ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter
Atthakatha Book 45 : PALI ROMAN Nid.A.1 (saddhammapaj.)

                      14. Tuvaṭakasuttaniddesavaṇṇanā
    [150] Cuddasame tuvaṭakasuttaniddese pucchāmi tanti idampi tasmiṃyeva mahāsamaye
"kā nu kho  arahattappattiyā paṭipattī"ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ
tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ.
    Tattha ādipucchāgāthāya tāva pucchāmīti ettha adiṭṭhajotanādivasena pucchā
vibhajitā. Ādiccabandhūti ādiccassa gottabandhu. Vivekaṃ santipadañcāti vivekañca
santipadañca. Kathaṃ disvāti kena kāraṇena disvā, kathaṃ pavattadassano hutvāti
vuttaṃ hoti.
    Tisso pucchāti gaṇanaparicchedo. Adiṭṭhajotanāti yaṃ na diṭṭhaṃ na paṭividdhaṃ,
tassa pākaṭakaraṇatthāya pucchā. Diṭṭhasaṃsandanāti yaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhaṃ, tassa
ghaṭanatthāya. Vimaticchedanāti yā kaṅkhā, tassā chedanatthaṃ. 1- Pakatiyā lakkhaṇaṃ
aññātanti dhammānaṃ tathalakkhaṇaṃ pakatiyā na ñātaṃ. Adiṭṭhanti na diṭṭhaṃ. "na
diṭṭhan"tipi pāṭho. Atulitanti tulāya tulitaṃ viya na tulitaṃ. Atīritanti tīraṇāya
na tīritaṃ. Avibhūtanti na pākaṭaṃ. Avibhāvitanti paññāya na vaḍḍhitaṃ. Tassa ñāṇāyāti
tassa dhammassa lakkhaṇajānanatthāya. Dassanāyāti dassanatthāya. Tulanāyāti tulanatthāya.
Tīraṇāyāti tīraṇatthāya. Vibhāvanāyāti vibhāvakaraṇatthāya. Aññehi  paṇḍitehīti
aññehi buddhisampannehi. Saṃsayapakkhandoti sandehaṃ paviṭṭho.
    Manussapucchāti manussānaṃ pucchā. Amanussapucchāti nāgasupaṇṇādīnaṃ pucchā.
Gahaṭṭhāti avasesagahaṭṭhā. Pabbajitāti liṅgavasena vuttā. Nāgāti suphassādayo nāgā.
Supaṇṇāti supaṇṇasaṃyuttavasena. 2- Yakkhāti yakkhasaṃyuttavasena 3- ca veditabbā.
Asurāti pahārādādayo. Gandhabbāti pañcasikhagandhabbaputtādayo. Mahārājānoti cattāro
@Footnote: 1 cha.Ma. tassācchedanatthaṃ  2 saṃ.kha. 17/-/209  3 saṃ.sa. 15/-/248
Mahārājāno. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. So nimmitoti so bhagavatā
nimmito buddho.
    Vodānatthapucchāti visesadhammapucchā. Atītapucchāti atīte dhamme ārabbha pucchā.
Anāgatādīsupi eseva nayo. Kusalapucchāti anavajjadhammapucchā. Akusalapucchāti
sāvajjadhammapucchā. Abyākatapucchāti tadubhayaviparītadhammapucchā.
    Ajjhesāmi tanti taṃ āyācāmi. 1- Kathayassu meti mayhaṃ kathehi. Gottañātakoti
gottena ñātako. Gottabandhūti gottajjhattiko. Ekenākārenāti ekena koṭṭhāsena.
    Santipadanti santisaṅkhātaṃ nibbānapadaṃ. Ye dhammā santādhigamāyāti ye
satipaṭṭhānādayo dhammā nibbānapaṭilābhatthāya. Santiphusanāyāti ñāṇaphassena
nibbānaphusanatthāya. Sacchikiriyāyāti paccakkhakaraṇatthāya. Mahantaṃ sīlakkhandhanti mahantaṃ
sīlarāsiṃ. Samādhikkhandhādīsupi eseva nayo. Sīlakkhandhādayo lokiyalokuttarā,
vimuttiñāṇadassanaṃ lokiyameva.
    Tamokāyassa padālananti avijjārāsissa viddhaṃsanaṃ. Vipallāsassa bhedananti
catubbidhavipallāsassa bhedanaṃ. Taṇhāsallassa abbuhananti taṇhākaṇṭakassa luñcanaṃ.
Abhisaṅkhārassa vūpasamanti puññādiabhisaṅkhārassa nibbāpanaṃ. Bhārassa nikkhepananti
pañcakkhandhabhārassa ṭhapanaṃ. Saṃsāravaṭṭassa upacchedananti saṃsārappavattassa chedanaṃ.
Santāpassa nibbāpananti kilesasantāpassa nibbuti. Pariḷāhassa paṭipassaddhinti
kilesadarathassa sannisīdanaṃ. Devadevoti devānaṃ atidevo.
    [151] Atha bhagavā yasmā yathā passanto kilese uparundhati, tathā disvā
tathā pavattadassano hutvā parinibbāti, tasmā tamatthaṃ āvikaronto nānappakārena
@Footnote: 1 cha.Ma. āṇāpemi
Taṃ devaparisaṃ kilesappahāne niyojento "mūlaṃ papañcasaṅkhāyā"ti ārabhitvā pañca
gāthā abhāsi.
    Tattha ādigāthāya tāva saṅkhepattho:- papañcasaṅkhāti papañcāti saṅkhātattā
papañcā eva papañcasaṅkhā. Tassā avijjādayo kilesā mūlaṃ, taṃ papañcasaṅkhāya
mūlaṃ asmīti pavattamānañca sabbaṃ mantāya uparundhe. Yā kāci ajjhattataṇhā
uppajjeyyuṃ, tāsaṃ vinayāya pahānāya sadā sato sikkhe upaṭṭhitassati hutvā
sikkheyyāti.
    Ajjhattasamuṭṭhānā vāti citte uppannā vā. Purebhattanti divābhattato
purekālaṃ. Accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ, atthato pana bhummameva purebhatteti, esa
nayo pacchābhattādīsu. Pacchābhattanti divābhattato pacchākālaṃ. Purimayāmanti rattiyā
paṭhamakoṭṭhāsaṃ. Majjhimayāmanti rattiyā dutiyakoṭṭhāsaṃ. Pacchimayāmanti rattiyā
tatiyakoṭṭhāsaṃ. Kāḷeti kāḷapakkhe. Juṇheti sukkapakkhe. Vasseti cattāro
vassānamāse. Hemanteti cattāro hemantamāse. Gimheti cattāro gimhānamāse.
Purime vayokhandheti paṭhame vayokoṭṭhāse, paṭhamavayeti attho. Tīsu ca vayesu
vassasatāyukassa purisassa ekekasmiṃ vaye catumāsādhikāni tettiṃsa vassāni honti.
    [152] Evaṃ paṭhamagāthāyaṃ tāva tīhi sikkhāhi yuttaṃ 1- desanaṃ arahattanikūṭena
desetvā puna mānappahānavasena desetuṃ "yaṃ kiñcī"ti gāthamāha. Tattha yaṃ kiñci
dhammamabhijaññā ajjhattanti yaṃ kiñci uccākulīnatādikaṃ attano guṇaṃ jāneyya.
Atha vāpi bahiddhāti atha vā bahiddhāpi ācariyupajjhāyānaṃ guṇaṃ jāneyya. Na
tena thāmaṃ kubbethāti tena guṇena mānaṃ na kareyya.
    Satānanti santaguṇavantānaṃ. Santānanti nibbutasantānaṃ. 2- Na vuttāti na
kathitā. Nappavuttāti na vissajjitā.
@Footnote: 1 ka. tisikkhāyuttaṃ  2 ka. nibbutamānānaṃ
    [153] Idānissa akaraṇavidhiṃ dassento "seyyo na tenā"ti gāthamāha.
Tassattho:- tena ca mānena "seyyohan"ti vā "nīcohan"ti vā "sarikkhohan"ti
vā na maññeyya. Tehi ca uccākulīnatādīhi guṇehi phuṭṭho  anekarūpehi "ahaṃ
uccā kulā pabbajito"tiādinā nayena attānaṃ vikappento na tiṭṭheyyāti.
    [154] Evaṃ mānappahānavasenapi desetvā idāni sabbakilesūpasamavasena
dasetuṃ "ajjhattamevā"ti gāthamāha. Tattha ajjhattameva upasameti attaniyeva
rāgādisabbakilese upasameyya. Na aññato bhikkhu santimeseyyāti ṭhapetvā ca
satipaṭṭhānādīni aññena upāyena santiṃ na pariyeseyya. Kuto nirattaṃ vāti
nirattaṃ kutoyeva. 1-
    Na eseyyāti sīlabbatādīhi na maggeyya. Na gaveseyyāti na olokeyya.
Na pariyeseyyāti punappunaṃ na ikkheyya.
    [155] Idāni ajjhattaṃ upasantassa khīṇāsavassa tādibhāvaṃ dassento "majjhe
yathā"ti gāthamāha. Tassattho:- yathā mahāsamuddassa upariheṭṭhimabhāgānaṃ vemajjhasaṅkhāte
catuyojanasahassappamāṇe majjhe pabbatantare ṭhitassa vā majjhe samuddassa
ūmi no jāyati, ṭhitova so hoti avikampamāno evaṃ anejo khīṇāsavo lābhādīsu
ṭhito assa avikampamāno, so tādiso rāgādiussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti.
    Ubbedhenāti heṭṭhābhāgena. Gambhīroti udakapiṭṭhito paṭṭhāya caturāsīti-
yojanasahassāni gambhīro. 2- "ubbedho"tipi pāṭho, taṃ na sundaraṃ. Heṭṭhāti
antoudakaṃ. Uparīti uddhaṃudakaṃ. Majjheti vemajjhe. Na kampatīti ṭhitaṭṭhānato na
calati. Na vikampatīti ito cito ca na calati. Na calatīti niccalaṃ hoti. Na vedhatīti na
phandati. Nappavedhatīti na parivattati. Na sampavedhatīti na paribbhamati. Aneritoti
@Footnote: 1 cha.Ma. kuto nirattā vāti nirattā kutoyeva  2 ka. caturāsītiyojanasahassagambhīro
Na erito. Aghaṭṭitoti akkhobho. 1- Acalitoti na kampito. Aḷulitoti na kalalībhūto.
Tatra ūmi no jāyatīti tasmiṃ ṭhāne vīci na uppajjati.
    Sattannaṃ pabbatānaṃ antarikāsūti yugandharādīnaṃ sattannaṃ pabbatānaṃ
antarantaRā. Sīdantarāti antamaso simbalītūlampi tesu patitaṃ 2- sīdatīti sīdā,
pabbatantare jātattā antaRā. 3- "sīdantarā"tipi 4- pāṭho.
    [156] Idāni evaṃ arahattanikūṭena desitaṃ dhammadesanaṃ abbhānumodanto
tassa ca arahattassa ādipaṭipadaṃ pucchanto nimmitabuddho "akittayī"ti gāthamāha.
Tattha akittayīti ācikkhi. Vivaṭacakkhūti vivaṭehi anāvaraṇehi pañcahi cakkhūhi
samannāgato. Sakkhidhammanti sakāyattaṃ 5- sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ.
Parissayavinayanti parissayavinayanaṃ. 6- Paṭipadaṃ vadehīti idāni paṭipattiṃ vadehi.
Bhaddanteti bhaddaṃ tava atthūti bhagavantaṃ ālapanto āha. Atha vā bhaddaṃ sundaraṃ tava
paṭipadaṃ vadehītipi vuttaṃ hoti. Pātimokkhaṃ atha vāpi samādhinti tameva paṭipadaṃ
bhinditvā pucchati. Paṭipadanti etena vā maggaṃ pucchati. Itarehi sīlaṃ samādhiñca
pucchati. Maṃsacakkhunāpīti sasambhārikamaṃsacakkhunāpi. Dibbacakkhunāpīti dibbasadisattā
dibbaṃ. Devānaṃ hi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharudhirādīhi 7- apalibuddhaṃ
upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti.
Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ,
dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ,
ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ, tirokuḍḍādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi
dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ, dassanaṭṭhena cakkhu, cakkhukiccakaraṇena
cakkhumivātipi cakkhu, dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu, tena dibbacakkhunāpi
vivaṭacakkhu. Idāni
@Footnote: 1 Sī. akkhobhito  2 cha.Ma. patitapatitaṃ  3 Sī. sīdantarā  4 cha.Ma. antarasīdātipi
@5 ka. pakāsatthaṃ  6 Sī.,ka. parissayavinayanāya, Ma. arissavinayapaṭipadaṃ
@7 cha.Ma....ruhirādīhi
Pañcavidhaṃ cakkhuṃ vitthārena kathetuṃ "kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi vivaṭacakkhū"tiādimāha.
Maṃsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā saṃvijjantīti ettha sasambhārādikacakkhusmiṃ
buddhassa bhagavato pañca koṭṭhāsā paccekaṃ paccekaṃ upalabbhanti.
    Nīlo ca vaṇṇoti umāpupphavaṇṇo. Pītako ca vaṇṇoti kaṇikārapupphavaṇṇo.
Lohitako ca vaṇṇoti indagopakavaṇṇo. Kaṇho ca vaṇṇoti añjanavaṇṇo.
Odāto ca vaṇṇoti osadhitārakavaṇṇo. Yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitānīti
yasmiṃ ṭhāne akkhilomāni patiṭṭhahitvā uṭṭhitāni. Taṃ nīlaṃ hoti sunīlanti
ettha nīlanti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Sunīlanti antaravirahitaṃ suṭṭhu
nīlaṃ. Pāsādikanti pasādajanakaṃ. Dassaneyyanti dassanīyaṃ. Umāpupphasamānanti
dakasītalapupphasadisaṃ. Tassa paratoti tassa samantā bāhirapasse. Pītakanti sabbasaṅgāhakaṃ.
Supītakanti antaravirahitaṃ suṭṭhu pītakaṃ. Ubhayato ca akkhikūṭānīti dve
ca akkhikoṭiyo. Lohitakānīti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Sulohitakānīti
apaññāyamānavivarāni suṭṭhu lohitakāni. Majjhe kaṇhanti akkhīnaṃ
majjhimaṭṭhānaṃ añjanasadisaṃ kaṇhaṃ. Sukaṇhanti antaravirahitaṃ suṭṭhu kaṇhaṃ. Alūkhanti
sassirikaṃ. 1- Siniddhanti paṇītaṃ. Aḷāriṭṭhakasamānanti 2- apanītatacaaḷāriṭṭhakaphalasadisaṃ.
"addāriṭṭhakasamānan"tipi pāḷi. Tassā tintakākasadisanti attho. Odātanti
sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Suodātanti antaravirahitaṃ rajatamaṇḍalasadisaṃ suṭṭhu odātaṃ.
Setaṃ paṇḍaranti dvīhipi atiodātataṃ dasseti. Pākatikena maṃsacakkhunāti
pakatimaṃsacakkhunā. Attabhāvapariyāpannenāti attabhāvasannissitena.
Purimasucaritakammābhinibbattenāti purimesu tattha tatthuppannesu attabhāvesu
kāyasucaritādikammunā uppāditena. Samantā yojanaṃ passatīti samantato catugāvutappamāṇe
yojane tirokuḍḍādigataṃ rūpaṃ āvaraṇavirahitaṃ pakatimaṃsacakkhunā dakkhati.
    Divā ceva rattiñcāti divasabhāge ca rattibhāge ca. Caturaṅgasamannāgatoti
@Footnote: 1 Sī. bhaddakanti sassirīkaṃ, cha.Ma. pāsādikaṃ  2 Sī. bhaddariṭṭhakasamānanti, cha.Ma.
@bhaddāriṭṭhakasamānanti
Catūhi aṅgehi samannāgato paripuṇṇaandhakāro ālokavirahito. Sūriyo ca 1-
atthaṅgamitoti sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito sūriyo vigato. Kāḷapakkho ca uposathoti
kāḷapakkhe cātuddasīuposathadivaso ca. Tibbo ca vanasaṇḍoti gahano ca rukkharāsi.
Mahā ca kāḷamegho 2- abbhuṭṭhitoti mahanto kāḷamegho abbhapaṭalo ca uṭṭhito
hoti. Kuḍḍo 3- vāti iṭṭhakācayo vā. Kavāṭaṃ vāti dvāravātapānādikavāṭaṃ vā.
Pākāro vāti mattikādipākāro vā. Pabbato vāti paṃsupabbatādipabbato vā.
Gacchaṃ vāti taruṇagacchādigacchaṃ vā. Latā vāti karavindādilatā vā. 4- Āvaraṇaṃ
rūpānaṃ dassanāyāti rūpārammaṇānaṃ dassanatthāya paṭisedhaṃ natthi. 5- Ekañce tilaphalaṃ
nimittaṃ katvāti sace ekaṃ tilabījaṃ saññāṇaṃ katvā. Tilavāhe pakkhipeyyāti dve
sakaṭe tilarāsimhi khipeyya. Keci pana "vāho nāma kumbhātirekadvesakaṭan"ti vadanti.
Taññeva tilaphalaṃ uddhareyyāti taṃnimittakataṃ tilabījaṃyeva uddharitvā gaṇheyya.
    Dibbena cakkhunāti idaṃ vuttatthameva. Visuddhenāti cutūpapātadassanena
diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhena. Yo hi cutimattameva passati na upapātaṃ, so
ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati na cutiṃ, so navasattapātubhāvasassatadiṭṭhiṃ
gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigatamativattati,
tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti, ubhayañcetaṃ buddhaputtā passanti.
Tena vuttaṃ "cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhan"ti. Manussūpacāraṃ
atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā
atikkantamānusakanti veditabbaṃ.
    Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passatīti
manussamaṃsacakkhunā viya satte oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe
@Footnote: 1 cha.Ma. vā  2 ka. akālamegho  3 cha.Ma. kuṭṭo
@4 Sī. karaviñchādilatā vā, ka. kāḷavaṇṇādilatā vā  5 ka. paṭisedhananti
Upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni
cavissanti, te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattāva, te
upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti
dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīne. Tabbiparīte paṇīte. Suvaṇṇeti
adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Tabbiparīte dubbaṇṇe, abhirūpe
virūpeti attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane.
Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne.
Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Tattha purimehi
"cavamāne"tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ. Iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ.
    Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo:- idha bhikkhu heṭṭhānirayābhimukhaṃ ālokaṃ
vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne, taṃ dassanaṃ
dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti "kinnu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ
dukkhamanubhavantī"ti, athassa "idannāma katvā"ti taṃ kammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati.
Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanapārusakavanādīsu 1-
satte passati mahāsampattimanubhavamāne. Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ
manasi karoti "kinnu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī"ti.
Athassa "idannāma katvā"ti taṃ kammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati. Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ.
Nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi. Yathā ca imassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi.
Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti.
    Ime vata bhontotiādīsu imeti dibbacakkhunā diṭṭhānaṃ nidassanavacanaṃ. Vatāti
anusocanatthe nipāto. Bhontoti bhavanto. Duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhaṃ vā caritaṃ
kilesapūtikattāti duccaritaṃ, kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti
kāyaduccaritaṃ. Itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgībhūtā.
@Footnote: 1 cha.Ma....phārusakavanādīsu
    Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso
gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā
upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Tattha "natthi imesaṃ samaṇadhammo,
assamaṇā ete"ti vadanto antimavatthunā upavadati. "natthi imesaṃ jhānaṃ vā
vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā"tiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti
veditabbo. So ca jhānaṃ vā upavadeyya ajhānaṃ vā, ubhayathāpi ariyūpavādova
hoti, atibhāriyaṃ kammaṃ, anantariyakammasadisaṃ, saggāvaraṇañca maggāvaraṇañca, satekicchaṃ
pana hoti. Tasmā yo ariyaṃ upavadati, tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro
hoti, ukkuṭikaṃ nisīditvā "ahaṃ āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, tamme khamāhī"ti
khamāpetabbo. Sace pana navakataro hoti, vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ
paggahetvā "ahaṃ bhante tumhe idañcidañca avacaṃ, tamme khamathā"ti khamāpetabbo.
Sacepi so nakkhamati, disāpakkanto vā hoti, sayaṃ vā gantvā saddhivihārike
vā pesetvā khamāpetabbo. Sace nāpi gantuṃ na pesetuṃ sakkā hoti, ye
tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti, ukkuṭikaṃ
nisīditvā sace vuḍḍhatarā, vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā "ahaṃ bhante asukannāma
āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ khamatu me so āyasmā"ti vatvā khamāpetabbo. 1-
Sammukhā akhamantepi etadeva kātabbaṃ. Sace ekacārikabhikkhu hoti, neva tassa
vasanaṭṭhānaṃ na gataṭṭhānaṃ paññāyati, ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā
"ahaṃ bhante asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, tamme anussarato anussarato
vippaṭisāro hoti, kiṃ karomī"ti vattabbaṃ. So vakkhati "tumhe mā cintayittha,
thero tumhākaṃ khamati, cittaṃ vūpasamethā"ti. Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ
paggahetvā "khamathā"ti vattabbaṃ. Yadi so parinibbuto hoti, parinibbutamañcaṭṭhānaṃ
gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbo. Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ na
maggāvaraṇaṃ hoti, pākatikameva hotīti.
@Footnote: 1 ka. khamāpetabbaṃ
    Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena
samādinnanānāvidhakammā, ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi
samādapenti. Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde, manoduccaritaggahaṇena
ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti
veditabbaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo anantariyasadiso. Vuttampi cetaṃ:-
              "seyyathāpi sāriputta bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññā-
         sampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃ sampadamidaṃ sāriputta
         vadāmi. Taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā
         yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye"ti. 1-
Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha:-
              "nāhaṃ bhikkhave aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ
         yathayidaṃ bhikkhave micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni bhikkhave vajjānī"ti. 2-
    Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantarābhi-
nibbattakkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā. Paraṃ maraṇāti
cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi
saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo.
Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā
gatīti duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto, vinassantā vā
ettha nipatanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto. Natthi ettha assādasaññito
ayoti nirayo.
    Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti, tiracchānayoni hi apāyo
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/149/110  2 cha.Ma. mahāsāvajjānīti, aṅ.ekaka. 20/310/35
Sugatito 1- apetattā. Na duggati, mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena
pettivisayaṃ dīpeti, so hi apāyo ceva duggati ca sukhato 2- apetattā dukkhassa
ca gatibhūtattā, na tu vinipāto, asurakāyasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena
asurakāyaṃ dīpeti. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi
ca vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayameva
dīpetīti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena
sukkapakkho veditabbo. Ayaṃ pana viseso:- tattha sugatiggahaṇena manussagatipi
saṅgayhati. Saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi
suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho.
Iti dibbena cakkhunātiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ.
    Evaṃ dibbena cakkhunā passatīti ayamettha saṅkhepattho:- dibbacakkhuñāṇaṃ
parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati.
Yathākammūpagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu
pavattati. Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhāna-
vattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattatīti.
    Ākaṅkhamāno ca bhagavāti bhagavā icchamāno. Ekampi lokadhātuṃ passeyyāti
ekaṃ cakkavāḷaṃ olokeyya. Sahassimpi cūḷanikanti ettha yāvatā candimasūriyā
pariharanti, disā bhānti virocamānā, tāva sahassadhā loko, 3- ettha te vattatī
vasoti āgataṭṭhāne 3- esā sahassīcūḷanikā nāma. Cūḷanikanti khuddakaṃ. Dvisahassimpi
majjhimikaṃ lokadhātunti ettha sahassacakkavāḷānaṃ sahassabhāgena gaṇetvā
dasasatasahassacakkavāḷaparimāṇā dvisahassī majjhimikā lokadhātu nāma. Ettakena buddhānaṃ
jātikkhettaṃ nāma dassitaṃ. Bodhisattānaṃ hi pacchimabhave devalokato cavitvā
mātukucchiyaṃ
@Footnote: 1 Sī. sukhato  2 Ma. sugatito  3-3 cha.Ma. ime pāṭhā na dissanti
Paṭisandhiggahaṇadivase ca mātukucchito nikkhamanadivase ca mahābhinikkhamanadivase ca
sambodhidhammacakkappavattanaāyusaṅkhāravossajjanaparinibbānadivasesu ca ettakaṃ ṭhānaṃ
kampati. Tisahassimpi. Mahāsahassimpi lokadhātunti sahassito paṭṭhāya tatiyāti
tisahassī, paṭhamasahassiṃ sahassadhā katvā gaṇitaṃ majjhimikaṃ sahassadhā katvā gaṇitattā
mahantehi sahassehi gaṇitāti mahāsahasSī. Ettāvatā koṭisatasahassacakkavāḷaparimāṇo loko
dassito hoti. Gaṇakaputtatissatthero pana evamāha "na hi tisahassimahāsahassilokadhātuyā
etaṃ parimāṇaṃ. Idaṃ hi ācariyānaṃ sajjhāyamūlakaṃ vācāya parihīnaṭṭhānaṃ,
dasakoṭisatasahassacakkavāḷaparimāṇaṃ pana ṭhānaṃ tisahassimahāsahassilokadhātu nāmā"ti.
Ettāvatā hi bhagavato āṇākkhettaṃ nāma dassitaṃ. Etasmiṃ hi antare
āṭānāṭiyaparittaisigiliparittadhajaggaparittabojjhaṅgaparittakhandhaparittamoraparitta-
mettaparittaratanaparittānaṃ 1- 2- 3- 4- 5- 6- 7- 8- āṇā pharati.
    Yāvatakaṃ vā pana ākaṅkheyyāti yattakaṃ vā iccheyya. Iminā visayakkhettaṃ
dassitaṃ. Buddhānaṃ hi visayakkhettassa pamāṇaparicchedo nāma natthi, natthikabhāve
cassa imaṃ upamaṃ āharanti:- koṭisatasahassacakkavāḷe hi 9- yāva brahmalokā sāsapehi
pūretvā sace koci puratthimāya disāya ekacakkavāḷe ekaṃ sāsapaṃ pakkhipanto
gaccheyya, 10- sabbepi te sāsapā parikkhayaṃ gaccheyyuṃ, na tveva puratthimāya disāya
cakkavāḷāni. Dakkhiṇādīsupi eseva nayo. Tattha buddhānaṃ avisayo nāma natthi.
Tāvatakaṃ passeyyāti tattakaṃ olokeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbacakkhūti
dibbacakkhukathaṃ niṭṭhāpesi.
    Kathaṃ bhagavā paññācakkhunā vivaṭacakkhūti kena pakārena paññācakkhunā
apihitacakkhu. Mahāpañño puthupaññotiādikaṃ tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti
pariyosānaṃ heṭṭhā vuttatthameva.
@Footnote: 1 dī.pā. 11/275/169  2 Ma.u.  14/133/117  3 saṃ.sa. 15/249/263  4 saṃ.mahā.
@19/978/270  5 khu.jā. 27/105/56, aṅ.catukka. 21/67/83  6 khu.jā. 27/17/40
@7 khu.su. 25/1/13, khu.su. 25/143/362  8 khu.khu. 25/1/5, khu.su. 25/224/376
@9 cha.Ma....cakkavāḷamhi  10 cha.Ma. āgaccheyya
    Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesaṃ
dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassa samantacakkhūti, tiṇṇaṃ
maggañāṇānaṃ dhammacakkhūti. Lokaṃ volokento addasa satteti satte addakkhi.
Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ, te
apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ, te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni
tikkhāni, te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni, te mudindriyā. Yesaṃ teyeva
saddhādayo ākārā sundarā, te svākāRā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā
honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā. Ye paralokañceva vajjañca 1- bhayato passanti,
te paralokavajjabhayadassāvino nāma.
    Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Anto nimuggaposīnīti yāni
antonimuggāneva posiyanti. Udakaṃ accuggamma tiṭṭhantīti udakaṃ atikkamitvā
tiṭṭhanti. Tattha yāni yāni accuggamma ṭhitāni, tāni tāni sūriyarasmisamphassaṃ
āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni. Yāni samodakaṃ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni.
Yāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni, tāni tatiyadivaseva pupphanakāni. Udakā pana
anuggatāni aññānipi sarogauppalāni nāma atthi, yāni neva pupphissanti,
macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti, tāni pāḷiṃ nārūḷhāni, āharitvā pana
dīpetabbānīti dīpitāni.
    Yatheva hi tāni catubbidhapupphāni, evameva ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo
padaparamoti cattāro puggalā. Yassa puggalassa udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti,
ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena
atthe vibhajīyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa
puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato
@Footnote: 1 ka. vaṭṭañca
Payirupāsato dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa
bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācato na tassaṃ jātiyaṃ 1-
dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo. Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ
dasasahassilokadhātuṃ olokento ajja pupphanakāni ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni
vipañcitaññūti evaṃ sabbākāratova 2- addasa. Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiññeva
attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti, padaparamānaṃ anāgatatthāya vāsanā
hoti.
    Rāgacaritotiādīsu rajjanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti rāgacarito.
Dussanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti dosacarito. Muyhanavasena ārammaṇe
caraṇaṃ etassa atthīti mohacarito. Vitakkanavasena ūhanavasena ārammaṇe caraṇaṃ
etassa atthīti vitakkacarito. Okappanasaddhāvasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti
saddhācarito. Ñāṇameva caraṇaṃ, ñāṇena 3- vā caraṇaṃ, ñāṇassa vā caraṇaṃ, ñāṇato
vā caraṇaṃ etassa atthīti ñāṇacarito. Rāgacaritassāti rāgussadassa rāgabahulassa.
Paratopi eseva nayo.
    Asubhakathaṃ kathetīti uddhumātakādidasavidhaṃ asubhapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ ācikkhati.
Vuttañhetaṃ "asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā"ti. 4- Mettābhāvanaṃ ācikkhatīti
mettābhāvanaṃ cittasinehanaṃ katheti. Vuttañhetaṃ "mettā bhāvetabbā byāpādassa
pahānāyā"ti. 4- Uddeseti sajjhāyane. Paripucchāyāti aṭṭhakathāya. Kālena
dhammassavaneti yuttappattakāle uttariṃ pariyattidhammassavane. Dhammasākacchāyāti
aññehi saddhiṃ sākacchāya. Garusaṃvāseti garūnaṃ payirupāsane. Nivesetīti ācariyānaṃ
santike patiṭṭhāpeti. Ānāpānassatiṃ ācikkhatīti ānāpānassatisampayuttaṃ
kammaṭṭhānaṃ katheti. Vuttañhetaṃ "ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā"ti. 4-
Pasādanīyaṃ nimittaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. tāya jātiyā  2 cha.Ma. sabbākārato ca  3 ka. ñāṇato  4 aṅ.navaka. 23/1/292
Ācikkhatīti cūḷavedallamahāvedallādipasādajanakaṃ 1- 2- suttaṃ katheti. Buddhasubodhinti
buddhassa bhagavato buddhattapaṭivedhaṃ. Dhammasudhammatanti navavidhalokuttaradhammassa svāk-
khātataṃ. Saṃghasuppaṭipattinti aṭṭhavidhaariyasaṃghassa suppaṭipannatādisuṭṭhupaṭipattiṃ.
Sīlāni ca attanoti attano santakasīlāni ca. Ācikkhati vipassanānimittanti
udayabbayādipaṭisaṃyuttaṃ katheti. Aniccākāranti hutvā abhāvākāraṃ. Dukkhākāranti
udayabbayapaṭipīḷanākāraṃ. Anattākāranti avasavattanākāraṃ.
    Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani ṭhitova, na hi
tattha ṭhitassa dassanatthaṃ abhimukhe gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ 3- atthi. Tathūpamanti
tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. Ayampanettha saṅkhepattho:- yathā selapabbatamuddhani ṭhito
cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya. Sumedha sundarapañña sabbaññutaññāṇena
samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvakiṇṇaṃ
jātijarābhibhūtañca janataṃ avekkhassu upadhāraya upaparikkhāti. 4-
    Ayampanettha adhippāyo:- yathā hi pabbatapādasāmantā mahantaṃ khettaṃ katvā
tattha kedārapāḷīsu kuṭiyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ, 5- caturaṅgasamannāgatañca
andhakāraṃ assa, atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ
olokayato neva khettaṃ na kedārapāḷiyo na kuṭiyo na tattha sayitamanussā
paññāyeyyuṃ, kuṭikāsu pana aggijālamattameva paññāyeyya. Evaṃ dhammapāsādaṃ abhiruyha
sattakāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre
dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti, rattiṃ khittasarā
viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā
āpāthaṃ āgacchanti, te eva aggi viya himavantapabbato viya ca. Vuttampi cetaṃ:-
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/460/410  2 Ma.mū. 12/449/401  3 ka. rukkhe ca abhirūhanādikiccaṃ, Ma.
@sampasāraṇādikiccaṃ  4 cha.Ma. upadhārayatu upaparikkhatu  5 cha.Ma. jāleyya
              "dūre santo pakāsenti  himavantova pabbato
              asantettha na dissanti    rattikhittā yathā sarā"ti. 1-
    Sabbaññutaññāṇanti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū.
Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti
pañceva neyyapathā honti. Sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ
"sabbaññutāñāṇan"ti vattabbe "sabbaññutaññāṇan"ti vuttaṃ. Sabbaññūti ca
kamasabbaññū sakiṃsabbaññū satatasabbaññū sattisabbaññū ñātasabbaññūti pañcavidhā
sabbaññuno siyuṃ. Tesu kamena sabbajānanakālāsambhavato kamasabbaññutā na hoti.
Sakiṃ sabbārammaṇaggahaṇābhāvato sakiṃsabbaññutā na hoti, cakkhuviññāṇādi-
niyatārammaṇacittasambhavato 2- bhavaṅgacittavirodhato yuttiabhāvato ca satatasabbaññutā na
hoti, parisesato sabbajānanasamatthatāya sattisabbaññutā vā siyā,
viditasabbadhammattā ñātasabbaññutā vā, sattisabbaññuno sabbajānanattaṃ 3- natthīti
tampi na yujjati, "na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci .pe. Samantacakkhū"ti vuttattā
ñātasabbaññutā eva yujjati. Evaṃ hi sati kiccato asammohato kāraṇasiddhito
āvajjanapaṭibaddhato sabbaññutameva hotīti. Tena ñāṇenāti tena sabbajānanañāṇena.
   Puna aparena pariyāyena sabbaññubhāvasādhanatthaṃ 4- "na tassā"ti gāthamāha. Tattha na tassa
addiṭṭhamidhatthi kiñcīti tassa tathāgatassa idha imasmiṃ tedhātuke loke imasmiṃ
paccuppannakāle vā paññācakkhunā adiṭṭhaṃ nāma kiñci appamattakampi na atthi na
saṃvijjati. Atthīti idaṃ vattamānakālikaṃ ākhyātapadaṃ, iminā paccuppannakālikassa
sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Gāthābandhasukhatthaṃ panettha dakāro payutto. 5-
Atho aviññātanti ettha athoti vacanopādāne nipāto. Aviññātanti atītakālikaṃ
aviññātaṃ nāma kiñci dhammajātaṃ nāhosīti pāṭhaseso. Abyayabhūtassa
@Footnote: 1 khu.dha. 25/304/69  2 cha.Ma. cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārammaṇacittasambhavato
@3 ka. sattisabbaññutte sabbajānanaṃ  4 Ma. sabbaññutañāṇabhāvasādhanatthaṃ  5 ka. dhakāro
@saṃyutto
Atthisaddassa gahaṇe pāṭhasesaṃ vināpi yujjatiyeva. Iminā atītakālikassa sabbadhammassa
ñātabhāvaṃ dasseti. Ajānitabbanti anāgatakālikaṃ ajānitabbaṃ nāma dhammajātaṃ na
bhavissati natthi vā. 1- Iminā anāgatakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti.
Jānanakiriyāvisesamattameva vā ettha akāro. Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyanti
ettha yaṃ tekālikaṃ vā kālavinimuttaṃ vā neyyaṃ jānitabbaṃ kiñci dhammajātaṃ
atthi, taṃ sabbaṃ tathāgato abhiññāsi adhikena sabbaññutaññāṇena jāni paṭivijjhi,
ettha atthisaddena tekālikassa kālavinimuttassa ca gahaṇe 2- atthisaddo abyayabhūtoyeva
daṭṭhabbo. Tathāgato tena samantacakkhūti kālavasena okāsavasena ca nippadesattā
samantā sabbato pavattaṃ ñāṇacakkhu assāti samantacakkhu, tena yathāvuttena kāraṇena
tathāgato samantacakkhu sabbaññūti vuttaṃ hoti. Imissā gāthāya puggalādhiṭṭhānāya
desanāya sabbaññutaññāṇaṃ sādhitaṃ.
    Na itihitihanti "evaṃ kira āsi, evaṃ kira āsī"ti na hoti. Na itikirāyāti
"evaṃ kira etan"ti na hoti. Na paramparāyāti paramparakathāyapi na hoti. Na
piṭakasampadāyāti amhākaṃ piṭakatantiyā saddhiṃ sametīti 3- na hoti. Na takkahetūti
takkaggāhenapi na hoti. Na ākāraparivitakkenāti "sundaramidaṃ kāraṇan"ti evaṃ
kāraṇaparivitakkenāpi na hoti. Na diṭṭhinijjhānakkhantiyāti amhākaṃ nijjhāyitvā
khamitvā gahitadiṭṭhiyā saddhiṃ sametītipi na hoti.
    Atha vāpi samādhinti ettha samādhinti kusalacittekaggatā samādhi. Kenaṭṭhena
samādhīti? samādhānaṭṭhena. Kimidaṃ samādhānaṃ nāma? ekārammaṇe cittacetasikānaṃ
samaṃ sammā ca ādhānaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Tasmā yassa dhammassa ānubhāvena
ekārammaṇe cittacetasikā samaṃ sammā ca avikkhippamānā avippakiṇṇā ca hutvā
tiṭṭhanti, idaṃ samādhānanti veditabbaṃ. Tassa kho pana samādhissa:-
@Footnote: 1 cha.Ma. natthīti  2 cha.Ma. gahaṇā  3 ka. sametanti
              Lakkhaṇaṃ tu avikkhepo     vikkhepaddhaṃsanaṃ raso
              akampanamupaṭṭhānaṃ        padaṭṭhānaṃ sukhaṃ pana. 1-
    Samādhi anāvilaacalabhāvena ārammaṇe tiṭṭhatīti ṭhiti. Parato padadvayaṃ
upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Api ca sampayuttadhamme ārammaṇamhi sampiṇḍetvā tiṭṭhatīti
saṇṭhiti. Ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhiti. Kusalapakkhe hi
cattārova dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti saddhā sati samādhi paññāti. Teneva
saddhā "okappanā"ti vuttā, sati "apilāpanatā"ti, samādhi "avaṭṭhitī"ti, paññā
"pariyogāhanā"ti. Akusalapakkhe pana tayo dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti taṇhā
diṭṭhi avijjāti. Tenevete "oghā"ti vuttā. Cittekaggatā panettha na balavatī
hoti. Yathā hi rajuṭṭhānaṭṭhāne udakena siñcitvā sammaṭṭhe thokameva kālaṃ rajo
sannisīdati, sukkhe sukkhe 2- puna pakatibhāveneva vuṭṭhāti, evameva akusalapakkhe
cittekaggatā na balavatī hoti.
    Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāro.
Uddhaccavicikicchāvaseneva gacchantaṃ cittaṃ vikkhipati nāma. Ayaṃ pana tathāvidho
vikkhepo na hotīti avikkhePo. Uddhaccavicikicchāvaseneva cittaṃ visāhaṭaṃ nāma hoti,
ito cito ca sāriyati, 3- ayaṃ pana evaṃ avisāhaṭamānasassa bhāvoti avisāhaṭamānasatā.
Samathoti tividho samatho cittasamatho adhikaraṇasamatho sabbasaṅkhārasamathoti. Tattha
aṭṭhasu samāpattīsu cittekaggatā cittasamatho nāma. Taṃ hi āgamma cittacalanaṃ
cittavipphanditaṃ sammati vūpasammati, tasmā so "cittasamatho"ti vuccati.
Sammukhāvinayādisattavidho samatho adhikaraṇasamatho nāma. Taṃ hi āgamma tāni tāni adhikaraṇāni
sammanti vūpasammanti, tasmā so "adhikaraṇasamatho"ti vuccati. Yasmā pana sabbe saṅkhārā
nibbānaṃ āgamma sammanti vūpasammanti, tasmā taṃ "sabbasaṅkhārasamatho"ti vuccati.
@Footnote: 1 paṭisaṃ.A. 1/19  2 cha.Ma. sukkhante sukkhante  3 cha.Ma. harīyati
Imasmiṃ atthe cittasamatho adhippeto. Samādhilakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti
samādhindriyaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Sammāsamādhīti yāthāvasamādhi
niyyānikasamādhi.
    [157] Atha 1- bhagavā yasmā indriyasaṃvaro sīlassa rakkhā, yasmā vā
iminānukkamena desiyamānā ayaṃ desanā tāsaṃ devatānaṃ sappāyā, tasmā
indriyasaṃvarato pabhuti paṭipadaṃ dassento "cakkhūhī"tiādimāraddho. 2- Tattha cakkhūhi
neva lolassāti adiṭṭhadakkhitabbādivasena cakkhūhi lolo neva assa. Gāmakathāya āvaraye
sotanti tiracchānakathāya sotaṃ āvareyya.
    Cakkhuloliyenāti cakkhudvāre uppannalolavasena cakkhuloliyena. Adiṭṭhaṃ
dakkhitabbanti adiṭṭhapubbaṃ rūpārammaṇaṃ passituṃ yuttaṃ. Diṭṭhaṃ samatikkamitabbanti
diṭṭhapubbaṃ rūpārammaṇaṃ atikkamituṃ yuttaṃ. Ārāmena ārāmanti
pupphārāmādiārāmena phalārāmādiṃ vā pupphārāmādiṃ vā. Dīghacārikanti dīghacaraṇaṃ.
Anavaṭṭhitacārikanti asanniṭṭhānacaraṇaṃ. Anuyutto hoti rūpadassanāyāti
rūpārammaṇadassanatthāya punappunaṃ yutto hoti.
    Antaragharaṃ paviṭṭhoti ummārabbhantaraṃ paviṭṭho. Vīthiṃ paṭipannoti antaravīthiṃ
otiṇṇo. Gharamukhāni olokentoti gharadvārāni avalokento. Uddhaṃ ullokentoti
uparidisaṃ uddhaṃmukho hutvā vilokento.
    Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena
cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu:- "cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā,
cittaṃ na passati acakkhukattā. Dvārārammaṇasaṅghaṭṭe pana 3- pasādavatthukena
cittena passati. Īdisī panesā `dhanunā vijjhatī'tiādīsu viya sasambhārakathā
nāma hoti. Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamettha attho"ti. Nimittaggāhīti
@Footnote: 1 cha.Ma. athassa  2 cha.Ma....ādi āraddho  3 Ma. dvārārammaṇasaṅghaṭṭanena
Itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena
gaṇhāti, diṭṭhamatteyeva na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato 1-
pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjananti laddhavohāraṃ hatthapādahasitakathitaālokitavilokitādibhedaṃ 2-
ākāraṃ gaṇhāti. Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa
hetu etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā
viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ anuppabandheyyuṃ ajjhotthareyyuṃ.
Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya
na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca na rakkhati cakkhundriyaṃ. Na cakkhundriye saṃvaraṃ
āpajjatītipi vuccati. Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi.
Na hi cakkhuppasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Api ca yadā
rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā
niruddhe kiriyāmanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato
cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu 3- sampaṭicchanakiccaṃ, tato
vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu
voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati.
    Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro
vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā
akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ honto pana so
"cakkhundriye asaṃvaro"ti vuccati. Kasmā? yasmā tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi
aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? yathā nagare
catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo saṃvutā, tathāpi
antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā
@Footnote: 1 cha.Ma. anuanubyañjanato  2 cha.Ma....sitahasita...  3 cha.Ma. manodhātu
Corā yadicchanti taṃ kareyyuṃ, evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ
asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni.
    Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni.
"ayaṃ me ñātīti vā, mittoti vā, idaṃ vā paṭikarissati, idaṃ vānena katapubban"ti
vā evaṃ na dinnānīti attho. Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma
honti. Bhojanānīti ca desanāsīsamattametaṃ, atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni
bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānapaccayabhesajjaṃ
paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti.
    Seyyathidanti nipāto. Tassattho, katamo soti. Naccaṃ nāma yaṃ kiñci naccaṃ,
taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati. Gītanti yaṃ kiñci
gītaṃ. Vāditanti yaṃ kiñci vāditaṃ. Pekkhanti naṭasamajjaṃ. Akkhānanti
bhāratarāmāyanādikaṃ. Yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭati. Pāṇissaranti
kaṃsatāḷaṃ, "pāṇitāḷan"tipi vadanti. Vetāḷanti ghanatāḷaṃ, "mantena
matasarīruṭṭhāpanan"tipi eke. Kumbhathūṇanti caturassaambaṇakatāḷaṃ, "bhumbhasaddan"tipi
eke. Sobhanakanti naṭānaṃ abbhokiraṇaṃ, sobhanakaraṃ vā, 1- paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti.
Caṇḍālanti ayoguḷakīḷā, "caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷā"tipi vadanti. Vaṃsanti veṇuṃ
ussāpetvā kīḷanaṃ.
    Dhovananti aṭṭhidhovanaṃ, ekaccesu kira janapadesu kālakate ñātake na jhāpenti,
nikhaṇitvā ṭhapenti. Atha tesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā
gandhehi makkhetvā ṭhapenti. Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā
ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapāpetvā 2- rodantā paridevantā suraṃ pivanti. Vuttampi
cetaṃ "atthi bhikkhave dakkhiṇesu janapadesu dhovanaṃ nāma, tattha hoti annampi
@Footnote: 1 Ma. sobhanākārakataṃ vā  2 cha.Ma. ṭhapetvā
Pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi.
Atthetaṃ bhikkhave dhovanaṃ, netaṃ natthīti vadāmī"ti. 1- Ekacce pana "indajālena
aṭṭhidhovanaṃ dhovanan"ti vadanti. Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ
yujjhituṃ, na te yujjhāpetuṃ, na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati. Nibbuddhanti mallayuddhaṃ.
Uyyodhikanti yattha sampahāro diyyati. Balagganti balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senābyūhanti
senāniveso, sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ. Anīkadassananti "tayo hatthī pacchimaṃ
hatthānīkan"tiādinā 2- nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ.
    Na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti.
Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭipakkhanayena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā javane
dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi
āvajjanādīnipi vīthicittānīti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu
dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? yathā
nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti, tathāpi antonagare
sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti, nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso
natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi
āvajjanādīnipi vīthicittāni. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi "cakkhundriye
saṃvaro"ti vutto. Ito paraṃ heṭṭhā ca upari ca vuttavipariyāyena attho veditabbo.
    Visūkadassanāti paṭāṇīdassanato. Gāmakathāti gāmavāsīnaṃ kathā. Bāttiṃsāti dvattiṃsa.
Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ
ārabbha "mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvo"tiādinā nayena
pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu "asuko rājā abhirūpo
dassanīyo"tiādinā nayena gehasitakathāva tiracchānakathā hoti. "sopi
@Footnote: 1 aṅ.dasaka. 24/107/175  2 vi.mahāvi. 2/324/268
Nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato"ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati.
Coresupi "mūladevo evaṃ mahānubhāvo, meghamālo evaṃ mahānubhāvo"ti tesaṃ kammaṃ
paṭicca "aho sūrā"ti gehasitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu "asukena
asuko evaṃ mārito evaṃ viddho"ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. "tepi
nāma khayaṃ gatā"ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti.
    Api ca annādīsu "evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha
bhuñjimha pivimhā paribhuñjimhā"ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ
pana katvā "pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ
sīlavantānaṃ adamha, cetiyapūjaṃ akarimhā"ti kathetuṃ vaṭṭati. Ñātikathādīsu pana "amhākaṃ
ñātakā sūrā samatthā"ti vā, "pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā"ti
vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā "tepi no ñātakā
khayaṃ gatā"ti vā, "pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṃghassa adamhā"ti vā kathetuṃ
vaṭṭati. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena "asukagāmavāsino
sūrā samatthā"ti vā evaṃ assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā
"saddhā pasannā"ti vā, "khayavayaṃ gatā"ti vā vattuṃ vaṭṭati.
    Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo. Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca
assādavasena na vaṭṭati, "saddhā pasannā, khayavayaṃ gatā"ti evameva vaṭṭati.
Sūrakathāpi "nandimitto nāma yodho sūro ahosī"ti assādavasena na vaṭṭati.
"saddho ahosi, khayavayaṃ gato"ti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi "asukā visikhā
suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā"ti assādavasena na vaṭṭati. "saddhā pasannā,
khayavayaṃ gatā"icceva vaṭṭati.
    Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā, 1- "udakatitthakathā"tipi vuccati, kumbhadāsikathā
@Footnote: 1 Sī. kuṭaṭṭhānakathā
Vā, sāpi "pāsādikā, naccituṃ gāyituṃ chekā"ti assādavasena na vaṭṭati, "saddhā
pasannā"tiādinā nayena vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha
vattamānañātikathāsadisova vinicchayo.
    Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā.
Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito? asukena nāma nimmito. Kāko seto
Aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattāti evamādikā
lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.
    Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro? sāgaradevena khatattā sāgaro,
"khato me"ti hatthamuddhāya sayaṃ niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā
samuddakkhānakathā. Bhavoti vuḍḍhi. Abhavoti hāni. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā
taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā.
    Āvareyyāti āvaraṇaṃ kareyya. Nivāreyyāti ārammaṇato vāreyya. Saṃvareyyāti
sammā nissesaṃ katvā vāreyya. Rakkheyyāti rakkhaṃ kareyya. Gopeyyāti saṅgopeyya.
Pidaheyyāti pidahanaṃ kareyya. Pacchindeyyāti sotaṃ chindeyya.
    Tena tena na tussantīti tena tena ambilādirasena 1- na santosaṃ āpajjanti.
Aparāparaṃ pariyesantīti uparūpari gavesanti.
    [158] Phassenāti rogaphassena. Bhavañca nābhijappeyyāti tassa phassassa
vinodanatthāya kāmabhavādibhavañca na pattheyya. Bheravesu ca na sampavedheyyāti tassa
phassassa paccayabhūtesu sīhabyagghādīsu bheravesu ca na sampavedheyya, avasesesu vā
ghānindriyamanindriyavisayesu na sampavedheyya. Evaṃ paripūro indriyasaṃvaro ca
vutto 2- hoti. Purimehi vā indriyasaṃvaraṃ dassetvā iminā "araññe vasatā
bheravaṃ disvā vā sutvā vā nappavedhitabban"ti dasseti.
@Footnote: 1 cha.Ma. ambilādinā rasena  2 Sī.,ka. gutto
    Ekenākārenāti ekena kāraṇena. Bhayampi bheravampi taññevāti bhayanti
ca bheravanti ca khuddakampi mahantampi uttāsanimittameva. Tamevatthaṃ dassetuṃ
"vuttañhetan"tiādimāha. Bhayanti tappaccayā uppannabhayaṃ. Bhayānakanti
ākāraniddeso. Chambhitattanti bhayavasena gattacalanaṃ. Lomahaṃsoti lomānaṃ haṃsanaṃ
uddhaggabhāvo. Iminā padadvayena kiccato bhayaṃ dassetvā puna "cetaso ubbego
utrāso"ti sabhāvato dasseti. Ubbegoti bhīruko. 1- Utrāsoti cittakkhobho.
Jātibhayanti jātiṃ paṭicca uppannabhayaṃ. Sesesupi eseva nayo. Rājato uppannaṃ bhayaṃ
rājabhayaṃ. Sesesupi eseva nayo. Attānuvādabhayanti pāpakammino attānaṃ anuvadantassa
uppajjanakabhayaṃ. Parānuvādabhayanti parassa anuvādato uppajjanakabhayaṃ.
    Daṇḍabhayanti āgārikassa raññā pavattitadaṇḍaṃ, anāgārikassa vinayadaṇḍaṃ
paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Duggatibhayanti cattāro apāye paṭicca uppajjanakabhayaṃ.
Ūmibhayanti mahāsamudde udakaṃ orohantassa pattabhayaṃ. 2- Mahāsamudde kira mahindavīci
nāma saṭṭhiyojanāni uggacchati, taraṅgavīci 3- nāma paṇṇāsa yojanāni, rohaṇavīci
nāma cattālīsayojanāni uggacchati. Evarūpā ūmiyo paṭicca pavattabhayaṃ ūmibhayaṃ.
Kumbhīlato pavattaṃ bhayaṃ bhumbhīlabhayaṃ. Udakāvaṭṭato bhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ. Susukā vuccati
caṇḍamaccho, tato bhayaṃ susukābhayaṃ. Ājīvikabhayanti jīvitavuttito bhayaṃ ājīvikabhayaṃ.
Asilokabhayanti garahato bhayaṃ.
    [159] Laddhā na sannidhiṃ kayirāti etesaṃ annādīnaṃ yaṃ kiñci dhammena
labhitvā "araññe ca senāsane vasatā dullabhan"ti cintetvā sannidhiṃ na kareyya.
    Odanoti sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsakoti sattannaṃ dhaññānaṃ
dhaññānulomānañca taṇḍulehi nibbatto. Kummāsoti yavehi nibbatto. Sattūti
sāliādīhi katasattu. Maccho dakasambhavo. Maṃsaṃ pākaṭameva. Ambapānanti āmehi
@Footnote: 1 Sī. ubbegoti turito  2 cha.Ma. pavattabhayaṃ  3 Sī.,ka. gaṅgāvīci
Vā pakkehi vā ambehi katapānaṃ. Tattha āmehi karontena ambataruṇāni bhinditvā
udake pakkhipitvā ātape ādiccapākena pacitvā parissāvetvā tadahu paṭiggahitehi
madhusakkarakappūrādīhi yojetvā kātabbaṃ. Jambupānanti jambuphalehi katapānaṃ.
Cocapānanti aṭṭhikakadaliphalehi katapānaṃ. Mocapānanti anaṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ.
Madhukapānanti madhukānaṃ jātirasena katapānaṃ. Tampana udakasambhinnaṃ vaṭṭati, suddhaṃ
na vaṭṭati. Muddikapānanti muddikā udake madditvā ambapānaṃ viya katapānaṃ.
Sālūkapānanti rattuppalanīluppalādīnaṃ sālūke madditvā katapānaṃ. Phārusakapānanti
phārusakehi ambapānaṃ viya katapānaṃ. Kosambapānanti kosambaphalehi katapānaṃ.
Kolapānanti kolaphalehi katapānaṃ. Badarapānanti mahākolaphalehi ambapānaṃ viya katapānaṃ.
Imāni ekādasa pānāni, tānipi ādiccapakkānipi vaṭṭanti.
    Ghaṭapānanti sappipānaṃ. Telapānanti tilatelādipānaṃ. Payopānanti khīrapānaṃ.
Yāgupānanti ambilādiyāgupānaṃ. 1- Rasapānanti sākādirasapānaṃ. Piṭṭhakhajjakanti
sattannaṃ tāva dhaññānaṃ dhaññānulomānaṃ aparaṇṇānañca piṭṭhaṃ panasapiṭṭhaṃ labujapiṭṭhaṃ
ambāṭakapiṭṭhaṃ sālapiṭṭhaṃ khīravallipiṭṭhañcāti evamādīnaṃ piṭṭhehi kataṃ
piṭṭhakhajjakaṃ. Pūvakhajjakampi etehiyeva kataṃ. Mūlakhajjakanti mūlakamūlaṃ khārakamūlaṃ
cuccumūlanti evamādi. Tacakhajjakanti ucchutacādayo. Pattakhajjakanti
nimbapaṇṇakuṭajapaṇṇapaṭolapaṇṇasulasapaṇṇādayo. Pupphakhajjakanti
mūlakapupphakhārakapupphasetavaraṇasigguuppalapadumakādayo. Phalakhajjakanti
panasalabujatālanāḷikeraambāṭakatintiṇikamātuluṅgakapiṭṭhaphalaalābukumbhaṇḍa-
pussaphalatimbarusakatipusavātiṅgaṇacocamocamadhukādīnaṃ phalānaṃ khajjakaṃ.
    Na  kuhanāyāti na vimhāpanāya. Na lapanāyāti paccayatthaṃ na lapanāya.
Vihāraṃ āgate manusse disvā "kimatthāya bhonto āgatā"ti bhikkhū nimantetunti.
"yadi evaṃ gacchatha, ahaṃ pacchato gahetvā āgacchāmī"ti evaṃ na lapanāya. Atha
@Footnote: 1 Sī.,cha.Ma. sītalādiyāgupānaṃ
Vā attānaṃ upanetvā "ahaṃ tisso, mayi rājā pasanno, mayi asuko rājā
asuko ca rājamahāmatto pasanno"ti evaṃ na lapanāya. Na nemittikatāyāti yena
kenaci paresaṃ paccayadānasaññājanakena kāyavacīkammena na nemittikatāya. Na
nippesikatāyāti yā paresaṃ akkosanādikiriyā yasmā veḷupesikā viya abbhaṅgaṃ
parassa guṇaṃ nippeseti nipuñchati, yasmā vā gandhajātaṃ nipisitvā gandhamagganā
viya paraguṇe nipisitvā vicuṇṇetvā esā lābhamagganā hoti, tasmā "nippesikatā"ti
vuccati. Na evarūpāya nippesikatāya. Na lābhena lābhaṃ nijigiṃsanatāyāti 1- ettha
nijigiṃsanatāti magganā, aññato laddhaṃ hi aññattha haraṇavasena lābhena lābhamagganā
nāma hoti. Na evarūpāya lābhena lābhamagganāya.
    Na dārudānenāti na paccayahetukena dārudānena vihāre uṭṭhitaṃ hi araññato 2-
vā āharitvā rakkhitagopitaṃ dāruṃ "evaṃ me paccayaṃ dassantī"ti upaṭṭhākānaṃ
dātuṃ na vaṭṭati. Evaṃ hi jīvikaṃ kappento anesanāya micchājīvena jīvati, so
diṭṭheva dhamme garahaṃ pāpuṇāti, samparāye ca apāyaparipūrako hoti. Attano
puggalikaṃ dāruṃ kulasaṅgahatthāya dadanto kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjati, parapuggalikaṃ
theyyacittena dadamāno 3- bhaṇḍagghena kāretabbo. Saṃghikepi eseva nayo. Sace pana
taṃ issaratāya deti, garubhaṇḍavissajjanaṃ āpajjati. Kataraṃ pana dāru garubhaṇḍaṃ
hoti, kataraṃ na hotīti? yaṃ tāva aropimaṃ sayaṃ jātaṃ, taṃ saṃghena paricchinnaṭṭhāneyeva
garubhaṇḍaṃ, tato paraṃ na garubhaṇḍaṃ. Ropimaṭṭhāne ca sabbena sabbaṃ garubhaṇḍaṃ,
pamāṇato sūcidaṇḍakappamāṇaṃ garubhaṇḍaṃ.
    Na veḷudānenātiādīsupi na veḷudānenāti na paccayahetukena veḷudānenātiādi
sabbaṃ na dārudānenāti ettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Veḷu pana pamāṇato
telanāḷippamāṇo garubhaṇḍaṃ, na tato heṭṭhā. Manussā vihāraṃ gantvā veḷuṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. nijigīsanatāyāti. evamuparipi  2 Sī.,ka. aññato  3 cha.Ma. dadanto
Yācanti, bhikkhū "saṃghiko"ti dātuṃ na visahanti, manussā punappunaṃ yācanti vā
tajjenti vā, tadā bhikkhūhi "daṇḍakammaṃ katvā gaṇhathā"ti vattuṃ vaṭṭati, veḷudānaṃ
nāma na hoti. Sace te daṇḍakammatthāya vāsipharasuādīni vā khādanīyaṃ vā
bhojanīyaṃ vā denti, gahetuṃ na vaṭṭati.
    Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana "daḍḍhagehā manussā gaṇhitvā gacchantā na
vāretabbā"ti vuttaṃ. Sace saṃghassa veḷugumbe veḷudūsikā uppajjati, taṃ
akoṭṭāpentānaṃ veḷu nassati. "kiṃ kātabban"ti bhikkhācāre manussānaṃ
ācikkhitabbaṃ. Sace koṭṭetuṃ na icchanti, "sambhāgaṃ labhissathā"ti vattabbā. Na
icchantiyeva, "dve koṭṭhāse labhissathā"ti vattabbā. Evampi anicchantesu naṭṭhena
attho natthi, "tumhākaṃ khaṇe sati daṇḍakammaṃ karissatha, koṭṭetvā gaṇhathā"ti
vattabbā, veḷudānaṃ nāma na  hoti. Veḷugumbe aggimhi uṭṭhitepi udakena
vuyhamānaveḷūsupi eseva nayo.
    Pattadāne garubhaṇḍatāya ayaṃ vinicchayo:- pattampi hi yattha vikkāyati,
gandhakārādayo 1- gandhapaliveṭhanādīnaṃ atthāya gaṇhanti, tādise dullabhaṭṭhāneyeva
garubhaṇḍaṃ hoti. Esa tāva kiṃsukapattakaṇṇapiḷandhanatālapattādīsu vinicchayo.
Tālapaṇṇampi imasmiṃyeva ṭhāne kathetabbaṃ:- tālapaṇṇampi hi sayaṃ jāte tālavane
saṃghena paricchinnaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ, na tato paraṃ, ropimatālesu sabbampi
garubhaṇḍaṃ, tassa pamāṇaṃ heṭṭhimakoṭiyā aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittapotthako. Tiṇampi
ettheva pakkhipitvā kathetabbaṃ. Yattha pana tiṇaṃ natthi, tattha tālanāḷikerapaṇṇādīhipi
chādenti. Tasmā tānipi tiṇeneva saṅgahitāni. Iti muñjapalālādīsu yaṃ kiñci
muṭṭhippamāṇaṃ tiṇaṃ. Nāḷikerapaṇṇādīsu ca ekapaṇṇampi saṃghassa dinnaṃ vā tattha
jātaṃ vā bahiārāme saṃghassa tiṇavatthumhi jātatiṇaṃ vā rakkhitagopitaṃ vā garubhaṇḍaṃ
@Footnote: 1 Sī.,ka. gandhikādayo
Hoti. Taṃ pana saṃghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ
vaṭṭati. Heṭṭhā vuttadāruveḷūsupi eseva nayo.
    Pupphadāne "ettakesu rukkhesu pupphāni vissajjitvā yāgubhattatthāya
upanentu, ettakesu senāsanapaṭisaṅkharaṇe upanentū"ti evaṃ niyamitaṭṭhāneyeva
pupphāni garubhaṇḍāni honti. Yadi sāmaṇerā pupphāni ocinitvā rāsiṃ karonti,
pañcaṅgasamannāgato pupphabhājako bhikkhu bhikkhusaṃghaṃ gaṇetvā koṭṭhāse karoti. So
sampattaparisāya saṃghaṃ anāpucchitvāva dātuṃ labhati. Asammatena pana āpucchitvāva
dātabbaṃ. Bhikkhuno pana kassa pupphāni dātuṃ labbhati, kassa na labbhatīti? mātāpitūnaṃ
gehaṃ haritvāpi gehato pakkosāpetvāpi "vatthupūjaṃ karothā"ti dātuṃ labbhati,
piḷandhanatthāya 1- na labbhati. Sesañātīnaṃ pana haritvā na dātabbaṃ, pakkosāpetvā
pūjanatthāya dātabbaṃ. Sesajanassa pūjanaṭṭhānaṃ sampattassa apaccāsiṃsantena dātabbaṃ,
pupphadānaṃ nāma na hoti.
    Vihāre bahūni pupphāni pupphanti, bhikkhunā piṇḍāya carantena manusse disvā
"vihāre bahūni pupphāni pūjethā"ti vattabbaṃ, vacanamatte doso natthi, "manussā
khādanīyabhojanīyaṃ ādāya āgamissantī"ti cittena pana na vattabbaṃ. Sace vadati,
khādanīyabhojanīyaṃ na paribhuñjitabbaṃ. Manussā attano dhammatāya "vihāre pupphāni
atthī"ti pucchitvā "asukadivase vihāraṃ āgamissāma, sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ
mā dethā"ti vadanti. Bhikkhu sāmaṇerānaṃ kathetuṃ pamuṭṭho, sāmaṇerehi pupphāni
ocitāni, manussā bhikkhū 2- upasaṅkamitvā mayaṃ tumhākaṃ asukadivase evaṃ
ārocayimha "sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ mā dethā"ti, kasmā na vārayitthāti? "sati
me pamuṭṭhā, pupphāni ocinitamattāneva, na tāva pūjā katā"ti vattabbaṃ, "gaṇhatha
pūjethā"ti na vattabbaṃ. Sace vadati, āmisaṃ na paribhuñjitabbaṃ. Aparo bhikkhu
@Footnote: 1 ka. sivaliṅgakhandhatthāya  2 cha.Ma. bhikkhuṃ
Sāmaṇerānaṃ ācikkhati "asukagāmavāsino `pupphāni mā ocinitthā'ti āhaṃsū"ti
manussāpi āmisaṃ āharitvā dānaṃ datvā vadanti "amhākaṃ manussā na bahukā,
sāmaṇere amhehi saha pupphāni ocinituṃ āṇāpethā"ti. "sāmaṇerehi bhikkhā
laddhā. Ye bhikkhācāraṃ na gacchanti, te sayameva jānissanti upāsakā"ti vattabbaṃ.
Ettakaṃ nayaṃ labhitvā sāmaṇere putte vā bhātike vā katvā pupphāni ocināpetuṃ
doso natthi, pupphadānaṃ nāma na hoti.
    Phaladāne phalampi pupphaṃ viya niyamitameva garubhaṇḍaṃ hoti. Vihāre bahukamhi
phalāphale sati aphāsukamanussā āgantvā yācanti, bhikkhū "saṃghikan"ti dātuṃ na
ussahanti, manussā vippaṭisārino akkosanti paribhāsanti, tattha kiṃ kātabbanti?
phalehi vā rukkhehi vā paricchinditvā katikā kātabbā "asuke ca rukkhe asuke
ca rukkhe ettakāni phalāni gaṇhantā, ettakesu vā rukkhesu phalāni gaṇhantā
na vāretabbā"ti. Corā vā issarā vā balakkārena gaṇhantā na vāretabbā.
Kuddhā hi te sakalavihārampi nāseyyuṃ, ādīnavo pana kathetabboti.
    Sinānadāne sinānacuṇṇāni koṭṭitāni na garubhaṇḍāni, akoṭṭito rukkhe
ṭhitova rukkhataco garubhaṇḍaṃ, cuṇṇaṃ pana agilānassa rajananipakkaṃ vaṭṭati. Gilānassa
yaṃ kiñci cuṇṇaṃ dātuṃ vaṭṭatiyeva.
    Na cuṇṇadānenāti vuttanayena na 1- sirīsacuṇṇādīnaṃ dānena. Mattikādāne
mattikā hi yattha dullabhā hoti, tattheva garubhaṇḍaṃ. Sāpi heṭṭhimakoṭiyā
tiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇāva, tato heṭṭhā na garubhaṇḍanti.
    Dantakaṭṭhadāne dantakaṭṭhaṃ acchinnakameva garubhaṇḍaṃ. Yesaṃ sāmaṇerānaṃ saṃghato
dantakaṭṭhavāro pāpuṇāti, te attano ācariyupajjhāyānaṃ pāṭiyekkaṃ dātuṃ na
@Footnote: 1 cha.Ma. nasaddo na dissati
Labhanti. Yehi pana "ettakāni dantakaṭṭhāni āharitabbānī"ti paricchinditvā vārā
gahitā, te atirekāni ācariyupajjhāyānaṃ dātuṃ labhanti. Ekena bhikkhunā
dantakaṭṭhamāḷakato bahūni dantakaṭṭhāni na gahetabbāni, devasikaṃ ekekameva gahetabbaṃ.
Pāṭiyekkaṃ vasantenāpi bhikkhusaṃghaṃ gaṇayitvā 1- yattakāni attano pāpuṇanti,
tattakāneva gahetvā gantabbaṃ. Antarā āgantukesu vā āgatesu disaṃ vā
pakkamantesu āharitvā gahitaṭṭhāneyeva ṭhapetabbāni. Na mukhodakadānenāti na
mukhadhovanaudakadānena.
    Na cāṭukamyatāyātiādīsu cāṭukamyatā vuccati attānaṃ dāsaṃ viya nīcaṭṭhāne
ṭhapetvā parassa khalitavacanampi saṇṭhapetvā piyakāmatāya paggayhavacanaṃ. Na
muggasūpatāyāti 2- na muggasūpasamānatāya. Muggasūpasamānatāti saccālikena jīvikaṃ
kappanatāya etaṃ adhivacanaṃ. Yathā hi muggasūpe paccante bahū muggā pākaṃ gacchanti
thokā na gacchanti, evameva saccālikena jīvikakappake puggale bahuṃ alikaṃ hoti, appakaṃ
saccaṃ. Yathā vā muggasūpassa apavisanaṭṭhānaṃ nāma natthi, evameva saccālikavuttino
puggalassa appatiṭṭhānaṃ nāma natthi. Siṅghāṭakaṃ viya icchiticchitaṭṭhānassa
patiṭṭhāti. Tenassa sā musāvāditā "muggasūpatā"ti vuttā. Na pāribhaṭyatāyāti na
paribhaṭakammabhāvena. Paribhaṭassa hi kammaṃ pāribhaṭyaṃ, tassa bhāvo pāribhaṭyatā,
alaṅkārakaraṇādīhi dārakakīḷāpanassetaṃ adhivacanaṃ. Na pīṭhamaddikatāyāti na sahasā gharaṃ
pavisitvā pīṭhake nisīdanakatāya.
    Na vatthuvijjāyātiādīsu vatthuvijjā nāma gāmanigamanagarādīnaṃ
suniviṭṭhadunniviṭṭhajānanasatthaṃ. Tiracchānavijjā nāma aniyyānikattā
saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā aṅgasatthanimittādikā avasesā vijjā. Aṅgavijjā
nāma itthipurisānaṃ subhagadubbhagalakkhaṇajānanaṃ. Nakkhattavijjā nāma nakkhattānaṃ
yogajānanasatthaṃ.
@Footnote: 1 Sī. gāhayitvā  2 cha.Ma. na muggasūpyatāyāti. evamuparipi
    Na dūtagamanenāti na dūteyyaṃ katvā gamanena. Na pahiṇagamanenāti na gihīnaṃ 1-
sāsanaṃ gahetvā gharā gharaṃ pahitassa gamanena. Na jaṅghapesaniyenāti na 2-
gāmantaradesantarādīsu tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ sāsanapaṭisāsanaṃ haraṇena. Idaṃ hi
jaṅghapesaniyaṃ nāma attano mātāpitūnaṃ, ye cassa mātāpitaro upaṭṭhahanti, tesaṃ sāsanaṃ
gahetvā katthaci gamanavasena vaṭṭati. Cetiyassa vā saṃghassa vā attano vā kammaṃ karontānaṃ
vaḍḍhakīnampi sāsanaṃ harituṃ vaṭṭati. Manussā "dānaṃ dassāma, pūjaṃ karissāma,
bhikkhusaṃghassa ācikkhathā"ti ca vadanti, "asukattherassa nāma dethā"ti piṇḍapātaṃ vā
bhesajjaṃ vā cīvaraṃ vā denti, "vihāre pūjaṃ karothā"ti mālāgandhavilepanādīni
vā dhajapaṭākādīni vā niyyātenti. Sabbaṃ harituṃ vaṭṭati, jaṅghapesaniyaṃ nāma na hoti.
Sesasāsanaṃ gahetvā gacchantassa padavāre padavāre dukkaṭaṃ. 3-
    Na vejjakammenāti na vejjena hutvā kāyatikicchanādibhesajjakaraṇena. Bhesajjaṃ
pana pañcannaṃ sahadhammikānaṃ kātabbaṃ bhikkhussa bhikkhuniyā sikkhamānāya sāmaṇerassa
sāmaṇeriyā. Samasīlasaddhāpaññānaṃ hi etesaṃ tīsu sikkhāsu yuttānaṃ bhesajjaṃ akātuṃ
na labbhati. Mātāpitūnaṃ tadupaṭṭhākānaṃ attano veyyāvaccakarassa paṇḍupalāsassāti
etesaṃ pañcannampi kātuṃ vaṭṭati. Jeṭṭhabhātu kaniṭṭhabhātu jeṭṭhabhātujeṭṭhabhaginiyā
kaniṭṭhabhaginiyā cūḷamātuyā mahāmātuyā cūḷapituno mahāpituno pitucchāya mātucchāyāti
etesaṃ pana dasannampi karontena tesaṃyeva santakaṃ bhesajjaṃ gahetvā kevalaṃ yojetvā
dātabbaṃ. Sace nappahoti, attano santakaṃ tāvakālikaṃ dātabbaṃ. Etesaṃ puttaparamparā
yāva sattamā kulaparivaṭṭā, tāva cattāro paccaye āharāpentassa akataviññatti
vā bhesajjaṃ karontassa vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hoti.
    Na piṇḍapaṭipiṇḍakenāti ettha piṇḍapāto kassa dātabbo, kassa na
dātabbo? mātāpitūnaṃ tadupaṭṭhākānaṃ veyyāvaccakarassa paṇḍupalāsassa sampattassa
@Footnote: 1 ka. na gihino  2 cha.Ma. nasaddo na dissati  3 Sī.,cha.Ma. doso
Dāmarikacorassa issarassāpi dātabbo. Etesaṃ datvā pacchā laddhampi
piṇḍapaṭipiṇḍaṃ nāma na hoti. Na dānānuppadānenāti attano dinnakānaṃ na puna
dānena. Dhammenāti dhammena uppannaṃ. Samenāti kāyasucaritādinā. Laddhāti kāyena
laddhā. Labhitvāti cittena pāpuṇitvā. Adhigantvāti sampāpuṇitvā. Vinditvāti
ñāṇena vinditvā. Paṭilabhitvāti punappunaṃ labhitvā.
    Annasannidhinti ettha duvidhā annakathā vinayavasena ca sallekhavasena ca.
Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikaraṇaṃ 1- hoti,
tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ
ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti.
    Pānasannidhimhipi eseva nayo. Ettha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha
pānāni, yāni ce tesaṃ anulomāni.
    Vatthasannidhintiādimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti sallekhañca
kopeti. Ayaṃ pariyāya kathāva, nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ
labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo
hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ,
adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ
ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ
vaṭṭati. "imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī"ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati,
sannidhi ca hoti, sallekhañca vikopeti.
    Yānasannidhimhi yānaṃ nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandhamānikā 2- sivikā pāṭaṅkīti
netaṃ pabbajitassa yānaṃ. Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva. Ekabhikkhussa hi
@Footnote: 1 cha.Ma. sannidhikārakaṃ  2 cha.Ma. sandamānikā
Eko araññatthāya, ekā dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā
vaṭṭanti, tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo, "imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto
labhissāmī"ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca vikopeti.
    Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko gabbhe eko
divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti, tato uttari labhitvā aññassa
bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo, adātuṃ na vaṭṭati, sannidhi ceva hoti,
sallekhañca kuppati.
    Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandho vaṭṭati.
Tena gandhena tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbo. Dvāre
pañcaṅgulagharadhūpanādīsu vā upanetabbo. "puna roge sati bhavissatī"ti ṭhapetuṃ na
vaṭṭati, gandhasannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.
    Āmisantiādi annādivuttāvasesaṃva daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ? idhekacco bhikkhu
"tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī"ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsa-
vallūrasappitelaguḷabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva
sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā "sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ
pavisituṃ, gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi, asukakulato
dadhiādīni āharā"ti peseti. Bhikkhūhi "kiṃ bhante gāmaṃ pavisathā"ti vuttepi
"duppaveso āvuso idāni gāmo"ti vadati. Te "hotu bhante acchatha tumhe, mayaṃ
bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā"ti gacchanti. Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā
bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ
pahiṇanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti,
tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ
Vuccati bhikkhu "muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvikan"ti. Evarūpo
āmisasannidhi nāma hoti.
    Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo catubhāgamattaṃ
sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya. Tehi ettakampi
āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitāpi voropeyyuṃ, tasmā sacepi ettakaṃ natthi,
āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi
paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi.
    [160] Jhāyī na pādalolassāti jhānābhirato ca na ca pādalolo assa.
Virame kukkuccā nappamajjeyyāti hatthakukkuccādikukkuccaṃ vinodeyya,
sakkaccakāritāya cettha nappamajjeyya.
    Ekaggamanuyuttoti 1- ekībhāvaṃ anuyutto. Sadatthagarukoti 2- uttamatthagaruko.
"sakatthagaruko"ti vā pāṭho.
    Paṭisallānārāmoti āramaṇaṃ ārāmo, tato tato ārammaṇato paṭisaṃharitvā
ekībhāve paṭisallāne ārāmo yassa so paṭisallānārāmo. Assāti bhaveyya.
Tasmiṃ ratoti paṭisallānarato. Etehi sīlesu paripūrakāritaṃ dasseti. Taṃ kissa hetu?
Sīlavipannassa ekaggatāpi na sampajjati. Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttoti attano
cittasamathe yutto. Ettha hi ajjhattanti vā attanoti vā etaṃ ekatthaṃ, byañjanameva
nānaṃ. Bhummatthe panetaṃ upayogavacanaṃ. Anūti iminā upasaggena yoge siddhaṃ.
    Anirākatajjhānoti bahi anīhatajjhāno avināsitajjhāno vā. Nīharaṇavināsatthaṃ
hi idaṃ nirākaraṇaṃ nāma. "thambhaṃ niraṅkatvā 3- nivātavuttī"tiādīsu 4- cassa payogo
daṭṭhabbo. Vipassanāya samannāgatoti sattavidhāya anupassanāya yutto. Sattavidhā
@Footnote: 1 cha.Ma. ekattamanuyuttoti  2 cha.Ma. paramatthagarukoti  3 Sī. nirākatvā  4 khu.su.
@25/329/396
Anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā
nibbidānupassanā virāgānupassanā nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanāti. Tā
visuddhimagge 1- vitthāritā. Brūhetā suññāgārānanti vaḍḍhetā suññāgārānaṃ.
Ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā
nisīdamāno bhikkhu "brūhetā suññāgārānan"ti veditabbo. Ekabhūmakādibhede
pāsāde kurumānopi suññāgārānaṃ brūhetāti daṭṭhabbo.
    Sakkaccakārītiādīsu dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ bhāvanāya puggalassa vā
deyyadhammassa vā sakkaccakāritāvasena sakkaccakārī. Assāti bhaveyya. Satatabhāvo
sātaccaṃ, sātaccakāritāvasena sātaccakārī. Nirantarakāritāya aṭṭhitakārī. Yathā nāma
kakaṇṭako thokaṃ gantvā thokaṃ tiṭṭhati, na nirantaraṃ gacchati, evameva yo puggalo
ekadivasaṃ dānaṃ datvā pūjaṃ vā katvā dhammaṃ vā sutvā samaṇadhammaṃ vā katvā puna
cirassaṃ karoti, taṃ na nirantaraṃ pavatteti. So "asātaccakārī, ṭhitakārī"ti vuccati.
Yo pana evaṃ na hoti, so aṭṭhitakārī. Anolīnavuttikoti nirantarakaraṇasaṅkhātassa
vipphārassa atthitāya na olīnavuttiko. Anikkhittacchandoti kusalakiriyāya
vīriyacchandassa anikkhittabhāvena anikkhittacchando. Anikkhittadhuroti vīriyadhurassa
anoropako, anosakkitamānasoti attho.
    Appaṭivānīti anivattanaṃ. Adhiṭṭhānanti kusalakaraṇe patiṭṭhābhāvo. Anuyogoti
anuyuñjanaṃ. Appamādoti satiyā avippavāso.
    [161] Tandiṃ māyaṃ hasaṃ 2- khiḍḍanti ālasiyañca māyañca hasañca kāyikaṃ
vācasikaṃ khiḍḍañca. Savibhūsanti saddhiṃ vibhūsāya.
    Rattindivaṃ chakoṭṭhāsaṃ karitvāti purimayāmamajjhimayāmapacchimayāmavasena rattiṃ tayo
@Footnote: 1 visuddhi. 3/261 (syā)  2 cha.Ma. hassaṃ. evamuparipi
Tathā divāti chabbidhaṃ koṭṭhāsaṃ katvā. Pañcakoṭṭhāsaṃ jaggeyyāti 1- rattiṃ
majjhimayāmaṃ vissajjitvā avasesapañcakoṭṭhāsesu na niddaṃ okkameyya. Ekakoṭṭhāsaṃ
nipajjeyyāti ekaṃ majjhimayāmakoṭṭhāsaṃ sato sampajāno nipajjitvā niddaṃ
okkameyya.
    Idha bhikkhu divasampi pubbaṇhe majjhanhe sāyanheti tayopi divasakoṭṭhāsā
gahitā. Caṅkamena nisajjāyāti sakalaṃ divasaṃ iminā iriyāpathadvayena viharanto cittassa
āvaraṇato āvaraṇīyehi dhammehi pañcahi nīvaraṇehi sabbākusaladhammehi vā. Cittaṃ
parisodheyyāti tehi dhammehi cittaṃ visodheyya parisodheyya. 2- Ṭhānaṃ panettha
kiñcāpi na gahitaṃ, caṅkamanisajjāsannissitaṃ pana katvā gahetabbameva. Paṭhamaṃ yāmanti
sakalasmimpi paṭhamayāme.
    Seyyanti ettha kāmabhogīseyyā petaseyyā sīhaseyyā tathāgataseyyāti catasso
seyyā. Tattha "yebhuyyena bhikkhave kāmabhogī vāmena passena sentī"ti 3- ayaṃ
kāmabhogīseyyā. Tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi. "yebhuyyena
bhikkhave petā uttānā sentī"ti 3- ayaṃ petaseyyā. Appamaṃsalohitattā hi
aṭṭhisaṅghāṭaghaṭṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti. "sīho
bhikkhave migarājā dakkhiṇapassena seyyaṃ kappeti .pe. Attamano hotī"ti 3- ayaṃ
sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ pacchimapāde
ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapāda-
naṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā
sayati. Divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrasto pabujjhati, sīsaṃ pana ukkhipitvā
purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti, "nayidaṃ
tuyhaṃ jātiyā, na sūrabhāvassa anurūpan"ti anattamano hutvā tattheva sayati, na
gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana "tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca
@Footnote: 1 cha.Ma. paṭijaggeyyāti  2 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati  3 aṅ.catukka. 21/246/272
Anurūpamidan"ti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā
tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti
vuccati. Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayaṃ hi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā
nāma.
    Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya īsakaṃ
atikkamma ṭhapetvā. Gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne
abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsu hoti. Yathā
pana na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ
hoti, seyyā phāsu hoti. Tena vuttaṃ "pāde pādaṃ accādhāyā"ti. Sato sampajānoti
satiyā ceva sampajānapaññāya ca samannāgato hutvā. Iminā supariggahitasatisampajaññaṃ 1-
kathitaṃ. Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvāti "asukavelāya nāma uṭṭhahissāmī"ti evaṃ
uṭṭhānavelāparicchedakaṃ uṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapetvā. Evaṃ katvā nipanno
hi yathāparicchinnakāleyeva uṭṭhāti.
    Vīriyindriyaniddese cetasikoti idaṃ vīriyassa niyamato cetasikabhāvadīpanatthaṃ
vuttaṃ, idaṃ hi vīriyaṃ "yadapi bhikkhave kāyikaṃ vīriyaṃ, tadapi vīriyasambojjhaṅgo,
yadapi cetasikaṃ vīriyaṃ, tadapi vīriyasambojjhaṅgoti. Itihidaṃ uddesaṃ gacchatī"ti
evamādīsu suttesu 2- caṅkamādīni karontassa uppajjanatāya kāyikanti vuccamānampi
kāyaviññāṇaṃ viya kāyikaṃ nāma natthi, cetasikameva panetanti dīpetuṃ "cetasiko"ti
vuttaṃ. Vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Ayaṃ hi ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ
kiriyāya vīriye hiṃsāyaṃ vikopaneti anekesu atthesu āgato.
             "yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti  sabbaṃ ārambhapaccayā
             ārambhānaṃ nirodhena    natthi dukkhassa sambhavo"ti 3-
@Footnote: 1 cha.Ma. supariggāhakaṃ satisampajaññaṃ  2 saṃ.mahā. 19/233/99  3 khu.su. 25/750/481
Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. "ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī"ti 1- ettha
āpatti. "mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā"ti 2- ettha
yūpussāpanādikiriyā. "ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane"ti 3- ettha vīriyaṃ.
"samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī"ti 4- ettha hiṃsā. "bījagāmabhūtagāmasamārambhā
paṭivirato hotī"ti 5- ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Idha pana vīriyameva adhippetaṃ.
Tenāha "vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho"ti. Vīriyaṃ hi ārambhanavasena ārambhoti
vuccati. Idamassa sabhāvapadaṃ. Kosajjato nikkhamanavasena nikkamo. Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ
akkamanavasena parakkamo. Uggantvā yamanavasena uyyāmo. Vāyamanavasena vāyāmo.
Ussahanavasena ussāho. Adhimattussahanavasena ussoḷhī. Thirabhāvaṭṭhena thāmo.
Cittacetasikānaṃ dhāraṇavasena avicchedato vā pavattanavasena kusalasantānaṃ dhāretīti dhiti.
    Aparo nayo:- nikkamo ceso kāmānaṃ panudanāya. Parakkamo ceso
bandhanacchedāya. Uyyāmo ceso oghassa nittharaṇāya. Vāyāmo ceso pāraṃ
gamanaṭṭhena. Ussāho ceso pubbaṅgamaṭṭhena. Ussoḷhī ceso adhimattaṭṭhena. Thāmo
ceso palighugghātanatāya. Dhiti cesā 6- aṭṭhitakāritāyāti.
    "kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū"ti 7- evaṃ pavattikāle
asithilaparakkamavasena asithilaparakkamatā, thiraparakkamo dabhaparakkamoti attho. Yasmā panetaṃ
vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne chandaṃ na nikkhipati, dhuraṃ na nikkhipati, na otāreti
na vissajjeti, anosakkitamānasataṃ āvahati, tasmā "anikkhittacchandatā
anikkhittadhuratā"ti vuttaṃ. Yathā pana tajjātike gaṅgātīre 8- udakasambhinnaṭṭhāne
dhuravāhagoṇaṃ "gaṇhathā"ti vadanti, so jāṇunā bhūmiṃ uppīḷetvāpi dhuraṃ vahati, bhūmiyaṃ
patituṃ
na deti, evameva vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne dhuraṃ na nikkhipati 9- paggaṇhāti,
@Footnote: 1 aṅ.pañcaka. 22/142/185 (syā), abhi.pu. 36/191/179  2 saṃ.sa. 15/120/92,
@aṅ.catukka. 21/39/47  3 saṃ.sa. 15/185/188, abhi.ka. 37/333/175  4 Ma.Ma. 13/51/34
@5 dī.Sī. 9/10/5, Ma.mū. 12/293/257  6 cha.Ma. ceso  7 aṅ.duka. 20/5/50  8 cha.Ma.
@ayaṃ pāṭho na dissati  9 Ma. dhuraṃ ukkhipati
Tasmā "dhurasampaggāho"ti vuttaṃ. Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ.
Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Yāthāvaniyyānikakusalavāyāmatāya sammāvāyāmo.
    Tandīti jātiālasiyaṃ. Tandiyanāti tandiyanākāro. Tandimanakatāti tandiyā
abhibhūtacittatā. Alasassa bhāvo  ālasyaṃ, ālasyāyanākāro ālasyāyanā.
Ālasyāyitassa bhāvo ālasyāyitattaṃ. Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena
kāyālasiyaṃ kathitaṃ.
    Vañcanikā cariyāti vañcanikā kiriyā. Mā maṃ jaññāti vācaṃ bhāsatīti jānaṃyeva
paṇṇattiṃ vītikkamanto bhikkhu bhāriyaṃ karoti, amhākaṃ pana vītikkamaṭṭhānaṃ nāma
natthīti upasanto viya bhāsati. Kāyena parakkamatīti "mayā kataṃ idaṃ pāpakammaṃ,
mā keci jāniṃsū"ti kāyena vattaṃ karoti. Vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā
viyāti māyā, māyāvino bhāvo māyāvitā. Katvā pāpaṃ puna paṭicchādanato
ati assarati etāya sattoti accasaRā. Kāyavācākiriyāhi 1- aññathā dassanato
vañcetīti vañcanā. Etāya sattā nikarontīti nikati, micchā karontīti attho.
"nāhaṃ evaṃ karomī"ti pāpānaṃ nikkhipanato 2- nikiraṇā. "nāhaṃ evaṃ karomī"ti
parivajjanato pariharaṇā. Kāyādīhi saṃvaraṇato gūhanā. Sabbato bhāgena gūhanā parigūhanā.
Tiṇapaṇṇehi viya gūthaṃ kāyavacīkammehi pāpaṃ chādiyatīti chādanā. Sabbato bhāgena chādanā
paricchādanā. Na uttānaṃ katvā dassetīti anuttānīkammaṃ. Na pākaṭaṃ katvā
dassetīti anāvikammaṃ. Suṭṭhu chādanā vocchādanā. Katapāpapaṭicchādanavasena punapi
pāpassa karaṇato pāpakiriyā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā nāma vuccati.
Yāya samannāgato puggalo bhasmāpaṭicchanno viya aṅgāro, udakapaṭicchanno viya khāṇu,
pilotikāpaliveṭhitaṃ viya ca satthaṃ hoti. Ativelaṃ dantavidaṃsakaṃ hasatīti pamāṇātikkantaṃ
dantaṃ vivaritvā paresaṃ dassetvā hāsaṃ somanassaṃ uppādetvā hasati.
@Footnote: 1 Ma. tathakiriyāhi  2 Ma. vikkhipanato
    Kāyikā ca khiḍḍāti kāyena pavattā kīḷā. Eseva nayo vācasikāyapi.
Hatthīhipi kīḷantīti hatthīhi kīḷitatthāya purato dhāvanaādhāvanapiṭṭhanisīdanādikīḷāya
kīḷanti. Esa 1- nayo assarathesupi. Aṭṭhapadepi kīḷantīti ekekāya pantiyā aṭṭha
aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ, tasmiṃ aṭṭhapade. Dasapadepi eseva nayo. Ākāsepīti
aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanti. Parihārapathepīti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ
katvā tattha pariharitabbapathaṃ pariharantā kīḷanti. Santikāyapi  kīḷantīti santikakīḷāya
kīḷanti, ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā pāsāṇasakkharāyo vā acālentā nakheneva
apanenti ca upanenti ca. Sace tattha kāci calati, parājayo hoti. 2-
    Khalikāyāti jūtaphalake pāsakakīḷāya kīḷanti. Ghaṭikāyāti ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena
rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷā, tāya kīḷanti. Salākahatthenāti lākhāya vā mañjaṭṭhiyā vā
piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ temetvā "kiṃ hotū"ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā
hatthiassādirūpāni dassentā kīḷanti. Akkhenāti guḷena. Paṅkacīrenāti paṅkacīraṃ
vuccati paṇṇanāḷikā, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakenāti gāmadārakānaṃ kīḷanakena
khuddakanaṅgalena. Mokkhacikāyāti samparivattakakīḷāya, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā
bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattantā kīḷantīti vuttaṃ hoti.
Ciṅgulakenāti ciṅgulakaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ,
tena kīḷanti. Pattāḷhakenāti pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālikādīni
minantā kīḷanti. Rathakenāti khuddakarathena. Dhanukenāti khuddakadhanunā. Akkharikāyāti
akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā, tāya kīḷanti.
Manesikāyāti manesikā vuccati manasā cintitajānanakīḷā, tāya kīḷanti. Yathāvajjenāti
yathāvajjaṃ vuccati kāṇakuṇikhañjādīnaṃ 3- yaṃ yaṃ vajjaṃ, taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā,
tāya kīḷanti. Mukhabherikanti mukhasaddena bherī viya vādanaṃ. Mukhālambaranti
@Footnote: 1 cha.Ma. eseva  2 cha.Ma. hotīti  3 cha.Ma....khujjādīnaṃ
Mukhānulittabherisaddakaraṇaṃ. Mukhadeṇḍimakanti 1- mukhena pahatabherisaddakaraṇaṃ.
Mukhavalimakanti oṭṭhamaṃsaṃ 2- jivhaṃ 3- katvā saddakaraṇaṃ. "mukhatalikan"tipi 4- pāṭho,
mukhaṃ parivattetvā dhamnaṃ. Mukhabheruḷakanti mukhena bherivādanaṃ. Nāṭakanti abhinayaṃ
dassetvā uggaṇhāpanaṃ. "naṭṭakan"tipi pāṭho. Lāpanti 5- ukkuṭṭhitakaraṇaṃ.
Gītanti gāyanaṃ. Davakammanti hassakīḷākaraṇaṃ. Ayaṃ vācasikā khiḍḍāti ayaṃ kīḷā vācāya
jātā vacīdvāre uppannā.
    Kesā ca massu cātiādīsu kesānaṃ kattarikāya ṭhānātirittāni akatvā kattarikāya
chedanaṃ massūnaṃ dāṭhikaṃ ṭhapetvā kappāsanañca ekatovaṇḍikādimālā ca mūlagandhādigandhā ca
chavirāgakaraṇavilepanā 6- ca. Gīvādīsu piḷandhanaābharaṇā ca sīse paṭimuñcanapasādhanapiḷandhanā
ca sarīranivāsanavicitravatthā ca saṃvelliyabandhanapasādhanañca. "parāsanan"tipi 7- pāṭho.
Sīsaveṭhanapaṭasaṅkhātaveṭhanañca.
    Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasamattavassakāle
nassati, tesaṃ sarīragandhaharaṇatthāya haliddacuṇṇādīhi 8- ucchādenti, evarūpaṃ
ucchādanaṃ na vaṭṭati. Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā
hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti, evarūpaṃ parimaddanaṃ na
vaṭṭati.
    Nhāpananti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ. Sambāhananti mahāmallānaṃ
viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ. Ādāsanti yaṃ kiñci ādāsaṃ
pariharituṃ na vaṭṭati. Añjanaṃ alaṅkārañjanameva. Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā. 9-
Vilepananti yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ. Mukhacuṇṇakaṃ mukhalepananti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ
haraṇatthāya mattikākakkaṃ denti. Tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti,
@Footnote: 1 cha.Ma. mukhaḍiṇḍimakanti  2 Sī.,ka. oṭṭhamaṃse  3 cha.Ma. jimhaṃ
@4 Sī.,ka. mukhacālikantipi  5 ka. lāsanti  6 cha.Ma. chavikaraṇavilepanā
@7 Sī. rasanantipi  8 Sī.,cha.Ma. gandhacuṇṇādīhi  9 Sī. ganthitamālā vā aganthitamālā
@vā
Tena dose khādite tilakakkaṃ denti, tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti,
tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.
    Hatthabandhādīsu hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti, taṃ vā aññaṃ
vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati. Apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti,
suvaṇṇacīrakamuttāvaliādīhi ca taṃ parikkhipanti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. Apare
catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍaṃ gahetvā vicaranti, tathā
itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmaaṃseyeva 1-
olaggenti, apare anekacitrakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ, pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ
makaradantakādivicittaṃ chattaṃ, suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā
upāhanā, keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe
vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhitvā cūḷāmaṇiṃ dhārenti, cāmaravālavījaniṃ
dhārenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.
    Imassa vā pūtikāyassāti imassa cātumahābhūtamayassa kuṇapasarīrassa. Keḷanāti
kīḷāpanā. Parikeḷanāti sabbato bhāgena kīḷāpanā. Gedhitatāti abhikaṅkhitatā.
Gedhitattanti giddhabhāvo abhikaṅkhitabhāvo. Capalatāti alaṅkārakaraṇaṃ. Cāpalyanti
capalabhāvaṃ.
    Savibhūsantiādīsu vibhūsāya saha savibhūsaṃ. Chavirāgakaraṇasaṅkhātena parivārena saha
saparivāraṃ. Paribhaṇḍena saha saparibhaṇḍaṃ. Parikkhārena saha saparikkhāraṃ.
    [162] Āthabbaṇanti āthabbaṇikamantappayogaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti
maṇilakkhaṇādiṃ. No vidaheti nappayojeyya. Virutañcāti migādīnaṃ vaṭṭetvā vassitaṃ.
    Āthabbaṇikāti parūpaghātamantajānanakā. Āthabbaṇaṃ payojentīti āthabbaṇikā
kira sattāhaṃ aloṇakaṃ bhuñjitvā dabbe attharitvā paṭhaviyaṃ sayamānā tapaṃ caritvā
@Footnote: 1 cha.Ma. vāmapasse
Sattame divase susānabhūmiṃ sajjetvā sattame pade ṭhatvā hatthaṃ vaṭṭetvā vaṭṭetvā
mukhena vijjaṃ parijappanti, atha tesaṃ kammaṃ samijjhati. Evarūpaṃ sandhāya "āthabbaṇaṃ
payojentī"ti āha. Tattha payojentīti yuttappayuttā honti. Nagare vā ruddheti
nagare samantato rundhitvā āvaritvā gahite. Saṅgāme vā paccupaṭṭhiteti raṇe
vā upagantvā ṭhite. Paccatthikesu paccāmittesūti paccanīkabhūtesu 1- verīsu. Ītiṃ
uppādentīti sarīracalanaṃ kampanaṃ, tassa uppādanaṃ karonti. Upaddavanti kāyapīḷanaṃ
karonti. Roganti byādhiṃ. Pajjarakanti jaraṃ. Sūlanti uddhumātakaṃ. Visūcikanti
vijjhanaṃ. Pakkhandikanti lohitapakkhandikaṃ. Karontīti uppādenti.
    Supinapāṭhakāti supinabyākaraṇakā. Ādisantīti byākaronti. Yo pubbaṇhasamayaṃ
supinaṃ passatītiādīsu accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, pubbaṇhasamayeti attho. Evaṃ
vipāko hotīti iṭṭhāniṭṭhavasena evarūpo vipāko hoti. Avakujja nipannoti adhomukho
hutvā nipanno passati. Evaṃ supinapāṭhakā supinaṃ ādisanti.
    Tañca pana supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati dhātukkhobhato vā
anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti. Tattha pittādīnaṃ
khobhakaraṇapaccayayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati, passanto ca
nānāvidhaṃ supinaṃ passati. Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ
passati. Devatopasaṃhārato passanto devatānaṃ ānubhāvena ārammaṇāni passati.
Puññanimittato 2- passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā
anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati. Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato
ca supinaṃ passati, na taṃ saccaṃ hoti. Yaṃ devatopasaṃhārato passati, taṃ saccaṃ
vā hoti alikaṃ vā. Kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi
katvā dassenti. Yaṃ pana pubbanimittato passati, taṃ ekantasaccameva hoti. Etesaṃ
@Footnote: 1 Sī.,cha.Ma. paṭāṇībhūtesu  2 ka. pubbanimittato
Catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva. Tañca panetaṃ catubbidhaṃ
supinaṃ sekkhaputhujjanā passanti appahīnavipallāsattā. Asekkhā na passanti
pahīnavipallāsattā.
    Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati, udāhu paṭibuddho, udāhu neva sutto
na paṭibuddhoti? kiñcettha:- yadi tāva sutto passati, abhidhammavirodho āpajjati.
Bhavaṅgacittena hi supati, taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti,
supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati,
vinayavirodho āpajjati. Yaṃ hi paṭibuddho passati, taṃ sabbohārikacittena passati,
sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi, supinaṃ passantena
pana kate vītikkame ekantamanāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati,
ko 1- nāma passati. Evañca sati supinassa abhāvova āpajjati, na abhāvo. Kasmā?
yasmā kapiniddāpareto passati. Vuttañhetaṃ "majjhūpagato mahārāja kapiniddāpareto
supinaṃ passatī"ti.
    Kapiniddāparetoti makkaṭaniddāyutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā
hoti, evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuviparivattā. Yassā
pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti, tāya yutto supinaṃ passati.
Tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi. Tattha supinante
cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo, pāṇātipātādīni karontassa
akusalo, dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo.
Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho, pavatte pana aññehi
kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti.
@Footnote: 1 Sī.,ka. na koci
    Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho, evarūpo appasattho, sāmino
ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti, na hotīti evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ
lakkhaṇaṃ ādisantīti attho. Tattha āvudhalakkhaṇanti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ.
Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule itthipurisādayo vasanti, tassa vuḍḍhihānivaseneva
veditabbāni. Ajalakkhaṇādīsu pana "evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ, evarūpānaṃ
na khāditabban"ti ayampi viseso veditabbo.
    Api cettha godhālakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi "evarūpāya godhāya sati
idaṃ nāma hotī"ti ayampi viseso veditabbo. Kaṇṇikālakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi
gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ. Kacchapalakkhaṇampi godhalakkhaṇasadisameva. Migalakkhaṇaṃ
sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ. Evaṃ lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṃ
ādisantīti evaṃ lakkhaṇasatthavācakā lakkhaṇaṃ ādisanti kathenti.
    Nakkhattānīti kattikādīni aṭṭhavīsati nakkhattāni. Iminā nakkhattena gharappaveso
kātabboti gehappavesamaṅgalaṃ kātabbaṃ. Makuṭaṃ bandhitabbanti pasādhanamaṅgalaṃ kātabbaṃ.
Vāreyyanti "imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethā"ti
āvāhakaraṇañca "imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha, evaṃ etesaṃ
vuḍḍhi bhavissatī"ti vivāhakaraṇañca vatvā vāreyyasaṅkhātaṃ āvāhavivāhamaṅgalaṃ
kātabbanti ādisanti. Bījanīhāroti bījānaṃ vappatthāya bahi nīharaṇaṃ.
"niharo"tipi 1- pāḷi. Migacakkanti 2- idaṃ sabbasaṅgāhikanāmaṃ, sabbasakuṇacatuppadānaṃ
rutañāṇavaseneva vuttaṃ. Migacakkapāṭhakāti 3- sakuṇacatuppadānaṃ saddabyākaraṇakā.
Migacakkaṃ ādisantīti tesaṃ saddaṃ sutvā byākaronti. Rutanti saddaṃ. "rudan"ti
vā pāḷi. Vassitanti vācaṃ. Gabbhakaraṇīyāti vinassamānassa gabbhassa puna avināsāya
osadhadānena gabbhasaṇṭhānakārakā. Gabbho hi vātena pāṇakehi kammunā cāti
@Footnote: 1 Sī.,ka. nihāroti  2 cha.Ma. migavākkanti. evamuparipi  3 cha.Ma. migavākkapāṭhakāti
Tīhi kāraṇehi vinassati. Tattha vātena vinassante vātavināsanaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ
deti. Pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti. Kammunā vinassante pana
buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti. Tasmā na taṃ idha gahitaṃ. Sālākiyanti
salākavejjakammaṃ. Sallakattiyanti sallakattavejjakammaṃ. Kāyatikicchanti
mūlabhesajjādīni yojetvā kāyatikicchavejjakammaṃ. Bhūtiyanti bhūtavejjakammaṃ.
Komārakavejjanti 1- komārakavejjakammaṃ. Kuhāti vimhāpakā. Thaddhāti dārukkhaṇḍaṃ
viya thaddhasarīRā. Lapāti paccayapaṭibaddhavacanakā. Siṅgīti maṇḍanapakatikā. Unnaḷāti
uggatamānanaḷā. Asamāhitāti upacārappanāsamādhivirahitā.
    Na  gaṇheyyātiādīsu uddesaggahaṇavasena na gaṇheyya. Sajjhāyavasena na
uggaṇheyya. Citte ṭhapanavasena na dhāreyya. Samīpaṃ katvā ṭhapanavasena na upadhāreyya.
Upaparikkhāvasena na upalakkheyya. Aññesaṃ vācanavasena nappayojeyya.
    [163] Pesuṇeyyanti 2- pesuññaṃ. Sesaniddeso ca vuttatthoyeva.
    [164] Kayavikkayeti pañcahi sahadhammikehi saddhiṃ vañcanavasena vā udayapatthanāvasena
vā na tiṭṭheyya. Upavādaṃ bhikkhu na kareyyāti upavādakare kilese
anibbattento attani parehi samaṇabrāhmaṇehi upavādaṃ na janeyya. Gāme ca
nābhisajjeyyāti gāme ca gihisaṃsaggādīhi nābhisajjeyya. Lābhakamyā janaṃ na
lapayeyyāti lābhakamyatāya 3- janaṃ na lapayeyya.
    Ye kayavikkayā vinaye paṭikkhittāti ye dānapaṭiggahaṇavasena kayavikkayasikkhāpade 4-
na vaṭṭatīti paṭikkhittā, idhādhippetaṃ kayavikkayaṃ dassetuṃ "pañcannaṃ saddhiṃ pattaṃ
vā cīvaraṃ vā"tiādimāha. Tattha pañcannaṃ saddhinti pañcahi sahadhammikehi saha. Pañca
sahadhammikā nāma bhikkhubhikkhunīsikkhamānasāmaṇerasāmaṇeriyo. Vañcaniyaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. komārabhaccanti  2 cha.Ma. pesuṇiyanti  3 cha.Ma. lābhakāmatāya  4 vi.mahāvi.
@2/593/65
Vāti paṭirūpakaṃ dassetvā vañcaniyaṃ vā. Udayaṃ vā patthayantoti vuḍḍhiṃ patthento
vā. Parivattetīti parivattanaṃ karoti.
    Iddhimantoti ijjhanappabhāvavanto. Dibbacakkhukāti dibbasadisañāṇacakkhukā. Atha
vā dibbavihārasannissayena laddhañāṇacakkhukā. Paracittavidunoti attano cittena
paresaṃ cittajānanakā. Te dūratopi passantīti ekayojanatopi 1- yojanasatatopi
yojanasahassatopi 2- yojanasatasahassatopi cakkavāḷatopi dvetīṇicattāripañcadasavīsati-
cattālīsasahassatopi tato atirekatopi cakkavāḷato passanti dakkhanti. Āsannāpi
na dissantīti samīpe ṭhitāpi nisinnāpi na paññāyanti. Cetasāpi cittaṃ pajānantīti
attano cittenapi paresaṃ cittaṃ pajānanti. Devatāpi kho santi iddhimantiniyoti
devatāpi evaṃ saṃvijjanti ijjhanappabhāvavantiniyo. Paracittaviduniyoti paresaṃ cittaṃ
jānantiyo. Oḷārikehi vā kilesehīti kāyaduccaritādikehi vā upatāpehi. Majjhimehi
vāti kāmavitakkādikehi vā. Sukhumehi vāti ñātivitakkādikehi vā. Kāyaduccaritādayo
kammapathavasena, kāmavitakkādayo vaṭṭamūlakakilesavasena veditabbā.
    Ñātivitakkādīsu "mayhaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā"ti evaṃ
pañcakāmaguṇasannissitena gehasannissitapemena ñātake ārabbha uppannavitakko
ñātivitakko. "mayhaṃ ñātayo khayaṃ gatā vayaṃ gatā saddhā pasannā"ti evaṃ pavatto pana
ñātivitakko nāma na hoti.
    "amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso"ti tuṭṭhamānasassa gehassitapemavaseneva
uppannavitakko janapadavitakko nāma. "amhākaṃ janapade manussā saddhā pasannā
khayaṃ gatā vayaṃ gatā"ti evaṃ pavatto pana janapadavitakko nāma na hoti.
@Footnote: 1 Ma. ekayojanatopi dasayojanatopi  2 Ma. yojanasahassatopi yojanadasasahassatopi
    Amarattāya vitakko, amaro vā vitakkoti amaravitakko. Tattha
ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijiṇṇe 1- samparāye attā sukhī hoti. Amaroti
dukkarakārikaṃ karontassa tāya dukkarakārikāya paṭisaṃyutto vitakko amarattāya vitakko
nāma. Diṭṭhigatiko pana "sassataṃ vadesī"tiādīni puṭṭho "evantipi me no, tathātipi
me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no"ti vikkhepaṃ
āpajjati, tassa so diṭṭhigatapaṭisaṃyutto vitakko, yathā amaro nāma maccho udake
gahetvā māretuṃ na sakkā, ito cito ca dhāvati gāhaṃ na gacchati, evameva
ekasmiṃ pakkhe asaṇṭhahanato na maratīti amaro nāma hoti, taṃ duvidhampi ekato
katvā "amaravitakko"ti vuttaṃ.
    Parānuddayatāpaṭisaññuttoti anuddayatāpaṭirūpakena gehassitapemena paṭisaṃyutto.
Upaṭṭhākesu nandakesu socantesu ca tehi saddhiṃ dviguṇaṃ 2- nandati dviguṇaṃ socati,
tesu sukhitesu dviguṇaṃ sukhito hoti, dukkhitesu dviguṇaṃ dukkhito hoti.
Uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā voyogaṃ āpajjati. Tāni tāni kiccāni sādhento
paññattiṃ vītikkamati, sallekhaṃ kopeti. Yo tasmiṃ saṃsaṭṭhavihāre tasmiṃ vā
voyogāpajjane gehassito vitakko, ayaṃ parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakko nāma.
    Lābhasakkārasilokapaṭisaññuttoti cīvarādilābhena ceva sakkārena ca kittisaddena
ca saddhiṃ ārammaṇakaraṇavasena paṭisaṃyutto. Anavaññattipaṭisaññuttoti "aho vata maṃ pare na
avajāneyyuṃ, na codetvā viheṭhetvā 3- katheyyun"ti evaṃ anavaññātabhāvapatthanāya
saddhiṃ uppajjanakavitakko. So tasmiṃ "mā maṃ pare avajāniṃsū"ti uppannacitte 4-
pañcakāmaguṇasaṅkhātagehanissito hutvā uppannavitakko anavaññattipaṭisaṃyutto
vitakko.
@Footnote: 1 Sī.,Ma.,ka. niddukkhe nijjiṇṇe  2 cha.Ma. diguṇaṃ. evamuparipi
@3 cha.Ma. sodhetvā visodhetvā  4 cha.Ma. uppanne vitakke
    Tatra tatra sajjatīti tesu tesu ārammaṇesu laggati. Tatra tatra gaṇhātīti
vuttappakāraṃ ārammaṇaṃ pavisati. Bajjhatīti tehi tehi ārammaṇehi saddhiṃ bajjhati
ekībhavati. Anayabyasananti tattha tattha avuḍḍhiṃ vināsaṃ. Āpajjatīti pāpuṇāti.
    Āmisacakkhukassāti cīvarādiāmisalolassa. Lokadhammagarukassāti lokuttaradhammaṃ
muñcitvā rūpādilokadhammameva garuṃ katvā carantassa. Ālapanāti vihāraṃ āgate
manusse disvā "kimatthāya bhonto āgatā, kiṃ bhikkhū nimantetuṃ, yadi evaṃ gacchatha,
ahaṃ pacchato bhikkhū gahetvā āgacchāmī"ti evaṃ āditova lapanā. Atha vā attānaṃ
upanetvā "ahaṃ tisso, mayi rājā pasanno, mayi asuko ca asuko ca rājamahāmatto
pasanno"ti evaṃ attupanāyikā lapanāti ālapanā. Lapanāti puṭṭhassa sato
vuttappakārameva lapanaṃ.
    Sallapanāti gahapatikānaṃ ukkaṇṭhane bhītassa okāsaṃ datvā suṭṭhu lapanā.
Ullapanāti "mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatī"ti evaṃ uddhaṃ katvā lapanā.
Samullapanāti sabbato bhāgena uddhaṃ katvā lapanā. Unnahanāti "upāsakā pubbe
īdise kāle navadānaṃ detha, idāni kiṃ na dethā"ti evaṃ yāva "dassāma bhante,
okāsaṃ na labhāmā"tiādīni vadanti, tāva uddhaṃ 1- nahanā, veṭhanāti vuttaṃ hoti. Atha vā
ucchuhatthaṃ disvā "kuto ābhataṃ upāsakā"ti pucchati. Ucchukhettato bhanteti.
Kiṃ tattha ucchu madhuranti. Khāditvā bhante jānitabbanti. Na upāsakā "bhikkhussa
ucchuṃ dethā"ti vattuṃ vaṭṭatīti yā evarūpā nibbeṭhentassāpi niveṭhanakakathā, sā
unnahanā. Sabbato bhāgena punappunaṃ unnahanā samunnahanā. Ukkācanāti "etaṃ
kulaṃ maṃyeva jānāti, sace ettha deyyadhammo uppajjati, mayhaṃyeva detī"ti evaṃ
ukkhipitvā kācanā ukkācanā, uddīpanāti vuttaṃ hoti. Sabbato bhāgena pana
punappunaṃ ukkācanā samukkācanā. Anuppiyabhāṇitāti paccayavasena punappunaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. uddhaṃ uddhaṃ
Piyavacanabhaṇanā. Saṇhavācatāti muduvacanatā. Sakhilavācatāti mandappamāṇayuttavacanatā,
sithilavacanatā vā. Mettavācakatāti 1- allīyavacanatā. Apharusavācatāti madhuravacanatā.
    Porāṇaṃ 2- mātāpettikanti pure uppannaṃ mātāpitūnaṃ santakaṃ. Antarahitanti
paṭicchannaṃ tirobhūtaṃ. Ñāyāmīti pākaṭo homi. Asukassa kulūpakoti asukassa amaccassa
kulapayirupāsako. Asukāyāti asukāya upāsikāya. Maṃ ussajjitvāti 3- maṃ
vissajjitvā.
    [165] Payuttanti cīvarādīhi sampayuttaṃ, tadatthaṃ vā payojitaṃ. Imissā gāthāya
niddeso sabbo heṭṭhā vuttanayova.
    [166] Mosavajje na niyyethāti musāvāde na niyyetha. Jīvitenāti jīvikāya.
    Saṭhoti asantaguṇadīpanato na sammā bhāsitā. Sabbato bhāgena saṭho parisaṭho. Yaṃ tatthāti
yaṃ tasmiṃ puggale. Saṭhanti asantaguṇadīpanaṃ kerāṭiyaṃ. Saṭhatāti saṭhākāro. Sāṭheyyanti
saṭhabhāvo. Kakkaratāti padumanāḷassa viya aparāmasanakkhamo pharusabhāvo. Kakkariyantipi tasseva
vevacanaṃ. Parikkhattatā pārikkhattiyanti padadvayena nikhaṇitvā ṭhapitaṃ viya daḷhakerāṭiyaṃ
vuttaṃ. Keci pana "kakkaratāti sambhāvayitvā vacanaṃ. Kakkariyanti sambhāvayitvā
vacanabhāvo. Parikkhattatāti alaṅkaraṇākāro. Pārikkhattiyanti alaṅkaraṇabhāvo"ti atthaṃ
vaṇṇayanti. Idaṃ vuccatīti idaṃ attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ nāma
vuccati. Yena samannāgatassa puggalassa kucchiṃ vā piṭṭhiṃ vā jānituṃ na sakkā.
             "vāmena sūkaro hoti    dakkhiṇena ajāmigo
              sarena eḷako 4- hoti  visāṇena jaraggavo"ti 5-
evaṃ vuttayakkhasūkarasadiso hoti. Atimaññatīti atikkamitvā maññati.
@Footnote: 1 cha.Ma. sithilavācatāti  2 cha.Ma. purāṇaṃ  3 cha.Ma. maṃ ujjhitvāti
@4 cha.Ma. neḷako  5 dī.A. 2/269, abhi.A. 2/534
    Kiṃ panāyaṃ bahulājīvoti ayaṃ pana puggalo ko nāma bahulājīvako. Sabbaṃ
sambhakkhetīti laddhaṃ laddhaṃ sabbaṃ khādati. Appapuññoti mandapuñño. Appesakkhoti
parivāravirahito. Paññāsampannoti sampannapañño paripuṇṇapañño. Pañhaṃ
vissajjetīti pañhaṃ katheti byākaroti.
    [167] Sutvā dūsito 1- bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānanti ghaṭṭito 2-
parehi tesaṃ samaṇānaṃ vā khattiyādibhedānaṃ vā aññesaṃ puthujanānaṃ bahumpi
aniṭṭhavācaṃ sutvā. Na paṭivajjāti na paṭivadeyya. Kiṃkāraṇā? na hi santo paṭiseniṃ
karonti.
    Kakkhaḷenāti dāruṇena. Santoti nibbutakilesā. Paṭiseninti paṭisattuṃ.
Paṭimallanti paṭiyodhaṃ. Paṭikaṇṭakanti paṭiveriṃ. Paṭipakkhanti kilesapaṭipakkhaṃ,
kilesavasena saṅgaṃ na karontīti attho.
    [168] Etañca dhammamaññāyāti sabbametaṃ yathāvuttaṃ dhammaṃ ñatvā. Vicinanti
vicinanto. Santīti nibbutiṃ ñatvāti nibbutiṃ rāgādīnaṃ santīti ñatvā.
    Samañcāti kāyasucaritādiṃ. Visamañcāti kāyaduccaritādiṃ. Pathañcāti dasakusalakammapathaṃ.
Vipathañcāti dasaakusalakammapathaṃ. Sāvajjañcāti akusalañca. Anavajjañcāti kusalañca.
Hīnappaṇītakaṇhasukkaviññūgarahitaviññūpasatthanti idampi kusalākusalameva. Tattha
kāyasucaritādi samakaraṇato samaṃ. Kāyaduccaritādi visamakaraṇato visamaṃ. Dasakusalakammapathā
sugatigamanapathattā pathaṃ. Dasaakusalakammapathā sugatigamanapaṭipakkhattā apāyagamanapathattā vipathaṃ.
Akusalaṃ sadosattā sāvajjaṃ. Kusalaṃ niddosattā anavajjaṃ. Tathā mohena vā dosamohena
vā lobhamohena vā sampayuttattā hīnaṃ. Alobhaadosaamohasampayuttattā paṇītaṃ.
Kaṇhavipākattā kaṇhaṃ. Sukkavipākattā sukkaṃ. Buddhādīhi viññūhi garahitattā
viññūgarahitaṃ. Tehi eva thomitattā viññūpasatthanti ñātabbaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. rusito. evamuparipi  2 cha.Ma. rusito ghaṭṭito
    [169] Kiṃkāraṇā nappamajjeyya iti ce:- abhibhū hi soti gāthā. Tattha abhibhūti
rūpādīnaṃ abhibhavitā. Anabhibhūtoti tehi anabhibhūto. Sakkhidhammaṃ anītihamadassīti 1-
paccakkhameva anītihaṃ dhammaṃ addakkhi. Sadā namassamanusikkheti sadā namassanto
tisso sikkhāyo sikkheyya.
    Kehici kilesehīti kehici rāgādiupatāpakarehi kilesehi. Abhibhosi neti te
kilese abhibhavi. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
    Kevalaṃ pana ettha "cakkhūhi neva lolo"tiādīhi indriyasaṃvaro, "annānamatho
pānānan"tiādīhi sannidhipaṭikkhepamukhena paccayapaṭisevanasīlaṃ, methunamosavajja-
pesuṇiyādīhi 2- pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, "āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇan"tiādīhi
ājīvapārisuddhisīlaṃ, "jhāyī na pādalolassā"ti 3- iminā samādhi, "vicinaṃ bhikkhū"ti
iminā paññā, "sadā sato sikkhe"ti iminā pana saṅkhepato tissopi sikkhā,
"athāsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyya, niddaṃ na bahulīkareyyā"tiādīhi
sīlasamādhippaññānaṃ upakārasaṅgaṇhanavinodanāni 4- vuttānīti. Evaṃ bhagavā nimmitassa
paripuṇṇapaṭipadaṃ vatvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne
purābhedasutte 5- vuttasadisoyevābhisamayo ahosīti.
                  Saddhammapajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
                    tuvaṭakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
                             Cuddasamaṃ.
                        -----------------
@Footnote: 1 cha.Ma. sikkhidhammamanītihamaddasīti  2 ka. mosavajjena niyyethāti  3 ka. jhāyī assāti
@4 cha.Ma. upakārānupakārasaṅgaṇhanavinodanāni  5 khu.mahā. 29/374/251 (syā)



             The Pali Atthakatha in Roman Book 45 page 375-427. http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=45&A=8634              อรรถกถาบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=45&A=8634              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=29&i=699              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=29&A=7639              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=29&A=8084              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=29&A=8084              Contents of The Tipitaka Volume 29 http://84000.org/tipitaka/read/?index_29

first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter

บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ DhammaPerfect@yahoo.com