ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
first pageprevious pagedispage pageNumbernext book chage to ENGLISH letter
Atthakatha Book 46 : PALI ROMAN Nid.A.2 (saddhammapaj.)

                    19. Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā
                           paṭhamavaggavaṇṇanā
      ito paraṃ khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanāya okāso anuppatto. Tattha
"sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍan"ti ito paraṃ atirekapadamattameva vaṇṇayissāma.
Tattha sabbesūti anavasesesu. Bhūtesūti sattesu. Ettha bhūtesūti kiñcāpi
bhūtasaddo "bhūtasmiṃ pācittiyan"ti 1- evamādīsu vijjamāne, "bhūtamidaṃ sāriputta
samanupassasī"ti 2- evamādīsu khandhapañcake, "cattāro kho bhikkhu 3- mahābhūtā
hetū"ti 4- evamādīsu catubbidhe paṭhavīdhātvādirūpe, "yo ca kālaghaso bhūto"ti 5-
evamādīsu khīṇāsave, "sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussayan"ti 6-
evamādīsu sabbasatte, "bhūtagāmapātabyatāyā"ti 7- evamādīsu rukkhādike, "bhūtaṃ
bhūtato pajānātī"ti 8- evamādīsu cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ
upādāya vattati. Idha pana avisesato paṭhavīpabbatādīsu jātā sattā bhūtāti
veditabbā. Tesu  bhūtesu. Nidhāyāti nikkhipitvā.
      Daṇḍanti kāyavacīmanodaṇḍaṃ, kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ. Kāyaduccaritaṃ
hi daṇḍayatīti daṇḍo, bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti  vuttaṃ hoti. Evaṃ
vacīduccaritaṃ manoduccaritañca. Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo, taṃ nidhāyātipi
vuttaṃ hoti. Aviheṭhayanti aviheṭhayanto. Aññatarampīti  yaṃ kiñci ekampi.
Tesanti tesaṃ sabbabhūtānaṃ. Na puttamiccheyyāti atrajo khetrajo dinnako
antevāsikoti imesu catūsu puttesu yaṃ kiñci puttaṃ na iccheyya. Kuto
sahāyanti sahāyaṃ pana iccheyyāti kuto eva etaṃ.
      Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāpahānaṭṭhena
eko, ekantavigatakilesoti eko, eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.
@Footnote: 1 gavesitabbaṃ   2 Ma. mū. 12/401/358   3 ka. bhikkhave   4 Ma. u.14/86/68
@5 khu. jā. 27/190/71  6 dī. mahā. 10/220/137   7 vi. mahāvi. 2/90/160
@8 Ma. mū. 12/3/2
Samaṇasahassassapi hi majjhe vattamāno gihisaññojanassa chinnattā eko, evaṃ
pabbajjāsaṅkhātena eko. Eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati, eko
seyyaṃ kappeti, eko iriyati vattatīti eko. Evaṃ adutiyaṭṭhena eko.
          "taṇhādutiyo puriso           dīghamaddhāna saṃsaraṃ
           itthabhāvaññathābhāvaṃ           saṃsāraṃ nātivattati.
           Evamādīnavaṃ ñatvā           taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ
           vītataṇho anādāno          sato bhikkhu paribbaje"ti 1-
evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko sabbakilesassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā
anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako
hutvā sayambhū sāmaññeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti evaṃ eko paccekasambodhiṃ
abhisambuddhoti eko.
      Careti yā imā aṭṭha cariyāyo. Seyyathidaṃ? yā paṇidhisampannānaṃ
Catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu
āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ
catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā,
sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā, adhigataphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu
paṭipatticariyā, 2- tiṇṇaṃ budadhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato
paccekabuddhasāvakānanti. Yathāha "cariyāti aṭṭha cariyāyo yā 3- iriyāpathacariyā"ti 4-
vitthāro. Tāhi cariyāti samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā
"adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhahanto satiyā
carati, avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto
viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti āyatanacariyāya
carati, evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī"ti 5- evaṃ aparāpi
@Footnote: 1 khu. iti. 25/15/105/241-324, khu. mahā. 29/891/557,
@khu. cūḷa. 30/667/320 (syā)   2 ka. patticariyā   3 ka. aṭṭha cariyā
@4 khu. cūḷa. 30/667/322 (syā), khu. paṭi. 31/197/232
@5 khu. cūḷa. 30/667/323 (syā), khu. paṭi. 31/197/233
Aṭṭha cariyā vuttā. Tāhipi 1- samannāgato bhaveyyāti  attho. Khaggavisāṇakappoti
khaggavisāṇo nāma khaggamigasiṅgaṃ.
      Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññatticchedavikappalesa-
samantabhāvasadisādianekattho. Tathā hissa "okappanīyametaṃ bhoto gotamassa.
Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā"ti 2- evamādīsu abhisaddahanattho. "anujānāmi
bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun"ti 3- evamādīsu vohāro. "yena
sudaṃ niccakappaṃ viharāmī"ti 4- evamādīsu kālo. "iccāyasmā kappo"ti 5-
evamādīsu paññatti. "alaṅkato kappitakesamassū"ti 6- evamādīsu chedanaṃ. "kappati
dvaṅgulakappo"ti 7- evamādīsu vikapPo. "atthi kappo nipajjitun"ti 8-
evamādīsu leso. "kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā"ti 9- evamādīsu samantabhāvo.
"satthukappena kira bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā"ti 10- evamādīsu
sadiso, paṭibhāgoti attho. Idha panassa sadiso paṭibhāgoti attho veditabbo,
khaggavisāṇasadisoti 11- vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā.
      Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbo:- yvāyaṃ vuttappakāro
daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno anihito 12- hoti, taṃ tesu appavattiyamānesu 13-
tappaṭipakkhabhūtāya mettāya hitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,
nihitadaṇḍattā eva  ca yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena vā satthena
pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhenti tathā aviheṭhayaṃ, aññatarampi tesaṃ imaṃ
mettākammaṭṭhānaṃ āgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ
tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ 14- vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ
adhigatomhī"ti. Ayaṃ tāva adhippāyo.
@Footnote: 1 cha.Ma. tāhi   2 Ma.mū. 12/387/345   3 vi. cūḷa. 7/250/7
@4 Ma.mū. 12/387/345   5 khu.su. 25/1099/544, khu. cūḷa. 30/372/181 (syā)
@6 khu. jā. 28/1380/272   7 vi. cūḷa. 7/446/286   8 aṅ. aṭṭhaka. 23/80/276
@9 saṃ. sa. 15/94/61   10 Ma. mū. 12/260/221   11 ka....paṭibhāgoti
@12 cha.Ma. ahito       13 ka. appavattiyamāno     14 ka. saṅkhataṃ
      Ayaṃ pana anusandhi:-  evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu "idāni bhante
kuhiṃ gacchathā"ti. Tato tena "pubbapaccekasambuddhā kattha vasantī"ti āvajjetvā
"gandhamādanapabbate"ti vutte punāhaṃsu "amhe dāni bhante pajahatha,
na gacchathā"ti 1- atha paccekabuddho āha "na puttamiccheyyā"ti sabbaṃ. Tatrāyaṃ
adhippāyo:- ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃ kiñci puttampi na iccheyyaṃ, kuto
pana tumhādisaṃ sahāyaṃ. Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantukāmo puriso
vā hotuṃ icchati, so eko care  khaggavisāṇakappoti. 2- Atha vā tehi "amhe
dāni  bhante pajahatha, na icchathā"ti vutte so paccekasambuddho "na puttamiccheyyaṃ,
kuto sahāyan"ti vatvā attanā 3- yathāvuttenaṭṭhena ekacariyāya guṇaṃ disvā
sammudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi.
      Tattha tasāti 4- pipāsakiriyā. Thāvarāti khīṇāsavā. Bhayabheravāti khuddānukhuddakā
cittutrāsā. 5- Nidhāyāti chaḍḍetvā. Nidahitvāti ṭhapetvā oropayitvāti
adhokaritvā. Samoropayitvāti adhogataṃ vissajjetvā. Nikkhipitvāti tato apanetvā.
Paṭippassambhitvāti sannisīdāpetvā.
      Ālapananti ādito lapanaṃ. Sallapananti sammā lapanaṃ. Ullapananti
uddhaṃ katvā lapanaṃ. Samullapananti punappunaṃ uddhaṃ katvā lapanaṃ.
      Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo.
Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā. Pattīti phalāni. Tāni hi
pāpuṇīyantīti "pattī"ti vuttāni. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā
lokatthāti ayaṃ viseso.
      Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento "catūsu iriyāpathesū"tiādimāha.
Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni, vohāravasena
pana aññāni viya katvā vuttaṃ. Ariyasaccesūti pubbabhāgalokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ
saccapariggahavasena vuttaṃ. Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti
@Footnote: 1 cha.Ma. icchathāti   2 cha.Ma. khaggavisāṇakappo     3 cha.Ma. attano
@4 Sī. tasināti, ka. tasitāti    5 ka. bhayabheravoti udānaṃ udato cittutrāso
Ca vohāravaseneva vuttaṃ. Padeseti 1- lokatthacariyāya ekadese. Nippadesato hi
lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena
dassento "paṇidhisampannānan"tiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma
iriyāpathānaṃ santattā iriyapathappavattiyā 2- sampannā akampitairiyāpathā
bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā.
      Indriyesu guttadvārānanti cakkhvādīsu chasu indriyesu attano
attano visaye pavattaṃ ekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā,
tesaṃ guttadvārānaṃ. Dvāranti cettha uppattidvāravasena cakkhvādayo eva.
Appamādavihārīnanti sīlādīsu appamādavihāravataṃ. Adhicittamanuyuttānanti
vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhiṃ anuyuttānaṃ. Buddhisampannānanti
nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhū, tāva pavattena ñāṇena sampannānaṃ.
Sammā paṭipannānanti catumaggakkhaṇe. Adhigataphalānanti catuphalakkhaṇe.
Tathāgatānanti tathā āgatānaṃ. Arahantānanti dūrakilesānaṃ. Sammāsambuddhānanti
sammā sāmañca sabbadhammabuddhānaṃ. Imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā pakāsito eva.
      Padesato 3- paccekasambuddhānanti paccekasambuddhānaṃ ekadese padesato 3-
sāvakānanti sāvakānampi ekadese. 4- Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto.
Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati. Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena
padahanto. Upaṭṭhapentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhapento. 5- Avikkhepaṃ
karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto. Pajānantoti catusaccajānanapaññāya
pakārena jānanto. Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena
ārammaṇaṃ vijānanto. Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyāya
vasena. Evaṃ paṭipannassāti sahāvajjanāya indriyacariyāya paṭipannassa.
Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā
@Footnote: 1 cha.Ma. padesatoti   2 cha.Ma. iriyāpathāva ṭhitiyā    3 ka. padese
@4 cha.Ma. ekadesato      5 Sī.,i. vijānanto
Bhusaṃ yāpenti, pavattentīti 1- attho. Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ
bhusaṃ yatanacariyāya, pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. Visesamadhigacchatīti
vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati.
      Dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyātiādīsu sammā passati, sammā vā
tāya passanti, pasatthā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi, tassā sammādiṭṭhiyā
nibbānapaccakkhakaraṇena dassanacariyā. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena
saṅkappenti, pasattho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkapPo. Tassa
ārammaṇe cittassa abhiniropanacariyā. Sammā vadati, sammā vā tāya vadanti,
pasatthā sundarā vā vācāti sammāvācā, micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ.
Tassā catubbidhavacīsaṃvarapariggahacariyā. Sammā karoti, sammā vā tena karonti,
pasatthaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ, sammākammameva sammākammanto,
micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānacariyā. Sammā
ājīvati, sammā vā tena ājīvanti, pasattho sundaro vā ājīvoti
sammāājīvo, micchāājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa vodānacariyā parisuddhacariyā.
Sammā vāyamati, sammā vā tena vāyamanti, pasattho sundaro vā vāyāmoti
sammāvāyāmo, tassa paggahacariyā. Sammā sarati, sammā vā tāya saranti,
pasatthā sundarā vā satīti sammāsati, tassā upaṭṭhānacariyā. Sammā
samādhiyati, sammā vā tena samādhiyanti, pasattho sundaro vā samādhīti
sammāsamādhi, tassa avikkhepacariyā.
      Takkappoti tena kappo, evarūpoti attho. Tassadiso 2- tena sadiso,
"tassadiko"ti 3- vā pāṭho. Tappaṭibhāgoti tena paṭibhāgo tappaṭibhāgo,
edisoti attho. Sādhurasaṃ atikkantaṃ loṇaṃ atiloṇaṃ. Loṇakappoti loṇasadisoti
vuccati. Atitittakanti atikkantaṃ tittakaṃ, pucimandādi. Pucimandādisappo
tittakasadisoti vuccati. Atimadhuranti khīrapāyāsādikaṃ. Himakappoti himodakasadiso.
Satthukappoti satthunā buddhena sadiso. Evamevāti opammasampaṭipādanaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. pavattantīti    2 ka. taṃsadisoti    3 ka. tassadisoti
      Tatra mayaṃ ekassa 1- paccekabuddhassa saṅkhepena vipassanāācikkhaṇavidhiṃ
dassetvāva 2- gamissāma. Tattha nāmarūpapariggahaṃ kātukāmo paccekabodhisatto
rūpārūpaaṭṭhasamāpattīsu yaṃ kiñci jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vitakkādīni
jhānaṅgāni ca taṃsampayutte ca phassādayo dhamme lakkhaṇarasapaccupaṭṭhāna-
padaṭṭhānavasena paricchinditvā "sabbametaṃ 3- ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena
nāman"ti vavatthapeti. Tato tassa paccayaṃ pariyesanto "hadayavatthuṃ nissāya
pavattatī"ti passati. Puna vatthussa paccayabhūtāni ca upādāyarūpāni ca passitvā
"idaṃ sabbaṃ ruppanato rūpan"ti pariggaṇhāti. Puna tadubhayaṃ "namanalakkhaṇaṃ
nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpan"ti evaṃ saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti.
Samathayānikavasenetaṃ vuttaṃ. Vipassanāyāniko pana catudhātuvavatthānamukhena
bhūtupādāyarūpāni paricchinditvā "sabbametaṃ 3- ruppanato rūpan"ti passati.
Tato evaṃ paricchinnarūpassa cakkhvādīni nissāya pavattamānā arūpadhammā
āpāthamāgacchanti, tato sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā
"idaṃ nāman"ti passati, so "idaṃ nāmaṃ, idaṃ rūpan"ti dvedhā vavatthapeti.
Evaṃ vavatthapetvā "nāmarūpato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo
vā brāhmā vā natthī"ti passati.
           Yathā hi aṅgasambhārā       hoti saddo ratho iti
           evaṃ khandhesu santesu       hoti sattoti sammuti. 4-
      Evameva pañcasu upādānakkhandhesu sati 5- "satto puggalo"ti vohāramattaṃ
hotīti evamādinā nayena nāmarūpānaṃ yāthāvadassanasaṅkhātena diṭṭhivisuddhibhūtena
ñāṇena nāmarūpaṃ pariggahetvā puna tassa paccayampi pariggaṇhanto
vuttanayeneva 6- nāmarūpaṃ pariggahetvā "ko nu kho imassa hetū"ti pariyesanto
ahetuvā visamahetuvādesu dosaṃ disvā rogaṃ disvā tassa nidānaṃ samuṭṭhānampi
pariyesanto vejjo viya tassa hetuñca paccayañca pariyesanto avijjā
@Footnote: 1 cha.Ma. tatrāyaṃ etassa   2 cha.Ma. dassetvā    3 cha.Ma. sabbampetaṃ
@4 saṃ. sa. 15/171/163, abhi. ka. 37/233/66   5 cha.Ma. santesu   6 cha.Ma. vuttanayena
Taṇhā upādānaṃ kammanti ime cattāro dhamme nāmarūpassa uppādapaccayattā
"hetū"ti āhāraṃ upatthambhanapaccayattā "paccayo"ti ca passati. Imassa hi
kāyassa avijjādayo tayo dhammā mātā viya dārakassa upanissayā honti,
kammaṃ pitā viya puttassa janakaṃ, āhāro dhāti viya dārakassa sandhārakoti.
Evaṃ rūpakāyassa paccayapariggahaṃ katvā puna "cakkhuñca paṭicca rūpe ca
uppajjati cakkhuviññāṇan"tiādinā 1- nayena nāmakāyassapi paccayaṃ pariggaṇhāti,
evaṃ pariggaṇhanto "atītānāgatāpi dhammā evameva vattantī"ti sanniṭṭhānaṃ
karoti.
      Tassa yā sā pubbantaṃ ārabbha "ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ,
na nu kho ahosiṃ, kinnu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ, kiṃ hutvā kiṃ
ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan"ti 2- pañcavidhā vicikicchā vuttā.
      Yāpi aparantaṃ ārabbha "bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ,
na nu kho, kinnu kho, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu
kho ahaṃ anāgatamaddhānan"ti 3- pañcavidhā vicikicchā vuttā.
      Yāpi etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṃkathī hoti
"ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kinnu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho
satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī"ti 3- chabbidhā vicikicchā vuttā,
sā sabbāpi pahīyati. Evaṃ paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā
ṭhitañāṇaṃ "kaṅkhāvitaraṇavisuddhī"tipi "dhammaṭṭhitiñāṇan"tipi "yathābhūtañāṇan"tipi
"sammādassanan"tipi vuccati.
      Ettha pana tisso hi lokiyapariññā ñātapariññā tīraṇapariññā
pahānapariññāti. Tattha "ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā"ti evaṃ
tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā
nāma. "rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā"tiādinā pana nayena tesaṃyeva dhammānaṃ
@Footnote: 1 Ma.u. 14/421/361-2, saṃ. saḷā. 18/63-4/39-40 (syā),
@abhi. ka. 37/463, 465, 467, 469/280-82
@2 Ma. mū. 12/18/11, saṃ. ni. 16/20/26
@3 Ma. mū. 12/18/11, saṃ. ni. 16/20/33
Sāmaññalakkhaṇaṃ  āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāpaññā tīraṇapariññā
nāma. Tesu eva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā
lakkhaṇārammaṇikavipassanāva paññā pahānapariññā nāma.
      Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya
bhūmi. Etasmiṃ hi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti.
Kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi.
Etasmiṃ hi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanato
paṭṭhāya upari pahānapariññāya bhūmi. Tato ca paṭṭhāya hi aniccato
anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato
anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento
samudayaṃ, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti evaṃ niccasaññādippahānasādhikānaṃ
sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ. Iti imāsu tīsu pariññāsu saṅkhāraparicchedassa
ceva paccayapariggahassa ca sādhitattā iminā yoginā ñātapariññāva adhigatā
hoti. 1-
      Puna "yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā
vā .pe. Yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ,
udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā. Yā kāci vedanā.
Saññā. Ye keci saṅkhāRā. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ
ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ  vā hīnaṃ vā paṇītaṃ
vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ,
udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā"ti 2- evamādinā nayena
kalāpasammasanaṃ karoti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ "tilakkhaṇaṃ āropetvā"ti.
      Evaṃ saṅkhāre aniccadukkhānattavasena kalāpasammasanaṃ katvā puna saṅkhārānaṃ
udayabbayameva passati. Kathaṃ? "avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhākammaāhārasamudayā
rūpasamudayo"ti. 3- Evaṃ rūpakkhandhassa paccayāyattatādassanena
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati     2 saṃ. kha. 17/48-9/39, 41, khu. paṭi. 31/48/54
@3 khu. paṭi. 31/50/7/56
Rūpakkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ
passati. Evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. "avijjānirodhā
rūpanirodho, taṇhākammaāhāranirodhā rūpanirodho"ti 1- paccayanirodhadassanena
rūpakkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ
passatīti evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa vayaṃ passati.
      Tathā "avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhākammaphassasamudayā
vedanāsamudayo"ti 1- paccayāyattatādassanena vedanākkhandhassa udayaṃ passati,
nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passati, "avijjānirodhā
vedanānirodho, taṇhākammaphassanirodhā vedanānirodho"ti 1- paccayanirodhadassanena
vedanākkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa
vayaṃ passati. 1- Evaṃ saññākkhandhādīsupi.
      Ayaṃ pana viseso:- viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne "nāmarūpasamudayā,
nāmanirodhā"ti yojetabbaṃ. Evaṃ ekekasmiṃ khandhe paccayasamudayavasena ca
nibbattilakkhaṇavasena ca paccayanirodhavasena ca vipariṇāmalakkhaṇavasena ca
udayabbayadassanena ca dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni, tesaṃ
vasena "evampi rūpassa udayo, evampi rūpassa vayo"ti paccayato ceva khaṇato
ca vitthārena manasikāraṃ karoti.
      Tassevaṃ karoto "iti kira ime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā
paṭiventī"ti ñāṇaṃ visuddhaṃ 2- hoti. "evaṃ kira ime dhammā anuppannā
uppajjanti, uppannā nirujajhantī"ti niccanavā hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti.
Na kevalañca niccanavā, sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya
udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino,
māyāmarīcisupinālātacakkagandhabbanagara 3- pheṇukadaliādayo viya assārā nissārā viya
hutvā upaṭṭhahanti. Ettāvatā ca pana anena "vayadhammameva uppajjati,
uppannañca vayaṃ upetī"ti iminā ākārena sammasanapaññāya 4- lakkhaṇāni
@Footnote: 1 khu. paṭi. 31/50/57    2 cha.Ma. visadaṃ   3 ka....sārata...   4 ka. samapaññāsa
Paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma paṭhamaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ
hoti. Yassādhigamā "āraddhavipassako"ti saṅkhayaṃ gacchati. 1-
      Athassa āraddhavipassakassa kulaputtassa obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi
sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikantīti dasa vipassanūpakkilesā
uppajjanti. Ettha obhāso nāma vipassanākkhaṇe ñāṇassa balavattā lohitaṃ
sannisīdati, tena ca cittobhāso nibbattati, taṃ disvā akusalo yogī "maggo
me patto"ti tameva obhāsaṃ assādeti. Ñāṇampi vipassanāñāṇameva. Tañca
saṅkhāre sammasantassa 2- suddhaṃ pasannaṃ hutvā pavattati. Taṃ disvā pubbe viya
"maggo"ti taṃ 3- assādeti. Pītipi vipassanāpīti eva. Tassa hi tasmiṃ khaṇe
pañcavidhā pīti uppajjati. Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tasmiṃ samaye neva
kāyacittānaṃ daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññatā, na
vaṅkatā hoti. Sukhampi vipassanāsukhameva. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ
abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ uppajjati.
      Adhimokkho nāma vipassanākkhaṇe pavattā saddhā. Tasmiṃ hi khaṇe
cittacetasikānaṃ ativiya pasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati. Paggaho nāma
vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ. Tasmiṃ hi khaṇe asithilamanaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ
uppajjati. Upaṭṭhānanti vipassanāsampayuttā sati. Tasmiṃ hi khaṇe supaṭṭhitā
sati uppajjati. Upekkhā duvidhā vipassanāvajjanavasena. Tasmiṃ hi khaṇe
sabbasaṅkhāraggahaṇe majjhattabhūtaṃ vipassanupekkhāsaṅkhātaṃ ñāṇaṃ balavantaṃ hutvā
uppajjati manodvārāvajjanupekkhāpi. 4- Sā ca tantaṭṭhānaṃ āvajjantassa sūrā
tikhiṇā hutvā uppajjati. 5- Nikantīti vipassanānikanti. Obhāsādīsu hi ālayaṃ
kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati. Ettha obhāsādayo kilesavatthutāya
"upakkilesā"ti vuttā na akusalattā. Nikanti pana upakkileso 6- ceva
kilesavatthu ca.
@Footnote: 1 visuddhi. 3/263 (syā)     2 Sī.,i. sammasantassa sammasantassa
@3 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati   4 cha.Ma. ca      5 cha.Ma. vahati
@6 cha.Ma. upakkilesā
      Paṇḍito pana bhikkhu obhāsādīsu uppannesu vikkhepaṃ agacchanto
"obhāsādayo dhammā, na maggo, upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ 1-
vipassanāñāṇaṃ maggo"ti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tassevaṃ "ayaṃ maggo,
ayaṃ amaggo"ti 2- ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti vuccati.
Ito paṭṭhāya aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ vasena sikhāpattaṃ vipassanāñāṇaṃ
navamañca saccānulomikañāṇanti ayaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma hoti.
Udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ
nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ
saṅkhārupekkhāñāṇanti imāni aṭṭha ñāṇāni nāma. Navamaṃ saccānulomikañāṇanti
anulomassetaṃ nāmaṃ.
      Tasmā taṃ sampādetukāmena upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇaṃ ādiṃ katvā
etesu ñāṇesu yogo karaṇīyo. Udayabbayaṃ passantassa hi aniccalakkhaṇaṃ
yathābhūtaṃ upaṭṭhāti, udayabbayapaṭipīḷanaṃ passato dukkhalakkhaṇañca, "dukkhameva
hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti cā"ti 3- passato anattalakkhaṇañca.
      Ettha ca aniccaṃ aniccalakkhaṇaṃ dukkhaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattā
anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha aniccanti khandhapañcakaṃ. Kasmā?
uppādavayaññathattabhāvā, hutvā abhāvato vā. Aññathattaṃ nāma jarā, 4-
uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ, hutvā abhāvasaṅkhāto vā ākāravikāro.
"yadaniccaṃ, taṃ dukkhan"ti 5- vacanato tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ. Kasmā? abhiṇhaṃ
Paṭipīḷanato. Abhiṇhaṃ paṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ. "yaṃ dukkhaṃ, tadanattā"ti 5-
vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā. Kasmā? avasavattanato. Avasavattanākāro
anattalakkhaṇaṃ. Imāni tīṇipi lakkhaṇāni udayabbayaṃ passantasseva ārammaṇāni
honti.
@Footnote: 1 Sī.,i. vipassanāvīthipaṭipannaṃ    2 cha.Ma. na maggoti
@3 saṃ. sa. 15/171/163, abhi. ka. 37/233/66
@4 ka. yaṃ           5 saṃ. kha. 17/15/19
      Punapi so rūpārūpadhamme "evaṃ aniccā"tiādinā vipassati, tassa
saṅkhārā lahuṃ lahuṃ āpāthaṃ āgacchanti, tato uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ
vā nimittaṃ vā ārammaṇaṃ akatvā tesaṃ khayavayanirodhe eva sati santiṭṭhati,
idaṃ bhaṅgañāṇaṃ nāma. Imassa uppādato paṭṭhāya ayaṃ yogī "yathā ime
saṅkhārā bhijjanti nirujjhanti, evaṃ atītepi saṅkhāragataṃ bhijji, anāgatepi
bhijjissatī"ti nirodhameva passanto tiṭṭhati. Tassa bhaṅgānupassanāñāṇaṃ
āsevantassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu sambhedakā 1-
saṅkhārā jalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti. Etaṃ
bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ nāma.
      Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa sabbe bhavādayo ādittaaṅgāraṃ
viya samussitakhaggo viya paccatthiko appaṭisaraṇā ādīnavā hutvā upaṭṭhahanti.
Idaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nāma. Tasseva 2- evaṃ saṅkhāre ādīnavato
passantassa bhavādīsupi saṅkhārānaṃ ādīnavattā sabbasaṅkhāresu 3- ukkaṇṭhanā
anabhirati uppajjati, idaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ nāma.
      Sabbasaṅkhāresu nibbindantassa ukkaṇṭhantassa tamhā saṅkhāragatā
muñcitukāmatā nissaritukāmatā hoti. Idaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma. Puna
tamhā saṅkhāragatā muñcituṃ pana te eva saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena
tilakkhaṇaṃ āropetvā tīraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma.
      So evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto tesu
anattalakkhaṇassa sudiṭṭhattā "attā"ti vā "attaniyan"ti vā aggaṇhanto
saṅkhāresu bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto
"ahan"ti vā "maman"ti vā na gaṇhāti, tīsu bhavesu upekkhako, idaṃ
saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma.
@Footnote: 1 cha.Ma. pabhedakā     2 cha.Ma. tassa    3 cha.Ma. saṅkhāresu
      Taṃ panesa ce 1- santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbasaṅkhārappavatti 2-
vissajjetvā nibbānaninnapakkhannaṃ hoti. No ce nibbānaṃ santato passati,
punappunaṃ "aniccan"ti vā "dukkhan"ti vā "anattā"ti vā tividhānupassanāvasena
saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati. Evaṃ tiṭṭhamānañca etaṃ
tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā tiṭṭhati. Tisso hi anupassanā "tīṇi
vimokkhamukhānī"ti vuccanti ettha ca 3- aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo
animittavimokkhaṃ paṭilabhati, dukkhato manasikaronto passaddhibahulo appaṇihitavimokkhaṃ
paṭilabhati, anattato manasikaronto vedabahulo suññatavimokkhaṃ paṭilabhati.
      Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ
katvā pavatto ariyamaggo. So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto,
kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ
ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito, suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ
katvā pavatto suññatoti veditabbo.
      Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa kulaputtassa vipassanā sikhāpattā hoti.
Vuṭṭhānagāminivipassanāti etadeva. Assa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa
tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati. Tassa "idāni maggo uppajjissatī"ti
saṅkhāre 4- "aniccā"ti vā "dukkhā"ti vā anattā"ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ
otarati, bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya āgatanayeneva 5- aniccādiākārena
manasikaritvā uppajjati manodvārāvajjanaṃ, tatheva manasikaroto paṭhamajavanacittaṃ
uppajjati. Yaṃ parikammanti vuccati, tadanantaraṃ tatheva dutiyajavanacittaṃ uppajjati.
Yaṃ upacāranti vuccati, tadanantarampi tatheva uppajjati tatiyajavanacittaṃ. Yaṃ
anulomanti vuccati, idaṃ tesaṃ pāṭiyekkaṃ nāma.
@Footnote: 1 ka. tampanetaṃ sace   2 cha.Ma.....pavattaṃ   3 cha.Ma. evaṃ
@4 ka. sasaṅkhārupekkhā saṅkhāre    5 cha.Ma. kathitanayeneva
      Avisesena pana tividhampetaṃ "āsevanan"tipi "parikamman"tipi
"upacāran"tipi "anuloman"tipi vuccati. Idaṃ pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya
vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti, nippariyāyena pana gotrabhuñāṇameva
vipassanāya pariyosānanti vuccati. Tato paraṃ nirodhaṃ 1- ārammaṇaṃ kurumānaṃ
puthujjanagottaṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe
paṭhamasamannāhārabhūtaṃ 2- apunarāvattakaṃ 3- gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ pana ñāṇaṃ
paṭipadāñāṇadassanavisuddhiñca ñāṇadassanavisuddhiñca na bhajati. Antarā
abbohārikameva hoti. Vipassanāsote patitattā "paṭipadāñāṇadassanavisuddhī"ti vā
"vipassanā"ti vā saṅkhyaṃ gacchati. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gotrabhuñāṇe
niruddhe tena dinnasaññāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā diṭṭhisaññojanaṃ
sīlabbataparāmāsasaññojanaṃ vicikicchāsaññojananti tīṇi saññojanāni viddhaṃsento
sotāpattimaggo uppajjati, tadanantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā
phalacittāni uppajjanti anantaravipākattā lokuttarakusalānaṃ, phalapariyosāne
panassa uppannabhavaṅgaṃ vicchinditvā paccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ
uppajjati. Yogī 4- "iminā vatāhaṃ maggena āgato"ti maggaṃ paccavekkhati.
Tato "me ayaṃ  ānisaṃso laddho"ti phalaṃ paccavekkhati. Tato "ime nāma kilesā
pahīnā"ti pahīnakilese paccavekkhati. Tato "ime nāma kilesā avasiṭṭhā"ti
uparimaggattayavajjhakilese paccavekkhati. Avasāne ca "ayaṃ dhammo mayā
paṭividdho"ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca
paccavekkhaṇāni honti. Tathā sakadāgāmianāgāmiphalāvasāne. Arahattaphalāvasāne pana
avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsati paccavekkhaṇāni
honti.
      Evaṃ paccavekkhitvā so yogāvacaro tasmiṃyeva āsane nisinno
vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvaṃ karonto dutiyamaggaṃ
pāpuṇāti, tadanantaraṃ vuttanayeneva phalañca. Tato vuttanayena vipassitvā
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati    2 ka. paṭhamasannāhārabhūtaṃ   3 Ma.,ka. apunabhavattakaṃ
@4 cha.Ma. so hi          5 ka. itissa
Kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānaṃ karonto tatiyamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca.
Tato tasmiṃyevāsane vuttanayena vipassitvā rūparāgārūparāgamānuddhaccāvijjānaṃ
anavasesappahānaṃ karonto catutthamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca. Ettāvatā
cesa hoti arahā mahākhīṇāsavo paccekabuddho. Iti imesu catūsu maggesu ñāṇaṃ
ñāṇadassanavisuddhi nāma.
      Ettāvatā "sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ aviheṭhayaṃ aññatarampi
tesan"ti etena pātimokkhasaṃvarādisīlassa vuttattā sīlavisuddhi. "na puttamiccheyya
kuto sahāyan"ti etena paṭighānunayavivajjanavasena mettādīnaṃ vuttattā
cittavisuddhi. "eko care khaggavisāṇakappo"ti iminā pana nāmarūpapariggahādīnaṃ
vuttattā diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi
paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhīti satta visuddhiyo vuttā honti.
Ayamettha mukhamattanidassanaṃ, vitthāraṃ pana icchantena visuddhimaggaṃ 1- oloketvā
gahetabbaṃ. Ettāvatā ceso paccekasambuddho:-
                   "cātuddiso appaṭigho ca hoti
                    santussamāno itarītarena
                    parissayānaṃ sahitā achambhī
                    eko care khaggavisāṇakappo"ti 2-
pasaṃsiyādibhāvaṃ 3- āpajjitvā gandhamādanapabbataṃ upasobhayamāno vihāsinti 4- evaṃ
sabbattha. Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanāyaṃ 5-
                      paṭhamagāthāya niddesavaṇṇanā.
      [122] Dutiye saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha dassanasavanakāya-
samullapanasambhogavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhu-
viññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaladīpe
kāḷadīghavāpigāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsiṃ daharabhikkhuṃ disvā
@Footnote: 1 visuddhi. 3/205-355 (syā)
@2 khu.su. 25/42/343, khu. cūḷa. 30/689/345 (syā)
@3 ka. kulapiyādibhāvaṃ    4 ka. vihāsīti    5 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati
Paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā kālakatā kuṭumbiyadhītā tassā
nivāsanacoḷakhaṇḍaṃ disvā "evarūpāya vatthadhāriṇiyā nāma 1- saddhiṃ saṃvāsaṃ
nālatthan"ti hadayaṃ phāletvā kālakato, so eva ca daharo nidassanaṃ.
      Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ
sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi
girigāmavāsīkammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumasaraṃ gantvā nahātvā
mālaṃ sīse āropetvā uccāsaddena gāyantiyā ākāsena gacchanto saddaṃ
sutvā kāmarāgena jhānā parihāyitvā anayabyasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī
tissadaharo nidassanaṃ.
      Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma.
Dhammagāyanadaharabhikkhu cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ
bhāsati, tattha mahājane apagate 2- rājāpi agamāsi saddhiṃ antepurena. Tato
rājadhītāya tassa rūpañca saddañca āgamma balavarāgo uppanno tassa ca
daharassāpi. Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi, te
aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgiṃsu. 3- Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā
dvepi kālakateyeva addasaṃsūti.
      Aññamaññaṃ ālapanasamullapane 4- uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo
nāma. Bhikkhubhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo
nāma. Dvīsupi ca etesu maricavaṭṭivihāre bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ.
Maricavaṭṭimahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇiabhayamahārājā mahādānaṃ paṭiyādetvā
ubhatosaṃghaṃ parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṃghanavakasāmaṇerī anādhārakassa
sattavissikasaṃghanavakasāmaṇerassa dantavalayaṃ 5- datvā  samullāpaṃ akāsi, te ubhopi
upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullāpena
@Footnote: 1 ka. evarūpaṃ vatthaṃ dhāriṇiyā nāma      2 cha.Ma. āgate
@3 ka. āliṅgitvā kālaṃ kariṃsu.    4 ka. ālapanasallāpane   5 Ma., ka. thālakaṃ
Pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva jātasinehā sikkhāpadāni vītikkamitvā
pārājikā ahesunti.
      Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavati
sneho 1- purimarāgapaccayā balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ
pahotīti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikasokaparidevādinānappakārakaṃ
dukkhamidaṃ pahoti nibbattati bhavati jāyati. Apare pana "ārammaṇe cittavossaggo
saṃsaggo"ti bhaṇanti. Tato sneho snehadukkhanti. 2-
      Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha
"svāhaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tasta dukkhassa mūlaṃ khaṇanto
paccekasambodhiṃ adhigato"ti. Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu "amhehi dāni
bhante kiṃ kattabban"ti. Tato so āha "tumhe vā aññe vā yo
imamhā dukkhā muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ senhajaṃ pekkhamāno,
eko care khaggavisāṇakappo"ti. Ettha ca yantaṃ "snehanvayaṃ dukkhamidaṃ
pahotī"ti vuttaṃ, tadeva sandhāya "ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno"ti idaṃ
vuttanti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttena saṃsaggena saṃsaggajātassa bhavati
sneho, 3- snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti, evaṃ 4- yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ
pekkhamāno ahaṃ adhigatoti evampi abhisambandhitvā catutthapādo pubbe
vuttanayeneva udānavasena vuttoti veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya
vuttasadisamevāti. 5-
      Niddese anuppādetīti rūpasmiṃ anubyañjanaṃ disvā allīyati.
Anubandhatīti rūpasmiṃ snehavasena bandhati. Bhavantīti honti. Jāyantīti
uppajjanti. Nibbattantīti pavattanti. 6- Pātubhavantīti pākaṭā honti.
Sambhavanti sañjāyanti abhinibbattantīti tīṇi upasaggena vaḍḍhitāni. Ito
paraṃ aṭṭhakavagge 7- vuttanayeneva veditabbaṃ.
                       Dutiyagāthāniddesavaṇṇanā.
@Footnote: 1 cha.Ma. bhavanti snehā   2 ka. sineho dukkhanti   3 cha.Ma. bhavanti snehā
@4 ka. etaṃ    5 sutta. A. 1/65   6 cha.Ma. vattanti
@7 khu. mahā. 29/1-28/1-71 (syā)
      [123] Tatiye mettāyanavasena mittā. Suhadabhāvena suhajjā. Keci hi
ekantahitakāmatāya mittāva honti, na suhajjā. Keci gamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu
hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca.
Te duvidhā honti agāriyā ca anagāriyā ca. Tattha agāriyā tividhā honti upakārā
samānasukhadukkhā anukampakāti. Anagāriyā visesena atthakkhāyino eva. 1- Evaṃ te
catūhi catūhi aṅgehi samannāgatā honti.
      Yathāha:-
             "catūhi kho gahapatiputta ṭhānehi upakāro mitto suhado
         veditabbo. Pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa
         saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogamanuppādeti. 2-
      Tathā:-
             catūhi kho gahapatiputta ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado
         veditabbo. Guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu
         na vijahati, jīvitañcassa 3- atthāya pariccattaṃ hoti. 2-
      Tathā:-
             catūhi kho gahapatiputta ṭhānehi anukampako mitto suhado
         veditabbo. Abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ
         bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati. 2-
      Tathā:-
             catūhi kho gahapatiputta ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado
         veditabbo. Pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, asutaṃ sāveti,
         saggassa maggaṃ ācikkhatī"ti. 2-
      Tesu idha agāriyo adhippeto, 4- atthato pana sabbepi yujjanti. Te
mitte suhajje. Anukampamānoti anudayamāno, tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo
dukkhaṃ apaharitukāmo.
@Footnote: 1 cha.Ma. atthakkhāyino     2 dī. pā. 11/260-263/162, 163
@3 cha.Ma. jīvitampissa       4 cha.Ma. agāriyā adhippetā
      Hāpeti atthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā
attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti
dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti "ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi,
eso me gati, eso me parāyanan"ti evaṃ attānaṃ nīcaṭṭhāne ṭhapentopi
paṭibaddhacitto hoti. "ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, ahaṃ tesaṃ
parāyanan"ti evaṃ attānaṃ uccaṭṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha
pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto.
      Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano samāpattihāniṃ sandhāya bhaṇati.
Santhaveti tividho santhavo taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena. Tattha aṭṭhasatappabhedāpi
taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhippabhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya
mittānukampanā mittasanthavo. So idha adhippato. Tena hissa samāpatti
parihīnā. Tenāha "etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno ahaṃ adhigato"ti 1- sesaṃ
vuttasadisamevāti 2- veditabbaṃ. Niddese vattabbaṃ natthi. 3-
                        Tatiyagāthāniddesavaṇṇanā
      [124] Catutthe vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Vakāro
avadhāraṇattho, evakāro vā ayaṃ. Sandhivasenettha ekāro naṭṭho. Tassa
parapadena sambandho, taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo
jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītābhariyāsu. Yā apekkhāti
yā taṇhā yo sineho. Vaṃsakaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno.
Kiṃ vuttaṃ hoti? yathā vaṃso visālo visatto eva hoti, puttesu ca dāresu
Ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva.
Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya
ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu
vā diṭṭhādīsu vā lābhādīsu vā kāmabhavādīsu vā 4- taṇhāmānadiṭṭhivasena
@Footnote: 1 cha.Ma. pekkhamānoti    2 cha.Ma. pubbasadisamevāti   3 sutta. A. 1/69
@4 ka. kāmarāgādīsu vā
Asajjamāno paccekasambodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Imāyapi
niddese atirekaṃ natthi. 1-
                       Catutthagāthāniddesavaṇṇanā
      [125] Pañcame migoti sabbesaṃ āraññikacatuppadānaṃ eva etaṃ
adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippeto. Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca
ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idha pana uyyānaṃ adhippetaṃ, tasmā "uyyānamhī"ti
vuttaṃ hoti. Yathāti paṭibhāge. Abaddhoti rajjubandhanādīsu yena kenaci abaddho.
Etena vissatthacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ gacchati gocarāyāti yena disābhāgena
gantuṃ icchati, tena gocaratthaṃ gacchati. Tasmā tattha yattakaṃ icchati gantuṃ, tattakaṃ
gacchati. Yaṃ icchati khādituṃ, taṃ khādatīti dīpeti. Viññū naroti paṇḍitapuriso.
Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattabhāvaṃ. Pekkhamānoti paññācakkhunā
olokayamāno. Atha vā dhammaseritaṃ puggalaseritañca. Lokuttaradhammā hi kilesavasaṃ
agamanato serino tehi samannāgatā puggalā va, tesaṃ bhāvaniddeso seritaṃ
pekkhamānoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ
gacchati gocarāya. Kadā nu kho ahampi taṇhābandhanaṃ chinditvā evaṃ gaccheyyanti
iti me tumhehi ito cito ca parivāretvā ṭhitehi baddhassa yenicchakaṃ gantuṃ
alabhantassa tasmiṃ yenicchakagamanābhāve ādīnavaṃ yenicchakagamane ānisaṃsaṃ disvā
anukkamena samathavipassanā pāripūriṃ agamiṃ. Tato paccekabodhiṃ adhigatomhi. Tasmā
añañopi viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappoti 2-
                       pañcamagāthāniddesavaṇṇanā
      [126] Chaṭṭhe ayaṃ piṇḍattho:- sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte
vāse ca mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca
janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca "idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī"tiādinā
nayena tathā tathā āmantanā hoti, tasmā ahaṃ tattha tattha nibbijjitvā
@Footnote: 1 sutta. A. 1/71      2 sutta. A. 1/78
Yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi
sabbakāpurisehi anabhijjhitā apatthitā pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ
avasavattanena bhabbapuggalavaseneva 1- seritaṃ 2- pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā
anukkamena paccekabodhiṃ  adhigatoti. Sesaṃ vuttanayameva. 3-
                       Chaṭṭhagāthāniddesavaṇṇanā.
      [127] Sattame khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti kāyikā ca vācasikā ca. Tattha
kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi rathehipi dhanūhipi tharūhipīti evamādi.
Vācasikā nāma gītaṃ silokabhaṇanaṃ mukhabherīti 4- evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati.
Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.
Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā. 5-
                       Sattamagāthāniddesavaṇṇanā.
      [128] Aṭṭhame cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, "ekaṃ disaṃ
pharitvā viharatī"tiādinā 6- vā nayena brahmavihārabhāvanā pharitā catasso disā
assa santītipi cātuddiso. Tāsu disāsu katthaci satte vā saṅkhāre vā
bhayena na paṭihaññatīti appaṭighoti. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassa
vasena santussako. Itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā
achambhīti ettha parissayanti 7- kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ,
tāni vā paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca
kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye  adhivāsanakkhantiyā
ca vīriyādīhi ca dhammehi sahatīti parissayānaṃ sahitā. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena
achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena
paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu
mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu paṭihananakarabhayābhāvena appaṭigho
@Footnote: 1 Sī., ka. dhammapuggalavaseneva    2 ka. seritañca    3 sutta. A. 1/79
@4 cha.Ma. mukhabherikanti    5 sutta. A. 1/80   6 dī. Sī. 9/556/245,
@dī.pā. 11/308/200, abhi.vi. 35/642/331, khu. cūḷa. 30/690/345 (syā)
@7 Sī., Ma., ka. parisahanti
Ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā, appaṭighattā
achambhī ca hotīti etaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekasambodhiṃ
adhigatomhīti.
      Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayeneva cātuddiso
hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi.
Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ 1- patthayamāno cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā
appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti. 2-
      Niddese mettāti atthato tāva mijjatīti mettā, sinehatīti attho.
Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Mettāsahagatenāti
mettāya samannāgatena. Cetasāti cittena. Ekaṃ disanti ekissā disāya paṭhamaṃ
pariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekaṃ disaṃ pariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ. Pharitvāti
phusitvā ārammaṇaṃ katvā. Viharatīti brahmavihārādhitthitaṃ iriyāpathavihāraṃ
pavatteti. Tathā dutiyanti yathā puratthimādīsu disāsu yaṃ kiñci ekaṃ disaṃ
pharitvā viharati, tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthañcāti attho.
      Iti uddhanti eteneva ca nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti. Adho
tiriyanti adhodisampi tiriyaṃdisampi evameva. Tattha ca adhoti heṭṭhā. Tiriyanti
anudisā. Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍale assamiva mettāsahagatacittaṃ sāretipi
paccāsāretipīti. Ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahitvā odhiso mettāpharaṇaṃ
dassitaṃ. Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sabbadhīti sabbattha.
Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimaukkaṭṭhamittasapattamajjhattādippabhedesu
attatāya. "ayaṃ parasatto"ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti.
      Atha vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena, īsakampi bahi
avikkhipamānoti vuttaṃ hoti. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti
attho. Lokanti sattalokaṃ. Vipulenāti evamādipariyāyadassanato panettha puna
@Footnote: 1 ka. tādisaṇṭhānaṃ     2 sutta. A. 1/82
"mettāsahagatenā"ti vuttaṃ. Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna
tathāsaddo vā itisaddo vā na vutto, tasmā puna "mettāsahagatena
cetasā"ti vuttaṃ. Nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ. Vipulenāti ettha ca
pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ. Paguṇavasena
appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ.
Domanassappahānena abyāpajjhaṃ. Niddukkhanti vuttaṃ hoti. 1- Karuṇā heṭṭhā
vuttatthāyeva. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā
sāti muditā. "averā hontū"tiādibyāpādappahānena majjhattabhāvūpagamanena
ca upekkhatīti upekkhā.
      Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā,
āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo
etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā
karuṇā, paradukkhāsahanarasā. Avihiṃsāpaccupaṭṭhānā, dukkhābhibhūtānaṃ
anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā. Vihiṃsavūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti.
Pamodalakkhaṇā muditā, anissāyanarasā, arativighātapaccupaṭṭhānā. Sattānaṃ
sampattidassanapadaṭṭhānā. Arativūpasamo tassā sampatti, pahānasambhavo vipatti.
Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, sattesu samabhāvadassanarasā,
paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, "kammassakā sattā, te kassa ruciyā
sukhitā vā bhavissanti. Dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na
parihāyissantī"ti evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā. Paṭighānunayavūpasamo
tassā sampatti, gehasitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti.
      Tattha santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti.
Itarītarena cīvarenāti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇādīsu yena kenaci. 2- Atha kho
yathāladdhānaṃ  itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiṃ hi
tayo santosā:- yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti.
@Footnote: 1 visuddhi. 2/111 (syā), abhi.A. 2/405
@2 cha.Ma.....thirajiṇṇānaṃ yena kenaci cīvarena
Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Iti ime tayo santose sandhāya "santuṭṭho
hoti itarītarena cīvarena. Yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho
hotī"ti vuttaṃ.
      Ettha ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakkhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ,
cīvarasantoso jānitabbo, cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha
cīvaraṃ jānitabbanti khomādīni cha cīvarāni dukulādīni cha anulomacīvarānipi
jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ
kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ
erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni.
      Cīvarakkhettanti "saṃghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā
attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā"ti evaṃ uppajjanato cha khettāni,
aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni.
      Paṃsukūlanti sosānikaṃ pāpaṇikaṃ rathiyaṃ saṅkārakūṭaṃ sotthiyaṃ sinānaṃ titthaṃ
gatapaccāgataṃ aggidaḍḍhaṃ gokhāyitaṃ upacikākhāyitaṃ undūrakhāyitaṃ antacchinnaṃ
dasacchinnaṃ dhajāhaṭaṃ thūpaṃ samaṇacīvaraṃ sāmuddiyaṃ ābhisekiyaṃ panthikaṃ vātāhaṭaṃ
iddhimayaṃ devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni. Ettha ca sotthiyanti
gabbhamalaharaṇaṃ. Gatapaccāgatanti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ.
Dhajāhaṭanti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. Thūpanti vammike pūjitacīvaraṃ.
Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. Panthikanti panthaṃ gacchantehi corabhayena
pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭameva.
      Cīvarasantosoti vīsati cīvarasantosā:- cīvare vitakkasantoso
gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso
loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantoso
udakasantoso dhovanasantoso karaṇasantoso parimāṇasantoso suttasantoso
sibbanasantoso rajanasantoso kappasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso
vissajjanasantosoti. Tattha sādakabhikkhuno temāsaṃ nibaddhavāsaṃ
Vasitvā ekamāsamattaṃ vitakkituṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ
karoti. Paṃsukūliko aḍḍhamāseneva karoti. Idaṃ 1- māsaḍḍhamāsamattaṃ vitakkanaṃ
vitakkasantoso nāma. 2- Cīvaratthāya gacchantassa pana "kattha labhissāmī"ti
acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantassa pana
yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalaṃ bhikkhuṃ gahetvā
pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma. Evaṃ pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ
dūratova disvā "etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpan"ti evaṃ avitakketvā
thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santusanaṃ paṭilābhasantoso nāma. Evaṃ laddhaṃ
gaṇhantassāpi "ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā"ti attano
pahonakamatteneva santusanaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Cīvaraṃ pariyesantassa
pana "asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī"ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā
caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma.
      Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ
yalālābhasantoso nāma. Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti,
tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma. Manāpaṃ aññassa datvā attanā yena
kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma. "kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha
amanāpan"ti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ
udakasantoso nāma. Tathā paṇḍumattikavākagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana
udakāni vajjetuṃ vaṭṭati. Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi
madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā
tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati. Evaṃ dhovitvā karonatassa "idaṃ thūlaṃ, idaṃ
sukhuman"ti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma.
Timaṇḍalapaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso nāma. Cīvarakaraṇatthāya
pana "manāpaṃ suttaṃ pariyesissāmī"ti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne
@Footnote: 1 ka. iti         2 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati
Vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃ kiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ
suttasantoso nāma.
      Kusibandhanakāle pana aṅgulimatte satta vāre na vijjhitabbaṃ. Evaṃ
karonatassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi.
Tivaṅgulimatte pana satta vāre vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi
sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ sibbanasantoso
nāma. Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ,
somavakkalādīsu 1- yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe
vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā
rajitabbaṃ. Ayaṃ rajanasantoso nāma. Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃ kiñci gahetvā
hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakappakaraṇaṃ kappasantoso nāma.
      Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma.
Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati,
labhantena na vaṭṭati. Katampi ce antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti, te ca
asannihitā, yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati, āgatamattesu tesu dātabbaṃ. Dātuṃ
asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ
vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti. Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsivatthero
āha. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Vissajjentena pana mukhaṃ
oloketvā na dātabbaṃ, sāraṇīyadhamme ṭhatvāva vissajjetabbanti ayaṃ
vissajjanasantoso nāma.
      Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca.
Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni dve dhutaṅgāni
gopeti, imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti.
      Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti.
Eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti.  eko neva santuṭṭho
@Footnote: 1 ka. caritabbaṃ sāmavaṇṇādīsu
Hoti. Na santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko santuṭṭho ca hoti, santosassa ca
vaṇṇaṃ katheti. Tathārūpo so paccekasambuddho taṃ dassetuṃ "itarītaracīvarasantuṭṭhiyā
ca vaṇṇavādī"ti vuttaṃ.
      Anesananti dūteyyapahiṇagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ.
Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco "kathaṃ nu kho
cīvaraṃ labhissāmī"ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto
uttasati paritassati, paccekasambuddho evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati.
Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Adhigato vigatalobhagiddho. Amucchitoti
adhimattataṇhāya mucchanaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti. Taṇhāya anotthato
apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ
passamāno. Nissaraṇapaññoti "yāvadeva sītassa paṭighātāyā"ti 1- vuttanissaraṇameva
pajānanto.
      Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā.
Nevattānukkaṃsetīti yathā panidhekacco "ahaṃ paṃsukūliko, mayā upasampadamāḷakeyeva 2-
paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī"ti attukkaṃsanaṃ karoti. Evaṃ so
attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti "ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikāti vā
paṃsukūlikamattampi etesaṃ natthī"ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. Yo hi tattha dakkhoti yo
tasmiṃ cīvarasantose vaṇṇavādī. Tāsu vā 3- dakkho cheko byatto. Analasoti
sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno paṭissatoti sampajānapaññāya 4-
ceva satiyā ca yutto. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito.
      Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Etthāpi
piṇḍapāto jānitabbo, piṇḍapātakkhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso
jānitabbo, piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha piṇḍapātoti odano
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/23/14, aṅ. chakka. 22/329/415 (syā)    2 cha.Ma. upasampadamāḷeyeva
@3 ka. santosavaṇṇavāditādīsu vā       4 ka. sampajānasaññāya
Kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ yāgu
khādanīyaṃ sāyanīyaṃ lehanīyanti soḷasa piṇḍapātā.
      Piṇḍapātakkhettanti saṃghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ
uposathikaṃ pāṭipadikaṃ  āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ
dhurabhattaṃ kuṭibhattaṃ vārikabhattaṃ 1- vihārabhattanti paṇṇarasa piṇḍapātakkhettāni.
      Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso gamanasantoso
pariyesanasantoso paṭilābhasantoso paṭiggahaṇasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso
loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantoso
upakārasantoso parimāṇasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso
visajjanasantosoti paṇṇarasa santosā. Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovituvā
vitakketi. Piṇḍapātikena ca gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therupaṭṭhānakāle "sve
kattha piṇḍāya carissāmā"ti "asukagāme bhante"ti ettakaṃ cintetvā tato
paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato
paṭṭhāya vitakkento pana ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ vitakkasantoso
nāma. Piṇḍāya pavisantena pana "kuhiṃ labhissāmī"ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena
gantabbaṃ. Ayaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā aggahetvā
lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ pariyesanasantoso nāma. Dūratova
āhariyamānaṃ disvā "etaṃ manāpaṃ, etaṃ amanāpan"ti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ
paṭilābhasantoso nāma. "idaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, idaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī"ti
acintetvā yaṃ kiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva. Ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma.
      Ettha pana deyyadhammo bahu dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ.
Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahu dātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammopi
na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu,
dāyako pana bahu dātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ paṭiggahaṇasmiṃ hi mattaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. vārabhattaṃ
Ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti.
Vijātamātuyāpi 1- cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti
ayaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Aḍḍhakulāniyeva agantvā dvārapaṭipāṭiyā
gantabbaṃ. Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma. Yathālābhasantosādayo cīvare
vuttanayā eva.
      Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā "samaṇadhammaṃ anupālessāmī"ti evaṃ upakāraṃ
ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma. Pattaṃ pūretvā ānītampi 2- na
paṭiggahetabbaṃ. Anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati āharāpetvā
paṭiggahaṇaparimāṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ parimāṇasantoso nāma. Jighacchāya
paṭivinodanaṃ "na idamettha nissaraṇan"ti evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso
nāma. Nidahitvā na paribhuñjitabbaṃ. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Mukhaṃ
anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjitabbaṃ. Ayaṃ vissajjanasantoso nāma.
      Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni piṇḍapātikaṅgaṃ
sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅganti. Iti
piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni
gopeti, imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti.
Vaṇṇavādītiādīni vuttanayeneva veditabbāni.
      Senāsanānīti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakkhettaṃ jānitabbaṃ,
senāsanasantoso jānitabbo, senāsanapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha
senāsananti mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ
guhā leṇaṃ aṭṭo māḷo veḷu gumbo rukkhamūlaṃ yattha vā pana bhikkhū
paṭikkamantīti imāni paṇṇarasa senāsanāni.
      Senāsanakkhettanti saṃghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā
attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vāti cha khettāni.
@Footnote: 1 cha.Ma. vijātamātuyāpissa    2 cha.Ma. ānītaṃ
      Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo paṇṇarasa santosā. Te
piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā. Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni
āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ ababhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsanthatikaṅganti. Iti
senāsanasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni
gopeti, imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti.
      Iti āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero paṭhaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ
pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ
uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyaṃ piṇḍapātasantosaariyavaṃsaṃ 1-
kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaariyavaṃsaṃ kathetvā
idāni gilānapaccayasantosaariyavaṃsaṃ kathetuṃ "santuṭṭho hoti itarītarena
gilānapaccayabhesajjaparikkhārenā"tiādimāha. Taṃ piṇḍapātagatikameva.
Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Bhāvanārāmaariyavaṃso
pana idha anāgato, nesajjikaṅgabhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati. 2- Vuttampi cetaṃ:-
       "pañca senāsane vuttā      pañca āhāranissitā
        eko vīriyasaṃyutto         dve ca cīvaranissitā"ti. 3-
      Porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti ettha  porāṇeti na
adhunuppattike. Aggaññeti aggeti jānitabbe. Ariyavaṃseti ariyānaṃ vaṃse.
Yathā hi khattiyavaṃso brāhmaṇavaṃso vessavaṃso suddavaṃso samaṇavaṃso kulavaṃso
rājavaṃso ca, evamayampi aṭṭhamo ariyavaṃso, ariyatanti ariyapaveṇi nāma hoti.
So kho panāyaṃ vaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kāḷānusāriyagandhādayo viya
aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā, yesaṃ eso vaṃsoti? ariyā vuccanti
buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti
ariyasaṃso. Ito pubbe hi satasahassādhikānaṃ 4- catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake
taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te
@Footnote: 1 cha.Ma. dutiyapiṇḍapātasantosaṃ     2 su. vi. 3/204, mano. pū. 2/311
@3 su. vi. 3/213, mano. pū. 2/320     4 cha.Ma. satasahassakappādhikānaṃ
Ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato
aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā 1- koṇḍañño nāma buddho uppanno
.pe. Imasmiṃ kappe kakusandho koṇāgamano kassapo amhākaṃ bhagavā
gotamoti cattāro buddhā uppannā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Apica
atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsoti
ariyavaṃso. Tasmiṃ ariyavaṃse. 2- Ṭhitoti patiṭṭhito. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.
                       Aṭṭhamagāthāniddesavaṇṇanā.
      [129] Navame ayaṃ yojanā:- dussaṅgahā pabbajitāpi eke. Ye
asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā. Etamahaṃ
dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ
purimanayeneva veditabbaṃ. 3-
      Niddese anassavāti vacanaṃ assavanakā. Avacanakarāti dubbacā.
Paṭilomavuttinoti paccanīkaṃ 4- kathanasīlā, paṭimallā hutvā pavattantīti attho.
Aññeneva mukhaṃ karontīti ovādadāyake disvā mukhaṃ parivattetvā aññaṃ
disābhāgaṃ olokenti. Abyāvaṭo hutvāti avāvaṭo hutvā. Anapekkho
hutvāti anallīno hutvā.
                       Navamagāthāniddesavaṇṇanā.
      [130] Dasame oropayitvāti apanetvā. Gihibyañjanānīti
kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaitthiputtadāsidāsādīni. Etāni
gihibhāvaṃ byañjayanti, tasmā "gihibyañjanānī"ti vuccanti. Sañchinnapatto
patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyasamannāgato.
Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho.
@Footnote: 1 ka. asaṅkheyye atikkantepi   2 mano. pū. 2/311     3 sutta. A. 1/30-1
@        4 ka. paṭāṇikathaṃ, Ma. paṭilomakathaṃ
      Ayaṃ pana adhippāyo:- "ahovatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni
sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyyan"ti evaṃ hi cintayamāno vipassanaṃ
ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. 1- Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. 2-
      Niddese sārāsanañcāti sāraṃ āsanaṃ. Chinnānīti gaḷitāni.
Sañchinnānīti nipannāni. Patitānīti vaṇṭato muttāni. Paripatitānīti bhūmiyaṃ
patitāni.
                        Dasamagāthāniddesavaṇṇanā
                       paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
                          ------------
                         2. Dutiyavaggavaṇṇanā
      [131-2] Dutiyavaggassa paṭhamadvaye nipakanti pakatinipuṇaṃ paṇḍitaṃ
kasiṇaparikammādikusalaṃ. Sādhuvihārinti appanāvihārena vā upacārena vā
samannāgataṃ. Dhīranti dhitisampannaṃ. Tattha nipakaṭṭhena 3- dhitisampadā vuttā. Idha
pana dhitisampannamevāti attho. Dhiti nāma asithilaparakkamatā, "kāmaṃ taco ca
nahāru cā"ti 4- evaṃ  pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Apica dhikkitapāpotipi 5- dhīro.
Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā paṭirājā "vijitaṃ raṭṭhaṃ anatthāvahan"ti
ñatvā rajjaṃ 6- pahāya eko carati evaṃ bālasahāyaṃ pahāya eko care. Atha
vā rājāva raṭṭhanti yathā sutasomo rājā vijitaṃ raṭṭhaṃ pahāya eko carati. 7-
Yathā ca mahājanako evaṃ eko careti ayampi etassattho. Sesaṃ vuttānusārena
sakkā jānitunti na vitthāritaṃ. 8- Niddese vattabbaṃ natthi.
                             Paṭhamadvayaṃ.
      [133] Tatiyagāthā padatthato uttānā eva. Kevalañca pana sahāyasampadanti
ettha asekkhehipi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva
@Footnote: 1 sutta. A. 1/85     2 cha.Ma. jānitabbaṃ      3 cha.Ma. nipakattena
@4 Ma.Ma. 13/184/159, aṅ. duka. 20/5/50, khu. mahā. 29/918/584-5 (syā)
@5 cha.Ma. dhikkatapāpotipi     6 ka. kaṭṭhaṃ   7 cha.Ma. cari   8 sutta. A. 1/88
"sahāyasampadā"ti veditabbā. Ayampanettha yojanā:- yā ayaṃ vuttā
sahāyasampadā, taṃ sahāyasampadaṃ addhā pasaṃsāma, ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ
hoti. Kathaṃ? seṭṭhā samāsevitabbā sahāyāti. Kasmā? attano sīlādīhi
seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā anuppannā uppajjanti, uppannā
vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti. Sace sevamānassa aññamaññasamadhāraṇena
kukkuccavinodanena ca laddhā na parihāyanti. Ete pana sahāyake seṭṭhe
ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppannabhojanaṃ
bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ anuppādento anavajjabhojī hutvā
attakāmo kulaputto eko care khaggavisāṇakapPo. Ahampi hi evaṃ caranto
imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti. 1- Niddeso vuttanayo eva.
                          Tatiyaṃ.
      [134] Catutthe disvāti oloketvā. Suvaṇṇassāti kāñcanassa.
"valayānī"ti pāṭhaseso. Sāvasesapāṭho 2- hi ayaṃ attho. Pabhassarānīti
pabhāsanasīlāni, jutimantānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ pana
yojanā:-  disvā bhujasmiṃ suvaṇṇassa valayāni "gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā.
Ekavāse sati aghaṭṭanā"ti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā adhigatomhīti.
Sesaṃ vuttanayamevāti. 3- Nūpurānīti 4- valayāni. "niyurā"ti keci vadanti.
Ghaṭṭentīti aññamaññaṃ hananti.
                              Catutthaṃ.
      [135] Pañcamagāthā padatthato uttānā eva. Ayaṃ pana ettha
adhippāyo:- svāyaṃ 5- etena dutiyena kumārena sītuṇhādīni nivedentena
sahavāsena taṃ saññāpentassa mama vācābhilāpo, tasmiṃ sinehavasena abhisajjanā
vā jātā. Sace ahaṃ imaṃ na pariccajāmi, tato āyatimpi yatheva hessati.
Yathā idāni, evaṃ dutiyena saha mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā.
@Footnote: 1 sutta. A. 1/84    2 ka. sāvaseso   3 sutta. A. 1/90   4 ka. napurānīti
@5 cha.Ma. yvāyaṃ
Ubhayampi cetaṃ antarāyakaraṃ visesādhigamassāti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno taṃ
chaḍḍetvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. 1- Sesaṃ vuttanayameva.
                              Pañcamaṃ.
      [136] Chaṭṭhe kāmāti dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca.
Tattha vatthukāmā manāpiyā rūpādayo dhammā, kilesakāmā chandādayo sabbepi
rāgappabhedā. Idha pana vatthukāmā adhippetā, rūpādianekappakāravasena 2-
citRā. Lokassādavasena madhuRā. Bālaputhujjanānaṃ manaṃ ramentīti  manoramā.
Virūparūpenāti virūpena rūpena, anekavidhena sabhāvenāti vuttaṃ hoti. Te hi
rūpādivasena citrā, rūpādīsupi nīlādivasena vividharūpā. Evaṃ tena virūparūpena
tathā tathā assādaṃ dassetvā mathenti cittaṃ, pabbajjāya abhiramituṃ na
denti. 3- Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi dvīhi tīhi vā padehi yojetvā
purimagāthāsu vuttanayena veditabbaṃ. 4-
      Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā. Bandhanaṭṭhena guṇā. "anujānāmi
bhikkhave ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭin"ti 5- ettha paṭalaṭṭho guṇaṭṭho.
"accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī"ti 6-
ettha:- rāsaṭṭho guṇaṭṭho. "sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā"ti 7-
ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. "antaṃ antaguṇaṃ, 8- kayirā mālāguṇe bahū"ti 9-
ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto, tena vuttaṃ
"bandhanaṭṭhena guṇā"ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā.
Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā
hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti
manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā
uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rajjaniyā, rāguppattikāraṇabhūtāti
attho.
@Footnote: 1 sutta. A. 1/93    2 cha.Ma. anekappakārena   3 cha.Ma. dentīti   4 sutta. A. 1/95
@5 vi. mahā. 5/348/151    6 saṃ. sa. 15/4/3    7 Ma. u. 14/379/324
@8 dī. mahā. 10/377/251, Ma. mū. 12/110/79, khu. khu. 25/2    9 khu. dha. 25/53/26
      Yadi muddhāyātiādīsu muddhāti 1- aṅgulipabbesu saññaṃ ṭhapetvā
hatthamuddhāya gaṇanā. 2- Gaṇanāti acchiddagaṇanā. Saṅkhānanti piṇḍagaṇanā.
Yāya khettaṃ oloketvā "idha ettakā vīhī bhavissanti, "rukkhaṃ oloketvā
"idha ettakāni phalāni bhavissanti, "ākāsaṃ oloketvā "ime ākāse
sakuṇā ettakā nāma bhavissantī"ti jānanti. Kasīti kasikammaṃ. Vaṇijjāti
jaṅgha 3- vaṇijjathalavaṇijjādivaṇippatho. Gorakkhanti attano vā paresaṃ vā gāvo
rakkhitvā pañcagorasavikkayena jīvanakammaṃ. Issattho vuccati āvudhaṃ gahetvā
upaṭṭhānakammaṃ. Rājaporisanti vinā āvudhena rājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ.
Sippaññataranti gahitāvasesahatthiassasippādi.
      Sītassa purakkhatoti lakkhaṃ viya sarassa sītassa purato ṭhito, sītena
bādhiyamānoti attho. Uṇhepi eseva nayo. Ḍaṃsādīsu ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā.
Makasāti sabbamakkhikā. Sarīsapāti ye keci saritvā gacchanti. Rissamānoti
pīḷiyamāno ruppamāno ghaṭṭiyamāno. 4- Miyyamānoti maramāno. Ayaṃ bhikkhaveti
bhikkhave ayaṃ muddhādīhi 5- jīvikakappanaṃ āgamma sītādipaccayo ābādho. Kāmānaṃ
ādīnavoti kāmesu upaddavo, upasaggoti attho. Sandiṭṭhikoti paccakakho sāmaṃ
passitabbo. Dukkhakkhandhoti dukkharāsi. Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa
hetūti kāmahetu. Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno. Liṅgavipallāsena
pana "kāmanidānan"ti vutto. Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṃ assāti kāmādhikaraṇo.
Liṅgavipallāseneva pana "kāmādhikaraṇan"ti vutto. Kāmānameva hetūti idaṃ
niyamavacanaṃ kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho.
      Uṭṭhahatoti ājīvasamuṭṭhāpakavīriyena uṭṭhahantassa. Ghaṭatoti taṃ vīriyaṃ
pubbenāparaṃ ghaṭentassa. Vāyamatoti vāyāmaṃ parakkamaṃ payogaṃ karontassa.
Nābhinipphajjantīti na nipphajjanti,  tattha 6- nābhiruhanti. Socatīti citte
uppannabalavasokena socati. Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati. Paridevatīti
@Footnote: 1 cha.Ma. yadi muddāyātiādīsu muddāti    2 cha.Ma. hatthamuddā   3 Sī. jala.....
@4 Ma. diyamānoti, ruppamāno. ghaṭiyamāno   5 cha.Ma. muddādīhi    6 cha.Ma. hatthaṃ
Vācāya paridevati. Urattāḷinti uraṃ  tāḷetvā. Kandatīti rodati. Sammohaṃ
āpajjatīti visaññī viya sammuḷho hoti. Moghanti  tucchaṃ. Aphaloti nipphalo.
      Ārakkhādhikaraṇanti ārakkhakāraṇā. Kinti meti 1- kena nu kho upāyena.
Yampi meti yampi mayhaṃ kasikammādīni katvā uppāditadhanaṃ ahosi. Tampi no
natthīti tampi amhākaṃ idāni natthi.
      Puna ca paraṃ bhikkhave kāmahetūtiādināpi kāraṇaṃ dassetvāva  ādīnavaṃ
dasseti. 2- Tattha kāmahetūti kāmapaccayā, rājānopi rājūhi vivadantīti attho.
Kāmanidānanti bhāvanapuṃsakaṃ, kāme nidānaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmādhikaraṇantipi
bhāvanapuṃsakameva, kāme adhikaraṇaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmānameva hetūti
gāmanigamasenāpatipurohitaṭṭhānantarādīnaṃ kāmānaṃyeva hetu vivadantīti attho.
Upakkamantīti paharanti.
      Asicammanti asiṃ ceva kheṭakaphalakādīni ca.
      Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuṃ gahetvā sarakalāpaṃ sannayhitvā.
Ubhatobyūḷhanti 3- ubhato rāsibhūtaṃ. Pakkhandantīti pavisanti. Usūsūti kaṇḍesu.
Vijjotalantesūti parivattamānesu. Te tatthāti te tasmiṃ saṅgāme.
      Addāvalepanā upakāriyoti cettha manussā pākārapādaṃ assakhurasaṇṭhānena
iṭṭhakāhi cinitvā upari sudhāya limpanti. Evaṃ katapākārapādā "upakāriyo"ti
vuccanti. Tā tintena kalalena 4- sittā addāvalepanā nāma honti. Pakkhandantīti
tāsaṃ heṭṭhā tikhiṇaayasūlarukkhasūlādīhi 5- vijjhiyamānā pākārassa picchillabhāvena
ārohituṃ asakkontāpi upadhāvantiyeva. Chakaṇaṭiyāti kuthitagomayena. Abhivaggenāti
satadantena. 6- Taṃ aṭṭhadantākārena katvā "nagaradvāraṃ bhinditvā pavisissāmā"ti
āgate uparidvāre ṭhitā tassa bandhanayottāni chinditvā tena abhivaggena
omaddanti.
@Footnote: 1 ka. kintīti    2 cha.Ma. dīpeti    3 ka. ubhatoviyuḷhanti    4 ka. takkānakalalena
@5 ka. nikhāta....     6 Sī., ka., i. sattadantena
      Sandhimpi chindantīti gharasandhimpi chindanti. Nillopanti gāme  paharitvā
mahāvilopaṃ karonti. Ekāgārikanti paṇṇāsamattāpi saṭṭhimattāpi parivāretvā
jīvaggāhaṃ gahetvāva dhanaṃ āharāpenti. Paripanthepi tiṭṭhantīti panthadūhanakammaṃ
karonti. Aḍḍhadaṇḍakehīti muggarehi. 1- Sesaṃ vuttatthameva.
                              Chaṭṭhaṃ.
      [137] Sattame etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgīnaṃ 2- byasanahetūnaṃ etaṃ
adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpi ete anekabyasanāvahaṭṭhena daḷhasannipātaṭṭhena
ca īti. Gaṇḍopi asuciṃ paggharati, uddhumātaparipakkaparibhinno hoti. Tasmā
ete kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkaparibhinnabhāvato ca
gaṇḍo. Upaddavatīti upaddavo, anatthaṃ janento abhibhavati ajjhottharatīti attho,
rāgagaṇḍādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpete aviditanibbānatthāvahahetutāya
sabbupaddavavatthutāya ca upaddavo. Yasmā panete kilasāturabhāvaṃ janentā
sīlasaṅkhātamārogyaloluppaṃ vā uppādentā pākatikameva ārogyaṃ vilumpanti,
tasmā iminā ārogyavilumpanaṭṭhena rogo. Abbhantaramanupaviṭṭhaṭṭhena pana
antotudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallaṃ. Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahanato
bhayaṃ. Metanti etaṃ. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbaṃ. 3-
      Kāmarāgarattāyanti kāmarāgena ratto ayaṃ. Chandarāgavinibaddhoti
chandarāgena snehena baddho. Diṭṭhadhammikāpi gabbhāti imasmiṃ attabhāve
vattamānā saḷāyatanagabbhā. Samparāyikāpi gabbhāti paralokepi saḷāyatanagabbhā.
Na parimuccatīti parimuccituṃ na sakkoti. Otiṇṇo sātarūpenāti madhurasabhāvena
rāgena otiṇṇo ogāhito. Palipathanti kāmakalalamaggaṃ. Dugganti duggamaṃ.
                         Sattamaṃ.
@Footnote: 1 pa.sū. 1/169/381     2 cha.Ma. akusalabhāgiyānaṃ    3 sutta.A. 1/106-7
      [138] Aṭṭhame sītaṃ duvidhaṃ abbhantaradhātukkhobhapaccayañca
bāhiradhātukkhobhapaccayañca. Tathā uṇhaṃ. Tattha ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Sarīsapeti ye
keci dīghajātikā saritvā gacchanti. Sesaṃ pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva
veditabbaṃ.
                              Aṭṭhamaṃ.
      [139] Navamagāthā padatthato pākaṭā eva. Ayaṃ panettha adhippāyayojanā:-
sā ca kho yuttivasena, na anussavavasena. Yathā ayaṃ hatthī
manussakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgacchatīti vā, sarīramahantatāya
vā nāgo. Evaṃ kudāssu nāmāhampi ariyakantesu sīlesu dantattā
adantabhūmiṃ  nāgamanena, āguṃ akaraṇena, puna itthattaṃ anāgamanena ca
guṇasarīramahantatāya vā nāgo bhaveyyaṃ. Yathā cesa yūthāni vivajjetvā
ekacariyasukhena yathābhirantaṃ vihare araññe, eko care khaggavisāṇakappo,
kudāssu nāmāhampi evaṃ gaṇaṃ vivajjetvā ekattābhiratisukhena 1- jhānasukhena
yathābhirantaṃ araññe attano yathā yathā sukhaṃ, tathā tathā yattakaṃ vā
icchāmi, tattakaṃ araññe nivāsaṃ eko care khaggavisāṇakappo eko
careyyanti 2- attho. Yathā cesa susaṇṭhitakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho,
kudāssu nāmāhampi evaṃ asekkhasīlakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho bhaveyyaṃ.
Yathā cesa padumasadisagattatāya vā, padumakule uppannatāya vā padumī, kudāssu
nāmāhampi evaṃ padumasadisabojjhaṅgamahantatāya vā ariyajātipadume uppannatāya
vā padumī bhaveyyaṃ. Yathā cesa thāmabalajavādīhi uḷāro, kudāssu
nāmāhampi evaṃ parisuddhakāyasamācāratādīhi sīlasamādhinibbedhikapaññādīhi vā
uḷāro bhaveyyanti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ
adhigatomhīti. 3-
                              Navamaṃ.
@Footnote: 1 Sī. ekantābhiratisukhena    2 ka. bhaveyyanti     3 sutta. A. 1/99
      [140] Dasame aṭṭhānatanti aṭṭhānaṃ taṃ, akāraṇaṃ tanti vuttaṃ
hoti.  anunāsikassa lopo kato "ariyasaccāna dassanan"tiādīsu 1- viya.
Saṅgaṇikāratassāti gaṇābhiratassa. Yanti kāraṇavacanametaṃ "yaṃ hirīyati
hirīyitabbenā"tiādīsu 2- viya. Phassayeti adhigacche. Sāmayikaṃ vimuttinti
lokiyasamāpattiṃ. Sā hi appitappitasamaye eva paccanīkehi vimuccanato "sāmayikā
vimuttī"ti vuccati. Taṃ sāmayikaṃ vimuttiṃ. Aṭṭhānaṃ taṃ, na taṃ kāraṇaṃ vijjati
saṅgaṇikāratassa, yena kāraṇena phassaye iti etaṃ ādiccabandhussa paccekabuddhassa
vaco nisamma saṅgaṇikāya ratiṃ pahāya yoniso paṭipajjanto adhigatomhīti āha.
Sesaṃ vuttanayameva. 3-
      Niddese nekkhammasukhanti pabbajjāsukhaṃ. Pavivekasukhanti kāyacittaupadhiviveke
sukhaṃ. Upasamasukhanti kilesupasamaṃ phalasamāpattisukhaṃ. Sambodhisukhanti maggasukhaṃ.
Nikāmalābhīti attano rucivasena yathākāmalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī.
Akasiralābhīti vipulalābhī. Asāmayikanti lokuttaraṃ. Akuppanti kuppavirahitaṃ acalitaṃ
lokuttaramaggaṃ.
                              Dasamaṃ.
                       Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
                             -------
                         3. Tatiyavaggavaṇṇanā
      [141] Tatiyavaggassa paṭhame diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Tāni
hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena 4- vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni. Evaṃ
diṭṭhiyā visūkānīti diṭṭhivisūkāni, diṭṭhiyo eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni.
Upātivattoti dassanamaggena atikkanto. Patto niyāmanti avinipātadhammatāya
sambodhiparāyanatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato, sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti.
@Footnote: 1 khu. khu. 25/11, 270/4, 386    2 abhi. saṅ. 34/310/90
@3 sutta. A. 1/103       4 ka. viruddhaṭṭhena
Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto. Idāni
paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti. Uppannañāṇomhīti
uppannapaccekabodhiñāṇo amhi. Etena phalaṃ dasseti. Anaññaneyyoti
aññehi "idaṃ  saccaṃ idaṃ saccan"ti na netabbo. Etena sayambhūtaṃ dīpeti.
Patte vā paccekabodhiñāṇe aññaneyyatāya abhāvā sayaṃ vasitaṃ. Samathavipassanāya
vā 1- diṭṭhivisūkāni upātivatto, ādimaggena patto niyāmaṃ, sesehi
paṭiladdhamaggo, phalañāṇena uppannañāṇo, taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti
anaññaneyyo. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. 2-
      Na paraneyyoti na aññehi netabbo. Na parappattiyoti paccakkhadhammattā
na aññehi saddahāpetabbo. Na parappaccayoti na assa paro paccayo, na parassa
saddhāya vattatīti na parapaccayo. Na parapaṭibaddhagūti na aññesaṃ paṭibaddhañāṇagamano.
                              Paṭhamaṃ.
      [142] Dutiye nillolupoti alolupPo. Yo hi rasataṇhābhibhūto
hoti, so bhusaṃ luppati punappunañca luppati, tena "loluppo"ti vuccati.
Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto āha "nillolupo"ti. Nikkuhoti ettha kiñcāpi
yassa tividhakuhanavatthu natthi, so "nikkuho"ti vuccati, imissā pana gāthāya
manuññabhojanādīsu 3- vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo. Nippipāsoti
ettha pātumicchā pipāsā, tassā abhāvena nippipāso, sādurasalobhena
bhotukamyatāvirahitoti attho. Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho,
tassa abhāvena nimmakkho. Attano gahaṭṭhakāle sūdassa, 4- guṇamakkhanabhāvaṃ
sandhāya āha. Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo kāyaduccaritādīni
ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā
parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca "kasāvā"ti veditabbā. Yathāha:-
@Footnote: 1 Sī., ka. ipassanāya vā    2 sutta. A. 1/103   3 ka. manuññato janādisu
@4 Ma., ka. parassa
           "tattha katame tayo kasāvā? rāgakasāvo dosakasāvo mohakasāvo,
         ime tayo kasāvā. Tattha katame aparepi tayo kasāvā?
         kāyakasāvo vacīkasāvo manokasāvo"ti. 1-
      Tesu mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa
mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho, tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ
mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho. Itaresu nillolupatādīhi
rāgakasāvassa nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva. Nirāsasoti
nittaṇho. Sabbaloketi sakalaloke, tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu
bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā
tayopi pāde vatvā 2- eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha
sambandho kātabbo. 3-
                              Dutiyaṃ.
      [143] Tatiye ayaṃ saṅkhepattho:- yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā
samannāgatattā pāPo. Paresampi anatthaṃ dassetīti anatthadasSī.
Kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho. Taṃ attakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ
parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ. Sayaṃ na seveti attano vasena
na seveyya. Yadi pana paravaso hoti, kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ hoti.
Pasutanti pasaṭaṃ, diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho. Pamattanti
kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ, kusalabhāvanārahitaṃ vā. Taṃ evarūpaṃ na seve na bhaje
na payirupāse, aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti.
      Niddese sayaṃ na seveyyāti sāmaṃ na upasaṅkameyya. Sāmaṃ na
seveyyāti cittenapi na upasaṅkameyya. Na seveyyāti na bhajeyya. Na
niseveyyāti samīpampi na gaccheyya. Na saṃseveyyāti dūre bhaveyya. Na
paṭiseveyyāti 4- paṭikkameyya.
                              Tatiyaṃ.
@Footnote: 1 abhi. vi. 35/924/450    2 Sī. vāretvā, Ma., ka. vāre vatvā
@3 sutta. A. 1/105        4 cha.Ma. na parisaṃseveyyāti
      [144] Catutthe ayaṃ saṅkhepattho:- bahussutanti duvidho bahussuto
tīsu piṭakesu atthato nikhilo 1- pariyattibahussuto ca maggaphalavijjābhiññānaṃ
paṭividdhattā paṭivedhabahussuto ca. Āgatāgamo dhammadharo. Uḷārehi pana
kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro. Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca
yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā. Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā
paṭibhānavā veditabbo. Yassa hi pariyatti paṭibhāti, so pariyattipaṭibhānavā.
Yassa atthañca ñāyañca lakkhaṇañca ṭhānāṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti,
so paripucchāpaṭibhānavā. Yena maggādayo paṭividdhā honti, so paṭivedhapaṭibhānavā.
Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha,  mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ. Tato
tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato
vā anekappakārāni aññāya atthāni, tato "ahosiṃ nu kho ahaṃ
atītamaddhānan"tiādīsu 2- kaṅkhāṭṭhānesu vineyya kaṅkhaṃ vicikicchaṃ
vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti. 3-
                              Catutthaṃ.
      [145] Pañcame khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva. Kāmasukhanti
vatthukāmasukhaṃ. Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti. Yathāha
"atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitan"ti. 4- Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ
okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā "etappakāran"ti 5- vā "sārabhūtan"ti
vā evaṃ agahetvā. 6- Anapekkhamānoti tena analaṅkaraṇena anapekkhanasīlo apihāluko
nittaṇho. Vibhūsaṭṭhānāvirato saccavādī eko careti. Tattha vibhūsā duvidhā
agārikavibhūsā ca anagārikavibhūsā ca. Tattha agārikavibhūsā sākaṭaveṭhanamālāgandhādi,
anagārikavibhūsā ca pattamaṇḍanādi. Vibhūsā eva vibhūsaṭṭhānaṃ,
@Footnote: 1 Sī., Ma. niccalo      2 Ma.mū. 12/18/11/, saṃ.ni 16/20/26-7,
@khu.mahā. 29/509 (syā) 3 sutta. A. 1/107   4 saṃ.kha. 17/60/57
@5 cha.Ma. etaṃ tappakanti   6 ka. agaṇetvā
Tasmā vibhūsaṭṭhānā tividhāyapi viratiyā virato. Avitathavacanato saccavādīti
evamattho daṭṭhabbo. 1-
                              Pañcamaṃ.
      [146] Chaṭṭhe dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni
ratanāni. Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakappabhedāni satta sesāparaṇṇāni
ca. Bandhavānīti ñātibandhugottabandhumittabandhusippabandhuvasena catubbidhabandhave.
Sakodhitānīti 2- sakasakaodhivasena ṭhitāniyeva. Sesaṃ vuttanayamevāti.
                              Chaṭṭhaṃ.
      [147] Sattame saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati. So hi
sajjanti tattha pāṇino kaddamaṃ 3- paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo. Parittamettha
sokhyanti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato
kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmaṭmaṭhena sokhyaṃ parittaṃ, vijjuppabhāya
obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ, tāvakālikanti vuttaṃ hoti. Appassādo
dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ "yaṃ kho bhikkhave ime pañca kāmaguṇe
paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo"ti 4- vutto, so yamidaṃ 5-
"ko ca bhikkhave kāmānaṃ ādīnavo, idha bhikkhave kulaputto yena sippuṭṭhānena 6-
jīvikaṃ kappeti yadi muddāya yadi gaṇanāyā"ti 4- evamādinā nayenettha dukkhaṃ
vuttaṃ, taṃ upanidhāya appodakabindumatto hoti, atha kho dukkhameva bhiyyo bahu,
catūsu samuddesu udakasadiso hoti. Tena vuttaṃ "appassādo dukkhamettha
bhiyyo"ti. Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso eso,
yadidaṃ pañcakāmaguṇā. Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā paṇḍito
puriso sabbametaṃ 7- pahāya eko care khaggavisāṇakappoti. 8-
                              Sattamaṃ.
@Footnote: 1 sutta. A. 1/109  2 cha.Ma. yathodhikānīti  3 cha.Ma. kaddame   4 Ma.mū. 12/166/129
@5 ka. yampīdaṃ   6 cha.Ma. sippaṭṭhānena   7 cha.Ma. sabbampetaṃ    8 sutta. A. 1/111
      [148] Aṭṭhamagāthāya dutiyapāde jālanti suttamayaṃ vuccati. Ambūti
udakaṃ, tattha caratīti ambucārī, macchassetaṃ adhivacanaṃ. Salile ambucārī
salilambucārī. Tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā ambucārī  vāti 1- vuttaṃ hoti.
Tatiyapāde daḍḍhanti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati. Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na
nivattati, na tattha bhiyyo āgacchati, evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhaṃ kāmaguṇaṭṭhānaṃ
anivattamāno, tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti, sesaṃ vuttanayamevāti.
      Saññojanānīti yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saññojenti
bandhantīti saññojanāni. Imāni pana saṃyojanāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ
vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kāmarāgapaṭighasaññojanāni anāgāmimaggena  pahīyanti,
mānasaññojanaṃ arahattamaggena. Diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā sotāpattimaggena,
bhavarāgasaññojanaṃ arahattamaggena, issāmacchariyāni sotāpattimaggena, avijjā
arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyā
sotāpattimaggena pahīyanti, kāmarāgapaṭighā anāgāmimaggena, mānabhavarāgaavijjā
arahattamaggenāti. Bhinditvāti bhedaṃ pāpetvā. Sambhinditvāti 2- chiddaṃ katvā.
Dālayitvāti phāletvā. Padālayitvāti hīretvā sampadālayitvāti upasaggena
padaṃ vaḍḍhitaṃ. 3-
                              Aṭṭhamaṃ.
      [149] Navame okkhittacakkhūti heṭṭhā khittacakkhu, satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā
ṭhapetvā parivajjanapahātabbadassanatthaṃ yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti. Na tu
hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento. Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasāruppā
hoti. Na ca pādaloloti ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ
pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo 4- viya abhavanto, dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato
vā. 5- Guttindriyoti  chasu indriyesu idha manindriyassa visuṃ vattattā
vuttāvasesavasena gopitindriyo. Rakkhitamānasānoti mānasaṃyeva
@Footnote: 1 Sī. gataṃ ambucāriṃ viyāti, cha.Ma. gataambucārī vāti    2 cha.Ma. pabhinditvāti
@3 sutta. A. 1/112    4 ka. gaṇḍūyamānapādo    5 Sī.....anivattacārikavirato
Mānasānaṃ, taṃ rakkhitamassāti rakkhamānasāno. Yathā kilesehi na viluppati, evaṃ
rakkhitacittoti vuttaṃ hoti. Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu
ārammaṇesu kilesaanvāssavavirahito. Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahā
eva kilesaggīhi apariḍayhamāno, bahiddhā vā anavassuto, ajjhattaṃ
pariḍayhamāno. Sesaṃ vuttanayamevāti. 1-
      Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena "cakkhū"ti laddhavohārena
rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu:-
             "cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittaṃ na passati
          acakkhukattā, dvārārammaṇasaṅghaṭṭanena pasādavatthukena cittena
          passati. Īdisī panesā "dhanunā vijjhatītiādīsu viya sasambhārakathā
          nāma hoti, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha
          attho"ti. 2-
      Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ
nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamattavasena na saṇṭhāti.
Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato "anubyañjanan"ti
laddhavohāraṃ hatthapādahasitalapitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti.
      Yatvādhikaraṇamenanti ādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa
hetu. Etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā
viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ anubandheyyuṃ. 3- Tassa
saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa  satikavāṭena pidahanatthāya na
paṭipajjati. Evaṃbhūto eva ca "na rakkhati cakkhundriyaṃ. Na cakkhundriye saṃvaraṃ
āpajjatī"ti vuccati.
      Tattha kiñcāpi  cakkhundriye saṃvaro  vā asaṃvaro vā natthi. Na hi
cakkhuppasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati, apica yadā
rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthamāgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā
@Footnote: 1 sutta. A. 1/113       2 visuddhi. 1/24 (syā), abhi. A. 1/1352/456
@3 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati
Niruddhe kiriyāmanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati,
tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ tato vipākamanodhātu sampaṭicchannakiccaṃ tato
vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu
voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayāmānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati.
Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā
asaṃvaro vā atthi, javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā
aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ
honto pana so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati. Kasmā? yasmā tasmiṃ sati
dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? yathā
nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo
susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti.
Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti, taṃ kareyyuṃ. Evameva javane
dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi
āvajjanādīni vīthicittānipīti.
      Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotītiādīsu na nimittaggāhī
hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi
vuttapaṭipakkhena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā "javane dussīlyādīsu
uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni
vīthicittānipī"ti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ
hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? yathā nagaradvāresu
saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti. Tathāpi antonagare sabbaṃ
bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pidahitesu corānaṃ paveso
natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi
āvajjānādīni vīthicittānipi. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye
saṃvaroti vutto. 1-
@Footnote: 1 visuddhi. 1/26-7 (syā), abhi. A. 1/1354/458
      Avassutapariyāyañcāti kilesehi tintakāraṇañca. Anavassutapariyāyañcāti
kilesehi atintakāraṇañca.
      Piyarūpe rūpeti iṭṭhajātike rūpārammaṇe. Appiyarūpe rūpeti aniṭṭhasabhāve
rūpārammaṇe. Byāpajjatīti dosavasena pūtibhāvamāpajjati. Otāranti chiddaṃ
antaraṃ. Ārammaṇanti paccayaṃ.
      Abhibhaviṃsūti maddiṃsu. 1- Na abhivīti 2- na maddi. Bahalamattikāti punappunaṃ
dānavasena uddhamāyikā bahalamattikā. Allāvalepanāti 3- asukkhamattikadānā.
Sesamettha uttānameva. 4-
                              Navamaṃ.
      [150] Dasame kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā
abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva
sakkā jānitunti na vitthāritanti.
                              Dasamaṃ.
                       Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
                            --------
                         4. Catutthavaggavaṇṇanā
      [151] Catutthavaggassa paṭhame rasesūti ambilamadhuratittakakaṭukaloṇika-
khārikakasāvādibhedesu sāyanīyesu. Gedhaṃ akaranti giddhiṃ akaronto, taṇhaṃ
anuppādentoti vuttaṃ hoti. Aloloti "idaṃ sāyissāmī"ti 5- evaṃ rasavisesesu
anākulo. Anaññaposīti posetabbakasaddhivihārikādivirahito, kāyasandhāraṇamattena
santuṭṭhoti vuttaṃ hoti. Yathā vā pubbe uyyāne rasesu gedhakaraṇalolo
hutvā aññaposī āsiṃ, evaṃ  ahutvā yāya taṇhāya lolo hutvā rasesu
gedhaṃ karoti, taṃ taṇhaṃ hitvā āyatiṃ taṇhāmūlakassa aññassa attabhāvassa
@Footnote: 1 cha.Ma. maddaṃsu    2 cha.Ma. na adhibhosīti   3 addhāvalepanātipi pāṭho
@4 cha.Ma. uttānaṃ   5 cha.Ma. idaṃ sāyissāmi, idaṃ sāyissamīti
Anibbattanena anaññaposīti dasseti. Atha vā atthabhañjanakaṭṭhena "aññe"ti
kilesā vuccanti, tesaṃ aposanena anaññaposīti ayamettha attho.
Sapadānacārīti avokkammacārī anupubbacārī, gharapaṭipāṭiṃ achaḍḍetvā aḍḍhakulañca
daliddakulañca nirantaraṃ piṇḍāya pavisamānoti attho. Kule kule appaṭibaddhacittoti
khattiyakulādīsu yattha katthaci kilesavasena alaggacitto, candūpamo niccanavakoti 1-
attho. Sesaṃ vuttanayamevāti. 2-
                              Paṭhamaṃ.
      [152] Dutiye āvaraṇānīti nīvaraṇāneva, tāni atthato uragasutte 3-
vuttāni. Tāni pana yasmā abbhādayo viya candaṃ sūriyaṃ vā ceto āvaranti,
tasmā "āvaraṇāni cetaso"ti vuttāni. Tāni upacārena vā appanāya vā
pahāya. Upakkileseti upagamma cittaṃ vibādhente akusale dhamme. Vatthopamādīsu 4-
vutte abhijjhādayo vā. Byapanujjāti panuditvā vinūdayitvā, 5- vipassanāmaggena
pajahitvāti attho. Sabbeti anavasese. Evaṃ samathavipassanāsampanno paṭhamamaggena
diṭṭhinissayassa pahīnattā anissito. Sesamaggehi chetvā tedhātukagataṃ snehadosaṃ,
taṇhārāganti vuttaṃ hoti. Sneho eva hi guṇapaṭipakkhato snehadosoti
vutto. Sesaṃ vuttanayameva. 6-
                              Dutiyaṃ.
      [153] Tatiye vipiṭṭhikatvānāti piṭṭhito katvā, chaḍḍetvā jahitvāti
attho. Sukhaṃ dukkhañcāti kāyikasātāsātaṃ. Somanassadomanassanti cetasikasātāsātaṃ.
Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Samathanti catutthajjhānasamathameva. Visuddhanti
pañcanīvaraṇavitakkavicārapītisukhasaṅkhātehi navahi paccanīkadhammehi vimuttattā
atisuddhaṃ, nidhantasuvaṇṇamiva vigatūpakkilesanti attho.
@Footnote: 1 cha.Ma. niccanavako hutvāti     2 sutta. A. 1/116     3 khu. su. 25/335
@4 Ma. mū. 12/48   5 Sī., i. vinodayitvā, cha.Ma. vināsetvā  6 sutta. A. 1/117
      Ayaṃ pana yojanā:- vipiṭṭhikatvāna sukhañca dukkhañca pubbeva,
paṭhamajjhānūpacārabhūmiyaṃyeva dukkhaṃ, tatiyajjhānūpacārabhūmiyañca sukhanti adhippāyo. Puna
ādito vuttaṃ cakāraṃ parato netvā "somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna
pubbevā"ti adhikāro. Tena somanassaṃ catutthajjhānūpacārabhūmiyaṃ, 1- domanassañca
dutiyajjhānūpacāreyevāti dīpeti. Etāni hi etesaṃ pariyāyato pahānaṭṭhānāni.
Nippariyāyato pana dukkhassa paṭhamajjhānaṃ, domanassassa dutiyajjhānaṃ, sukhassa
tatiyajjhānaṃ, somanassassa catutthajjhānaṃ pahānaṭṭhānaṃ. Yathāha "paṭhamaṃ jhānaṃ
upasampajja viharati etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī"tiādi. 2-
Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena gahetabbaṃ. Parato pubbevāti tīsu paṭhamajjhānādīsu
dukkhadomanassasukhāni vipiṭṭhikatvā ettheva catutthajjhāne somanassaṃ vipiṭṭhikatvā
imāya paṭipadāya laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ eko careti. Sesaṃ vuttanayamevāti. 3-
                              Tatiyaṃ.
      [154] Catutthe āraddhaṃ vīriyamassāti āraddhaviriyo. Etena attano
vīriyārambhaṃ ādivīriyaṃ dasseti. Paramattho vuccati nibbānaṃ, tattha pattiyā
paramatthapattiyā. Etena vīriyārambhena pattabbaphalaṃ dasseti. Alīnacittoti
etena vīriyupatthambhānaṃ cittacetasikānaṃ alīnataṃ dasseti. Kusītavuttīti etena
ṭhānāsanacaṅkamādīsu kāyassa anavasīdanaṃ. Daḷhanikkamoti etena "kāmaṃ taco
nahāru cā"ti 4- evaṃ pavattaṃ padahanavīriyaṃ dasseti. Yaṃ taṃ anupubbasikkhādīsu
padahanto "kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha
passatī"ti vuccati. Atha vā etena maggasampayuttavīriyaṃ dasseti. Tañhi daḷhañca
bhāvanāpāripūrigatattā, nikkamo ca sabbaso paṭipakkhā nikkhantattā, tasmā
taṃsamaṅgī puggalopi daḷho nikkamo assāti "daḷhanikkamo"ti vuccati.
Thāmabalūpapannoti maggakkhaṇe kāyathāmena ñāṇabalena ca upapanno. Atha vā
@Footnote: 1 cha.Ma. catutthajjhānūpacāre    2 saṃ. mahā. 19/510/190    3 sutta. A. 1/119
@4 Ma.Ma. 13/184/159, aṅ. duka. 20/5/50
Thāmabhūtena balena upapannoti thāmabalūpapanno, thirañāṇabalūpapannoti vuttaṃ
hoti. Etena tassa vīriyassa ñāṇasampayogaṃ dīpento yoniso padhānabhāvaṃ 1-
sādheti. Pubbabhāgamajjhimaukkaṭṭhavīriyavasena vā tayopi padā yojetabbā. Sesaṃ
vuttanayamevāti. 2-
                              Catutthaṃ.
      [155] Pañcame paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā
sallīnaṃ, ekattasevitā ekībhāvo kāyavivekoti attho. Jhānanti paccanīkajhāpanato
ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānato ca cittaviveko vuccati. Tattha aṭṭha samāpattiyo
nīvaraṇādipaccanīkajhāpanato kasiṇādiārammaṇūpanijjhānato ca "jhānan"ti vuccanti.
Vipassanāmaggaphalāni sattasaññādipaccanīkajhāpanato lakkhaṇūpanijjhānato ca
"jhānan"ti vuccanti. Idha pana ārammaṇūpanijjhānameva adhippetaṃ. Evametaṃ
paṭisallānañca jhānañca. Ariñcamānoti ajahamāno avissajjamāno. 3-
Dhammesūti vipassanupagesu pañcakkhandhādidhammesu. Niccanti satataṃ samitaṃ
abbokiṇṇaṃ. Anudhammacārīti te dhamme ārabbha pavattamānena anugataṃ vipassanādhammaṃ
caramāno. Atha vā dhammesūti ettha dhammāti nava lokuttaradhammā, tesaṃ dhammānaṃ
anulomadhammoti anudhammo, vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Tattha "dhammānaṃ niccaṃ
anudhammacārī"ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vibhattibyattayena "dhammesū"ti vuttaṃ
siyā. Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti tāya anudhammacāritāsaṅkhātāya vipassanāya
aniccākārādidosaṃ tīsu bhavesu samanupassanto evaṃ imāya kāyavivekacittavivekaṃ
ariñcamāno sikhāppattavipassanāsaṅkhātāya paṭipadāya adhigatoti vattabbo eko
careti evaṃ yojanā veditabbā. 4-
                              Pañcamaṃ.
      [156] Chaṭṭhe taṇhakkhayanti nibbānaṃ, evaṃ diṭṭhādīnavāya vā taṇhāya
eva appavattiṃ. Appamattoti sātaccakārī. Anelamūgoti alālamukho. Atha vā
@Footnote: 1 cha.Ma. padahanabhāvaṃ   2 sutta. A. 1/124    3 cha.Ma. anissajjamāno
@4 sutta. A. 1/123
Anelo ca amūgo ca, paṇḍito byattoti vuttaṃ hoti. Hitasukhasampāpakaṃ
sutamassa atthīti sutavā, āgamasampannoti vuttaṃ hoti. Satīmāti cirakatādīnaṃ
anussaritā. Saṅkhātadhammoti dhammūpaparikkhāya pariññātadhammo. Niyatoti ariyamaggena
niyāmappatto. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Uppaṭipāṭiyā esa pāṭho
yojetabbo. Evametehi appamādādīhi samannāgato niyāmasampāpakena padhānena
padhānavā, tena padhānena pattaniyāmattā niyato, tato arahattappattiyā
saṅkhātadhammo. Arahā hi puna saṅkhātabbābhāvato "saṅkhātadhammo"ti vuccati.
Yathāha "ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekkhā puthū idhā"ti. 1- Sesaṃ
vuttanayameva. 2-
                              Chaṭṭhaṃ.
      [157] Sattame sīhoti cattāro sīhā tiṇasīho paṇḍusīho 3- kāḷasīho
kesarasīhoti. Tesaṃ  kesarasīho aggamakkhāyati, eso idha adhippeto. Vāto
puratthimādivasena anekavidho. Padumaṃ rattasetādivasena. Tesu yo koci vāto
yaṃ kiñci padumaṃ vaṭṭatiyeva. Tattha yasmā santāso attasinehena hoti,
attasneho ca taṇhālepo, sopi diṭṭhisampayuttena vā diṭṭhivippayuttena vā
lobhena hoti, sopi ca taṇhāyeva. Sajjanaṃ pana tattha upaparikkhāvirahitassa
mohena hoti, moho ca avijjā. Tattha samathena taṇhāya pahānaṃ hoti, vipassanāya
avijjāya, tasmā samathena attasinehaṃ pahāya sīho viya saddesu aniccadukkhādīsu
asantasanto, vipassanāya mohaṃ pahāya vātova jālamhi khandhāyatanādīsu
asajjamāno, samatheneva lobhaṃ, lobhasampayuttaṃ eva 4- diṭṭhiñca pahāya, padumaṃva
toyena sabbabhavabhogalobhena alimpamāno.
      Ettha ca samathassa sīlaṃ padaṭṭhānaṃ, samatho samādhi, vipassanā paññāti
evaṃ tesu dvīsu dhammesu siddhesu tayopi khandhā siddhā honti. Tattha
sīlakkhandhena sūrato hoti, so sīhova saddesu āghātavatthūsu akujjhitukāmatāya 5-
@Footnote: 1 saṃ.ni. 16/31/46-8, khu. su. 25/1045/532    2 sutta. A. 1/124
@3 Sī. tambasīho    4 Sī. lobhasampayuttattā eva    5 Ma., ka. kujjhitukāmatāya
Na santasati, paññākkhandhena paṭividdhasabhāvo vātova jālamhi khandhādidhammabhede
na sajjati, samādhikkhandhena vītarāgo padumaṃva toyena rāgena na lippati. Evaṃ
samathavipassanāhi sīlasamādhipaññākkhandhehi ca yathāsambhavaṃ avijjā taṇhānaṃ,
tiṇṇañca akusalamūlānaṃ pahānavasena asantasanto asajjamāno alippamāno ca
veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti. 1-
                              Sattamaṃ.
      [158] Aṭṭhame sahanā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho. Kesarasīhova
idha adhippeto. Dāṭhā balamassatthīti dāṭhabalī. Pasayha abhibhuyyāti ubhayaṃ
cārīsaddena saha yojetabbaṃ pasayhacārī abhibhuyyacārīti. Tattha pasayha niggayha
pavāhetvā caraṇena pasayhacārī. Abhibhavitvā santāsetvā vasīkatvā caraṇena
abhibhuyyacārī. Svāyaṃ  kāyabalena pasayhacārī, tejasā abhibhuyyacārī. Tattha sace
kocipi vadeyya "kiṃ pasayha abhibhuyyacārī"ti tato migānanti sāmivacanaṃ
upayogatthe katvā "mige pasayha abhibhuyyacārī"ti paṭivattabbaṃ. Pantānīti
dūrāni. Senāsanānīti vasanaṭṭhānāni. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā
jānitunti na vitthāritaṃ. 2-
                              Aṭṭhamaṃ.
      [159] Navame "sabbe sattā sukhitā bhavantū"tiādinā nayena
hitasukhūpanayanakāmatā mettā. "aho vata imamhā dukkhā vimucceyyun"tiādinā
nayena ahitadukkhāpanayanakāmatā karuṇā. "modanti vata bhonto sattā,
modanti sādhu suṭṭhū"tiādinā nayena hitasukhāvippayogākāmatā muditā.
"paññāyissanti sakena kammenā"ti sukhadukkhesu ajjhupekkhanatā upekkhā.
Gāthābandhasukhatthaṃ pana uppaṭipāṭiyā mettaṃ vatvā upekkhā vuttā, muditā ca
pacchā. Vimuttīti 3- catassopi hi vimuttī, etā attano paccanīkadhammehi
vimuttattā vimuttiyo. Tena vuttaṃ
@Footnote: 1 sutta. A. 1/113      2 sutta. 1/128       3 cha.Ma. vimuttinti
                    "mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ
                     āsevamāno muditañca kāle"ti
      tattha āsevamānoti tisso tikacatukkajjhānavasena upekkhaṃ catutthajjhānavasena
bhāvayamāno. Kāleti mettaṃ āsevitvā tato vuṭṭhāya karuṇaṃ, tato vuṭṭhāya
muditaṃ, tato itarato vā nippītikajjhānato vuṭṭhāya upekkhaṃ āsevamānova
"kāle āsevamāno"ti vuccati, āsevituṃ phāsukāle vā. Sabbena lokena
avirujjhamānoti dasasu disāsu sabbena sattalokena. Avirujjhamāno. Mettādīnaṃ
hi bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti, sattesupi virodhabhūto paṭigho vūpasamati.
Tena vuttaṃ "sabbena lokena avirujjhamāno"ti sesaṃ vuttasadisamevāti. 1-
                              Navamaṃ.
      [160] Dasame saññojanānīti dasa saññojanāni, tāni ca tena tena
maggena sandālayitvāna. Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti jīvitasaṅkhayo vuccati
cuticittassa paribhedo, tasmiṃ ca jīvitasaṅkhaye jīvitanikantiyā pahīnattā asantasanti.
Ettāvatā saupādisesanibbānadhātuṃ attano dassetvā gāthāpariyosāne
anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti. 2-
                              Dasamaṃ.
      [161] Ekādasame bhajantīti sarīrena allīyitvā payirupāsanti. Sevantīti
añjalikammādīhi kiṃkārapaṭissāvitāya ca paricaranti. Kāraṇaṃ attho etesanti
kāraṇatthā, bhajanāya sevanāya ca nāññaṃ kāraṇamatthi, attho eva tesaṃ kāraṇaṃ
atthahetu sevantīti vuttaṃ hoti. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti "ito
kiñci lacchāmā"ti evaṃ attapaṭilābhakāraṇena nikkāraṇā, kevalaṃ:-
         "upakāro ca yo mitto         sukhadukkho ca yo sakhā 3-
          atthakkhāyī 4- ca yo mitto     yo ca mittānukampako"ti 5-
@Footnote: 1 sutta. A. 1/129   2 sutta. A. 1/130    3 Ma. sukhe dukkhe ca yo sakhā,
@i. yo ca mitto sukhe dukkhe   4 ka. atthakāmo
@5 ka. yo ca mitto anukampakoti, dī. pā. 11/265/163
Evaṃ vuttena ariyena mittabhāvena samannāgatā dullabhā ajja mittā. Attani
ṭhitā etesaṃ paññā, attānaṃyeva olokenti, na aññanti attaṭṭhapaññā.
"diṭṭhatthapaññā"ti ayampi kira  porāṇapāṭho. Sampati diṭṭheyeva atthe etesaṃ
paññā, āyatiṃ na pekkhantīti vuttaṃ hoti. Asucīti asucinā anariyena
kāyavacīmanokammena samannāgatoti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ
antarantarā ativitthārabhayena na vuttaṃ, taṃ sabbaṃ pāṭhānusāreneva veditabbaṃ.
                            Ekādasamaṃ.
                       Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
                  Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesaṭṭhakathāya
                   khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
                          -------------
                           Nigamagāthā 1-
           yo so sugataputtānaṃ           adhipatibhūtena hitaratinā
           therena thiraguṇavatā            suvibhatto mahāniddeso.
           Tassatthavaṇṇanā yā            pubbaṭṭhakathānayaṃ tathā
           yuttiṃ nissāya mayāraddhā        niṭṭhānamupagatā esā.
           Yaṃ puraṃ puruttamaṃ               anurādhapuravhayaṃ 2-
           yo tassa dakkhiṇe bhāge        mahāvihāro patiṭṭhito.
           Yo tassa tilato bhūto          mahāthūpo siluccayo
           yantassa pacchime bhāge         lekho kalikasaññito.
           Kittisenoti 3- nāmena        sājīvo rājasammato
           sucicārittasampanno            lekho kusalakammiko.
           Sītacchāyatarupetaṃ              salilāsayasampadaṃ
           cārupākārasañcitaṃ             pariveṇamakārayi.
           Upaseno mahāthero           mahāpariveṇavāsi yo
           tassādāsi pariveṇaṃ            lekho kusalakammiko.
           Vasantenettha therena 4-       thirasīlena tādinā
           upasenavhayena sā            katā saddhammajotikā.
           Rañño sirinivāsassa            sirisaṅghassa bodhino
           chabbīsatimhi vassamhi            niṭṭhitā niddesavaṇṇanā.
           Samayaṃ anulomentī             therānaṃ theravaṃsadīpānaṃ
           niṭṭhaṅgatā yathāyaṃ             aṭṭhakathā lokahitajananī.
@Footnote: 1 cha.Ma. nigamanakathā   2 Sī. paramaanurājapuravhayaṃ    3 Sī. bhattisenoti
@4 Sī. teneva
           Saddhammaṃ anulomentā 1-       attahitaṃ parahitañca sādhentā
           niṭṭhaṃ gacchantu 2- tathā         manorathā sabbasattānaṃ.
           Saddhammappajjotikāya           aṭṭhakathāyettha gaṇitakusalehi
           gaṇitā tu bhāṇavārā           ñeyyātirekacattārisā.
           Sāsanaciraṭṭhitatthaṃ              lokahitatthañca sādarena mayā
           puññaṃ idaṃ racayatā             yaṃ pattamanappakaṃ vipulaṃ.
           Puññena tena lokena          saddhammarasāyanaṃ dasabalassa
           upabhuñjitvā vimalaṃ             pappotu sukhaṃ sukhenevāti.
                        Saddhammappajjotikā nāma
                       cūḷaniddesaṭṭhakathā niṭṭhitā.
           Iminā lekhapuññena            mā me bālasamāgamo
           tipiṭakadharo homi              metteyyasseva santiketi. 3-
                         ---------------


             The Pali Atthakatha in Roman Book 46 page 94-150. http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=46&A=2377              อรรถกถาบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=46&A=2377              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=30&i=663              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=30&A=6139              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=30&A=6601              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=30&A=6601              Contents of The Tipitaka Volume 30 http://84000.org/tipitaka/read/?index_30

first pageprevious pagedispage pageNumbernext book chage to ENGLISH letter

บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ DhammaPerfect@yahoo.com