"ti 8- evaṃ āgatena paññācakkhunā.
Buddhacakkhunāti "addasaṃ kho ahaṃ bhikkhave buddhacakkhunā lokaṃ volokento"ti 9-
@Footnote: 1 cha.Ma. sattakāyaṃ  2 cha.Ma. akkhilomehi, akkhipakhumehi (paṭisaṃ.A. 1/87)
@3 cha.Ma. akkhikūpakamajjhā  4 cha.Ma. matthaluṅge  5 cha.Ma. setakaṇhamaṇḍalavicitto
@6 Ma. muggapaṭalamattaṃ ūkāsīsamattaṃ  7 Ma.mū. 12/284/245  8 Ma.Ma. 13/395/378,
@vi.mahā. 4/19/16  9 Ma.mū. 12/283/245
Evamāgatena buddhacakkhunā. Samantacakkhunāti "samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇan"ti
1- evamāgatena samantacakkhunā. Passāmīti maṃsacakkhunā hatthatale ṭhapitāmalakaṃ viya rūpagataṃ
maṃsacakkhunā. Dakkhāmīti sañjānāmi dibbena cakkhunā cutūpapātaṃ. Olokemīti avalokemi
paññācakkhunā catusaccaṃ. Nijjhāyāmīti cintemi buddhacakkhunā saddhāpañcamakāni
indriyāni. Upaparikkhāmīti samantato ikkhāmi pariyesāmi samantacakkhunā pañca
neyyapathe.
    Taṇhāphandanāya phandamānanti taṇhācalanāya calamānaṃ. Ito paraṃ diṭṭhiphandanādi
diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānapariyosānaṃ vuttanayattā uttānameva. Samphandamānanti
punappunaṃ phandamānaṃ. Vipphandamānanti nānāvidhena calamānaṃ. Vedhamānanti kampamānaṃ.
Pavedhamānanti padhānena kampamānaṃ. Sampavedhamānanti punappunaṃ kampamānaṃ. Upasaggena
vā padaṃ vaḍḍhitaṃ.
    Taṇhānugatanti taṇhāya anupaviṭṭhaṃ. Taṇhāyānusaṭanti taṇhāya anupatthaṭaṃ.
Taṇhāyāpannanti 2- taṇhāya nimuggaṃ. Taṇhāya pātitanti taṇhāya khittaṃ.
"paripātitan"ti vā pāṭho. Abhibhūtanti taṇhāya madditaṃ ajjhotthaṭaṃ.
Pariyādinnacittanti khepetvā gahitacittaṃ. Atha vā oghena gataṃ viya taṇhāgataṃ.
Upādinnakarūpapaccayehi patitvā gataṃ viya taṇhānugataṃ. Udakapiṭṭhiṃ chādetvā
patthaṭanīlikā udakapiṭṭhi viya taṇhānusaṭaṃ. Vaccakūpe nimuggaṃ viya taṇhāyāpannaṃ.
Rukkhaggato patitvā narake patitaṃ viya taṇhāya pātitaṃ. Upādinnakarūpasaṃyogaṃ viya
taṇhāya abhibhūtaṃ. Upādinnakarūpapariggāhakassa uppannavipassanaṃ viya taṇhāya
pariyādinnacittaṃ. Atha vā kāmacchandena taṇhāgataṃ. Kāmapipāsāya taṇhānugataṃ. Kāmāsavena
taṇhānusaṭaṃ. Kāmapariḷāhena taṇhāyāpannaṃ. Kāmajjhosānena taṇhāya pātitaṃ.
Kāmoghena taṇhāya abhibhūtaṃ. Kāmupādānena taṇhāya pariyādinnacittanti evameke
@Footnote: 1 khu.cūḷa. 30/216/113 (syā)  2 Sī. taṇhādhipannanti,
@cha.Ma. taṇhāyāsannanti. evamuparipi
Vaṇṇayanti. Kāmabhaveti kāmāvacare. Rūpabhaveti rūpāvacare. Arūpabhaveti arūpāvacare.
Tesaṃ nānattaṃ heṭṭhā pakāsitaṃyeva.
    Bhavābhavesūti bhavābhaveti bhavoti kāmadhātu. Abhavoti rūpārūpadhātu. Atha vā
bhavoti kāmadhātu rūpadhātu. Abhavoti arūpadhātu. Tesu bhavābhavesu. Kammabhaveti kammavaṭṭe.
Punabbhaveti ponobbhavike vipākavaṭṭe. Kāmabhaveti kāmadhātuyā. Kammabhaveti kammavaṭṭe.
Tattha kammabhavo bhāvayatīti bhavo. Kāmabhave punabbhaveti kāmadhātuyā upapattibhave
vipākavaṭṭe. Vipākabhavo bhavatīti bhavo. Rūpabhavādīsupi eseva nayo. Ettha ca "kāmabhave
rūpabhave arūpabhave"ti okāsabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Tīsupi "kammabhave"ti kammabhavaṃ, tathā
"punabbhave"ti upapattibhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Punappunaṃ bhaveti aparāparaṃ uppattiyaṃ.
Gatiyāti pañcagatiyā aññatarāya. Attabhāvābhinibbattiyāti attabhāvānaṃ abhinibbattiyaṃ.
Avītataṇhāti mūlapadaṃ. Avigatataṇhāti khaṇikasamādhi viya khaṇikappahānābhāvena na vigatā
taṇhā etesanti avigatataṇhā. Accattataṇhāti tadaṅgappahānābhāvena apariccattā
taṇhāti accattataṇhā. Avantataṇhāti vikkhambhanappahānābhāvena na vamitā
taṇhāti 1- avantataṇhā. Amuttataṇhāti accantasamucchedappahānābhāvena 2- na muttā
taṇhāti amuttataṇhā. 2- Appahīnataṇhāti paṭipassaddhippahānābhāvena 3- na pahīnā
taṇhāti appahīnataṇhā. 3- Appaṭinissaṭṭhataṇhāti nissaraṇappahānābhāvena bhave
patiṭṭhitaṃ accantasaṅkilesaṃ 4- appaṭinissajjitvā ṭhitattā
appaṭinissaṭṭhataṇhāti.
    [12] Idāni yasmā avigatataṇhāeva 5- phandanti ca lapanti ca, tasmā taṇhāvinaye
samādapento "mamāyite"ti gāthamāha. Tattha mamāyiteti taṇhādiṭṭhimamattehi
"maman"ti pariggahite vatthusmiṃ. Passathāti sotāre ālapanto āha. Etampīti
etampi ādīnavaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.
@Footnote: 1 cha.Ma. na vantataṇhāti  2-2 cha.Ma. na muttataṇhā  3-3 cha.Ma. na pahīnataṇhā
@4 cha.Ma. anusayakilesaṃ  5 cha.Ma....evaṃ
    Dve mamattāti dve ālayā. Yāvatāti paricchedaniyamanatthe 1- nipāto.
Taṇhāsaṅkhātenāti taṇhākoṭṭhāsena, saṅkhā saṅkhātanti atthato ekaṃ
"saññānidānā hi papañcasaṅkhā"tiādīsu 2- viya. Sīmakatanti aparicchedadosavirahitaṃ
mariyādakataṃ "tiyojanaparamaṃ sīmaṃ sammannitun"tiādīsu 3- viya. Odhikatanti
vacanaparicchedadosavirahitaṃ paricchedakatasīmantarikarukkho viya. Pariyantakatanti
paricchedakataṃ. Sīmantarikarukkho pana dvinnaṃ sādhāraṇaṃ, ayaṃ pana ekābaddhatālapanti
viya katanti pariyantakataṃ. Pariggahitanti kālantarepi parāyattaṃ muñcitvā 4-
sabbākārena gahitaṃ. Mamāyitanti ālayakataṃ vassūpagataṃ senāsanaṃ viya. Idaṃ
mamanti samīpe ṭhitaṃ. Etaṃ mamanti dūre ṭhitaṃ. Ettakanti parikkhāraniyamanaṃ
"ettakampi nappaṭibhāseyyā"ti viya. Ettāvatāti paricchedatthepi nipātaniyamanaṃ
"ettāvatā kho mahānāmā"ti viya. Kevalampi mahāpaṭhavinti sakalampi mahāpaṭhaviṃ.
    Aṭṭhasatataṇhāviparītanti 5- aṭṭhuttarasataṃ taṇhāgamanavitthāraṃ. Aṭṭhuttarasataṃ kathaṃ
hotīti ce? rūpataṇhā .pe. Dhammataṇhāti evaṃ cakkhudvārādīsu javanavīthiyā
pavattā taṇhā "seṭṭhiputto, brāhmaṇaputto"ti evamādīsu pitito laddhanāmā
viya pitusadisārammaṇabhūtā. Ettha ca rūpārammaṇā taṇhā rūpe taṇhāti rūpataṇhā. Sā
kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā. Sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena
"rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassatan"ti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā.
Ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena "rūpaṃ ucchijjati vinassati pecca na bhavissatī"ti 6-
evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti evaṃ tividhā hoti. Yathā ca rūpataṇhā,
tathā saddataṇhādayopīti etāni aṭṭhārasa taṇhāviparītāni 7- honti. Tāni
ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa, iti atītāni
chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti aṭṭhasataṃ. Ajjhattikassa
upādāya
@Footnote: 1 cha.Ma. paricchedaniyamatthe
@2 khu.su. 25/881/506  3 vi.mahā. 4/140/151  4 Sī. pariyantaṃ amuñcitvā
@5 cha.Ma. aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritanti  6 cha.Ma. pacchedaṃ bhavissatīti
@7 cha.Ma. taṇhāvicaritāni. evamuparipi
"asmī"ti sati, 1- "itthasmī"ti hotīti vā evamādīni ajjhattikarūpādinissitāni
aṭṭhārasa, bāhirassa upādāya iminā "asmī"ti sati, 1- iminā "itthasmī"ti
hotīti bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni
chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti evampi aṭṭhasataṃ taṇhāviparītāni honti.
    Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti rūpādīnaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ ekekasmiṃ 2-
"rūpaṃ attato samanupassatī"tiādinā 3- nayena catudhā gāhavasena pavattāni vatthūni
katvā uppannā vijjamānaṭṭhena sati khandhapañcakasaṅkhāte kāye tasmiṃ kāye 4-
diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. Dasavatthukā micchādiṭṭhīti "natthi dinnaṃ, natthi
yiṭṭhan"tiādinayappavattā micchādiṭṭhi ayāthāvadiṭṭhi, virajjhitvā gahaṇato vā vitathā
diṭṭhi micchādiṭṭhi, anatthāvahattā paṇḍitehi kucchitā diṭṭhītipi micchādiṭṭhi.
Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā,
ariyānamadassanakāmatādipadaṭṭhānā, paramavajjāti daṭṭhabbā. Dasavatthukā antaggāhikā
diṭṭhīti "sassato loko, asassato loko, antvā loko"tiādinayappavattā ekekaṃ
koṭṭhāsaṃ patiṭṭhaṃ katvā gahaṇavasena evaṃ pavattā diṭṭhi dasavatthukā antaggāhikā
diṭṭhi. Yā evarūpā diṭṭhīti yā evaṃjātikā diṭṭhi. Diṭṭhigatanti diṭṭhīsu gataṃ.
Idaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattāti diṭṭhigataṃ, diṭṭhiyeva duratikkamanaṭṭhena
gahanaṃ diṭṭhigahanaṃ tiṇagahanavanagahanapabbatagahanāni viya. Sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena diṭṭhikantāraṃ
corakantāravāḷakantāranirudakakantāradubbhikkhakantārā viya. Sammādiṭṭhiyā
vinivijjhanaṭṭhena vilomanaṭṭhena ca diṭṭhivisūkāyikaṃ. Micchādassanaṃ hi uppajjamānaṃ
sammādassanaṃ vinivijjhati ceva vilometi ca. Kadāci sassatassa, kadāci ucchedassa
gahaṇato diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti diṭṭhivipphanditaṃ. Diṭṭhigatiko hi ekasmiṃ
patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Kadāci sassataṃ anugacchati, 5- kadāci ucchedaṃ. Diṭṭhiyeva
bandhanaṭṭhena saññojananti diṭṭhisaññojanaṃ. Suṃsumārādayo viya purisaṃ ārammaṇaṃ daḷhaṃ
gaṇhātīti gāho. Patiṭṭhahanato
@Footnote: 1 cha.Ma. hoti  2 cha.Ma. ekekampi  3 khu.paṭi. 31/130/147
@4 cha.Ma. tasmiṃ kāyeti ime pāṭhā na dissanti  5 Sī. anuvattati, cha.Ma. anussarati
Patiṭṭhā hoti. 1- Ayaṃ hi balavappavattabhāvena 2- patiṭṭhahitvā gaṇhāti. Niccādivasena
abhinivisatīti abhiniveso. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā niccādivasena parato āmasatīti
parāmāso. Anatthāvahattā kucchito maggo, kucchitānaṃ vā apāyānaṃ maggoti
kummaggo. Ayāthāvapathato micchāpatho. Yathā hi disāmūḷhena "ayaṃ asukagāmassa
nāma patho"ti gahitopi taṃ gāmaṃ na sampāpeti, evaṃ diṭṭhigatikena "sugatipatho"ti
gahitāpi diṭṭhi sugatiṃ na pāpetīti ayāthāvapathato micchāpatho. Micchāsabhāvato micchattaṃ.
Tattheva paribbhamanato taranti ettha bālāti titthaṃ, titthañca taṃ anatthānañca āyatananti
titthāyatanaṃ, titthiyānaṃ vā sañjātidesaṭṭhena nivāsaṭṭhānaṭṭhena ca āyatanantipi
titthāyatanaṃ. Vipariyesabhūto gāho, vipariyesato vā gāhoti vipariyesaggāho.
Asabhāvaggāhoti viparītaggāho. "anicce niccan"tiādinayappavattavasena
parivattetvā gāho vipallāsaggāho. Anupāyaggāho micchāgāho. Na yāthāvakasmiṃ 3-
vatthusmiṃ na sabhāvasmiṃ vatthusmiṃ tathaṃ yāthāvakaṃ sabhāvanti gāho "ayāthāvakasmiṃ
yāthāvakan"ti gāho. Yāvatāti yattakā. Dvāsaṭṭhidiṭṭhigatānīti brahmajāle 4- āgatāni
dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni.
    Acchedasaṅkinopi phandantīti acchinditvā pasayha balakkārena gaṇhissantīti
uppannasaṅkinopi calanti. Acchijjantepīti 5- vuttanayena acchijjantepi.
Acchinnepīti vuttanayena acchinditvā gahitepi. Vipariṇāmasaṅkinopīti
parivattetvā aññathābhāvena āsaṅkinopi. Vipariṇāmantepīti parivattanakālepi.
Vipariṇatepīti viparivattitepi. Phandantīti calanti. Samphandantīti sabbākārena
calanti. Vipphandantīti vividhākārena 6- phandanti. Vedhantīti bhayaṃ disvā kampanti.
Pavedhantīti chambhitattabhayena visesena kampanti. Sampavedhantīti lomahaṃsanabhayena
sabbākārena kampanti. Phandamāneti upayogabahuvacanaṃ. Appodaketi mandodake.
Parittodaketi luḷitodake. Udakapariyādāneti khīṇodake. Balākāhi vāti vuttāvasesāhi
pakkhijātīhi. Paripātiyamānāti vihiṃsiyamānā
@Footnote: 1 cha.Ma. patiṭṭhāho  2 cha.Ma....pavattibhāvena  3 cha.Ma. ayāthāvakasmiṃ
@4 dī.Sī. 9/30/13  5 cha.Ma. acchindantepīti  6 Ma. vividhā
Ghaṭṭiyamānā. Ukkhipiyamānāti kaddamantarato nīhariyamānā giliyamānā vā.
Khajjamānāti khādiyamānā. Phandanti kākehi. Samphandanti kulalehi. Vipphandanti
balākāhi. Vedhanti tuṇḍena gahitakāle maraṇavasena. Pavedhanti vijjhanakāle.
Sampavedhanti maraṇasamīpe.
    Passitvāti aguṇaṃ passitvā. Tulayitvāti guṇāguṇaṃ tulayitvā. Tīrayitvāti
guṇāguṇaṃ vitthāretvā. Vibhāvayitvāti vatthuhānabhāgiṃ 1- muñcitvā vajjetvā.
Vibhūtaṃ katvāti nipphattiṃ pāpetvā āveṇikaṃ katvā. Atha vā saṅkiṇṇadosaṃ mocetvā
vatthuvibhāgakaraṇena passitvā. Aparicchedadosaṃ mocetvā pamāṇakaraṇavasena tulayitvā.
Vatthudosaṃ mocetvā vibhāgakaraṇavasena tīrayitvā. Sammohadosaṃ mocayitvā
aggavibhāgakaraṇavasena vibhāvayitvā. Ghanadosaṃ mocetvā pakativibhāgakaraṇavasena vibhūtaṃ katvā.
Pahāyāti pajahitvā. Paṭinissajjitvāti nissajjitvā. Amamāyantoti taṇhādiṭṭhīhi
ālayaṃ akaronto. Agaṇhantoti diṭṭhiyā pubbabhāge paññāya taṃ na gaṇhanto.
Aparāmasantoti vitakkena ohanaṃ 2- akaronto. Anabhinivisantoti 3-
niyāmokkantidiṭṭhivasena nappavisanto.
    Akubbamānoti pariggāhataṇhāvasena akaronto. Ajanayamānoti ponobbhavikataṇhāvasena
na janayamāno. 4- Asañjanayamānoti visesena asañjanayamāno. Anibbattayamānoti
patthanātaṇhāvasena na nibbattayamāno. Anabhinibbattayamānoti sabbākārena na
abhinibbattayamāno. Upasaggavasena vā etāni padāni vaḍḍhitāni. Evamettha paṭhamagāthāya
assādaṃ.
    [13] Tato parāhi catūhi gāthāhi ādīnavañca dassetvā idāni saupāyaṃ
nissaraṇaṃ nissaraṇānisaṃsañca dassetuṃ, sabbāhi vā etāhi kāmānaṃ ādīnavaṃ
okāraṃ saṅkilesañca dassetvā idāni nekkhamme ānisaṃsaṃ dassetuṃ "ubhosu
antesū"ti
@Footnote: 1 Sī. vatthuhīnatāhi  2 cha. ūhanaṃ  3 cha.Ma. anabhinivesantoti  4 cha.Ma. ajanayamāno
Gāthādvayamāha. Tattha ubhosu antesūti phassaphassasamudayādīsu dvīsu dvīsu
paricchedesu. Vineyya chandanti chandarāgaṃ vinetvā. Phassaṃ pariññāyāti
cakkhusamphassādiphassaṃ, phassānusārena vā taṃsampayutte sabbepi arūpadhamme,
tesaṃ vatthudvārārammaṇavasena rūpadhamme cāti sakalampi nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi
parijānitvā. Anānugiddhoti rūpādīsu sabbadhammesu agiddho. Yadattagarahī
tadakubbamānoti yaṃ attanā garahati, taṃ akurumāno. Na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti
so evarūpo dhitisampanno dhīro diṭṭhesu ca sutesu ca dhammesu dvinnaṃ lepānaṃ
ekenapi lepena na limpati, ākāsamiva nirupalitto accantavodānappatto hoti.
    Phasso eko antoti phasso ekaparicchedo. Phusatīti phasso. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo,
saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpāthagatavisayapadaṭṭhāno. Ayaṃ hi arūpadhammopi
samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattatīti phusanalakkhaṇo. Ekadesena ca 1- anallīyamānopi
rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ cittaṃ 2- ārammaṇañca saṅghaṭṭetīti
saṅghaṭṭanaraso, vatthārammaṇasaṅghaṭṭanato vā uppannattā sampattiatthenapi
rasena "saṅghaṭṭanaraso"ti veditabbo. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāya 3-:-
              "catubhūmakaphasso no phusanalakkhaṇo nāma natthi, saṅghaṭṭanaraso pana
         pañcadvārikova hoti. Pañcadvārikassa hi phusanalakkhaṇotipi saṅghaṭṭana-
         rasotipi nāma. Manodvārikassa phusanalakkhaṇotveva nāmaṃ, na saṅghaṭṭana-
         raso"ti.
    Idañca vatvā idaṃ suttaṃ ābhataṃ:-
              "yathā mahārāja dve meṇḍā yujjheyyuṃ, yathā eko meṇḍo,
         evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ. Yathā dutiyo meṇḍo, evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā
         tesaṃ sannipāto, evaṃ phasso daṭṭhabbo. Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso
@Footnote: 1 cha.Ma. ekadeseneva  2 Sī. vatthuṃ  3 abhi.A. 1/157
         Saṅghaṭṭanaraso ca. Yathā mahārāja dve sammā vajjeyyuṃ, dvepi pāṇī
         vajjeyyuṃ. Yathā eko pāṇi, evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ. Yathā dutiyo pāṇi,
         evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā tesaṃ sannipāto, evaṃ phasso daṭṭhabbo.
         Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso saṅghaṭṭanaraso cā"ti vitthāro.
    Yathā vā "cakkhunā rūpaṃ disvā"tiādīsu 1- cakkhuviññāṇādīni cakkhuādināmena
vuttāni, evamidhāpi tāni cakkhuādināmena ca 2- vuttānīti veditabbāni. Tasmā
"evaṃ cakkhu daṭṭhabban"tiādīsu evaṃ cakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbanti iminā nayena
attho veditabbo. Evaṃ sante cittārammaṇasaṅghaṭṭanato imasmimpi sutte
kiccaṭṭheneva rasena "saṅghaṭṭanaraso"ti siddho hoti. Tikasannipātasaṅkhātassa 3- pana
attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno. Ayaṃ hi tattha tattha "tiṇṇaṃ
saṅgati phasso"ti evaṃ kāraṇayogavasena 4- paveditoti. Imassa ca suttapadassa tiṇṇaṃ
saṅgatiyā phassoti ayamattho, na saṅgatimattameva phasso.
    Evaṃ paveditattā pana tenevākārena paccupaṭṭhātīti "sannipātapaccupaṭṭhāno"ti
vutto. Phalaṭṭhena pana paccupaṭṭhānenapi 5- vedanāpaccupaṭṭhāno nāma hoti. Vedanaṃ
hesa paccupaṭṭhāpeti, uppādetīti attho. Uppādayamāno ca yathā bahiddhā
uṇhapaccayopi samāno 6- lākhāsaṅkhātadhātunissitausmā attano nissaye mudubhāvakārī
hoti, na attano paccayabhūtepi bahiddhā vītacchitaṅgārasaṅkhāte 7- uṇhabhāve. Evaṃ
vatthārammaṇasaṅkhātaaññapaccayopi samāno cittanissitattā attano nissayabhūtaṃ cittaṃ
eva 8- esa vedanuppādako hoti, na attano paccayabhūtepi vatthumhi ārammaṇevāti
veditabbo. Tajjena samannāhārena pana indriyena ca parikkhate visaye anantarāyena
uppajjanato esa "āpāthagatavisayapadaṭṭhāno"ti vuccati.
@Footnote: 1 abhi.saṅ. 34/1352/302  2 cha.Ma. cakkhuādināmeneva  3 cha.Ma. tiṇṇaṃ sanni...
@4 cha.Ma. kāraṇasseva vasena  5 cha.Ma. paccupaṭṭhānenesa  6 cha.Ma. uṇhapaccayāpi samānā
@7 cha.Ma. vītacci...  8 cha.Ma. nissayabhūte citte eva
    Phasso yato samudeti uppajjati, so "phassasamudayo"ti vuccati, vuttañhetaṃ
"saḷāyatanapaccayā phasso"ti. 1- Atītaduko kālavasena vutto. Vedanāduko "upekkhā
pana santattā, sukhamicceva bhāsitā"ti 2- vuttattā upekkhāvedanaṃ sukhameva katvā
sukhadukkhavasena, nāmarūpaduko rūpārūpavasena, āyatanaduko saṃsārappavattivasena,
sakkāyaduko pañcakkhandhavasena vuttoti veditabbo. Tattha sukhayatīti sukhā. Vedayatīti
vedanā. Dukkhayatīti dukkhā. Namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ. Cakkhvāyatanādīni
cha ajjhattikāni. Rūpāyatanādīni cha bāhirāni. Rūpakkhandhādayo pañcakkhandhā
vijjamānaṭṭhena sakkāyo. Avijjākammataṇhāāhāraphassanāmarūpā sakkāyasamudayo.
    Cakkhusamphassoti cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho.
Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso. So pana attanā sampayuttāya vedanāya
sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti.
Suṇātīti sotaṃ. Taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅguliveṭhakasaṇṭhāne
padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Sotato
pavatto samphasso sotasamphasso. Ghānasamphassādīsupi eseva nayo. Ghāyatīti ghānaṃ.
Taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ
vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Jīvitamavhayatīti 3- jivhā, sāyanaṭṭhena vā
jivhā. Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe
bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ
sādhayamānā tiṭṭhati. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso.
Yāvatā imasmiṃ kāye upādinnappavatti nāma atthi, tattha yebhuyyena kāyappasādo
kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Munātīti mano,
vijānātīti attho. Manoti sahāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ. Manato pavatto samphasso manosamphasso.
@Footnote: 1 vi.mahā. 4/1/1, abhi.vi. 35/225/161  2 abhi.A. 2/194  3 cha.Ma. jīvitamavhāyatīti
    Chabbidhampi phassaṃ duvidhameva hotīti dassetuṃ "adhivacanasamphasso paṭighasamphasso"ti
āha. Manodvāriko adhivacanasamphasso. Pañcadvāriko vatthārammaṇādipaṭighena
uppajjanato paṭighasamphasso.
    Sukhavedanāya ārammaṇo 1- sukhavedanīyo. Dukkhavedanāya ārammaṇo dukkhavedanīyo.
Adukkhamasukhavedanāya ārammaṇo adukkhamasukhavedanīyo. Tattha sukhayatīti sukhaṃ,
yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khanati, khādati ca
kāyacittābādhanti sukhaṃ. Dukkhayatīti dukkhaṃ, yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti
attho. Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ, makāro padasandhivasena vutto.
    Kusalotiādayo jātivasena vuttā. Tattha kusaloti ekavīsatikusalacittasampayutto.
Akusaloti dvādasākusalacittasampayutto. Abyākatoti avasesavipākakiriyābyākatacitta-
sampayutto.
    Punabbhavappabhedavasena niddisanto "kāmāvacaro"tiādimāha. Catupaññāsa-
kāmāvacaracittasampayutto kāmāvacaro. Kāmaṃ pahāya rūpe avacaratīti rūpāvacaro,
kusalābyākatavasena pañcadasarūpāvacaracittasampayutto. Kāmañca rūpañca pahāya arūpe
avacaratīti arūpāvacaro, kusalābyākatavasena dvādasārūpāvacaracittasampayutto.
    Idāni abhinivesavasena dassento "suññato"tiādimāha. Tattha suññatoti
rāgadosamohehi suññattā suññato. Rāgadosamohanimittehi animittattā animitto.
Rāgadosamohapaṇidhīnaṃ abhāvato appaṇihitoti vuccati.
    Idāni vaṭṭapariyāpannaapariyāpannavasena dassento "lokiyo"tiādimāha. Loko
vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ, tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttoti lokiyo.
Uttiṇṇoti uttaro, loke apariyāpannabhāvena lokato uttaroti lokuttaro. Phusanāti
phusanākāro. Samphusanā samphusitattanti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ.
@Footnote: 1 cha. ārammaṇe. evamuparipi
    Evaṃ ñātaṃ katvāti evaṃ pākaṭaṃ katvā jānanto tīreti dissati, 1- upari
vattabbākārena cinteti. Aniccantikatāya ādiantavantatāya ca aniccato tīreti.
Uppādavayapaṭipīḷanatāya dukkhavatthutāya ca dukkhato. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya
ca rogato. Dukkhatosūlayogitāya 2- kilesāsucipaggharaṇatāya uppādajarābhaṅgehi
uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca gaṇḍato. Pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇīyatāya
ca sallato. Vigarahaṇīyatāya 3- avuḍḍhiāvahanatāya 4- aghavatthutāya ca aghato.
Aseribhāvajanakatāya ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasatāya avidheyyatāya ca parato.
Byādhijarāmaraṇehi lujjanapalujjanatāya ca palokato. Anekabyasanāvahanatāya ītito.
Aviditānañca 5- vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato sabbūpaddavavatthutāya ca upaddavato.
Sabbabhayānaṃ ākaratāya ca dukkhavūpasamasaṅkhātassa ca paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya
bhayato. Anekehi anatthehi anubandhatāya dosūpasaṇṭhitatāya, 6- upasaggo viya
anadhivāsanārahatāya ca upasaggato. Byādhijarāmaraṇehi ceva lābhādīhi ca lokadhammehi
cañcalitatāya 7- calato. Upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya pabhaṅguto.
Sabbāvatthāvinipātitāya, thirabhāvassa ca abhāvatāya adhuvato. Atāyanatāya ceva
alabbhaneyyakhematāya ca atāṇato. Allīyituṃ anarahatāya, allīnānampi ca leṇakiccākāritāya
aleṇato. Nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena asaraṇato. Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi
rittatāya rittato. Rittatāyeva tucchato, appakattā vā. Appakampi hi loke
"tucchan"ti vuccati. Sāminivāsikavedakakārakādhiṭṭhāyakavirahitatāya suññato.
    Sayañca assāmikabhāvādikatāya 8- anattato. Pavattidukkhatāya, dukkhassa ca
ādīnavatāya ādīnavato. Atha vā ādīnaṃ vāti gacchati pavattatīti ādīnavo,
@Footnote: 1 cha.Ma. tīrayati  2 cha.Ma. dukkhatāsūlayogitāya  3 Sī. visaharaṇīyatāya
@4 cha.Ma. avaḍḍhiāvahanatāya  5 Sī. aviparitānañca, cha.Ma. aviditānaṃyeva
@6 Sī. dosasūlasaṇṭhitatāya, cha.dosūpasaṭṭhatāya  7 cha.Ma. pacalitatāya
@8 cha.Ma. asāmikabhāvāditāya
Kapaṇamanussassetaṃ adhivacanaṃ. Khandhāpi ca kapaṇāyevāti ādīnavasadisatāya ādīnavato. Jarāya
ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato. Dubbalatāya, pheggu viya
sukhabhañjanīyatāya ca asārakato. Aghahetutāya aghamūlato. Mittamukhasapatto viya vissāsaghātitāya
vadhakato. Vigatabhavatāya vibhavasambhūtatāya ca vibhavato. Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato.
Hetupaccayehi abhisaṅkhatatāya saṅkhatato. Maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato.
Jātijarābyādhimaraṇapakatitāya jātijarābyādhimaraṇadhammato. Sokaparidevaupāyāsahetutāya
sokaparidevaupāyāsadhammato. Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṅkilesānaṃ visayadhammatāya
saṅkilesadhammato. Avijjākammataṇhāsaḷāyatanavasena uppattito samudayato. Tesaṃ abhāvena
atthaṅgamato. Phasse chandarāgavasena madhurassādena assādato. Phassassa vipariṇāmena
ādīnavato. Ubhinnaṃ nissaraṇena nissaraṇato tīretīti sabbesu ca imesu "tīretī"ti
pāṭhaseso daṭṭhabbo.
    Pajahatīti sakasantānato nīharati. Vinodetīti tudati. Byantīkarotīti 1- vigatantaṃ
karoti. Anabhāvaṅgametīti anu anu abhāvaṃ gameti. Ariyamaggasatthena ucchinnaṃ
taṇhāvijjāmayaṃ 2- mūlametesanti ucchinnamūlā. Tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti
tālāvatthukatā. Yathā hi tālarukkhaṃ samūlaṃ uddharitvā tassa vatthumatte tasmiṃ padese
kate na puna tassa tālassa uppatti paññāyati, evaṃ ariyamaggasatthena samūlarūpādirase
uddharitvā tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate sabbepi
te "tālāvatthukatā"ti vuccanti. Yassesoti yassa puggalassa eso gedho.
Samucchinnoti sammāucchinno. 3- Vūpasantoti phalena vūpasanto. Paṭipassaddhoti
paṭipassaddhippahānena paṭipassambhito. Upasaggena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Abhabbuppattikoti
puna uppajjituṃ abhabbo. Ñāṇagginā daḍḍhoti maggañāṇagginā jhāpito. Atha vā
visanikkhittaṃ bhājanena saha chaḍḍitaṃ viya vatthunā saha pahīno. Mūlacchinnavisavalli viya
samūlacchinnoti
@Footnote: 1 cha.Ma. byantiṃ karotīti  2 cha.Ma. taṇhāavijjāmayaṃ  3 cha.Ma. ucchinno
Samucchinno. Uddhane udakaṃ siñcitvā nibbāpitaaṅgāraṃ viya vūpasanto.
Nibbāpitaaṅgāre patitaudakaphusitaṃ viya paṭipassaddho. Aṅkuruppattiyā hetucchinnaṃ
bījaṃ viya abhabbuppattiko. Asanipātavisarukkho viya hi 1- ñāṇagginā 2- daḍḍhoti
evameke vaṇṇayanti.
    Vītagedhoti idaṃ sakabhāvapariccajanavasena vuttaṃ. Vigatagedhoti idaṃ ārammaṇe
sālayabhāvapariccajanavasena. Cattagedhoti 3- idaṃ puna anādiyanabhāvadassanavasena.
Muttagedhoti idaṃ santatito vinimocanavasena. Pahīnagedhoti idaṃ muttassāpi kvaci
anavaṭṭhānadassanavasena. Paṭinissaṭṭhagedhoti idaṃ ādinnapubbassa nissaggadassanavasena
vuttaṃ. Vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgoti 4- vuttanayena yojetabbaṃ. Tattha
gijjhanavasena gedho. Rañjanavasena rāgo. Nicchātoti nittaṇho. "nicchado"tipi
pāṭho, taṇhāchadanavirahitoti attho. Nibbutoti nibbutasabhāvo. Sītibhūtoti sītasabhāvo.
Sukhapaṭisaṃvedīti kāyikacetasikasukhaṃ anubhavanasabhāvo. Brahmabhūtenāti uttamasabhāvena.
Attanāti cittena.
    Katattā cāti pāpakammānaṃ katabhāvena ca. Akatattā cāti kusalānaṃ akatabhāvena
ca. Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucaritantiādayo dvāravasena avirativirativasena
kammapathavasena ca vuttā. Sīlesumhi na paripūrakārītiādayo catupārisuddhisīlavasena.
Jāgariyamananuyuttoti pañcajāgaraṇavasena. Satisampajaññenāti sātthakādisampajaññavasena.
Cattāro satipaṭṭhānātiādayo bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttaravasena. Dukkhaṃ
me apariññātantiādayo cattāro ariyasaccavasena vuttāti veditabbaṃ. Te atthato
tattha tattha vuttanayattā pākaṭāyeva.
    Dhīro paṇḍitoti satta padā vuttatthāyeva. Api ca dukkhe akampiyaṭṭhena
dhīro. Sukhe anuppilavanaṭṭhena 5- paṇḍito. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthe kataparicayaṭṭhena
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati  2 Ma. pariññāgginā  3 ka. vantagedhoti
@4 cha.Ma. vītarāgo vigatarāgo cattarāgoti  5 cha.Ma. anuppilavaṭṭhena
Paññavā. Attatthaparatthe niccalaṭṭhena buddhimā. Gambhīrauttānatthe apaccosakkanaṭṭhena
ñāṇī. Guḷhapaṭicchannatthe obhāsanaṭṭhena vibhāvī. Nikkilesabyāvadhānaṭṭhena 1-
tulāsadisoti medhāvī. Na limpatīti sajātiyā na limpati ākāse lekhā viya. Na
saṃlimpatīti 2- visesena na limpati. Na upalimpatīti saññogo hutvāpi na limpati
hatthatale lekhā viya. Alittoti saññogo hutvāpi na kilissati kāsikavatthe
ṭhapitamaṇiratanaṃ viya. Asaṃlittoti 3- visesena na 4- kilissati maṇiratane
paliveṭhitakāsikavatthaṃ viya. Anupalittoti upagantvāpi na allīyati pokkharapatte
udakabindu viya. Nikkhantoti bahi nikkhanto bandhanāgārato palāto viya. Nissaṭṭhoti
vippahīno 5- amittassa paṭicchāditakiliṭṭhavatthaṃ viya. 6- Vippamuttoti suṭṭhu
mutto gayhūpage vatthumhi ratiṃ nāsetvā puna nāgamanaṃ viya. Visaññuttoti 7-
kilesehi ekato na yutto byādhinā muttagilāno viya. Vimariyādikatena cetasāti
vigatamariyādakatena cittena, sabbabhavena sabbārammaṇena sabbakilesehi 8- muttacittenāti
attho.
    [14] Saññaṃ pariññāti gāthāya pana ayaṃ saṅkhepattho:- na kevalañca phassameva,
api ca kho pana kāmasaññādibhedaṃ saññaṃ, saññānusārena vā pubbe vuttanayeneva
nāmarūpaṃpi tīhi pariññāhi parijānitvā imāya paṭipadāya catubbidhampi vitareyya oghaṃ,
tato so tiṇṇogho taṇhādiṭṭhipariggahesu taṇhādiṭṭhikilesappahānena 9- anupalitto
khīṇāsavamuni rāgādisallānaṃ abbūḷhattā abbūḷhasallo sativepullappattiyā
appamatto caraṃ pubbabhāge vā appamatto caranto tena appamādacārena abbūḷhasallo
hutvā sakaparattabhāvādibhedaṃ nāsiṃsati lokamimaṃ parañca, aññadatthu carimacittanirodhā
nirupādānova jātavedo parinibbātīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi
dhammanettiṭhapanameva karonto, na tu imāya desanāya maggaṃ vā phalaṃ vā uppādesi
khīṇāsavassa desitattāti.
@Footnote: 1 Sī. nikkilesapadānaṭṭhena, cha.Ma. nikkilesabyavadānaṭṭhena  2 cha.Ma.,ka. na palimpatīti
@3 cha.Ma. apalittoti  4 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati  5 cha.Ma. nissaṭoti pāpapahīno
@6 cha.Ma. paṭicchāpitakiliṭṭhavatthu viya  7 ka. visaṃyuttoti  8 Sī. sabbakilesena ekato
@na yuttena  9 Ma. taṇhādiṭṭhilepappahānena
    Nīlādibhedaṃ ārammaṇaṃ sañjānātīti saññā. Sā sañjānanalakkhaṇā,
paccābhiññāṇarasā. Catubhūmakasaññā hi no sañjānanalakkhaṇā nāma natthi, sabbā
sañjānanalakkhaṇāva. Yā panettha abhiññāṇena sañjānāti, sā paccābhiññāṇarasā
nāma hoti. Tassā vaḍḍhakissa dārumhi abhiññāṇaṃ katvā puna tena abhiññāṇena
tassa 1- paccābhijānanakāle, purisassa kāḷatilakādiabhiññāṇaṃ sallakkhetvā
puna tena abhiññāṇena "asuko nāma eso"ti tassa paccābhijānanakāle,
rañño piḷandhanagopakabhaṇḍāgārikassa tasmiṃ tasmiṃ piḷandhane nāmapaṇṇakaṃ
bandhitvā "asukaṃ piḷandhanaṃ nāma āharā"ti vutte dīpaṃ jāletvā sāragabbhaṃ
pavisitvā paṇṇaṃ vācetvā tassa tasseva piḷandhanassa āharaṇakāle ca pavatti
veditabbā.
    Aparo nayo:- sabbasaṅgāhikavasena hi sañjānanalakkhaṇā saññā, puna
sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena
abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā viya, ārammaṇe anogāḷhavuttitāya
aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā vijju viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu
migapotakānaṃ purisoti 2- uppannasaññā viya. Yā panettha ñāṇasampayuttā hoti,
sā ñāṇameva anuvattati sasambhārapaṭhavīādīsu sesadhammā paṭhavīādīni viyāti
veditabbā.
    Kāmapaṭisaṃyuttā saññā kāmasaññā. Byāpādapaṭisaṃyuttā saññā byāpādasaññā.
Vihiṃsāpaṭisaṃyuttā saññā vihiṃsāsaññā. Tesu dve sattesupi saṅkhāresupi
uppajjanti. Kāmasaññā hi piye manāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa
uppajjati. Byāpādasaññā appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā
olokanakālato paṭṭhāya yāva vināsanā uppajjati. Vihiṃsāsaññā saṅkhāresu na
@Footnote: 1 cha.Ma. taṃ  2 cha.Ma. purisāti
Uppajjati. Saṅkhāro hi dukkhāpetabbo nāma natthi. "ime sattā haññantu
vā, ucchijjantu vā, vinassantu vā, mā vā ahesun"ti cintanakāle pana sattesu
uppajjati. Nekkhammapaṭisaṃyuttā saññā nekkhammasaññā, sā asubhapubbabhāge
kāmāvacarā hoti, asubhajhāne rūpāvacarā, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle
lokuttaRā. Abyāpādapaṭisaṃyuttā saññā abyāpādasaññā, sā mettāpubbabhāge
kāmāvacarā hoti, mettājhāne rūpāvacarā, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle
lokuttaRā. Avihiṃsāpaṭisaṃyuttā saññā avihiṃsāsaññā, sā karuṇāpubbabhāge kāmāvacarā,
karuṇājhāne rūpāvacarā, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaRā. Yadā
alobho sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā mettā sīsaṃ hoti,
tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā karuṇā sīsaṃ hoti, tadā itare dve
tadanvāyikā bhavantīti. Rūpārammaṇaṃ ārabbha uppannā saññā rūpasaññā.
Saddasaññādīsupi eseva nayo. Idaṃ tassāyeva ārammaṇato nāmaṃ. Ārammaṇānaṃ
vuttattā cakkhusamphassajādivatthūnipi vuttāneva honti.
    Yā evarūpā saññāti aññāpi "paṭighasamphassajā saññā adhivacanasamphassajā
saññā"ti evamādikā veditabbā. Tattha adhivacanasamphassajā saññātipi pariyāyena
chadvārikāyeva. Tayo hi arūpino khandhā sayaṃ piṭṭhivaṭṭakā hutvā attano 1-
sahajātasaññāya "adhivacanasamphassajā saññā"ti nāmaṃ karonti, nippariyāyena pana
paṭighasamphassajā saññā nāma pañcadvārikā saññā, adhivacanasamphassajā saññā
nāma manodvārikā saññā. Etā atirekā saññā pariggahitāti veditabbā.
    Saññāti sabhāvanāmaṃ. Sañjānanāti sañjānanākāro. Sañjānitattanti
sañjānitabhāvo.
@Footnote: 1 cha.Ma. attanā
    Avijjoghanti pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti
attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma,
taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ
suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā.
Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ 1- atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā.
Antavirahite saṃsāre yonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā.
Paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesu khandhādīsu na javatīti
avijjā. Api ca cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇaṃ paṭicca samuppannānañca 2- dhammānaṃ
chādanatopi avijjā, taṃ avijjoghaṃ. Kāmoghavasena uttareyya. Bhavoghavasena patareyya.
Diṭṭhoghavasena samatikkameyya. Avijjoghavasena vītivatteyya. Atha vā sotāpattimaggena
pahānavasena uttareyya. Sakadāgāmimaggena pahānavasena patareyya. Anāgāmimaggena
pahānavasena samatikkameyya. Arahattamaggena pahānavasena vītivatteyya. Atha vā
"tareyyādipañcapadaṃ tadaṅgādipañcappahānena yojetabban"ti keci vadanti.
    "monaṃ vuccati ñāṇan"ti vatvā taṃ pabhedato dassetuṃ "yā paññā
pajānanā"tiādimāha. Taṃ vuttanayameva ṭhapetvā "amoho dhammavicayo"ti padaṃ. Amoho
kusalesu dhammesu abhāvanāya paṭipakkho bhāvanāhetu. Amohena aviparītaṃ gaṇhāti
mūḷhassa viparītaggahaṇato. Amohena yāthāvaṃ yāthāvato dhārento yathāsabhāve pavattati.
Mūḷho hi "tacchaṃ atacchaṃ, atacchañca tacchan"ti gaṇhāti, tathā icchitālābhadukkhaṃ
hoti. 3- Amūḷhassa "taṃ kutettha labbhā"ti evamādipaccavekkhaṇasambhavato maraṇadukkhaṃ
na hoti. Sammohamaraṇaṃ hi dukkhaṃ, na ca taṃ amūḷhassa hoti, pabbajitānaṃ sukhasaṃvāso
hoti, tiracchānayoniyaṃ nibbatti na hoti. Mohena hi niccasammūḷhā tiracchānayoniṃ
upapajjanti. Mohapaṭipakkho ca amoho mohavasena amajjhattabhāvassa
@Footnote: 1 catubbidhaṃ catubbidhaṃ (paṭisaṃ.A. 1/98-99)  2 cha.Ma. vatthārammaṇānaṃ
@paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca  3 cha.Ma. na hoti
Abhāvakaro. Amohena avihiṃsāsaññā dhātusaññā majjhimāya paṭipattiyā paṭipajjanaṃ,
pacchimaganthadvayassa 1- pabhedanañca hoti. Pacchimāni dve satipaṭṭhānāni tasseva
ānubhāvena ijjhanti. Amoho dīghāyukatāya paccayo hoti. Asammūḷho hi hitāhitaṃ
ñatvā ahitaṃ parivajjento hitañca paṭisevamāno dīghāyuko hoti, attasampattiyā
aparihīno hoti. Amūḷho hi attano hitameva karonto attānaṃ sampādeti,
ariyavihārassa paccayo hoti, udāsinapakkhesu nibbuto hoti amūḷhassa
sabbābhisaṅkitāya 2- abhāvato. Amohena anattadassanaṃ hoti. Amūḷho hi
yāthāvagahaṇakusalo apariṇāyakaṃ khandhapañcakaṃ apariṇāyakato bujjhati. Yathā ca etena
anattadassanaṃ, evaṃ anattadassanena amoho. 3- Ko hi nāma attasuññataṃ bujjhitvā
puna sammohaṃ āpajjeyyāti.
    Tena ñāṇena samannāgatoti etena vuttappakārena ñāṇena samaṅgībhūto sekkhādayo
muni. Monappattoti paṭiladdhañāṇena 4- munibhāvaṃ patto. Tīṇīti gaṇanaparicchedo.
Moneyyānīti munibhāvakarā moneyyakarā paṭipadā dhammā. Kāyamoneyyantiādīsu
viññattikāyarūpakāyavasena paññāpetabbaṃ kāyamoneyyaṃ. Viññattivācāsaddavācāvasena
paññāpetabbaṃ vacīmoneyyaṃ. Manodvārikacittādivasena paññāpetabbaṃ manomoneyyaṃ.
Tividhakāyaduccaritānaṃ pahānanti pāṇātipātāditividhānaṃ kāyato pavattānaṃ duṭṭhu
caritānaṃ pajahanaṃ. Kāyasucaritanti kāyato pavattaṃ suṭṭhu caritaṃ. Kāyārammaṇe ñāṇanti
kāyaṃ ārammaṇaṃ katvā aniccādivasena pavattaṃ kāyārammaṇe ñāṇaṃ. Kāyapariññāti
kāyaṃ ñātatīraṇappahānapariññāhi jānanavasena pavattaṃ ñāṇaṃ. Pariññāsahagato maggoti
ajjhattikaṃ kāyaṃ sammasitvā uppāditamaggo pariññāsahagato. Kāye chandarāgassa
pahānanti kāye taṇhāchandarāgassa pajahanaṃ. 5- Kāyasaṅkhāranirodhoti assāsapassāsānaṃ
nirodho āvaraṇo, catutthajjhānasamāpattisamāpajjanaṃ. Vacīsaṅkhāranirodhoti vitakkavicārānaṃ
nirodho āvaraṇo,
@Footnote: 1 ka. pacchimagaṇṭhadvayassa  2 cha.Ma. sabbābhisaṅgatāya  3 cha.Ma. evaṃ attadassanaṃ mohena
@4 cha.Ma. paṭiladdhañāṇo  5 Sī.,Ma. kāyachandarāgassa pahānanti kāyataṇhāchandarāgassa pajahanaṃ
Dutiyajjhānasamāpattisamāpajjanaṃ. Cittasaṅkhāranirodhoti saññāvedanānaṃ nirodho
āvaraṇo, saññāvedayitanirodhasamāpattisamāpajjanaṃ.
    Paṭhamagāthāya kāyamunintiādīsu kāyaduccaritappahānavasena kāyamuni. Vacīduccaritap-
pahānavasena vācāmuni. Manoduccaritappahānavasena manomuni. Sabbākusalappahānavasena
anāsavamuni. Moneyyasampannanti jānitabbaṃ jānitvā phale ṭhitattā moneyyasampannaṃ.
Āhu sabbappahāyinanti sabbakilese pajahitvā ṭhitattā sabbappahāyinaṃ kathayanti.
    Dutiyagāthāya ninhātapāpakanti yo ajjhattabahiddhasaṅkhāte sabbasmimpi
āyatane ajjhattabahiddhārammaṇavasena uppattirahāni sabbapāpakāni maggañāṇena
ninhāya dhovitvā ṭhitattā ninhātapāpakaṃ āhūti evamattho daṭṭhabbo. Agāramajjhe
vasantā  āgāramunayo 1- pabbajjupagatā anāgāramunayo. Satta 2- sekkhā sekkhamunayo.
Arahanto asekkhamunayo. Paccekabuddhā paccekamunayo. Sammāsambuddhā munimunayo.
    Puna kathetukamyatāpucchāvasena "katame āgāramunayo"ti āha. Āgārikāti kasigorakkhādi-
agārikakamme niyuttā. Diṭṭhapadāti diṭṭhanibbānā. Viññātasāsanāti viññātaṃ
sikkhattayasāsanaṃ etesanti viññātasāsanā. Anāgārāti kasigorakkhādiagāriyakammaṃ
etesaṃ natthīti pabbajitā "anāgārā"ti vuccanti. Satta sekkhāti sotāpannādayo
satta. Tīsu sikkhāsu sikkhantīti sekkhā. Arahanto na sikkhantīti asekkhā. Taṃ taṃ
kāraṇaṃ paṭicca ekakāva anācariyakāva catusaccaṃ bujjhitavantoti paccekabuddhā
paccekamunayo.
    Munimunayo vuccanti tathāgatāti ettha aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā
tathāgato:- tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti
tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato,
tathāvāditāya 3- tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.
@Footnote: 1 cha.Ma. agāramunino. evamuparipi  2 cha.Ma. tattha  3 cha.Ma. tathavāditāya
    Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā
purimakā sammāsambuddhā āgatā. Kiṃ vuttaṃ hoti? yenābhinīhārena purimakā bhagavanto
āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā purimakā bhagavanto
dānasīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccādhiṭṭhānamettupekkhāsaṅkhātā dasa pāramiyo dasa
upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāganayanadhana-
rajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubba-
cariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgatā, tathā
amhākampi bhagavā āgato. Yathā ca purimakā bhagavanto cattāro satipaṭṭhāne,
cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta
bojjhaṅge, ariyamaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā pūretvā āgatā, tathā amhākampi
bhagavā āgato. Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.
                   Yathā ca dīpaṅkarabuddhaādayo
                   sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā
                   tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato
                   tathāgato vuccati tena cakkhumāti. (1)
    Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? yathā sampatijātā purimakā bhagavanto gatā.
Kathañca te gatā? te hi sampatijātā samehi pādehi paṭhaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukhā
sattapadavītihārena gatā. Yathāha:-
              sampatijāto ānanda bodhisatto samehi pādehi paṭhaviyaṃ patiṭṭhahitvā
         uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne
         sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsati "aggohamasmi lokassa
         jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni
         punabbhavo"ti. 1-
@Footnote: 1 dī.mahā. 10/31/13, Ma.u. 14/207/173
    Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yaṃ
hi so sampatijāto samehi pādehi patiṭṭhāti, idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa
pubbanimittaṃ. Uttaramukhabhāvo panassa sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ. Satta-
padavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa. "suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā"ti 1- ettha
vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmadanassa. 2- Setacchattadhāraṇaṃ arahattavimutti-
varavimalasetacchattapaṭilābhassa. Sabbadisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa.
Āsabhivācābhāsanaṃ pana appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ. Tathā ayaṃ
bhagavāpi gato. Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ tesaṃyeva visesādhigamānaṃ
pubbanimittabhāvena. Tenāhu porāṇā:-
                   "muhuttajātova gavampatī yathā
                   samehi pādehi phusī vasundharaṃ
                   so vikkamī satta padāni gotamo
                   setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.
                   Gantvāna so satta padāni gotamo
                   disā vilokesi samā samantato
                   aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi
                   sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito"ti. 3-
    Evaṃ tathā gatoti tathāgato.
    Atha vā yathā purimakā bhagavanto, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena 4- kāmacchandaṃ
.pe. Paṭhamajjhānena nīvaraṇe .pe. Aniccānupassanāya niccasaññaṃ .pe. Arahattamaggena
sabbakilese pahāya gato, evampi tathā gatoti tathāgato. (2)
@Footnote: 1 khu.su. 25/694/470  2 Sī.,Ma. sabbatitthiyanimmathanassa
@3 paṭisaṃ.A. 1/223  4 ka. nikkhamena
    Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato? paṭhavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ,
āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ, tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ, vāyodhātuyā
vitthambhanalakkhaṇaṃ, ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ, viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.
    Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ, vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ, saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ,
saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.
    Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ, vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ, pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ,
sukhassa sātalakkhaṇaṃ, cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ, phassassa phusanalakkhaṇaṃ.
    Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ, vīriyindriyassa paggahaṇalakkhaṇaṃ, 1-
satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ, paññindriyassa
pajānanalakkhaṇaṃ.
    Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ, vīriyabalassa kosajje, satibalassa
muṭṭhassacce, samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.
    Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ,
vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ, pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ,
passaddhisambojjhaṅgassa upasamalakkhaṇaṃ, samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ,
upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.
    Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ, sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ, sammāvācāya
pariggahaṇalakkhaṇaṃ, 2- sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ,
sammāvāyāmassa paggahaṇalakkhaṇaṃ, sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammāsamādhissa
avikkhepalakkhaṇaṃ.
    Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ, saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ, viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ,
nāmassa namanalakkhaṇaṃ, rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ, saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ,
@Footnote: 1 cha.Ma. paggahalakkhaṇaṃ. evamuparipi  2 cha.Ma. pariggahalakkhaṇaṃ
Phassassa phusanalakkhaṇaṃ, vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ, taṇhāya hetulakkhaṇaṃ, upādānassa
gahaṇalakkhaṇaṃ, bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ, jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ, jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ,
maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.
    Dhātūnaṃ suññatalakkhaṇaṃ, āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ, satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ,
sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ, iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ, indriyānaṃ
adhipatilakkhaṇaṃ, balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ, bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ, maggassa
hetulakkhaṇaṃ.
    Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ, samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ, vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ,
samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ, yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.
    Sīlavisuddhiyā saṃvaraṇalakkhaṇaṃ, cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ, diṭṭhivisuddhiyā
dassanalakkhaṇaṃ, khaye ñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ, anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ,
chandassa mūlalakkhaṇaṃ.
    Manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ, phassassa samodhānalakkhaṇaṃ, vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ,
samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ, satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ, paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ,
vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ, amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ,
etaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato.
Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. (3)
    Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? tathadhammā nāma cattāri
ariyasaccāni. Yathāha:-
              "cattārimāni bhikkhave tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni
         cattāri? `idaṃ dukkhan'ti bhikkhave tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan"ti. 1-
         Vitthāro.
@Footnote: 1 saṃ.mahā. 19/1090/375
    Tāni ca bhagavā abhisambuddhoti tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati.
Abhisambodhattho 1- hi ettha gatasaddo.
    Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho
.pe. Saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho. Tathā
avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho .pe. Jātiyā jarāya maraṇassa 2- paccayaṭṭho tatho
avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ abhisambuddhattā
tathāgato. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. (4)
    Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? bhagavā yaṃ sadevake loke .pe. Sadevamanussāya
pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ
āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārena jānāti passati. Evaṃ
jānato passato 3- ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu
labbhamānakapadavasena vā "katamantaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ
upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan"tiādinā 4- nayena anekehi
nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ
natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu. Vuttampi cetaṃ
bhagavatā:-
              "yaṃ bhikkhave sadevakassa lokassa .pe. Sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ
         sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi .pe.
         Tamahaṃ abbhaññāsiṃ. Taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgate 5- na upaṭṭhāsī"ti. 6-
    Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo
veditabbo. (5)
@Footnote: 1 cha.Ma. abhisambuddhattho  2 cha.Ma. jarāmaraṇassa  3 cha.Ma. evaṃ jānatā passatā
@4 abhi.saṅ. 34/616/188  5 cha.Ma. tathāgato  6 aṅ.catukka. 21/24/29
    Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno
catunnaṃ 1- mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho,
yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi,
etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi
pacchibodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ .pe. Vedallaṃ. Sabbantaṃ atthato
ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ
dosamohamadanimmadanaṃ, natthi tattha vālaggamattampi pakkhalitaṃ, sabbantaṃ ekamuddikāya
lañcitaṃ viya, 2- ekanāḷiyā minitaṃ viya, 3- ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti
avitathaṃ anaññathaṃ. Tenāha 4-:-
              "yañca cunda rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati,
         yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ
         antare bhāsati lapati niddisati. Sabbantaṃ tatheva hoti no aññathā,
         tasmā `tathāgato'ti vuccatī"ti. 5-
    Gadattho hi ettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.
    Api ca āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti
dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā. (6)
    Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassāpi
vācā. Tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa
cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi
tathā gatā pavattāti tathāgato. 6- Tenevāha "yathāvādī bhikkhave tathāgato tathākārī,
@Footnote: 1 su.vi. 1/64, pa.sū. 1/55, mano.pū. 1/99  2 cha.Ma. lañchitaṃ viya  3 cha.Ma. mitaṃ viya
@4 cha.Ma. yathāha  5 dī.pā. 11/188/117  6 ka. tathā gatāti tathāgato
Yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. `tasmā Tathāgato'ti
vuccatī"ti. 1- Evaṃ tathākāritāya tathāgato. (7)
    Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā
tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlena samādhinā paññāya
vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, atha
kho atulo appameyyo anuttaro rājādhirājā devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko
brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha:-
              "sadevake bhikkhave loke .pe. Sadevamanussāya pajāya tathāgato
         abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā tathāgato'ti vuccatī"ti. 1-
    Tatthevaṃ 2- padasiddhi veditabbā:- agado viya agado. Ko panesa? desanāvilāso
ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe
viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhave 3- tatho
aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññamayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ
katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato. (8)
    Api ca tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato,
atīto patto paṭipannoti attho. Tattha sakalaṃ lokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato
avagatoti tathāgato, lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato,
lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato, lokanirodhagāminīpaṭipadaṃ
tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā:-
              "loko bhikkhave tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto.
@Footnote: 1 aṅ.catukka. 21/23/28  2 Sī.,Ma. tatrevaṃ  3 cha.Ma....lokābhibhavane
         Lokasamudayo bhikkhave tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa
         pahīno. Lokanirodho bhikkhave tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa
         sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā bhikkhave tathāgatena abhisambuddhā,
         lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ bhikkhave sadevakassa
         lokassa .pe. Anuvicaritaṃ manasā, sabbantaṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā
         `tathāgato'ti vuccatī"ti. 1-
    Tassa evampi attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane
mukhamattakameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.
Yasmā pana sabbabuddhā tathāgataguṇenāpi samasamā, tasmā sabbesaṃ vasena
"tathāgato"ti āha.
    Arahantoti kilesehi ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ
arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā tathāgato arahaṃ. Ārakā hi so sabbakilesehi
suvidūravidūre ṭhito maggena savāsanānaṃ kilesānaṃ viddhaṃsitattāti ārakattā arahaṃ.
             So tato ārakā nāma  yassa yenāsamaṅgitā
             asamaṅgī ca dosehi     nātho tenārahaṃ mato.
Te ca tena 2- kilesārayo maggena hatāti arīnaṃ hatattāpi arahaṃ.
             Yasmā rāgādisaṅkhātā  sabbepi arayo hatā
             paññāsatthena nāthena   tasmāpi arahaṃ mato.
    Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhiṃ 3- puññādiabhisaṅkhārāraṃ jarāmaraṇanemiṃ 4-
āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā tibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ
saṃsāracakkaṃ, tassānena bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapaṭhaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena
kammakkhayakaraṃ ñāṇapharasuṃ gahetavā sabbe arā hatāti arahaṃ.
@Footnote: 1 aṅ. catukka. 21/23/27-8  2 cha.Ma. te cānena  3 ka....taṇhāmayanābhi
@4 ka.jarāmaraṇanemi
             Arā saṃsāracakkassa     hatā ñāṇāsinā yato
             lokanāthena tenesa    "arahan"ti pavuccati.
    Aggadakkhiṇeyyattā ca cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañca, teneva ca uppanne
tathāgate ye keci mahesakkhā devamanussā, na te aññattha pūjaṃ karonti. Tathā
hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi, yathābalañca aññe
devā ca manussā ca bimbisārakosalarājādayo. Parinibbutampi ca bhagavantaṃ uddissa
channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsītivihārasahassāni
patiṭṭhāpesi. Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti paccayādīnaṃ arahattāpi
arahaṃ.
                      Pūjāvisesaṃ saha paccayehi
                      yasmā ayaṃ arahati lokanātho
                      atthānurūpaṃ arahanti loke
                      tasmā jino arahati nāmametaṃ.
    Yathā ca loke ye keci paṇḍitamānino bālā asilokabhayena raho pāpaṃ
karonti, evamesa na kadāci pāpaṃ karotīti pāpakaraṇe rahābhāvatopi arahaṃ.
             Yasmā natthi raho nāma  pāpakammesu tādino
             rahābhāvena tenesa    arahaṃ iti vissuto.
    Evaṃ sabbathāpi:-
             ārakattā hatattā ca   kilesārīna so muni
             hatasaṃsāracakkāro      paccayādīnamāraho 1-
             na raho karoti pāpāni  arahaṃ tena pavuccatīti. 2-
@Footnote: 1 cha.Ma. paccayādīna cāraho  2 cha.Ma. vuccatīti
    Yasmā pana sabbe buddhā arahattaguṇenāpi samasamā, tasmā sabbesampi
vasena "arahanto"ti āha. Sammāsambuddhāti sammā sāmañca sabbadhammānaṃ
buddhattā sammāsambuddho. Tathā hesa sabbadhamme sammāsambuddho, abhiññeyye
dhamme abhiññeyyato, pariññeyye dhamme pariññeyyato, pahātabbe dhamme
pahātabbato, sacchikātabbe dhamme sacchikātabbato, bhāvetabbe dhamme bhāvetabbato.
Tenevāha:-
             "abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ   bhāvetabbañca bhāvitaṃ
             pahātabbaṃ pahīnamme     tasmā buddhosmi brāhmaṇā"ti. 1-
    Atha vā cakkhu dukkhasaccaṃ, tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā purimataṇhā
samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccanti
evaṃ ekekapaduddhārenāpi sabbadhamme sammā sāmañca buddho. Esa nayo
sotaghānajivhākāyamanesu. Eteneva ca nayena rūpādīni cha āyatanāni, cakkhuviññāṇādayo
cha viññāṇakāyā, cakkhusamphassādayo cha phassā, cakkhusamphassajā vedanādayo cha
vedanā, rūpasaññādayo cha saññā, rūpasañcetanādayo cha cetanā, rūpataṇhādayo
cha taṇhākāyā, rūpavitakkādayo cha vitakkā, rūpavicārādayo cha vicārā,
rūpakkhandhādayo pañcakkhandhā, dasa kasiṇāni, dasa anussatiyo, uddhumātakasaññādivasena
dasa saññā, kesādayo dvattiṃsākārā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo,
kāmabhavādayo nava bhavā, paṭhamādīni cattāri jhānāni, mettābhāvanādayo catasso
appamaññāyo, catasso arūpasamāpattiyo, paṭilomato jarāmaraṇādīni, anulomato
avijjādīni paṭiccasamuppādaṅgāni ca yojetabbāni.
    Tatrāyaṃ ekapadayojanā:- jarāmaraṇaṃ dukkhasaccaṃ, jāti samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ
nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccanti evaṃ ekekapaduddhārena
@Footnote: 1 khu.sutta. 25/574/448, Ma.Ma. 13/399/385
Sabbadhamme sammā sāmañca buddho anubuddho paṭividdho. Yaṃ vā pana kiñci atthi
neyyaṃ nāma, sabbassa sammāsambuddhattā vimokkhantikañāṇavasena sammāsambuddho.
Tesampana vibhāgo upari āvibhavissatīti. 1- Yasmā pana sabbabuddhā
sammāsambuddhaguṇenāpi samasamā, tasmā sabbesampi vasena "sammāsambuddhā"ti āha.
    Monenāti kāmaṃ hi moneyyapaṭipadāsaṅkhātena maggañāṇamonena muni nāma
hoti, idha pana tuṇhībhāvaṃ sandhāya "na monenā"ti 2- vuttaṃ. Mūḷharūpoti tuccharūPo.
Aviddasūti aviññū. Evarūpo hi tuṇhībhūtopi muni nāma na hoti. Atha vā moneyyamuni
nāma na hoti, tucchabhāvo ca pana añāṇīva 3- hotīti attho. Yo ca tulaṃva paggayhāti
yathā hi tulaṃ gahetvā ṭhito atirekaṃ ce hoti, harati, ūnaṃ ce hoti, pakkhipati, evameva
so atirekaṃ haranto viya pāpaṃ harati parivajjeti, ūnake pakkhipanto viya kusalaṃ
paripūreti. Evañca pana karonto sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasaṅkhātaṃ varaṃ
uttamameva ādāya pāpāni akusalakammāni parivajjeti sa muni nāmāti attho.
Tena so munīti kasmā pana so munīti ce? yaṃ heṭṭhā vuttakāraṇaṃ, tena so
Munīti attho. Yo munāti ubho loketi yo puggalo imasmiṃ khandhādiloke tulaṃ
āropetvā minanto viya "ime ajjhattikā khandhā, ime bāhirā"tiādinā nayena
ime  ubho atthe munāti. Muni tena pavuccatīti tena pana kāraṇena "munī"ti
vuccatiyevāti attho.
    Asatañcāti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho:- yvāyaṃ akusalakusalappabhedo, asatañca
satañca dhammo, taṃ "ajjhattabahiddhā"ti imasmiṃ sabbaloke pavicayañāṇena asatañca
satañca ñatvā dhammaṃ. Tassa ñātattā eva, rāgādibhedato sattavidhaṃ saṅgaṃ
taṇhādiṭṭhibhedato duvidhaṃ jālañca aticca atikkamitvā ṭhito, so tena monasaṅkhātena
pavicayañāṇena samannāgatattā muni. Devamanussehi pūjitoti idaṃ panassa thutivacanaṃ.
So hi khīṇāsavamunittā devamanussānaṃ pūjāraho hoti, tasmā evaṃ vuttoti.
@Footnote: 1 cha.Ma. āvi bhavissati  2 ka. monenāti  3 cha.Ma. aññāṇī ca
   Sallanti mūlapadaṃ. Satta sallānīti gaṇanaparicchedo. Rāgasallanti rañjanaṭṭhena rāgo ca
pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇatāya sallañcāti rāgasallaṃ. Dosasallādīsupi
eseva nayo. Abbūḷhasalloti mūlapadaṃ. Abbūhitasalloti 1- nīhaṭasallo.
Uddhaṭasalloti 2- uddhaṃ hatasallo uddharitasallo. Samuddhaṭasalloti 3- upasaggavasena
vutto. Uppāṭitasalloti luñcitasallo. Samuppāṭitasalloti upasaggavasena. 4-
    Sakkaccakārīti dānādikusaladhammānaṃ bhāvanāya puggalassa vā deyyadhammassa
vā sakkaccakaraṇavasena sakkaccakārī. Satatabhāvakaraṇena sātaccakārī. Aṭṭhitakaraṇena
aṭṭhitakārī. Yathā nāma kakaṇṭako 5- thokaṃ gantvā thokaṃ tiṭṭhati, na nirantaraṃ
gacchati, evameva yo puggalo ekadivasaṃ dānaṃ datvā pūjaṃ vā katvā dhammaṃ
vā sutvā samaṇadhammaṃ vā katvā puna cirassaṃ karoti, taṃ na nirantaraṃ pavatteti.
So "asātaccakārī, anaṭṭhitakārī"ti vuccati. Ayaṃ evaṃ na karotīti  aṭṭhitakārī.
Anolīnavuttikoti nirantarakaraṇasaṅkhātassa vipphārassa bhāvena na līnavuttikoti
anolīnavuttiko. Anikkhittacchandoti kusalakaraṇe vīriyacchandassa anikkhittabhāvena
anikkhittacchando. Anikkhittadhuroti vīriyadhurassa anoropanena anikkhittadhuro,
anosakkitamānasoti attho. Yo tattha chando ca vāyāmo cāti yo tesu kusaladhammesu
kattukamyatādhammacchando ca payuttasaṅkhāto 6- vāyāmo ca. Ussahanavasena ussāho
ca. Adhimattussahanavasena ussoḷhī ca. Vāyāmo ceso pāraṃ gamanaṭṭhena. Ussāho
ceso pubbaṅgamanaṭṭhena. Ussoḷhī ceso adhimattaṭṭhena. Appaṭivāni cāti anivattanā
ca. Sati ca sampajaññañcāti saratīti sati. Sampajānātīti sampajaññaṃ, samantato
pakārehi jānātīti attho. Sātthakasampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ
asammohasampajaññanti imassa sampajānassa vasena bhedo veditabbo. Ātappanti
kilesatāpanavīriyaṃ. Padhānanti uttamavīriyaṃ. Adhiṭṭhānanti kusalakaraṇe patiṭṭhābhāvo.
Anuyogoti anuyuñjanaṃ. Appamādoti nappamajjanaṃ, satiyā avippavāso.
@Footnote: 1 cha.Ma. abbahitasalloti  2 cha.Ma. uddhatasalloti  3 ka. samuddharitassalloti,
@cha.Ma. samuddhatasalloti  4 cha.Ma. upasaggavaseneva  5 Sī. kukaṇṭako
@6 cha.Ma. payattasaṅkhāto
    Imaṃ lokaṃ nāsiṃsatīti mūlapadaṃ. Sakattabhāvanti attano attabhāvaṃ. Parattabhāvanti
paraloke attabhāvaṃ. Sakarūpavedanādayo attano pañcakkhandhe, pararūpavedanādayo ca
paraloke pañcakkhandhe. Kāmadhātunti kāmabhavaṃ. Rūpadhātunti rūpabhavaṃ. Arūpadhātunti
arūpabhavaṃ. Puna rūpārūpavasena dukaṃ 1- dassetuṃ kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ ekaṃ katvā, arūpadhātuṃ
ekaṃ katvā vuttaṃ. Gatiṃ vāti patiṭṭhānavasena pañcagati vuttā. Upapattiṃ vāti
nibbattivasena catuyoni vuttā. Paṭisandhiṃ vāti tiṇṇaṃ bhavānaṃ ghaṭanavasena paṭisandhi
vuttā. Bhavaṃ vāti kammabhavavasena. Saṃsāraṃ vāti khandhādīnaṃ abbocchinnavasena. Vaṭṭaṃ
vāti tebhūmakavaṭṭaṃ nāsiṃsatīti.
                  Saddhammapajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
                    guhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
                        -----------------
@Footnote: 1 ka. dukkhaṃ



             The Pali Atthakatha in Roman Book 45 page 90-186. http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=45&A=2055              อรรถกถาบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=45&A=2055              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=29&i=30              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=29&A=487              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=29&A=498              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=29&A=498              Contents of The Tipitaka Volume 29 http://84000.org/tipitaka/read/?index_29

first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter

บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ DhammaPerfect@yahoo.com