ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
previous bookdispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter  
Atthakatha Book 7 : PALI ROMAN Ma.A. (papa–ca.1)

                   Papañcasūdanī nāma majjhimanikāyaṭṭhakathā
                  mūlapaṇṇāsakavaṇṇanāya paṭhmo bhāgo
               namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
                         ganthārambhakathā
              karuṇāsītalahadayaṃ            paññāpajotavihatamohatamaṃ
              sanarāmaralokagaruṃ           vande sugataṃ gativimuttaṃ.
              Buddhopi buddhabhāvaṃ          bhāvetvā ceva sacchikatvā ca
              yaṃ upagato vigatamalaṃ         vande tamanuttaraṃ dhammaṃ.
              Sugatassa orasānaṃ          puttānaṃ mārasenamathanānaṃ
              aṭṭhannaṃpi ca samūhaṃ          sirasā vande ariyasaṃghaṃ.
     Iti me pasannamatino ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, yaṃ suvihatantarāyo
hutvā tassānubhāvena majjhimappamāṇasuttaṅkitassa idha majjhimāgamavarassa
buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassa parāvādamathanassa atthappakāsanatthaṃ aṭṭhakathā ādito vasīsatehi
pañcahi yā saṅgītā anusaṅgītā ca pacchāpi sīhaḷadīpampana 1- ābhatātha vasinā
mahāmahindena ṭhapitā sīhaḷabhāsāya dīpavāsīnamatthāya apanetvāna tatohaṃ
sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ tantinayānucchavikaṃ āropento vigatadosaṃ samayaṃ
avilomento therānaṃ theravaṃsappadīpānaṃ sunipuṇavinicchayānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ hitvā
punappunāgatamatthaṃ atthaṃ pakāsayissāmi sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ ciraṭṭhitatthañca
dhammassa. Sīlakathā dhutadhammā kammaṭṭhāni ceva sabbāni cariyāvidhānasahito
jhānasamāpattivitthāro sabbā ca abhiññāyo paññāsakalanicchayo ceva
khandhadhātāyatanindriyāni ariyāni ceva cattāri saccāni paccayākāradesanā
suparisuddhanipuṇanayā adhimuttatantimattā 2- vipassanābhāvanā ceva iti pana
sabbaṃ yasmā visuddhimagge
@Footnote: 1 ka. sīhala.....  2 katthaci potthake avimuttatantimaggātipi dissati.
@upari pāṭho pana paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avisajjetvāva
@vicāritattā adhimuttanti mattāti ṭīkāsameto.
Mayā suparisuddhaṃ vuttaṃ, tasmā hi bhiyyo netaṃ vicārayissāmi "majjhe
visuddhimaggo esa catunnaṃpi āgamānañhi ṭhatvā pakāsayissati tattha yathābhāsitaṃ atthaṃ
iccevaṃ kato tasmā tampi gahetvāna saddhimetāya aṭṭhakathāya vijānatha majjhimasaṅgītiyā
atthan"ti.
                        Nidānakathā
     tattha majjhimasaṅgīti nāma paṇṇāsato mūlapaṇṇāsā majjhimapaṇṇāsā
uparipaṇṇāsāti paṇṇāsattayasaṅgahā. Vaggo ekekapaṇṇāsāya pañca pañca
vagge vagge katvā paṇṇarasavaggasamāyogā. Suttato diyaḍḍhasuttasataṃ dve
ca suttantā. Padato tevīsuttarapañcasatādhikāni asītipadasahassāni. Tenāhu
porāṇā:-
         "asīti padasahassāni            bhiyyo pañcasatāni ca
          puna tevīsati vuttā           padamevaṃ vavatthitan"ti.
     Akkharato pana satta akkharasatasahassāni cattāḷīsañca sahassāni
tepaññāsañca akkharāni. Bhāṇavārato asīti bhāṇavārā tevīsapadādhiko ca
upaḍḍhabhāṇavāro, anusandhito pucchānusandhiajjhāsayānusandhiyathānusandhivasena saṅkhepato
tividhā 1- anusandhi. Vitthārato panettha tīṇi anusandhisahassāni nava ca satāni
honti. Tenāhu porāṇā:-
         "tīṇi sandhisahassāni          tathā nava satāni ca
          anusandhinayā ete         majjhimassa pakāsitā"ti
     tassa paṇṇāsāsu mūlapaṇṇāsā ādi, vaggesu mūlapariyāyavaggo, suttesu
mūlapariyāyasuttaṃ. Tassāpi "evamme sutan"tiādikaṃ āyasmatā ānandena
paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi. Sā panesā paṭhamamahāsaṅgīti sumaṅgalavilāsiniyā
dīghanikāyaṭṭhakathāya ādimhi vitthāritā. Tasmā sā tattha vitthāritanayeneva
veditabbā.
@Footnote: 1 cha.Ma. tividho
                        1. Mūlapariyāyavagga
                       1. Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
     [1] Yaṃ panetaṃ "evamme suttan"tiādikaṃ nidānaṃ. Tattha evanti
nipātapadaṃ. Meti ādīni nāmapadāni. Ukkaṭṭhāyaṃ viharatīti ettha vīti upasaggapadaṃ.
Haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.
     Atthato pana evaṃsaddo tāva upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacana-
sampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathāhesa "evaṃ jātena maccena
kattabbaṃ kusalaṃ bahun"ti evamādīsu 1- upamāyaṃ āgato. "evante abhikkamitabbaṃ,
evaṃ paṭikkamitabban"tiādīsu 2- upadese. "evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatā"ti
ādīsu 3- sampahaṃsane. "evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa
muṇḍakassa samaṇassa vaṇṇaṃ bhāsati"tiādīsu 4- garahaṇe. "evaṃ bhanteti kho te
bhikkhū bhagavato paccassosun"tiādīsu 5- vacanasampaṭiggahe. "evaṃ byākho ahaṃ
bhante bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī"tiādīsu 6- ākāre. "ehi tvaṃ māṇava,
yena samaṇo ānando, tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ
appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha `subho māṇavo
todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ .pe. Phāsuvihāraṃ pucchatī"ti, evañca
vadehi `sādhu kira bhavaṃ ānando, yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ,
tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā"tiādīsu 7- nidassane. "taṃ kiṃ maññatha kālāmā,
ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? akusalā bhante, sāvajjā vā anavajjā
vāti? sāvajjā bhante, viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? viññugarahitā
bhante, samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vā
ettha hotīti? samattā bhante samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti evaṃ
no ettha hotītiādīsu 8- avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu
daṭṭhabbo.
@Footnote: 1 khu. dhamMa. 25/53/26 visākhāvatthu     2 aṅ. catukka. 21/122/140 ūmibhayasutta
@3 aṅ. tika. 20/66/188/ kesaputtisutta  4 saṃ. sagā. 15/187/192 dhanañjānīsutta
@5 Ma. mū. 12/1/1 mūlapariyāyasutta       6 Ma. mū. 12/398/356 mahātaṇhāsaṅkhayasutta
@7 dī. Sī. 9/445/197/ subhasutta        8 aṅ. tika. 20/66/185 kesaputtisutta
     Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti nānānayanipuṇa-
manekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanā-
paṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ
sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi
evamme sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.
     Nidassanatthena "nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikatan"ti attānaṃ
parimocento evamme sutaṃ. Mayāpi evaṃ sutanti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ
nidasseti.
     Avadhāraṇatthena "etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ
yadidaṃ ānando gatimantānaṃ satimantānaṃ dhitimantānaṃ upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ
ānando"ti 1- evaṃ bhagavatā "āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo
byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo"ti 2- evaṃ dhammasenāpatinā ca
pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti
"evamme sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva
na aññathā daṭṭhabban"ti.
     Mesaddo tīsu atthesu dissati tathāhissa "gāthābhigītamme
abhojaneyyan"tiādīsu 3- mayāti attho. "sādhu me bhante bhagavā saṅkhittena dhammaṃ
desetū"tiādīsu 4- mayhanti attho. "dhammadāyādā me bhikkhave bhavathā"tiādīsu 5-
mamāti attho. Idha pana "mayā sutan"ti ca "mama sutan"ti ca atthadvaye
yujjati.
     Sutanti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanavissuta-
kilinnupacitānuyogasotaviññeyyasotadvārānusāraviññātādianekatthappabhedo.
Tathāhissa "senāya pasuto"tiādīsu gacchantoti attho. "sutadhammassa
passato"tiādīsu 6- vissutadhammassāti
@Footnote: 1 aṅ. ekaka. 20/219-23/25   2 aṅ. pañacaka. 22/169/225 khippanisantisutta
@(sayā) 3 khu. su 25/81/351 kasibhāradvājasutta  4 saṃ. saḷā. 18/112/75 channavagga
@(sayā) 5 Ma. mū. 12/29/17 dhammadāyādasutta   6 khu.u. 25/11/105 muccalindasutta
Attho. "avassutā avassutassā"tiādīsu 1- kilinnā kilinnassāti attho.
"tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakan"tiādīsu 2- upacitanti attho. "ye jhānapasutā
dhīrā"tiādīsu 3- jhānānuyuttāti attho. "diṭṭhaṃ sutaṃ mutan"ti ādīsu 4-
sotaviññeyyanti attho. "sutadharo sutasanniccayo"tiādīsu 5-
sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena "upadhāritan"ti
vā "upadhāraṇan"ti vā attho. Mesaddassa hi mayāti atthe sati "evaṃ mayā sutaṃ
sotadvārānusārena upadhāritan"ti yujjati. Mamāti atthe sati "evaṃ mama sutaṃ
sotadvārānusārena upadhāraṇanti "yujjati.
     Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti
vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato
anūnānadhikāviparītagahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya
viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ.
Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayaṃ hettha saṅkhepo "nānappakārena ārammaṇe pavattāya
viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto"ti.
     Tathā evanti niddisitabbappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti
puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti:- yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ
sutanti.
     Tathā evanti yassa cittasantānassa nānappakārappavattiyā
nānatthabyañjanagahanaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayaṃ
ākārappaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā
nānappakārappavattena cittasantānena taṃsamaṅgino kattuvisayagahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.
@Footnote: 1 vinaYu. bhikkhunīvi. 3/657/4 pārājikakaṇḍa   2 khu. khu. 25/12/11 tirokuḍḍasutta
@3 khu. dhamMa. 25/181/49 yamakappāṭihāriyavatthu   4 Ma. mū. 12/241/203
@alagaddūpamasutta   5 Ma. mū. 12/333,339/298,301 mahāgosiṅgasutta
     Athavā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso.
Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso, ayaṃ panettha saṅkhepo:- mayā
savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena sutanti.
     Tattha evanti ca meti ca sacchikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti.
Kiñcettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha.
Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhetaṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato
vijjamānanti.
     Tathā evanti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti.
Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Ettha ca evanti
vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammuḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti.
Sutanti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ pammuṭṭhaṃ 1- hoti, na
so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi,
asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā
byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā.
Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato
dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.
     Aparo nayo:- evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti, ayoniso
manasikaroto 2- nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti
vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathāhi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā
vuccamānopi "na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā"ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha
attasammāpaṇidhiṃ pubbe ce katapuññataṃ sādheti, sammāappaṇihitattassa pubbe
akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena pana saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca
sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa
savanaṃ atthīti.
@Footnote: 1 cha.Ma. sammuṭṭhaṃ.           2 cha.Ma. manasikaroto hi.
     Aparo nayo:-  yasmā evanti yassa cittasantānassa nānappakārappavattiyā
nānatthabyañjanagahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṃ. So ca evaṃ bhaddako
ākāro na sammāappaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti
iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena
purimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Na hi appaṭirūpadese vasato
sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā
āsayasuddhi siddhā hoti. Purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi. Tāya ca āsayasuddhiyā
adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa
āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ 1- viya suriyassa udayato yoniso manasikāro viya
ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ
ṭhapento evamme sutantiādimāha.
     Aparo nayo:- evanti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena
attano atthapaṭibhāṇapaṭisambhidāsampattisabhāvaṃ dīpeti, sutanti iminā
sotabbappabhedapaṭivedhadīpakena vacanena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabhāvaṃ evanti ca
idaṃ yoniso manasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno "ete mayā dhammā manasānupekkhitā
diṭṭhiyā supaṭividdhā"ti dīpeti. Sutanti idaṃ savanānuyogadīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno
"bahū mayā dhammā sutā dhatā 2- vacasā paricitā"ti dīpeti. Tadubhayenapi
atthabyañajanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇaṃ hi
dhammaṃ ādarena asuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti ādaraṃ janetvā
sakkaccaṃ dhammo sotabbo.
     "evamme sutan"ti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando
tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attato 3- adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati, sāvakattaṃ
paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā assaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti,
saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. "kevalaṃ sutameva cetaṃ mayā tasseva 4- bhagavato
@Footnote: 1 Sī. aruṇaggaṃ   2 cha.Ma., Sī. dhātā.  3 cha.Ma. attano  4 cha.Ma. tasseva pana.
Vacanan"ti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti,
dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.
     Apica "evamme sutan"ti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto
purimasavanaṃ 1- vivaranto "sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato
catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino
sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammappadīpassa dhammasaraṇassa
saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa 2- na ettha atthe vā dhamme vā pade
vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kattabbā"ti sabbesaṃ devamanussānaṃ
imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti. Tenetaṃ vuccati:-
         "vināsayati assaddhaṃ           saddhaṃ vaḍḍheti sāsane
          evamme sutamiccevaṃ         vadaṃ gotamasāvako"ti.
     Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti
aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo:-
          samavāye khaṇe kāle        samūhe hetudiṭṭhisu
          paṭilābhe pahāne ca         paṭivedhe ca dissati.
     Tathāhissa "appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālaṃ ca samayaṃ ca
upādāyā"ti evamādīsu 3- samavāyo attho. "eko ca 4- kho bhikkhave khaṇo ca
samayo ca brahmacariyavāsāyā"tiādīsu 5- khaṇo. "uṇhasamayo pariḷāhasamayo"tiādisu 6-
kālo. "mahāsamayo pavanasmin"tiādīsu 7- samūho. "samayopi kho te
bhaddāli appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati
`bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī'ti, ayaṃpi kho te bhaddāli
@Footnote: 1 cha.Ma. purimavacanaṃ.  2 cha.Ma. sammāsambuddhassa vacanaṃ,  3 dī. Sī. 9/447/198
@subhasutta  4 cha.Ma. eko va   5 aṅ. aṭṭhaka. 23/119/230 (syā)
@6 vinaYu. mahāvi. 2/358-9/282-3 pācittiyakaṇḍa
@7 dī. mahā. 10/332/216 mahāsamayasutta
Samayo appaṭividdho ahosī"tiādīsu 1- hetu. "tena kho pana samaye uggāhamāno
paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tiṇḍukācire 2- ekasālake
mallikāya ārāme paṭivasatī"ādīsu 3- diṭṭhi.
         "diṭṭhe dhamme ca yo attho           yo cattho samparāyiko
          atthābhisamayā dhīro                 paṇḍitoti pavuccatī"tiādīsu 3-
paṭilābho. "sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā"tiādīsu 4- pahānaṃ.
"dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho"tiādisu 5-
paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaḍḍhamāsarattidiva-
pubbaṇhamajjhantikasāyaṇhapaṭhamamajjhimapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu
samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.
     Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yamhi yamhi
saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ. Sabbantaṃ therassa
suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana "evamme sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumha
asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā"ti evaṃ vutte na
sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahuñca vattabbaṃ
hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ekaṃ samayan"ti āha.
     Ye vā ime gabbhokkantikasamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo
dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo
desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya
supakāsā 6- anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ
ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo,
attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu
dhammīkathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ
sandhāya "ekaṃ samayan"ti āha.
@Footnote: 1 Ma.Ma. 13/135/111 bhaddālisutta  2 cha.Ma. tindukācīre, Ma.Ma. 13/260/234
@samaṇamuṇḍikasutta  3 saṃ. sagā. 15/129/160 kosalasaṃyutta
@4 Ma. mū. 12/28/16 sabbāsavasutta  5 khu. paṭi. 31/549/454 (syā)  6 Sī. pakāsā.
     Kasmā panettha yathā abhidhamme "yasmiṃ samaye kāmāvacaran"ti ca ito
aññesu suttapadesu "yasmiṃ samaye bhikkhave bhikkhu vivicceva kāmehī"ti ca
bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca "tena samayena buddho bhagavā"ti
karaṇavacanena, tathā akatvā "ekaṃ samayan"ti upayogavacananiddeso katoti. Tattha
tathā idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu
suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvena bhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇaṃ hi
kālattho samūhattho ca samayo, tattha tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ
khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhiyati, 1- tasmā
tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.
     Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so
sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi duviññeyyo, 2- tena samayena hetubhūtena
karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuṃ ca apekkhamāno bhagavā
tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato.
     Idha pana aññasmiṃ ca evaṃjātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yaṃ hi
samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ
karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.
     Tenetaṃ vuccati:-
         "taṃ taṃ atthamapekkhitvā             bhummena karaṇena ca
          aññatra samayo vutto             upayogena so idhā"ti.
     Porāṇā pana vaṇṇayanti "tasmiṃ samaye"ti vā "tena samayenā"ti
vā "taṃ samayan"ti 3- vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā
"ekaṃ samayan"ti vuttepi "ekasmiṃ samaye"ti attho veditabbo.
     Bhagavāti garuvacanaṃ. 4- Garuṃ hi loke "bhagavā"ti vadanti. Ayaṃ ca
sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā "bhagavā"ti veditabbo. Porāṇehipi
vuttaṃ:-
@Footnote: 1 cha.Ma. lakkhīyati, evamuparipi     2 cha.Ma. dubbiññeyyo
@3 cha.Ma. ekaṃ samayanti           4 cha.Ma. garu
         "bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ          bhagavāti vacanamuttamaṃ
          garugāravayutto so           bhagavā tena vuccatī"ti
     apica
         "bhāgyavā bhaggavā yutto       bhaggehi ca vibhattavā
          bhattavā vantagamano           bhavesu bhagavā tato"ti.
     Imissā gāthāya vasenassa padassa vitthārato attho veditabbo. So
hi 1- visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoyeva.
     Ettāvatā cettha evamme sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ desento 2-
bhagavato dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karoti. Tena "nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ
vo satthā"ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti.
     Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ
dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sāreti. Tena "evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa
desako dasabaladharo vajirasaṅghāṭasamānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kenaññena
jīvite āsā janetabbā"ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa
ussāhaṃ janeti.
     Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ.
Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.
     Ukkaṭṭhāyaṃ viharatīti ettha ukkāti padīpikā, tañca nagaraṃ "maṅgaladivaso
sukhaṇo sunakkhattaṃ mā atikkamī"ti rattiṃ hi 3- ūkāsu ukkhipitāsu 4- māpitattā
ukkaṭṭhāti vuccati. Daṇḍadīpikāsu jāletvā dhāriyamānāsu māpitattāti vuttaṃ
hoti, tassaṃ ukkaṭṭhāyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibba-
barahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu
iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, tena ṭhitopi gacchantopi
nisinnopi samānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi 5- ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ
aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantamattabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā
viharatīti vuccati.
@Footnote: 1 cha.Ma. so ca.   2 cha.Ma. dassento.   3 cha.Ma. rattimhipi
@4 ṭhitāsūti sundarataraṃ. tathāhi ṭikāyaṃ ūkāsu ṭhitāti ukkaṭṭhā ūkāsu
@vijjotarantīsu ṭhitā patiṭṭhitāti vuttaṃ. teneva ukkhipitāsūti
@pamādalikhitaṃ maññe. 5 cha.Ma. so hi bhagavā.
     Subhagavaneti ettha subhagattā subhagaṃ, sundarasirikattā sundarakāmattā
cāti vuttaṃ hoti. Tassa hi vanassa sirisampattiyā manussā annapānādīni
ādāya divasaṃ 1- tattheva chaṇasamajjaussave karontā bhogasukhaṃ anubhonti, sundarasundare
cettha kāme patthenti "puttaṃ labhāma dhītaraṃ labhāmā"ti, tesaṃ taṃ tatheva
hoti, evaṃ taṃ sundarasirikattā sundarakāmattā ca subhagaṃ. Apica bahujanakantatāyapi
subhagaṃ. Vanayatīti 2- vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ karoti, attani sinehaṃ
uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamatta-
kokilādivihaṅgavirutehi mandamārutacalitarukkhasākhāviṭapapallavapalāsehi ca "ettha maṃ
paribhuñjathā"ti sabbapāṇino yācati viyāti attho. Subhagañca taṃ vanañcāti
subhagavanaṃ. Tasmiṃ subhagavane. Vanañca nāma ropimaṃ sayañjātanti duvidhaṃ, tattha
veḷuvanajetavanādīni ropimāni. Andhavanamahāvanaañjanavanādīni sayañjātāni.
Idaṃpi sayañjātanti veditabbaṃ.
     Sālarājamūleti ettha sālarukkhopi sāloti vuccati. Yathāha "seyyathāpi
bhikkhave gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ sālavanaṃ, tañcassa
eraṇḍehi 3- sañchannan"ti 4- "antarena yamakasālānan"ti 5- ca. Vanappati
jeṭṭhakarukkhopi. Yathāha:-
         "taveva deva vijite           tavevuyyānabhūmiyā
          ujuvaṃsā mahāsālā           nīlobhāsā manoramā"ti. 6-
     Yokoci rukkhopi. Yathāha:- "atha kho taṃ bhikkhave māluvāvījaṃ aññatarasmiṃ
sālamūle nipateyyā"ti. 7- Idha pana vanappati jeṭṭhakarukkho adhippeto. Rājasaddo
panassa tameva jeṭṭhakabhāvaṃ sādheti. Yathā aññatthāpi "supatiṭṭhitassa kho pana
brāhmaṇa dhammikā nigrodharājassā"ti. 8- Tattha dvedhā samāso, sālānaṃ rājātipi
sālarājā, sālo ca so jeṭṭhakaṭṭhena rājā ca itipi sālarājā. Mūlanti
@Footnote: 1 Sī. ratatindivaṃ  2 Ma. vanatīti  3 cha.Ma. eḷaṇḍehi
@4 Ma. mū. 12/225/189 kakacūpamasutta  5 dī. mahā. 10/195/118 mahāparinibbānasutta
@6 khu. jā. saṭṭhi. 28/68/31 soṇakajātaka (syā)  7 Ma. mū. 12/469/418
@cūḷadhammasamādānasutta   8 aṅ. chakka 22/335/412 dhammikasutta (syā)
Samīpaṃ. Ayaṃ hi mūlasaddo "mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipī"ti
ādīsu 1- mūlamūle dissati. "lobho akusalamūlan"ti ādīsu 2- asādhāraṇahetumhi.
"yā ca 3- majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā
rukkhamūlantiādīsu samīpe. Idha pana samīpe adhippeto, tasmiṃ sālarājassa samīpeti
evamettha attho daṭṭhabbo.
     Tattha siyā:- yadi tāva bhagavā ukkaṭṭhāyaṃ viharati, "subhagavane
sālarājamūle"ti na vattabbaṃ, yadi tattha viharati, "ukkaṭṭhāyan"ti na vattabbaṃ,
na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ.
     Nanu avocumhā "samīpatthe bhummavacanan"ti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ
samīpe goyūthāni carantāni "gaṅgāya caranti, yamunāya carantī"ti vuccanti,
evamidhāpi yadidaṃ ukkaṭṭhāya samīpe subhagavanaṃ 4- sālarājassa mūlaṃ, tattha viharanto
vuccati "ukkaṭṭhāyaṃ viharati subhagavane sālarājamūle"ti. Gocaragāmanidassanatthañhissa
ukkaṭṭhāvacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsanaṭṭhānanidassanatthaṃ subhagavanavacanaṃ. 5-
     Tattha ukkaṭṭhābhikittanena āyasmā ānando bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ
dasseti. Subhagavanābhikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayagahaṇato
attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanaṃ.
6- Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya
upagamanaṃ, pacchimena paññāya upagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttitaṃ,
pacchimena parahitasukhakaraṇe nirūpalepanataṃ. 7- Purimena dhammikasukhapariccāganimittaṃ
phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena
manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devatānaṃ. 8- Purimena loke jātassa loke
saṃvaḍḍhabhāvaṃ, pacchimena lokena anūpalittataṃ. 9- Purimena "ekapuggalo bhikkhave
loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya
@Footnote: 1 aṅ. catukka. 21/195/223 vappasutta  2 dī. pāṭi. 11/205/193 saṅgītisutta
@3 cha.Ma., i. va.   4 Ma. subhagavanā.    5 cha.Ma., i. sesavacanaṃ.
@6 cha.Ma., i. kāmasukhallikānuyogavivajjanūpāyadassanaṃ. 7 cha.Ma., i. nirupalepanataṃ.
@8 cha.Ma., i. devānaṃ.  9 cha.Ma., i. anupalittataṃ.
Atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ, katamo ekapuggalo? tathāgato arahaṃ
sammāsambuddho"ti 1- vacanato yadatthaṃ bhagavā uppanno, tadatthaparinipphādanaṃ,
pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ lumbinīvane, dutiyaṃ
bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarāya uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva
vihāraṃ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.
     Tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye.
Yasmiñca sālarājamūle viharati, tatra sālarājamūleti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā
desakāle dīpeti, na hi bhagavā ayutte dese vā kāle vā dhammaṃ bhāsati.
"akālo kho tāva bāhiyā"ti 2- ādi cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte
avadhāraṇe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti
kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha `bhikkhakoti bhikkhu bhikkhācariyaṃ ajjhūpagatoti
bhikkhū"ti ādinā 3- nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi abhāsi
sambodhesīti ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi hoti. Yathāha "āmantayāmi vo
bhikkhave, paṭivedayāmi vo bhikkhave"ti. Pakkosanepi. Yathāha "ehi tvaṃ bhikkhu
mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī"ti. 4-
     Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ. Tañca bhikkhanasīlatāguṇayogasiddhattā 5- vuttaṃ.
Bhikkhanasīlatāguṇayuttopi hi bhikkhu bhikkhanadhammatādiguṇayuttopi 6- bhikkhu bhikkhane
sādhukāritāguṇayuttopi bhikkhūti 7- saddavidū maññanti. Tena ca nesaṃ bhikkhanasīlatā-
diguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatalīnabhāvaniggahaṃ 8-
karoti bhikkhavoti iminā ca karuṇāvipphārasomahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena
te attano mukhābhimukhe 9- karonto 10- teneva ca kathetukāmatādīpakena vacanena 11-
@Footnote: 1 aṅ. ekaka. 20/170/21-2 ekapuggalavagga  2 khu. u. 25/10/102 bāhiyasutta.
@3 vinaYu. mahāvi. 1/45/30 pārājikakaṇḍa   4 aṅ. navaka. 23/215/387 (syā)
@5 cha.Ma., i. bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā. 6 cha.Ma., i. bhikkhanadhammatāguṇayuttopi
@7 cha.Ma., i. ayaṃ saddo na dissati.  8 cha.Ma., i. uddhatadīnabhāvaniggahaṃ.
@9 Ma. abhimukhe  10 cha.Ma. karoti.   11 i. nesaṃ vacanena
Nesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanatthena sādhukasavanamanasikārepi te
niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.
     Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce.
Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā.
Parisāyañca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā seṭṭhā anāgāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā
satthucariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca. Āsannā 1- tattha nisinnesu
satthusantikattā. Sadāsannihitā, satthusantikāvacarattāti. Apica te dhammadesanāya
bhājanaṃ, yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisambhāvato ca. Visesato ca ekacce bhikkhūyeva sandhāya
ayaṃ desanātipi te evaṃ āmantesi.
     Tattha siyā:- kimatthaṃ pana bhagavā desento paṭhamaṃ bhikkhū āmanteti, na
dhammameva desatīti. Satijananatthaṃ, bhikkhū hi aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi
dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti, te
anāmantetvā dhamme desiyamāne "ayaṃ desanā kinnidānā kiṃpaccayā katamāya
atthuppattiyā desitā"ti sallakkhetuṃ asakkontā duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ na
vā gaṇheyyuṃ tena tesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ
deseti.
     Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā, apicettha bhikkhavoti
vadamāno bhagavā te bhikkhū ālapati. Bhadanteti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti.
Tathā bhikkhavoti ābhāsati bhadanteti te paccābhāsanti. Bhikkhavoti paṭivacanaṃ
dāpeti, bhadanteti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye ca 2- bhagavā āmantesi te.
Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu
sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti bhagavā etaṃ idāni
vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca.
@Footnote: 1 i. āsannā te           2 cha.Ma., i. ayaṃ saddo na dissati.
     Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā ānandena  kamalakuvalayujjalavimalasādhu-
rasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanāvilāsasopāṇaṃ
vippakiṇṇamuttājālasadisavālikāpuṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ 1- tiṭṭhaṃ viya
suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya ca 2-
vijambhitasamussayassa 3- pāsādavarassa sukhārohanatthaṃ
dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhasopāṇaṃ
viya suvaṇṇavalayanupurādisaṅghaṭṭanasaddasammissakathitahasitamadhuras 4-
saragehajanavicaritassa uḷāraissariyavibhavasobhitassa mahāsayanassa sukhappavesanatthaṃ
suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivijotitasupatiṭṭhitavisāladvāravāhaṃ mahādvāraṃ viya
atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvassa sūcakassa 5- imassa
suttassa sukhāvagāhanatthaṃ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ,
tassa atthavaṇṇanā samattā.
                          Suttanikkhepavaṇṇanā
     idāni "sabbadhammamūlapariyāyan"ti ādinā nayena bhagavatā nikkhittassa
suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā yasmā
suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva
vicārayissāma. Cattāro hi suttanikkhepā attajjhāsayo parajjhāsayo pucchāvasiko
atthuppattikoti.
     Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano
ajjhāsayeneva katheti. 6-  Seyyathīdaṃ:- ākaṅkheyyasuttaṃ vatthasuttaṃ
mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ ariyavaṃsasuttaṃ sammappadhānasuttantahārako
iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni. Tesaṃ attajjhāsayo
nikkhePo.
@Footnote: 1 cha.Ma., i. vālikākiṇṇa...  2 cha.Ma., i. ayaṃ saddo na dissati.
@3 cha.Ma., i. pavijambhita...  4 cha.Ma. suvaṇṇavalayānupurādi...
@saddasammissitakathitahasita.... 5 cha.Ma. saṃsūcakassa  6 cha.Ma., i. kathesi
     Yāni pana "paripakkā kho rāhulassa vimutti paripācanīyā dhammā,
yannūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyyan"ti 1- evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ
khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca apekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni.
Seyyathīdaṃ:- cullarāhulovādasuttaṃ mahārāhulovādasuttaṃ dhammacakkappavattanaṃ
dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni. Tesaṃ parajjhāsayo nikkhePo.
     Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā cattāro vaṇṇā nāgasupaṇṇā
gandhabbā asurā yakkhā mahārājāno tāvatiṃsādayo devā mahābrahmāti
evamādayo "bojjhaṅgā bojjhaṅgā"ti bhante vuccanti. "nīvaraṇā nīvaraṇā"ti
bhante vuccanti. Ime nu kho bhante pañcupādānakkhandhā. "kiṃ sūdha vittaṃ
purisassa seṭṭhan"ti ādinā 2- nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā
yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni 3- yāni vāpanaññāni 4-
devatāsaṃyuttamārasaṃyuttabrahmasaṃyuttasakkapañhacullavedallamahāvedallasāmaññaphala-
āḷavakasūcilomakharalomasuttādīni. Tesaṃ pucchāvasiko nikkhePo.
     Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni. Seyyathīdaṃ;-
dhammadāyādaṃ cullasīhanādaṃ candūpamaṃ puttamaṃsūpamaṃ dārukkhandhūpamaṃ aggikkhandhūpamaṃ
pheṇapiṇḍūpamaṃ pārichattakūpamanti evamādīni. Tesaṃ atthuppattiko nikkhePo.
     Evamimesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa atthuppattiko nikkhePo.
Atthuppattiyaṃ hi idaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katarāya atthuppattiyā pariyattiṃ nissāya
uppanne māne. Pañcasatā kira brāhmaṇā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū 5- aparabhāge
bhagavato dhammadesanaṃ sutvā kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ passamānā
bhagavato santike pabbajitvā na cirasseva sabbaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā
pariyattiṃ nissāya mānaṃ uppādesuṃ "yaṃ yaṃ bhagavā katheti, tantaṃ mayaṃ khippameva
jānāma, bhagavā hi tīṇi liṅgāni cattāri padāni satta vibhattiyo muñcitvā
na kiñci katheti, evaṃ kathite ca amhākaṃ gaṇṭhipadaṃ nāma natthī"ti. Te 6-
@Footnote: 1 saṃ. saḷā. 18/187/132 lokakāmaguṇavagga (syā)  2 khu. su. 25/183/369 āḷavakasutta
@3 i. bojjhaṅgasuttādīni  4 cha.Ma., i. vāpanaññānipi   5 i. pāragā
@6 Sī., i. tena
Bhagavati agāravā hutvā tato paṭṭhāya bhagavato upaṭṭhānampi dhammassavanampi
abhiṇhaṃ na gacchanti. Bhagavā tesantaṃ cittavāraṃ 1- ñatvā "abhabbā ime imaṃ
mānakhīlaṃ anupahacca maggaṃ vā phalaṃ vā sacchikātun"ti tesaṃ sutapariyattiṃ nissāya
uppannaṃ mānaṃ atthuppattiṃ katvā desanākusalo bhagavā mānabhañjanatthaṃ
sabbadhammamūlapariyāyanti desanaṃ ārabhi.
     Tattha sabbadhammamūlapariyāyanti sabbesaṃ dhammānaṃ mūlapariyāyaṃ. Sabbesanti
anavasesānaṃ. Anavasesavācako hi ayaṃ sabbasaddo. So yena yena sambandhaṃ
gacchati, tassa tassa anavasesataṃ dīpeti. Yathā "sabbaṃ rūpaṃ aniccaṃ sabbā
vedanā aniccā sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū"ti. Dhammasaddo panāyaṃ
pariyattisaccasamādhipaññāpakatisabhāvasuññatāpuññāpattiñeyyādīsu dissati. "idha
bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyyan"ti ādīsu 2- hi dhammasaddo pariyattiyaṃ
dissati. 3- "diṭṭhadhammo viditadhammo"ti ādīsu 4- saccesu. "evaṃdhammā te
bhagavanto"ti ādīsu samādhimhi.
         "yassete caturo dhammā           vānarinda yathā tava
          saccaṃ dhammo dhiti cāgo           diṭṭhaṃ so ativattatī"ti.
Ādīsu 5- paññāya.
     "jātidhammā jarādhammā"ti ādīsu pakatiyaṃ. "kusalā dhammā"ti ādīsu 6-
sabhāve. "tasmiṃ kho pana samaye dhammā hontī"ti ādīsu 7- suññatāyaṃ. "dhammo
suciṇṇo sukhamāvahātī"ti ādīsu 8- puññe. "dve aniyatā dhammā"ti ādīsu 9-
āpattiyaṃ. "sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe
āpāthamāgacchantī"ti ādīsu ñeyye. Idha panāyaṃ sabhāve vattati. Tatrāyaṃ vacanattho:-
attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. Mūlasaddo vitthārito eva. Idha panāyaṃ
asādhāraṇahetumhi daṭṭhabbo.
@Footnote: 1 cha.Ma., i. cittacāraṃ  2 aṅ. pañcaka. 22/73/98 yodhājīvavagga (sayā)
@3 cha.Ma., i. vattati    4 dī.Sī. 9/299/108 ambaṭṭhasutta
@5 khu. jā. 27/57/18 vānarindajātaka    6 abhi. saṅ. 34/1/1
@7 abhi. saṅ. 34/121/41 suññatavāra     8 khu. jā. dasaka. 27/1420/290 (sayā)
@9 vinaYu. mahāvi. 1/443/332 aniyatakaṇḍa
     Pariyāyasaddo "madhupiṇḍikapariyāyoti naṃ dhārehī"ti ādīsu 1-
desanāyaṃpi vattati. "atthi khvesa brāhmaṇa pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā
vadamāno vadeyya `akiriyavādo samaṇo gotamo"ti ādīsu 2- kāraṇe. "kassa
nu kho ānanda ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditun"ti ādīsu 3- vāre. Idha
pana kāraṇepi desanāyaṃpi vattati. Tasmā "sabbadhammamūlapariyāyan"ti ettha
sabbesaṃ dhammānaṃ asādhāraṇahetusaññitaṃ kāraṇanti vā sabbesaṃ dhammānaṃ
kāraṇadesananti vā evaṃ daṭṭhabbo. Neyyatthattā cassa suttassa na catubhūmikāpi
sabhāvadhammā sabbadhammāti veditabbā. Sakkāyapariyāpannā pana tebhūmikadhammāva
anavasesato veditabbā, ayamettha adhippāyoti.
     Voti ayaṃ vosaddo paccattaupayogakaraṇasampadānasāmivacanapadapūraṇesu
dissati. "kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā"tiādīsu 4- hi paccatte
dissati. "gacchatha bhikkhave, paṇāmemi vo"tiādīsu 5- upayoge. "na vo mama santike
vatthabban"tiādisu 6- karaṇe. "vanapatthapariyāyaṃ vo bhikkhave desissāmī"tiādīsu 7-
sampadāne. "sabbesaṃ vo sāriputta subhāsitan"tiādīsu 8- sāmivacane. "ye hi vo
ariyā parisuddhakāyakammantā"tiādīsu 9- padapūraṇamatte. Idha panāyaṃ sampadāne
daṭṭhabbo.
     Bhikkhaveti paṭissavena abhimukhībhūtānaṃ puna ālapanaṃ. Desissāmīti
desanāpaṭijānanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti, bhikkhave sabbadhammānaṃ mūlakāraṇaṃ tumhākaṃ
desissāmi, dutiyena nayena kāraṇadesanaṃ tumhākaṃ desissāmīti. Taṃ suṇāthāti taṃ
atthaṃ taṃ kāraṇaṃ taṃ desanaṃ mayā vuccamānaṃ suṇātha. Sādhukaṃ manasikarothāti ettha pana
sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañca sādhusaddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundara-
daḷhīkammādīsu dissati. "sādhu me bhante bhagavā saṅkhittena dhammaṃ
@Footnote: 1 Ma. mū. 12/205/175 madhupiṇḍikasutta       2 vinaYu. mahāvi. 1/5/3 verañjakaṇḍa
@3 Ma. upari. 14/398/344 nandakovādasutta  4 Ma. mū. 12/326/290 cūḷagosiṅgasutta
@5 Ma.Ma. 13/157/131 cātumasutta          6 Ma.Ma. 13/157/131 cātumasutta
@7 Ma.mū. 12/190/162 vanapatthasutta        8 Ma.mū. 12/345/305 mahāgosiṅgasutta
@9 Ma.mū. 12/35/23 bhayabheravasutta
Desatū"tiādīsu 1- hi āyācane dissati. "sādhu bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ
abhinanditvā anumoditvā"tiādīsu 2- sampaṭicchane. "sādhu sādhu
sāriputtā"tiādīsu 3- sampahaṃsane.
         "sādhu dhammarucī rājā           sādhu paññāṇavā naro
          sādhu mittānamaddubbho          pāpassākaraṇaṃ sukhan"ti
     ādīsu 4- sundare. "tenahi brāhmaṇa sādhukaṃ suṇāhī"tiādīsu 5-
sādhukasaddoyeva daḷhīkamme āṇattiyantipi vuccati. Idhāpi ayaṃ ettheva
daḷhīkamme ca āṇattiyañca attho veditabbo. Sundaratthepi vaṭṭati. Daḷhīkaraṇatthena
hi daḷhamimaṃ dhammaṃ suṇātha sugahitaṃ gaṇhantā āṇattiatthena mama āṇattiyā
suṇātha sundaratthena sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāthāti etaṃpi dīpitaṃ hoti.
     Manasikarothāti āvajjetha, samannāharathāti attho, avikakhittacittā hutvā
nisāmetha, citte karothāti adhippāyo. Idānettha taṃ suṇāthāti
sotindriyavikkhepavāraṇametaṃ sādhukaṃ manasikarothāti manasikāre daḷhīkammaniyojanena
manindriyavikkhepavāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsagāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ
atthavipallāsagāhavāraṇaṃ. Purimena dhammassavanaṃ niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ
dhāraṇūpaparikkhādīsu. Purimena ca sabyañjano ayaṃ dhammo tasmā savanīyoti
dīpeti. Pacchimena sāttho tasmā manasikātabboti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi
yojetvā yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ca desanāgambhīro ca tasmā suṇātha
sādhukaṃ. Yasmā atthagambhīro paṭivedhagambhīro ca tasmā sādhukaṃ manasikarothāti
evaṃ yojanā veditabbā.
     Bhāsissāmīti desissāmi. "taṃ suṇāthā"ti ettha paṭiññātaṃ desanaṃ na
saṅkhittatova desissāmi, apica kho vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hoti.
Saṅkhepavitthāravācakāni hi etāni padāni. Yathāha vaṅgīsatthero:-
@Footnote: 1 saṃ.saḷā. 18/131/89 chaḷavagga (syā)  2 Ma. upari. 14/85/67 mahāpuṇṇamasutta
@3 dī. pāṭi. 11/349/240 saṅgītisutta     4 khu.jā. paññāsa. 28/50/20
@ummādantījātaka (syā)    5 aṅ. dasaka. 24/167/204
         "saṅkhittenapi deseti          vitthārenapi bhāsati
          sālikāyeva nigghoso         paṭibhāṇaṃ udīrayī"ti, 1-
     evaṃ vutte ussāhajātā hutvā evaṃ bhanteti kho te bhikkhū bhagavato
paccassosuṃ satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu, paṭiggahesunti vuttaṃ hoti. Atha nesaṃ
bhagavā etadavoca etaṃ idāni vattabbaṃ idha bhikkhavetiādikaṃ sakalasuttaṃ avoca.
Tattha idhāti desāpadese nipāto. Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati.
Yathāha:- "idha tathāgato loke uppajjatī"ti. 2- Katthaci sāsanaṃ. Yathāha:-
"idheva bhikkhave samaṇo, idha dutiyo samaṇo"ti. 3- Katthaci okāsaṃ. Yathāha:-
         "idheva tiṭṭhamānassa            devabhūtassa me sato
          punevāyu 4- ca me laddho      evaṃ jānāhi mārisā"ti. 5-
     Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha:- "idhāhaṃ bhikkhave bhuttāvī assaṃ
pavārito"ti. 6- Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo.
     [2] Idha bhikkhaveti yathāpaṭiññātaṃ desanaṃ desetuṃ puna bhikkhū ālapati.
Ubhayenāpi bhikkhave imasmiṃ loketi vuttaṃ hoti. Assutavā puthujjanoti ettha
pana āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Yassa hi khandhadhātuāyatanasacca-
paccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayavirahitattā añātattā 7-
añāṇapaṭisedhako 8- neva āgamo  paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva
adhigamo atthi. So āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Svāyaṃ:-
         puthūnaṃ jananādīhi           kāraṇehi puthujjano
         puthujjanantogadhattā        puthu vāyaṃ jano iti.
@Footnote: 1 saṃ. sagā. 15/214/229 sāriputtasutta   2 dī.Sī. 9/190/63 sāmaññaphalasutta
@3 aṅ. catukka. 21/241/265 samaṇasutta    4 cha.Ma., i., ka. punarāyu
@5 dī. mahā. 10/369/244             6 Ma. mū. 12/30/17
@7 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati.           8 cha.Ma. maññanāpaṭisedhako.
     So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhipi kāraṇehi
puthujjano. Yathāha:- puthu kilese janentīti puthujjanā, iti puthu
vihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu
sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā,
puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappantīti
puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi paridayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu
rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā. Laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā,
puthu pañcanīvaraṇehi āvutā nivutā ophutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti
puthujjanāti. 1- Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ
janānaṃ antogadhattāti puthujjanā. Puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato visaṃsaṭṭho
sīlasuttādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Evametehi "assutavā
puthujjano"ti dvīhi padehi ye te:-
         duve puthujjanā vuttā          buddhenādiccabandhunā.
         Andho puthujjano eko         kalyāṇeko puthujjanoti
     dve ye puthujjanā, 2- tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo,
     ariyānaṃ adassāvīti ādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na
iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā
ca buddhasāvakā ca vuccanti, buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha "sadevake
bhikkhave loke .pe. Tathāgato ariyoti vuccatī"ti. 3- Sappurisāti ettha ca
paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca "sappurisā"ti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena
sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi
ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhasāvakāpi. Yathāha:-
@Footnote: 1 cha.Ma., khu. mahā. 29/239/179 tissametteyyasuttaniddesa  2 cha.Ma. dve
@puthujjanā vuttā.   3 saṃ. mahā. 19/1098/380 lokasutta
              Yo ye kataññū katavedi dhīro
              kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti
              dukkhitassa sakkacca karoti kiccaṃ
              tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantīti 1-
     kalyāṇamitto dabhabhatti ca hotīti ettāvatā hi buddhasāvako vutto,
kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na
ca dassane sādhukārī, so ariyānaṃ adassāvīti veditabbo. So ca cakkhunā
adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho, tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto
maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti, tesaṃ cakkhūnaṃ
vaṇṇamattagahaṇato, na ariyabhāvagocarato. Soṇasigālādayopi ca cakkhunā ariye
passanti, na ca te ariyānaṃ dassāvino.
     Tatrīdaṃ vatthu:- cittalatāpabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko
vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṃ
gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi "ariyā nāma bhante kīdisā"ti.
Thero āha "idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭivattaṃ 2-
katvā saha carantopi neva ariye jānāti. Evaṃ dujjānā āvuso ariyā"ti.
Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā na cakkhunā dassanaṃ dassanaṃ, ñāṇena
dassanameva dassanaṃ. Yathāha "kinte vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali
dhammaṃ passati, so maṃ passatī"ti. 3- Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena
ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto
ariyakaraṇadhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā "ariyānaṃ adassāvī"ti veditabbo.
     Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme
avinītoti ettha pana:-
@Footnote: 1 khu.jā. cattālīsa. 27/2466/541 sarabhaṅgajātaka (syā)  2 cha.Ma. vattapaṭivattiṃ.
@3 saṃ. khandha. 17/87/96 vakkalisutta.
              Duvidho vinayo nāma            ekamekettha pañcadhā
              abhāvato tassa ayaṃ            "avinīto"ti vuccati.
     Ayaṃ hi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi
vinaye ekameko 1- vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro
ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro viriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ
vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭipassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti
pañcavidho.
     Tattha "iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto"ti 2- ayaṃ
vuccati sīlasaṃvaro. "rakkhati cakkhundriyaṃ cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī"ti 3- ayaṃ
satisaṃvaro.
              "yāni sotāni lokasmiṃ (ajitāti bhagavā)
               sati tesaṃ nivāraṇaṃ
               sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi
               paññāyete pithiyyare"ti 4-
     ayaṃ ñāṇasaṃvaro. "khamo hoti sītassa uṇhassā"ti 5- ayaṃ khantisaṃvaro.
"uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī"ti 6- ayaṃ viriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro
yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyavacīduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato "saṃvaro"ti,
vinayanato "vinayo"ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.
     Tathāyaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva
tamassa tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa aṅgassa 7- pahānaṃ. Seyyathīdaṃ?
nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ,
@Footnote: 1 ekekotī padaṃ sundarataraṃ    2 abhi. vibhaṅga 35/511/296 jhānavibhaṅga
@3 dī. Sī. 9/213/70, Ma. mū. 12/349/360, saṃ. saḷā. 18/317/220 (syā.), aṅ. tika.
@20/16/108 apaṇṇakasutta     4. khu. su. 25/1042/532
@5 Ma.mū. 12/24/14, aṅ. catukka. 21/114/134, aṅ. pañcaka. 22/140/183 (syā)
@6. Ma.mū. 12/26/15, aṅ. catukka. 21/114/133, aṅ. pañcaka. 22/140/182 rājavagga.
@7. cha.Ma. anatthassa
Tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathibhāvassa, kalāpasammasanena "ahaṃ
mamā"ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena
ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññā,
ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya,
muñcitukāmatāñāṇena amuñcitukāmatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena
dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ,
etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma.
     Yampana upacārasamādhibhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato
ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ
vikkhambhanappahānaṃ nāma.
     Yaṃ pana catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggabhāvato attano santāne
"diṭṭhigatānaṃ pahānāyā"ti ādinā 1- nayena vuttassa samudayapakkhittassa
kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma.
     Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭipassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭipassaddhippahānaṃ
nāma.
     Yaṃ sabbasaṅkhatanissattattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ
nāma
     sabbaṃpi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayaṭṭhena vinayo,
tasmā pahānavinayoti vuccati. Taṃtaṃpahānato vā tassa tassa vinayassa sambhavanato
cetaṃ "pahānavinayo"ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo.
     Evamayaṃ saṅkhepato duvidho bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā
pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi,
tasmā abhāvato tassa ayaṃ "avinīto"ti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī
sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi. Nānākaraṇañhi 2-
@Footnote: 1 abhi. saṅgaṇi. 34/277/84 lokuttarakusala   2 cha.Ma., i. ninnānākaraṇañhi
Ekaṃ atthato. Yathāha "yeva te ariyā teva te sappurisā, yeva te sappurisā,
teva te ariyā, yo eva so ariyānaṃ dhammo, so eva so sappurisānaṃ
dhammo, yo eva so sappurisānaṃ dhammo, so eva so ariyānaṃ dhammo, yeva
te ariyānaṃ vinayā, teva te sappurisānaṃ vinayā, yeva te sappurisānaṃ vinayā,
teva te ariyānaṃ vinayā, ariyeti vā sappuriseti vā ariyadhammeti vā
sappurisadhammeti vā ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekatthe same
samabhāge tajjāte taññevā"ti.
     Kasmā pana bhagavā "sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo bhikkhave desissāmī"ti
vatvā taṃ adesetvā va "idha bhikkhave assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī"ti
evaṃ puthujjanaṃ niddisīti. Puggalādhiṭṭhānāya dhammadesanāya taṃ atthaṃ āvīkātuṃ.
Bhagavato hi dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā,
puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāti dhammapuggalavaseneva
tāva catubbidhā desanā.
     Tattha "tisso imā bhikkhave vedanā. Katamā tisso?  sukhā vedanā
Dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā, imā kho bhikkhave tisso vedanā"ti 1-
evarūpī dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā veditabbā. "../../bdpicture/chadhāturo 2- puriso chaphassāyatano
aṭṭhārasamanopavicāro caturādhiṭṭhāno"ti 3- evarūpī dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā.
"tayome bhikkhave puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? andho
Ekacakkhu dvicakkhu. Katamo ca bhikkhave puggalo andho"ti 4- evarūpī puggalādhiṭṭhānā
puggaladesanā. "katamañca bhikkhave duggatibhayaṃ? idha bhikkhave ekacco iti
paṭisañcikkhati "kāyaduccaritassa kho pāpako vipāko abhisamparāyaṃ .pe. Suddhamattānaṃ
pariharati. Idaṃ vuccati bhikkhave duggatibhayan"ti 5- evarūpī puggalādhiṭṭhānā
dhammadesanā.
@Footnote: 1 saṃ. saḷā. 18/349 ādi/255 vedanāsaṃyutta (syā)  2 Ma. chadhātuyo.
@3 Ma. upari. 14/343/306 dhātuvibhaṅgasutta   4 aṅ. tika. 20/29/123 andhasutta
@5 aṅ. catukka. 21/121/139 attānuvādasutta
     Svāyaṃ idha yasmā puthujjano apariññātabbatthuko 1- apariññātamūlikā ca
idhādhippetānaṃ sabbadhammānaṃ mūlabhūtā maññanā hoti, tasmā puthjjanaṃ dassetvā
puggalādhiṭṭhānāya desanāya atthaṃ 2- āvīkātuṃ "idha bhikkhave assutavā puthujjano
ariyānaṃ adassāvī"ti evaṃ puthujjanaṃ niddisīti veditabbo.
                           Paṭhavīvāravaṇṇanā
     evaṃ puthujjanaṃ dassetvā 3- idāni tassa paṭhavīādīsu vatthūsu
sabbasakkāyadhammajanikaṃ maññanaṃ dassento paṭhaviṃ paṭhavitotiādimāha.
     Tattha lakkhaṇapaṭhavī sasambhārapaṭhavī ārammaṇapaṭhavī sammatipaṭhavīti catubbidhā
paṭhavī.
     Tāsu "katamā ca āvuso ajjhattikā paṭhavīdhātu? yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ
Kakkhaḷaṃ kharigatan"ti ādīsu 4- vuttā lakkhaṇapaṭhavī. "paṭhaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya
vā"ti ādīsu 5- vuttā sasambhārapaṭhavī. Ye ca kesādayo vīsatikoṭṭhāsā ayolohādayo
ca bāhirā, sā hi vaṇṇādīhi sambhārehi saddhiṃ paṭhavīti sasambhārapaṭhavī.
"paṭhavīkasiṇameko sañjānātī"ti ādīsu 6- āgatā pana ārammaṇapaṭhavī nimittapaṭhavītipi
vuccati. Paṭhavīkasiṇajjhānalābhī devaloke nibbatto āgamanavasena paṭhavīdevatāti
nāmaṃ labhati ayaṃ sammatipaṭhavīti veditabbā. Sā sabbāpi idha labbhati.
     Tāsu yaṅkiñci paṭhaviṃ ayaṃ puthujjano paṭhavito sañjānāti, paṭhavīti
sañjānāti, paṭhavībhāvena sañjānāti, lokavohāraṃ gahetvā saññāvipallāsena
sañjānāti paṭhavīti. Evaṃ paṭhavībhāvaṃ amuñcantoyeva vā evaṃ 7- "sattoti vā
sattassā"ti vā ādinā nayena sañjānāti. Kasmā evaṃ sañjānātīti na
vattabbaṃ. Ummattako viya hi puthujjano. So yaṅkiñci yena kenaci ākārena
gaṇhāti. Ariyānaṃ adassāvitādibhedameva vā ettha kāraṇaṃ. Yaṃ vā parato
"apariññātaṃ tassā"ti vadantena bhagavatā va vuttaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. apariññātavatthuko  2 cha.Ma., i. taṃ atthaṃ.  3 cha.Ma., i. niddisitvā.
@4 abhi. vibhaṅga. 35/173/96 dhātuvibhaṅga.   5 vinaYu. mahāvi. 2/28/158 pācittiyakaṇḍa.
@6 dī. pāṭi. 11/346/237 saṅgītisutta      7 cha.Ma., i etaṃ.
     Paṭhaviṃ paṭhavito saññatvāti so taṃ paṭhaviṃ evaṃ viparītasaññāya sañjānitvā,
"saññānidānā hi papañcasaṅkhā"ti 1- vacanato aparabhāge thāmappattehi
taṇhāmānadiṭṭhipapañcehi idha maññanānāmena vuttehi maññati kappeti vikappeti,
nānappakārato aññathā gaṇhati. Tena vuttaṃ "paṭhaviṃ maññatī"ti. Evaṃ maññañato
cassa tā maññanā oḷārikena nayena dassetuṃ "yā ayaṃ kesā lomā"ti
ādinā nayena vīsatibhedā ajjhattikā paṭhavī vuttā, yā cāyaṃ vibhaṅge `tattha
katamā bāhirā paṭhavīdhātu,?  yaṃ bāhiraṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ kakkhaḷattaṃ kakkhaḷabhāvo
bahiddhā anupādinnaṃ, seyyathīdaṃ? ayo lohaṃ tipu sīsaṃ sajjhu muttā maṇi
veḷuriyaṃ *- saṅkho silā pabāḷaṃ rajaṭaṃ jātarūpaṃ lohitaṅko masāragallaṃ
tiṇaṃ kaṭṭhaṃ sakkharā vālikā *- kathalaṃ bhūmi pāsāṇo pabbato"ti 2- evaṃ
bāhirā paṭhavī vuttā, yā ca ajjhattārammaṇattike nimittapaṭhavī taṃ gahetvā
ayaṃ atthayojanā vuccati.
     Paṭhaviṃ maññatīti tīhi maññanāhi ahaṃ paṭhavīti maññati, mama paṭhavīti
maññati, paro paṭhavīti maññati, parassa paṭhavīti maññati, athavā ajjhattikaṃ
paṭhaviṃ taṇhāmaññanāya maññati, mānamaññanāya maññati, diṭṭhimaññanāya
maññati. Kathaṃ?  ayañhi kesādīsu chandarāgaṃ janeti kese assādeti abhinandati
abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Lome nakhe dante tacaṃ aññataraṃ vā pana rajanīyaṃ
vatthuṃ. Evaṃ ajjhattikaṃ paṭhaviṃ taṇhāmaññanāya maññati. Iti me kesā siyuṃ
anāgatamaddhānaṃ. Iti lomāti ādinā vā pana nayena tattha nandiṃ samannāneti.
"imināhaṃ sīlena vā .pe. Brahmacariyena vā evaṃ siniddhamudusukhumanīlakeso
bhavissāmī"ti ādinā vā pana nayena appaṭiladdhānaṃ paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati.
Evampi ajjhattikaṃ paṭhaviṃ taṇhāmaññanāya maññati.
     Tathā attano kesādinaṃ sampattiṃ vā vipattiṃ vā nissāya mānaṃ
janeti, "seyyohamasmīti vā sadisohamasmīti vā hīnohamasmīti vā"ti evaṃ
@Footnote: 1 khu. su. 25/881/506 kalahavivādasutta  * pāli. veḷuriyo * pāliyaṃ ayaṃ pāṭho na
@dissati   2 abhi. vibhaṅga. 35/173/96 dhātuvibhaṅga.
Ajjhattikaṃ paṭhaviṃ mānamaññanāya maññati. "taṃ jīvaṃ taṃ sarīran"ti 1- āgatanayena
pana tesaṃ "jīvo"ti abhinivisati, esa nayo lomādīsu. Evaṃ ajjhattikaṃ paṭhaviṃ
diṭṭhimaññanāya maññati.
     Athavā "yā ceva kho panāvuso ajjhattikā paṭhavīdhātu, yā ca bāhirā
paṭhavīdhātu, paṭhavīdhātu cevesā, 2- taṃ netaṃ mamā"ti 3- imissā pavattiyā paccanīkanayena
kesādibhedaṃ paṭhaviṃ etaṃ mama esohamasmi eso me attāti abhinivisati. Evaṃpi
ajjhattikaṃ paṭhaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ tāva ajjhattikaṃ paṭhaviṃ tīhi
maññanāhi maññati.
     Yathā ca ajjhattikaṃ, evaṃ bāhiraṃpi. Kathaṃ?  ayañhi ayalohādīsu chandarāgaṃ
Janeti. Ayalohādīni assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Mama
ayo mama lohanti ādinā nayena ayādīni mamāyati rakkhati gopāyati, evaṃ
bāhiraṃ paṭhaviṃ taṇhāmaññanāya maññati. Iti me ayalohādayo siyuṃ
anāgatamaddhānanti vā panettha nandiṃ samannāneti, "imināhaṃ sīlena vā vatena vā
tapena vā brahmacariyena vā evaṃ sampannaayalohādiupakaraṇo bhavissāmī"ti vā
appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Evaṃpi bāhiraṃ paṭhaviṃ taṇhāmaññanāya
maññati.
     Tathā attano ayalohādīnaṃ sampattiṃ vā vipattiṃ vā nissāya mānaṃ
janeti "imināhaṃ seyyohamasmīti vā sadisohamasmīti vā hīnohamasmīti vā"ti 4-
evaṃ bāhiraṃ paṭhaviṃ mānamaññanāya maññati. Aye jīvasaññī hutvā pana ayaṃ
"jīvo"ti abhinivisati. Esa nayo lohādīsu. Evaṃ bāhiraṃ paṭhaviṃ diṭṭhimaññanāya
maññati.
     Athavā "idhekacco paṭhavīkasiṇaṃ attato samanupassati. Yaṃ paṭhavīkasiṇaṃ, so
ahaṃ. Yo ahaṃ, taṃ paṭhavīkasiṇanti paṭhavīkasiṇañca attañca advayaṃ samanupassatī"ti 5-
@Footnote: 1 Ma.Ma. 13/187/163,165 aggivacchagottasutta.  2 cha.Ma. paṭhavīdhāturevesā
@3 Ma.mū. 12/302/263 mahāhatthipadopamasutta  4 abhi. vibhaṅga. 35/832/421
@khuddakavatthuvibhaṅga   5 khu. paṭi. 31/313/207 attānudiṭṭhiniddesa
Paṭisambhidāyaṃ vuttanayeneva nimittapaṭhaviṃ "attā"ti abhinivisati. Evaṃ bāhiraṃ
paṭhaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ bāhiraṃpi paṭhaviṃ tīhi maññanāhi maññati.
Evaṃ tāva "paṭhaviṃ maññatī"ti ettha tisso maññanā veditabbā. Ito paraṃ
saṅkhepeneva kathayissāma.
     Paṭhaviyā maññatīti ettha paṭhaviyāti bhummavacanametaṃ. Tasmā ahaṃ paṭhaviyāti
maññati, mayhaṃ kiñcanaṃ palibodho vā paṭhaviyāti maññati, paro paṭhaviyāti
maññati, parassa kiñcanaṃ palibodho vā paṭhaviyāti maññatīti ayamettha attho.
     Athavā yvāyaṃ "kathaṃ rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati, idhekacco vedanaṃ
saññaṃ saṅkhāre viññāṇaṃ attato samanupassati, tassa evaṃ hoti, ayaṃ kho me
attā, so kho pana me ayaṃ attā imasmiṃ rūpeti evaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ
samanupassatī"ti 1- etassa atthanayo vutto, eteneva nayena vedanādidhamme
attato gahetvā tato ajjhattikabāhirāsu paṭhavīsu yaṅkiñci paṭhaviṃ
tassokāsabhāvena parikappetvā so kho pana me ayaṃ attā imissā paṭhaviyāti
maññanto paṭhaviyā maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attasinehaṃ
tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhā mānamaññanā veditabbā. Yadā pana
teneva nayena so kho panassa attā paṭhaviyāti maññati, tadā diṭṭhimaññanā
eva yujjati. Itarāyopi pana icchanti.
     Paṭhavito maññatīti ettha pana paṭhavitoti nissakkavacanaṃ. Tasmā saupakaraṇassa
attano vā parassa vā yathāvuttappabhedato paṭhavito uppattiṃ vā nigamanaṃ vā
paṭhavito vā añño attāti maññamāno paṭhavito maññatīti veditabbo, ayamassa
diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ
mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Apare āhu "paṭhavīkasiṇaṃ
parittaṃ bhāvetvā tato ca aññaṃ appamāṇaṃ attānaṃ gahetvā paṭhavito bahiddhāpi
me attāti maññamāno paṭhavito maññatī"ti.
@Footnote: 1 khu. paṭi. 31/316/210 attānudiṭṭhiniddesa (syā)
     Paṭhavimmeti maññatīti etatha pana kevalamhi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena
mamāyatīti iminā nayena pavattā ekā taṇhāmaññanā eva labbhatīti veditabbā.
Sacāyaṃ mama kesā mama lomā mama ayoti evaṃ yathāvuttappabhedāya sabbāyapi
ajjhattikabāhirāya paṭhaviyā yojetabbāti.
     Paṭhaviṃ abhinandatīti vuttappakārameva paṭhaviṃ taṇhādiṭṭhīhi abhinandati,
assādeti, parāmasati cāti vuttaṃ hoti. "paṭhaviṃ maññatī"ti eteneva etasmiṃ atthe
siddhe kasmā evaṃ vuttanti ce. Avicāritametaṃ porāṇehi. Ayampana me attano
mati, desanāvilāsato vā ādīnavadassanato vā. Yassā hi dhammadhātuyā supaṭividdhattā
nānānayavicitradesanāvilāsasampanno, ayaṃ 1- sā bhagavatā supaṭividdhā. Tasmā pubbe
maññanāvasena kilesuppattiṃ dassetvā idāni abhinandanādivasena 2- dassento
desanāvilāsato vā idamāha. Yo vā paṭhaviṃ maññati, paṭhaviyā maññati, paṭhavito
maññati, paṭhavī meti maññati, so yasmā na sakkoti paṭhavīnissitaṃ taṇhaṃ vā
diṭṭhiṃ vā pahātuṃ, tasmā paṭhaviṃ abhinandati. Yo ca paṭhaviṃ abhinandati, dukkhaṃ
so abhinandati, dukkhañca ādīnavoti ādīnavadassanatopi idamāha. Vuttaṃ cetaṃ
bhagavatā "yo bhikkhave paṭhavīdhātuṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati, yo dukkhaṃ
abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmī"ti.
     Evaṃ paṭhavīvatthukaṃ maññanañca abhinandanañca vatvā idāni yena kāraṇena
so maññati abhinandati, taṃ kāraṇaṃ āvīkaronto āha "taṃ kissa hetu,
apariññātaṃ tassāti vadāmī"ti. Tassattho, so puthujjano taṃ paṭhaviṃ kissa hetu
maññati, kena kāraṇena maññati, abhinandatīti ce. Apariññātaṃ tassāti vadāmīti,
yasmā taṃ vatthu tassa apariññātaṃ, tasmāti vuttaṃ hoti. Yo hi paṭhaviṃ
parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānāti ñātapariññāya tīraṇapariññāya
pahānapariññāyāti.
     Tattha katamā ñātapariññā?  paṭhavīdhātuṃ jānāti, ayaṃ paṭhavīdhātu ajjhattikā
Ayaṃ bāhirā, idamassālakkhaṇaṃ, imāni rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti, ayaṃ
@Footnote: 1 Sī. assa.          2 cha.Ma. abhinandanāvasena
Ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? evaṃ ñātaṃ katvā paṭhavīdhātuṃ tīreti
aniccato dukkhato rogatoti cattālīsāya ākārehi, ayaṃ tīraṇapariññā. Katamā
pahānapariññā? evaṃ tīrayitvā aggamaggena paṭhavīdhātuyā chandarāgaṃ pajahati, ayaṃ
pahānapariññā.
     Nāmarūpavavatthānaṃ vā ñātapariññā. Kalāpasammasanādianulomapariyosānā
tīraṇapariññā. Ariyamagge ñāṇaṃ pahānapariññāti. Yo paṭhaviṃ parijānāti, so
imāhi tīhi pariññāhi parijānāti, assa ca puthujjanassa tā pariññāyo natthi,
tasmā apariññātattā paṭhaviṃ maññati ca abhinandati cāti. Tenāha bhagavā
"idha bhikkhave assutavā puthujjano .pe. Paṭhaviṃ maññati, paṭhaviyā maññati,
paṭhavito maññati, paṭhavī meti maññati, paṭhaviṃ abhinandati, taṃ kissa hetu?
apariññātaṃ tassāti vadāmīti.
                         Paṭhavīvāro niṭṭhito.
                         Āpovārādivaṇṇanā
     āpaṃ āpatoti etthāpi lakkhaṇasasambhārārammaṇasammativasena catubbidho
āPo. Tesu "tattha katamā ajjhattikā āpodhātu, yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ āpo
āpogataṃ sneho snehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa ajjhattaṃ upādinnan"tiādīsu 1-
vutto lakkhaṇaāPo. "āpokasiṇaṃ uggaṇhanto apasmiṃ nimittaṃ gaṇhatī"ti
ādīsu vutto sasambhāraāPo. Sesaṃ sabbaṃ paṭhaviyaṃ vuttasadisameva. Kevalaṃ
yojanānayena 2- pana "pittaṃ semhan"ti ādinā nayena vuttā dvādasabhedā
ajjhattikā āpodhātu, "tattha katamā bāhirā āpodhātu, yaṃ bāhiraṃ āpo
āpogataṃ sneho snehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa bahiddhā anupādinnaṃ, seyyathīdaṃ?
mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso pupphararo phalaraso khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ
telaṃ madhu phāṇitaṃ bhummāni vā udakāni antalikkhāni vā"ti 1- evaṃ vuttā ca
bāhirā āpodhātu veditabbā. So ca ajjhattārammaṇattike nimittaāPo.
@Footnote: 1-1 abhi. vibhaṅga. 35/174/97 dhātuvibhaṅga.  2 cha.Ma. yojanānaye.
     Tejaṃ tejatoti imasmiṃ tejovārepi vuttanayeneva vitthāro veditabbo.
Yojanānayena panettha "yena ca santappati, yena ca jīriyyati, yena ca pariḍayhati,
yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammāpariṇāmaṃ gacchatī"ti 1- evaṃ vuttā catuppabhedā
ajjhattikā tejodhātu, "tattha katamā bāhirā tejodhātu?  yaṃ bāhiraṃ tejo
tejogataṃ usmā usmāgataṃ usumaṃ usumagataṃ bahiddhā anupādinnaṃ. Seyyathīdaṃ?
kaṭṭhaggi sakalikaggi palālaggi tiṇaggi gomayaggi thūsaggi saṅkāraggi indaggi
aggisantāpo suriyasantāpo kaṭṭhasannicayasantāpo tiṇasannicayasantāpo
dhaññasannicayasantāpo bhaṇḍasannicayasantāpo"ti 2- evaṃ vuttā ca bāhirā tejodhātu
veditabbā.
     Vāyaṃ vāyatoti imassa vāyavārassāpi yojanānaye pana "uddhaṅgamā
vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino
vātā, satthakā vātā, khurakā vātā, uppalakā vātā, assāso passāso"ti 3-
evaṃ vuttā ajjhattikā vāyodhātu, "tattha katamā bāhirā vāyodhātu? yaṃ
bāhiraṃ vāyo vāyogataṃ thambhitattaṃ rūpassa bahiddhā anupādinnaṃ, seyyathīdaṃ?
puratthimā vātā, pacchimā vātā, uttarā vātā, dakkhiṇā vātā, sarajā
vātā, arajā vātā, sītā vātā, uṇhā vātā, parittā vātā, adhimattā
vātā, kāḷavātā, verambhavātā, pakkhavātā, supaṇṇāvātā, tālavaṇṭavātā,
vidhūpanavātā"ti 3- evaṃ vuttā ca bāhirā vāyodhātu veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva. 4-
Ettāvatā ca yvāyaṃ:-
         "vuttaṃ hi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena.
          Vuttā bhavanti sabbe, iti vutto lakkhaṇo hāro"ti.
     Evaṃ nettiyaṃ lakkhaṇo nāma hāro vutto, tassa vasena yasmā catūsu
bhūtesu gahitesu upādārūpaṃpi gahitameva bhavati, rūpalakkhaṇaṃ anatītattā. Yaṃ ca
@Footnote: 1 abhi. vibhaṅga. 35/175/97 dhātuvibhaṅga *2 pāli. bhasmāsannicayasantāpo, abhi.
@vibhaṅga. 35/175/98  3 abhi. vibhaṅga. 35/176/98 suttantabhājanīya
@4 cha.Ma. vuttanayamevāti
Bhūtopādārūpaṃ, so rūpakkhandho. Tasmā "assutavā puthujjano paṭhaviṃ āpaṃ tejaṃ
vāyaṃ maññatī"ti vadantena attato rūpaṃ samanupassatītipi vuttaṃ hoti. "paṭhaviyā
āpasmiṃ tejasmiṃ vāyasmiṃ maññatī"ti vadantena rūpasmiṃ attānaṃ samanupassatīti
vuttaṃ hoti. "paṭhavito āpato tejato vāyato maññatī"ti vadantena rūpato
añño attāti siddhattā rūpavantaṃ ca attānaṃ attani ca rūpaṃ samanupassatīti
vuttaṃ hoti. Evametā catasso rūpavatthukā sakkāyadiṭṭhimaññanā veditabbā.
Tattha ekā ucchedadiṭṭhi tisso sassatadiṭṭhiyoti dve diṭṭhiyo hontīti ayampi
ettha viseso veditabbo.
                          Bhūtavārādivaṇṇanā
     [3] Evaṃ rūpamukhena saṅkhāravatthukaṃ maññanaṃ vatvā idāni ye saṅkhāre
upādāya sattā paññāpiyanti, tesu sattesupi yasmā puthujjano maññanaṃ
karoti, tasmā te satte niddisanto bhūte bhūtato sañjānātīti ādimāha.
     Tatrāyaṃ bhūtasaddo pañcakkhandha amanussa dhātu vijjamāna khīṇāsavasattarukkhādīsu
dissati. "bhūtamidanti bhikkhave samanupassathā"tiādīsu *1- hi ayaṃ pañcasu khandhesu
dissati. "yānīdha bhūtāni samāgatānī"ti 2- ettha amanussesu. "cattāro kho
bhikkhu mahābhūtā hetū"ti 3- ettha catūsu dhātūsu. "bhūtasmiṃ pācittiyan"tiādīsu 4-
vijjamānesu. "yo ca kālaghaso bhūto"ti 5- ettha khīṇāsave. "sabbeva nikkhipissanti
bhūtā loke samussayan"ti 6- ettha sattesu. "bhūtagāmapātabyatāyā"ti 7- ettha
rukkhādīsu. Idha panāyaṃ sattesu vattati no ca kho avisesena. Cātummahārājikānaṃ
hi heṭṭhā sattā idha bhūtāti adhippetā.
     Tattha bhūte bhūtato sañjānātīti ādi vuttanayameva. Bhūte maññatīti
ādīsu pana tissopi maññanā yojetabbā. Kathaṃ? ayaṃ hi "so passati gahapatiṃ
@Footnote: *1 pāli. passathāti, Ma.mū. 12/401/358 mahātaṇhāsaṅkhayasutta  2 khu. su. 25/224/376
@ratanasutta  3 Ma. upari. 14/86/68 mahāpuṇṇamasutta. 4 vinaYu. mahāvi. 2/69/143
@bhūtārocanasikkhāpada   5 kh. jā. duka. 27/340/95 mūlapariyāyajātaka (syā)
@6 dī. mahā. 10/220/137 parinibbutakathā   7 vinaYu. mahāvi. 2/90/160
Vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgībhūtan"ti 1- vuttanayena
bhūte subhā sukhitāti gahetvā rajjati, disvāpi ne rajjati, sutvāpi ghāyitvāpi
sāyitvāpi phusitvāpi ñatvāpi evaṃ bhūtesu taṇhāmaññanāya maññati. "aho
vatāhaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyyan"tiādinā 2- vā pana nayena
appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati, evaṃpi bhūtesu taṇhāmaññanāya
maññati. Attano pana bhūtānañca sampattivipattiṃ nissāya attānaṃ vā seyyaṃ
dahati. Bhūtesu yaṅkiñci bhūtaṃ hīnaṃ attānaṃ vā hīnaṃ, yaṅkiñci bhūtaṃ seyyaṃ.
Attānaṃ vā bhūtañca 3- attanā sadisaṃ 3- dahati. Yathāha "idhekacco jātiyā
vā .pe. Aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṃ parehi sadisaṃ attānaṃ dahati,
aparakālaṃ attānaṃ seyyaṃ dahati, pare hīne dahati, yo evarūpo māno .pe.
Ayaṃ vuccati mānātimāno"ti. 4- Evaṃ bhūtesu mānamaññanāya maññati.
     Bhūte pana "niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā"ti vā "sabbe
sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā aviriyā
niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī"ti vā 5- maññamāno
diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ bhūte tīhi maññanāhi maññati.
     Kathaṃ bhūtesu maññati?  tesu tesu bhūtesu attano uppattiṃ sukhuppattiṃ
Vā ākaṅkhati. Evaṃ tāva taṇhāmaññanāya bhūtesu maññati. Bhūtesu vā uppattiṃ
ākaṅkhamāno dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti. Evaṃpi bhūtesu
taṇhāmaññanāya maññati. Bhūte pana samūhagāhena gahetvā tattha ekacce bhūte
seyyato dahati, ekacce sadisato vā hīnato vāti. Evaṃ bhūtesu mānamaññanāya
maññati. Tathā ekacce bhūte niccā dhuvāti maññati. Ekacce aniccā adhuvāti,
ahaṃpi bhūtesu aññatarosmīti maññati. Evaṃ bhūtesu diṭṭhimaññanāya maññatīti.
@Footnote: 1 aṅ. sattaka. 23/47/57 mahāyaññavagga (syā)
@2 dī. pāṭi. 11/377/227 saṅgītisutta
@3-3 cha.Ma. bhūtena, bhūtaṃ vā attanā sadisaṃ
@4 abhi. vibhaṅga. 35/880/434 khuddakavatthuvibhaṅga.
@5 dī.Sī. 9/168/54 makkhaligosālavāda
     Bhūtato maññatīti ettha pana saupakaraṇassa attano vā parassa vā
yato kutoci bhūtato uppattiṃ maññamāno bhūtato maññatīti veditabbo, ayamassa
diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ
mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Bhūte meti maññatīti
ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati. Sā cāyaṃ "mama puttā mama dhītā
mama ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā"ti evamādinā nayena mamāyato
pavattatīti veditabbā. Bhūte abhinandatīti etaṃ vuttanayameva. Apariññātaṃ tassāti
ettha pana ye saṅkhāre upādāya bhūtānaṃ paññatti, tesaṃ apariññātattā
bhūtā apariññātā hontīti veditabbā. Yojanā pana vuttanayeneva kātabbā.
     Evaṃ saṅkhepato saṅkhāravasena ca sattavasena ca maññanāvatthuṃ dassetvā
idāni bhūmivisesādinā bhedena vitthāratopi taṃ dassento deve devatoti
ādimāha. Tattha dibbanti pañcahi kāmaguṇehi attano vā iddhiyāti devā,
kīḷanti jotanti cāti attho. Te tividhā sammatidevā upapattidevā visuddhidevāti.
Sammatidevā nāma rājāno deviyo kumāRā. Upapattidevā nāma cātummahārājike
deve upādāya tatuttaridevā. Visuddhidevā nāma arahanto khīṇāsavā, idha
pana upapattidevā daṭṭhabbā no ca kho avisesena. Parinimmitavasavattidevaloke
māraṃ saparisaṃ ṭhapetvā sesā cha kāmāvacarā idha devāti adhippetā. Tattha
sabbā atthavaṇṇanā bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.
     Pajāpatinti ettha pana māro pajāpatīti veditabbo. Keci pana "tesaṃ tesaṃ
devānaṃ adhipatīnaṃ mahārājādīnaṃ etaṃ adhivacananti vadanti. Taṃ devagahaṇeneva
tesaṃ gahitattā ayuttanti mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ, māroyeva pana
sattasaṅkhātāya pajāya adhipatibhāvena idha pajāpatīti adhippeto. So kuhiṃ
vasatīti? paranimmitavasavattidevaloke. Tatra hi vasavattirājā rajjaṃ kāreti. Māro
ekasmiṃ padese attano parisāya issariyaṃ vattento rajjapaccante dāmarikarājaputto
viya vasatīti vadanti. Māragahaṇeneva cettha māraparisāyapi gahaṇaṃ veditabbaṃ.
Yojanānaye cettha pajāpatiṃ vaṇṇavantaṃ dīghāyukaṃ sukhabahulaṃ disvā vā sutvā vā
Rajjato taṇhāmaññanāya maññati. "aho vatāhaṃ pajāpatino sahabyataṃ
upapajjeyyan"ti ādinā vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahantopi
pajāpatiṃ taṇhāmaññanāya maññati. Pajāpatibhāvaṃ pana patto samāno ahamasmi
pajānaṃ issaro adhipatīti mānaṃ janento pajāpatiṃ mānamaññanāya maññati.
"pajāpati nicco dhuvo"ti vā "ucchijjissati vinassissatī"ti vā avaso abalo
aviriyo niyatisaṅgatibhāvapariṇato chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvetīti vā maññamāno
pana pajāpatiṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.
     Pajāpatisminti ettha panekā diṭṭhimaññanāva yujjati. Tassā evaṃ
pavatti veditabbā. Idhekacco "pajāpatismiṃ ye dhammā saṃvijjanti, sabbe te
niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā"ti maññati. Athavā pajāpatismiṃ natthi
pāpaṃ, na tasmiṃ pāpakāni kammāni upalabbhantī"ti 1- maññati.
     Pajāpatitoti ettha tissopi maññanā labbhanti. Kathaṃ? idhekacco
Saupakaraṇassa attano vā parassa vā pajāpatito uppattiṃ vā niggamanaṃ vā
maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite
vatthusmiṃ sinehaṃ mānaṃ ca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Pajāpatiṃ
meti pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati. Sā cāyaṃ "pajāpati mama satthā mama
sāmī"tiādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.
     Brahmaṃ brahmatoti ettha brūhito tehi tehi guṇavisesehīti brahmā.
Apica brahmāti mahābrahmāpi vuccati, tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi
seṭṭhampi. "sahasso brahmā dvisahasso brahmā"ti ādīsu 2- hi mahābrahmāti
brahmāti vuccati. "brahmāti kho bhikkhave tathāgatassevetaṃ adhivacanan"ti ettha
tathāgato.
@Footnote: 1 Sī. upalippantīti       2 Ma. upari. 14/165-6/149 saṅkhārūpapattisutta
              "tamonudo buddho samantacakkhu
               lokantagū sabbabhavātivatto
               anāsavo sabbadukkhappahīno
               saccavhayo brahmunā upāsito me"ti 1- ettha brāhmaṇo.
     "brahmāti mātāpitaro pubbācariyāti vuccare"ti 2- ettha mātāpitaro.
"brahmacakkaṃ pavattetī"ti 3- ettha seṭṭhaṃ. Idha pana paṭhamābhinibbatto kappāyuko
brahmā adhippeto. Taggahaṇeneva ca brahmapurohitabrahmapārisajjāpi gahitāti
veditabbā. Atthavaṇṇanā panettha pajāpativāre vuttanayeneva veditabbā.
     Ābhassaravāre daṇḍadīpikāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā
chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassaRā. Tesaṃ gahaṇena sabbāpi
dutiyajjhānabhūmi gahitā, ekatalavāsino eva cete sabbepi parittābhā appamāṇābhā
ābhassarāti veditabbā.
     Subhakiṇhavāre subhena okiṇṇā vikiṇṇā subhena sarīrappabhāvaṇṇena
ekaghanasuvaṇṇamañjusāya ṭhapitasampajjalitakañcanapiṇḍasassirikāti subhakiṇhā. Tesaṃ
gahaṇena sabbāpi tatiyajjhānabhūmi gahitā, ekatalavāsino eva cetepi sabbe
parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhāti veditabbā.
     Vehapphalavāre vipulaphalāti vehapphalā. Catutthajjhānabhūmibrahmāno vuccanti.
Atthanayayojanā pana imesu tīsupi vāresu bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.
     Abhibhūvāre abhibhavīti abhibhū. Kiṃ abhibhavi? cattāro khandhe arūpino.
Asaññibhavassetaṃ adhivacanaṃ. Asaññisattā devā vehapphalehi saddhiṃ ekatalāyeva
ekasmiṃ okāse yena iriyāpathena nibbattā, teneva yāvatāyukaṃ tiṭṭhanti
@Footnote: 1 khu. cūḷa. 30/580,584/286 (syā)
@2 khu. iti. 25/106/325, khu. jā. sattati. 28/162/66 soṇanandajātaka (syā)
@3 Ma. mū. 12/148/107, aṅ. pañcaka. 22/11/0 balavagga (syā)
Cittakammarūpasadisā hutvā. Te idha sabbepi abhibhūvacanena gahitā. Keci abhibhū
nāma sahasso brahmāti evamādinā nayena tattha tattha adhipatibrahmānaṃ
vaṇṇayanti. Brahmagahaṇeneva pana tassa gahitattā ayuttametanti veditabbaṃ.
Yojanānayo cettha abhibhū vaṇṇavā dīghāyukoti sutvā tattha chandarāgaṃ
uppādento abhibhuṃ taṇhāmaññanāya maññati. "aho vatāhaṃ abhibhuno sahabyataṃ
upapajjeyyan"ti ādinā vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ
paṇidahantopi abhibhuṃ taṇhāmaññanāya maññati. Attānaṃ hīnato vā abhibhuṃ
seyyato dahanto pana abhibhuṃ mānamaññanāya maññati. "abhibhū nicco dhuvo"ti
ādinā nayena parāmasanto abhibhuṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo. Sesaṃ
pajāpativāre vuttanayameva.
                     Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā
     [4] Evaṃ bhagavā paṭipāṭiyā devalokaṃ dassentopi abhibhūvacanena
asaññibhavaṃ dassetvā idāni yasmā ayaṃ vaṭṭakathā, suddhāvāsā ca vivaṭṭapakkhe
ṭhitā, anāgāmikhīṇāsavā eva hi devā. Yasmā vā katipayakappasahassāyukā te
devā. Buddhuppādakāleyeva honti. Buddhā pana asaṅkheyyepi kappe na uppajjanti,
tadā suññā sā bhūmi hoti. Rañño khandhāvāraṭṭhānaṃ viya buddhānaṃ suddhāvāsabhavo.
Teneva ca kāraṇena viñañāṇaṭṭhitivasenapi sattāvāsavasenapi na gahitā, sabbakālikā
pana imā maññanā. Tasmā tāsaṃ sadā vijjamānaṃ bhūmiṃ dassento suddhāvāse
atikkamitvā ākāsānañcāyatananti ādimāha. Tattha ākāsānañcāyatananti
tambhūmikā cattāro kusalavipākakiriyā khandhā. Te ca tatrūpapannāyeva daṭṭhabbā
bhavaparicchedakathā ayanti katvā. Esa nayo viññāṇañcāyatanādīsu. Atthayojanā
pana catūsupi etesu vāresu abhibhūvāre vuttanayeneva veditabbā. Mānamaññanā
cettha pajāpativāre vuttanayenāpi yujjati.
                         Diṭṭhsutavārādivaṇṇanā
     [5] Evaṃ bhūmivisesādinā bhedeneva vitthāratopi maññanāvatthuṃ dassetvā
idāni sabbaṃ maññanāvatthubhūtaṃ sakkāyapariyāpannaṃ tebhūmikadhammabhedaṃ diṭṭhādīhi
catūhi saṅgaṇhitvā dassento diṭṭhaṃ diṭṭhatoti ādimāha.
     Tattha diṭṭhanti maṃsacakkhunāpi diṭṭhaṃ. Dibbacakkhunāpi diṭṭhaṃ. Rūpāyatanassetaṃ
adhivacanaṃ. Tattha diṭṭhaṃ maññatīti tīhi maññanāhi maññati. Kathaṃ? rūpāyatanaṃ
subhasaññāya sukhasaññāya ca passanto tattha chandarāgaṃ janeti, taṃ assādeti
abhinandati. Vuttampi cetaṃ bhagavatā "itthīrūpe bhikkhave sattā rattā giddhā
gadhitā mucchitā ajjhopannā, te dīgharattaṃ socanti itthīrūpavasānugā"ti. 1-
Evaṃ diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya maññati. "iti me rūpaṃ siyā anāgatamaddhānanti
vā panettha nandiṃ samannāneti, rūpasampadaṃ vā ākaṅkhamāno dānaṃ detī"ti
vitthāro. Evaṃpi diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya maññati. Attano pana parassa ca
rūpasampattivipattiṃ nissāya mānaṃ janeti. "imināhaṃ seyyosmī"ti vā
"sadisosmī"ti vā "hīnosmī"ti vā 2- evaṃ diṭṭhaṃ mānamaññanāya maññati. Rūpāyatanaṃ pana
niccaṃ dhuvaṃ sassatanti maññati, attā attaniyanti maññati, maṅgale amaṅgalanti
mañañti, evaṃ diṭṭhaṃ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ diṭṭhaṃ tīhi maññanāhi
maññati. Kathaṃ diṭṭhasmiṃ maññati? rūpasmiṃ attānaṃ samanupassananayena maññanto
diṭṭhasmiṃ maññati. Yathā vā thane thaññaṃ. 3- Evaṃ rūpasmiṃ rāgādayoti maññantopi
diṭṭhasmiṃ maññati. Ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya
maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.
Evaṃ diṭṭhasmiṃ maññati. Sesaṃ paṭhavīvāre vuttanayeneva veditabbaṃ.
@Footnote: 1 aṅ. pañcaka. 22/55/77 nīvaraṇavagga (syā)  2 cha.Ma., i. vāti.  3 cha.Ma. dhane dhaññe.
     Sutanti maṃsasotenapi sutaṃ, dibbasotenapi sutaṃ, saddāyatanassetaṃ adhivacanaṃ.
     Mutanti mutvā munitvā ca gahitaṃ, āhacca upagantvāti attho. Indriyānaṃ
ārammaṇānañca aññamaññasaṃsilese viññātanti vuttaṃ hoti. Gandharasaphoṭṭhabbāyatanānaṃ
etaṃ adhivacanaṃ.
     Viññātanti manasā viññātaṃ, sesānaṃ sattannaṃ āyatanānañca etaṃ
adhivacanaṃ dhammārammaṇassa vā. Idha pana sakkāyapariyāpannameva labbhati. Vitthāro
panettha diṭṭhavāre vuttanayena veditabbo.
                         Ekattavārādivaṇṇanā
     [6] Evaṃ sabbaṃ sakkāyabhedaṃ diṭṭhādīhi catūhi dassetvā idāni tameva
samāpannakavārena asamāpannakavārena ca dvidhā dassento ekattaṃ nānattanti
ādimāha.
     Ekattanti. Iminā samāpannakavāraṃ dasseti. Nānattanti iminā
asamāpannakavāraṃ. Tesaṃ ayaṃ vacanattho, ekabhāvo ekattaṃ. Nānābhāvo nānattanti.
Yojaṇā panettha samāpannakavāraṃ catūhi khandhehi asamāpannakavārañca pañcahi
khandhehi bhinditvā "rūpaṃ attato samanupassatī"ti ādinā sāsananayena paṭhavīvārādīsu
vuttena ca aṭṭhakathānayena yathānurūpaṃ vīmaṃsitvā veditabbā. Keci pana ekattanti
ekattanayaṃ vadanti nānattanti nānattanayaṃ. Apare "ekattasaññī attā hoti
arogo parammaraṇā, nānattasaññī attā hotī"ti evaṃ diṭṭhābhinivesaṃ. Taṃ sabbaṃ
idhānadhippetattā 1- ayuttameva hoti.
     Evaṃ sabbaṃ sakkāyaṃ dvidhā dassetvā idāni tameva ekadhā sampiṇḍitvā
dassento sabbaṃ sabbatoti ādimāha. Yojanānayo panettha sabbaṃ assādento
sabbaṃ taṇhāmaññanāya maññati. "mayā ete sattā nimmitā"ti ādinā
nayena attanā nimmitaṃ maññanto sabbaṃ mānamaññanāya maññati. "sabbaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. idha nādhippetattā
Pubbe katakammahetu, sabbaṃ issaranimmānahetu, sabbaṃ ahetu appaccayā, sabbaṃ
atthi, sabbaṃ natthī"tiādinā nayena maññanto sabbaṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti
veditabbo. Kathaṃ sabbasmiṃ maññati?  idhekacco evaṃdiṭṭhiko hoti "mahā me
attā"ti. So sabbaṃ lokasannivāsantassokāsabhāvena parikappetvā so kho
pana me ayaṃ attā sabbasminti maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva
panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi
veditabbā. Sesaṃ paṭhavīvāre vuttanayeneva veditabbaṃ.
     Evaṃ sabbaṃ sakkāyaṃ ekattaṃ dassetvā idāni aparenapi nayena taṃ ekadhā
dassento nibbānaṃ nibbānatoti ādimāha. Tattha nibbānanti "yato kho bho
ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā
kho bho ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī"tiādinā nayena
pañcadhā āgataṃ paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ veditabbaṃ. Tattha nibbānaṃ assādento
taṇhāmaññanāya maññatīti veditabbo. Tena nibbānena 1- "ahamasmi
nibbānappatto"ti mānaṃ janento mānamaññanāya maññati. Anibbānaṃyeva samānaṃ
taṃ nibbānato 2- nibbānaṃ assādato ca gaṇhanto 2- diṭṭhimaññanāya maññatīti
veditabbo.
     Nibbānato pana aññaṃ attānaṃ gahetvā so kho pana me ayaṃ attā
imasmiṃ nibbāneti maññanto nibbānasmiṃ maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā.
Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato
taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Esa nayo nibbānato maññanāyapi. Tatrāpi hi
nibbānato aññaṃ attānaṃ gahetvā "idaṃ nibbānaṃ, ayaṃ attā, so kho pana
me ayaṃ attā ito nibbānato añño"ti maññanto nibbānato maññati,
ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ
uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. "aho sukhaṃ mama nibbānan"ti
maññanto pana nibbānaṃ meti maññatīti veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva.
Ayampanettha anusaṅgīti. 3-
@Footnote: 1 ka. mānena.   2-2 cha.Ma. nibbānato niccādito ca gaṇhanto  3 cha.Ma., i. anugīti.
          Yādiso esa sakkāyo            tathā naṃ avijānato
          puthujjanassa sakkāye              jāyanti sabbamaññanā.
          Jeguccho bhiddarūpoyaṃ 1-           dukkho apariṇāyako
          tampaccanīkato bālo              gaṇhaṃ gaṇhāti maññanā.
          Subhato sukhato ceva               sakkāyaṃ anupassato
          salabhasseva aggimhi               hoti taṇhāya maññanā.
          Niccasaññaṃ adhiṭṭhāya               sampattiṃ tassa passato
          gūthāni sāva gūthasmiṃ 2-            hoti mānena maññanā.
          Attā attaniyoveti 3-           passato naṃ abuddhino
          ādāse viya bimbassa 4-          diṭṭhiyā hoti maññanā.
          Maññanāti ca nāmetaṃ              sukhumaṃ mārabandhanaṃ
          sithilaṃ duppamuñcañca                yena bandho 5- puthujjano.
          Bahuṃ vipphandamānopi               sakkāyannātivattati
          samussitaṃ daḷhatthambhaṃ               sāva saddalabandhano. 6-
          Seso sakkāyamallīno 7-          jātiyā ca jarāya ca
          rogādīhi ca dukkhehi              niccaṃ haññati bāliso. 8-
          Taṃ vo vadāmi bhaddaṃ vo 9-         sakkāyaṃ anupassatha
          asātato asubhato                bhedatotha 10- anattato.
          Eso sabhāvo hetassa 11-        passaṃ evamimaṃ budho
          pahāya maññanā sabbā             sabbadukkhā pamuccatīti.
                Puthujjanavasena catuvīsatipabbā 12- paṭhamanayakathā
                             niṭṭhitā.
                        -----------------
@Footnote: 1 cha.Ma. bhiduro cāyaṃ   2 cha.Ma. gūthādī viya gūthasmiṃ   3 cha.Ma. attaniyo meti
@4 cha.Ma. bondissa, Sī. bandhassa.  5 cha.Ma., i. baddho, evamuparipi
@6 cha.Ma., i. gaddulabandhano.  7 cha.Ma., i. sa'so sakkāyamalīno  8 cha.Ma. bāḷhaso.
@9 cha.Ma. bhaddante  10 cha.Ma. bhedato ca   11 Ma. so tassa.  12 Ma. catuvīsatisabbā.
                        Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā
     [7] Evaṃ bhagavā paṭhavīādīsu vatthūsu sabbasakkāyadhammamūlabhūtaṃ puthujjanassa
pavattiṃ dassetvā idāni tesveva vatthūsu sekhassa pavattiṃ dassento yopi
so bhikkhave bhikkhu sekhoti ādimāha. Tattha yoti uddesavacanaṃ. Soti niddesavacanaṃ.
Pikāro sampiṇḍanattho ayampi dhammo aniyatoti ādīsu viya. Tena ca
ārammaṇasabhāgena puggalaṃ sampiṇḍeti no puggalasabhāgena, heṭṭhato hi puggalā
diṭṭhivipannā, idha diṭṭhisampannā, na tesaṃ sabhāgatā atthi. Ārammaṇaṃ pana
heṭṭhā puggalānaṃpi tatheva, imesaṃpi tadevāti. Tena vuttaṃ "ārammaṇasabhāgena
puggalaṃ sampiṇḍeti no puggalasabhāgenā"ti. Yopi soti iminā pana sakalena
vacanena idāni vattabbaṃ sekhaṃ dassetīti veditabbo. Bhikkhave bhikkhūti idaṃ
vuttanayameva.
     Sekhoti 1- kenaṭṭhena sekho? sekhadhammapaṭilābhato sekho. Vuttañhetaṃ
"kittāvatā nu kho bhante sekho *- hotīti, idha bhikkhave bhikakhu sekhāya sammādiṭṭhiyā
samannāgato hoti .pe. Sekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti, ettāvatā
kho bhikkhu sekho hotī"ti. 2- Apica sikkhatītipi sekho. Vuttañhetaṃ "sikkhatīti kho
bhikkhu tasmā sekhoti vuccati, kiñca sikkhati? adhisīlaṃpi sikkhati, adhicittaṃpi
sikkhati, adhipaññaṃpi sikkhati, sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekhoti vuccatī"ti 3-
     yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrikārī sīlasampanno indriyesu
guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ
bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati "ajja vā sve vā aññataraṃ
sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī"ti. Sopi vuccati sikkhatīti sekho. 4- Imasmiṃ panatthe
paṭivedhappattova sekho adhippeto, no puthujjano.
@Footnote: 1 cha.Ma. sekkho. evamuparipi     *2 pāli sekkho evamuparipi, saṃ.
@mahā. 19/13/11 sekkhasutta  3 aṅ. tika. 20/86/225 sekkhasutta   4 cha.Ma. sekkhoti
     Appattaṃ mānasaṃ etenāti appattamānaso. Mānasanti rāgopi cittaṃpi
arahattaṃpi. "antalikkhacaro pāso, yvāyañcarati mānaso"ti 1- ettha hi rāgo
mānasaṃ. "cittaṃ mano mānasan"ti 2- ettha cittaṃ. "appattamānaso sekho, kālaṃ
kayirā janesutā"ti 3- ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ. Tena
appattārahattoti vuttaṃ hoti.
     Anuttaranti seṭṭhaṃ, asadisanti attho. Catūhi yogehi khemaṃ anupaddutanti 4-
yogakkhemaṃ. Arahattameva adhippetaṃ. Patthayamānoti dve patthanā taṇhāpatthanā
ca chandapatthanā ca.
              "patthayamānassa hi jappitāni,
               pavedhitaṃ vāpi pakappitesū"ti 5-
     ettha taṇhāpatthanā.
         "../../bdpicture/chinnaṃ pāpimato sotaṃ          viddhastaṃ vinaḷīkataṃ
          pāmujjabahulā hotha           khemaṃ patthetha 6- bhikkhavo"ti. 7-
     Ettha kattukamyatā kusalacchandapatthanā. Ayameva idhādhippetā. Tena
patthayamānoti taṃ yogakkhemaṃ kattukāmo 8- adhigantukāmo tanninno tappoṇo
tappabbhāroti veditabbo. Viharatīti aññaṃ iriyāpathadukkhaṃ aññena iriyāpathena
vicchinditvā aparipatantaṃ kāyaṃ harati. Athavā "sabbe saṅkhārā aniccāti
adhimuccanto saddhāya viharatī"ti ādināpi niddesanayenettha attho daṭṭhabbo.
     Paṭhaviṃ paṭhvito abhijānātīti paṭhaviṃ paṭhavībhāgena abhijānāti, na puthujjano
viya sabbākāraviparītāya saññāya jānāti. 9- Apica kho abhivisiṭṭhena ñāṇena
jānāti. Evaṃ paṭhavīti etaṃ paṭhavībhāvaṃ adhimuccantoyeva 10- naṃ aniccātipi
@Footnote: 1 vinaYu. mahā. 4/33/28 mārakathā, saṃ. sagā. 15/151/135 mānasasutta
@2 abhi. saṅgaṇi. 34/63,65,68/32-3   3 saṃ. sagā. 15/159/146 godhikasutta
@4 cha.Ma. ananuyuttanti   5 khu.su. 25/909/511 mahāviyūhasutta   6 cha.Ma. Sī. pattattha
@7 Ma.mū. 12/352/315 cūḷagopālasutta  8 cha.Ma., i. pattukāmo.
@9 cha.Ma., i. sañjānāti.  10 ka. paṭhavīti evaṃ paṭhavībhāgaṃ amuñcantoyeva....
Dukkhātipi anattātipi evaṃ abhijānātīti vuttaṃ hoti. Evañca naṃ abhiñatvā
paṭhaviṃ māmaññī. 1- Kiṃ vuttaṃ hoti. Maññatīti maññī. Ayaṃ pana maññī ca na
maññī ca na vattabboti. Etasmiṃ hi atthe idaṃ padaṃ nipātetvā vuttanti
veditabbaṃ. Ko panettha adhippāyoti. Vuccate puthujjano tāva sabbamaññanānaṃ
appahīnattā maññatīti vutto. Khīṇāsavo pahīnattā na maññati. 2- Sekhassa pana
diṭṭhimaññanā pahīnā, itarāpi tanubhāvaṃ gatā, tena so maññatītipi na
vattabbo puthujjano viya, na maññatītipi na vattabbo khīṇāsavo viyāti.
     Pariññeyyaṃ tassāti sekhassa 3- taṃ maññanāvatthu okkantaniyāmattā
sambodhiparāyanattā ca tīhi pariññāhi pariñañeyyaṃ, apariññeyyaṃ apariññātabbaṃ
na hoti puthujanassa viya, nopi pariññātaṃ khīṇāsavassa viya. Sesaṃ sabbattha
vuttanayameva.
                     Sekhavasena dutiyanayakathā niṭṭhitā.
                           ----------
                      Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
     [8] Evaṃ paṭhavīādīsu vatthūsu sekhassa pavattiṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa
dassento yopi so bhikkhave bhikkhu arahanti ādimāha.
     Tattha sopīti pisaddo sampiṇḍanattho. Tena idha ubhayasabhāgatāpi labbhati. 4-
Sekho hi khīṇāsavena ariyapuggalattā sabhāgo, tena puggalasabhāgatā labbhati,
ārammaṇasabhāgatā pana vuttanayā eva. Arahanti ārakakileso, dūrakileso
pahīnakilesoti attho. Vuttañhetaṃ bhagavatā "kathañca bhikkhave bhikkhu *- arahaṃ hoti?
ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobbhavikā sadarā
dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho bhikkhave bhikkhu *- arahaṃ hotī"ti. 5-
@Footnote: 1 cha.Ma., i. mā maññīti vuttaṃ hoti.   2 cha.Ma. na maññatīti.
@3 cha.Ma. i. tassa sekkhassa.  4 cha.Ma. labbhatīti dasseti.
@5 Ma.mū. 12/434/381 mahāassapurasutta * pāli. arahā (syā)
Khīṇāsavoti cattāro āsavā kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo,
ime cattāro āsavā arahato khīṇā pahīnā samucchinnā paṭippassaddhā,
abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, tena vuccati khīṇāsavoti.
     Vusitavāti garusaṃvāsepi ariyamaggasaṃvāsepi dasasu ariyavāsesupi vasi parivasi
vuttho parivuttho, so vutthavāso ciṇṇacaraṇoti vusitavā. Katakaraṇīyoti
puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekhā catūhi maggehi karaṇīyaṃ karonti nāma,
khīṇāsavassa sabbakaraṇīyāni katāni pariyositāni, natthi tassa uttariṃ karaṇīyaṃ
dukkhakkhayādhigamāyāti katakaraṇīyo. Vuttampi hetaṃ:-
         "tassa sammā vimuttassa     santacittassa bhikkhuno
          katassa paṭicayo natthi      karaṇīyaṃ na vijjatī"ti. 1-
     Ohitabhāroti tayo bhārā khandhabhāro kilesabhāro abhisaṅkhārabhāro,
tassime tayo bhārā ohitā voropitā nikkhittā pātitāti tena vuccati
ohitabhāroti. Anuppattasadatthoti anuppatto sadatthaṃ, sakatthanti vuttaṃ hoti.
Kakārassāyaṃ dakāro kato, sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi
attūpanibandhanaṭṭhena attānaṃ avijjamānaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano attho
sakatthoti vuccati.
     Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti bhavasaṃyojanānīti dasa saṃyojanāni kāmarāgasaṃyojanaṃ
paṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyasaṃyojanaṃ
avijjāsaṃyojanaṃ. Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti, bhavābhavena 2-
saṃyojanti, tasmā "bhavasaṃyojanānī"ti vuccanti. Imāni bhavasaṃyojanāni arahato
parikkhīṇāni pahīnāni ñāṇagginā daḍḍhāni, tena vuccati "parikkhīṇabhavasaṃyojano"ti.
Sammadaññā vimuttoti ettha sammadaññāti sammā aññā. Kiṃ vuttaṃ hoti:-
khandhānaṃ khandhaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ dhātvaṭṭhaṃ, dukkhassa pīḷanaṭṭhaṃ,
samudayassa pabhavaṭṭhaṃ, nirodhassa santaṭṭhaṃ, maggassa dassanaṭṭhaṃ, sabbe saṅkhārā
@Footnote: 1 khu. thera. terasaka. 26/642/361 soṇakoḷivisa...  2 cha.Ma., i. bhavaṃ vā bhavena.
Aniccāti evamādibhedaṃ sammā yathābhūtaṃ aññāya jānitvā tīrayitvā tulayitvā
vibhāvetvā vibhūtaṃ katvāti.
     Vimuttoti dve vimuttiyo cittassa ca vimutti nibbānañca. Arahā
sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyāpi vimutto. Nibbānaṃ
adhimuttattā nibbānepi vimutto. Tena vuccati "sammadaññā vimutto"ti.
Pariññātantassāti arahato taṃ maññanāvatthu tīhi pariññāhi pariññātaṃ. Tasmā so taṃ
vatthuṃ na maññati, taṃ vā maññanaṃ na maññatīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva.
     Nibbānavāre pana khayā rāgassātiādayo tayo vārā vuttā. Te
paṭhavīvārādīsupi vitthāretabbā. Ayañhi pariññātavāro nibbānavārepi
vitthāretabbo. Vitthārentena ca pariññātantassāti sabbapadehi yojetvā puna
khayā rāgassa vītarāgattāti yojetabbo. 1- Esa nayo itaresu. Desanā pana
ekattha vuttaṃ sabbattha vuttameva hotīti saṅkhittā.
     [9] Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha ca yasmā bāhirako kāmesu
vītarāgo, na khayā rāgassa vītarāgo. Arahā pana khayāeva, tasmā vuttaṃ "khayā
rāgassa vītarāgattā"ti. Esa nayo dosamohesupi. Yathā ca "pariññātaṃ tassāti
vadāmī"ti vuttepi pariññātattā so taṃ vatthuṃ taṃ vā maññanaṃ na maññatīti attho
hoti, evamidhāpi vītarāgattā so taṃ vatthuṃ taṃ vā maññanaṃ na maññatīti daṭṭhabbo.
     [10] Ettha ca pariññātaṃ tassāti ayaṃ vāro maggabhāvanāpāripūridassanatthaṃ
vutto. Itare phalasacchikiriyāpāripūridassanatthanti daṭṭhabbā. Dvīhi
vā kāraṇehi arahā maññati vatthussa ca pariññātattā akusalamūlānañca
samucchinnattā. Tenassa pariññāvārena vatthupariññaṃ 2- dīpeti, itarehi
akusalamūlasamucchedanti. Tattha pacchimesu tīsu vāresu ayaṃ viseso veditabbo. Tīsu
hi vāresu rāge ādīnavaṃ disvā dukkhānupassī viharanto appaṇihitavimokkhena
vimutto khayā rāgassa vītarāgo hoti. Dose ādīnavaṃ disvā aniccānupassī
@Footnote: 1 cha.Ma. yojetabbaṃ.   2 cha.Ma. tenassa pariññātavārena vatthuno vagthupariññaṃ dīpeti
Viharanto animittavimokkhena vimutto khayā dosassa vītadoso hoti. Mohe
ādīnavaṃ disvā anattānupassī viharanto suññatavimokkhena vimutto khayā
mohassa vītamoho hoti.
     Evaṃ sante na eko tīhi vimokkhehi vimuccatīti dve vārā na
vattabbā siyunti ce, taṃ na kasmā? aniyamitattā. Aniyamena hi vuttaṃ "yopi
so bhikkhave bhikkhu arahan"ti, na pana vuttaṃ appaṇihitavimokkhena vā vimutto,
itarena vāti. Tasmā yaṃ arahato yujjati, taṃ sabbaṃ vattabbamevāti.
     [11] Avisesena vā yo koci arahā samānepi 1- rāgādikhaye
vipariṇāmadukkhassa pariññātattā khayā rāgassa vītarāgoti vuccati, dukkhadukkhassa
pariññātattā khayā dosassa vītadosoti. Saṅkhāradukkhassa pariññātattā khayā
mohassa vītamohoti. Iṭṭhārammaṇassa vā pariññātattā khayā rāgassa vītarāgo.
Aniṭṭhārammaṇassa pariññātattā khayā dosassa vītadoso. Majjhattārammaṇassa
pariññātattā khayā mohassa vītamoho. Sukhāya vā vedanāya rāgānusayassa
samucchinnattā khayā rāgassa vītarāgo. Itarāsu paṭighamohānusayānaṃ samucchinnattā
vītadoso vītamoho cāti tasmā taṃ visesaṃ dassento āha "khayā rāgassa
vītarāgattā .pe. Khayā mohassa vītamohattā"ti.
                  Khīṇāsavavasena tatiyacatutthapañcamachaṭṭhanayakathā
                             niṭṭhitā.
                        ----------------
                       Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā
     [12] Evaṃ paṭhavīādīsu vatthūsu khīṇāsavassa pavattiṃ dassetvā idāni
attano pavattiṃ dassento tathāgatopi bhikkhaveti ādimāha.
@Footnote: 1 Sī. samānopi.
     Tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato 1- tathā āgatoti tathāgato,
tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato
abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato, tathākāritāya
tathāgato, abhibhavaṭṭhena tathāgatoti.
     Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato. Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā
purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā hi vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī
bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakkusandho 2- bhagavā, yathā konāgamano
bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgatoti. Kiṃ vuttaṃ hoti. Yena abhinīhārena ete
bhagavanto āgatā, teneva amhākaṃpi bhagavā āgato.
     Athavā yathā vipassī bhagavā .pe. Yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ
pūretvā sīlanekkhammapaññāviriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā
imā dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo
pūretvā aṅgapariccāgaṃ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti 3- ime pañca
mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā
buddhacariyāya koṭiṃ patvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato.
     Yathā ca vipassī bhagavā .pe. Kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne
sammappadhāne iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ
aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā bhagavāpi āgato. 4-
              Yatheva lokamhi vipassiādayo
              sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā
              tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato
              tathāgato vuccati tena cakkhumāti.
@Footnote: 1 cha.Ma. tathāgatoti vuccati.   2 cha.Ma. kakusandho   3 pañcime mahāpariccāgā
@katthaci evaṃ  āgatā aṅgadhanaputtadārajīvitapariccāgāti, ṭīkāyampana
@aṅganayanadhanarajjaputtadārapariccāgāti. 4 cha.Ma.,i. tathā amhākaṃ bhagavāpi
@āgatoti tathāgato
Evaṃ tathā āgatoti tathāgato. (1)
     Kathaṃ tathā gatoti tathāgato. Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato .pe.
Kassapo bhagavā gato. Kathañca so gato, so hi sampatijātova samehi pādehi
paṭhaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha:- sampatijāto
ānanda bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarenābhimukho sattapadavītihārena
gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbāva disā anuviloketi,
āsabhiñca vācaṃ bhāsati "aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi
lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo"ti. 1-
     Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ
pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi, idamassa
caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa
pubbanimittaṃ. Sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa. "suvaṇṇadaṇḍā
vītipatanti cāmarā" 2- ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmathanassa.
Setacchattadhāraṇaṃ arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa. Sabbadisāsu vilokanaṃ
sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa.  āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkap-
pavattanassa pubbanimittaṃ. Tathā ayaṃ bhagavāpi gato. Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi
avitathaṃ tesaññeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Tenāhu porāṇā:-
              "muhuttajātova gavampatī yathā
               samehi pādehi phusī vasundharaṃ
               so vikkami satta padāni gotamo
               setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.
               Gantvāna so satta padāni gotamo
               disā vilokesi samā samantato
               aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayī
               sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito"ti.
@Footnote: 1 Ma. upari. 14/207/173 acchariyabbhūtadhammasutta  2 khu. su. 25/693/470 nālakasutta
Evaṃ tathā gatoti tathāgato.
     Athavā "yathā vipassī bhagavā .pe. Yathā kassapo bhagavā, ayaṃpi bhagavā
tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato. Abyāpādena byāpādaṃ ālokasaññāya
thīnamiddhaṃ avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya gato,
ñāṇena avijjaṃ padāletvā gato, pāmujjena aratiṃ vinodetvā paṭhamajjhānena
nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā dutiyajjhānena vitakkavicāradhūmaṃ upasametvā tatiyajjhānena
pītiṃ virājetvā catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya ākāsānañcāyatanasamāpattiyā
rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā viññānañcāyatanasamāpattiyā
ākāsānañcāyatanasaññaṃ ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññānañcāyatanasaññaṃ
nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato.
     Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ,
anattānupassanāya attasaññaṃ, nibbidānupassanāya nandiṃ, virāgānupassanāya
rāgaṃ, nirodhānupassanāya samudayaṃ, upasamānupassanāya ādānaṃ, khayānupassanāya
ghanasaññaṃ, vayānupassanāya āyūhanaṃ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ,
animittānupassanāya nimittasaññaṃ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ, suññatānupassanāya
abhinivesaṃ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ, yathābhūtañāṇadassanena
sammohābhinivesaṃ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ, paṭisaṅkhānupassanāya
appaṭisaṅkhaṃ, vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe
kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena
anusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā
gato. Evaṃpi tathā gatoti tathāgato. (2)
     Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. Paṭhavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ
avitathaṃ. Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ. Tejodhātuyā uṇhalakkhaṇaṃ. Vāyodhātuyā
vitthambhanalakkhaṇaṃ. Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ, viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.
     Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ.
Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.
     Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ. Pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ.
Sukhassa sātalakkhaṇaṃ. Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ.
     Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ. Viriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ.
Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Paññindriyassa
pajānanalakkhaṇaṃ.
     Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ. Viriyabalassa kosajje. Satibalassa
muṭṭhasacce. Samādhibalassa uddhacce. Paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.
     Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgassa
pavicayalakkhaṇaṃ. Viriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ. Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ.
Passaddhisambojjhaṅgassa upasamalakkhaṇaṃ. Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ.
Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.
     Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ. Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ.
Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ. Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāājīvassa
vodānalakkhaṇaṃ. Sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ. Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ.
Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.
     Avijjāya añāṇalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ. Viññāṇassa
vijānanalakkhaṇaṃ. Nāmassa namanalakkhaṇaṃ. Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Saḷāyatanassa
āyatanalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Taṇhāya
hetulakkhaṇaṃ. Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ. Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ. Jātiyā
nibbattilakkhaṇaṃ. Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ. Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.
     Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ. Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ. Satipaṭṭhānānaṃ
upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammappadhānānaṃ padahaṇalakkhaṇaṃ. Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ.
Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ. Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ. Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ.
Maggassa hetulakkhaṇaṃ.
     Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ. Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ.
Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ. Yuganandhānaṃ 1- anativattanalakkhaṇaṃ.
     Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ. Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ. Diṭṭhivisuddhiyā
dassanalakkhaṇaṃ.
     Khaye ñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ. Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ.
Chandassa mūlalakkhaṇaṃ. Manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ.
Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ. Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ satiyā adhipateyyalakkhaṇaṃ.
Paññāya tatuttarilakkhaṇaṃ. Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ. Amatogadhassa nibbānassa
pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitthaṃ. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirujjhitvā
patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. (3)
     Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. Tathadhammā nāma
cattāri ariyasaccāni. Yathāha:- "cattārimāni bhikkhave tathāni avitathāni
anaññathāni, katamāni cattāri? `idaṃ dukkhan'ti bhikkhave tathametaṃ avitathametaṃ
anaññathametan"ti 2- vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ
abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambodhattho hi ettha gatasaddo. Apica
jarāmaraṇassa jātippaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho .pe.
Saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho. Tathā
avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho. Saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho .pe.
Jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā
abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā. Tathāgatoti vuccati. Evaṃ
tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. (4)
@Footnote: 1 cha.Ma. yuganaddhānaṃ        2 saṃ. mahā. 19/1090/375 tathasutta
     Kathaṃ tathadassitāya tathāgato. Bhagavā yaṃ sadevake loke .p. Sadevamanussāya
aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchantaṃ
rūpārammaṇaṃ nāma atthi. Taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā ca
passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena
vā "katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya
vaṇṇanibhaṃ *- sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan"ti 1- ādinā nayena anekehi
nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti,
vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu. Vuttaṃ
hetaṃ bhagavatā "yaṃ bhikkhave sadevakassa lokassa .pe. Sadevamanussāya diṭṭhaṃ
sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi, tamahaṃ
abhiññāsiṃ, **- taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgate 2- na upaṭṭhāsī"ti. 3- Evaṃ
tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassiatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo. (5)
     Kathaṃ tathāvāditāya tathāgato. Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke
nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho,
yañca rattiṃ yamakasālānaṃ antare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi,
etthantare pañcacattāḷīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi
pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ .pe. Vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca
byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ
dosamohamadanimmadanaṃ, natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbantaṃ ekamuddikāya
lañcitaṃ viya ekanāḷiyā mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti avitataṃ. Tenāha
"yañceva rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ
anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, etasmiṃ antare bhāsati lapati
niddisati, sabbantaṃ tatheva hoti na aññathā, tasmā `tathāgato'ti vuccatī"ti. 4-
Gadaattho hi ettha gatasaddo. Evaṃ tathāvāditāya tathāgato. Apica āgadanamāgado,
@Footnote: 1 abhi. saṅgaṇi. 34/616 ādi/188 rūpakaṇḍa * pāli. vaṇṇanibhā  2 cha.Ma. i. tathāgato
@3 aṅ. catukka. 21/24/29 kāḷakārāmasutta ** pāli. abbhaññāsiṃ
@4 aṅ. catukka. 21/23/28  lokasutta
Vacananti attho. Tathā 1- aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā
tathāgatoti evaṃ cetasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā. (6)
     Kathaṃ tathākāritāya tathāgato. Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi
kāyassapi vācā. Tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti.
Evambhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gatoti 2- attho. Yathā ca kāyo
vācāpi tathā gatāti 3- tathāgato. Tenāha "yathāvādī bhikkhave tathāgato tathākārī,
yathākārī tathāvādī, iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī, tasmā `tathāgato'ti
vuccatī"ti. 4- Evaṃ tathākāritāya tathāgato. (7)
     Kathaṃ abhibhavaṭṭhena tathāgato. Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā
tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi
vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi,
atulo appameyyo anuttaro rājarājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ
atibrahmā. Tenāha "sadevake bhikkhave loke .pe. Sadevamanussāya tathāgato
abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā `tathāgato'ti vuccatī"ti. 5-
     Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā. Agado viya agado. Ko panesa?
desanāvilāso ceva puññamayo 6- ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena
sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane
tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññamayo 6- ca agado assāti dakārassa
takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato. (8)
     Apica tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato
atīto patto paṭipannoti attho. Tattha sakalaṃ lokaṃ tīraṇapariññāya tathāya
gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti
@Footnote: 1 cha.Ma., i. tatho  2 cha.Ma., i. tathā gato pavattoti   3 cha.Ma., i. tathā gatā pavattāti.
@4 aṅ. catukka. 21/23/28    5 aṅ. catukka. 21/23/28 lokasutta
@6-6 katthaci puñañussayotipi dissati, taṃ puñuñamayo yathā dānamayaṃ iti ṭīkāya na sameti.
Tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāto. Lokanirodhagāminiṃ
paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā "loko bhikkhave
tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto, lokasamudayo bhikkhave
tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno, lokanirodho bhikkhave
tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato, lokanirodhagāminī
paṭipadā bhikkhave tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa
bhāvitā, yaṃ bhikkhave sadevakassa lokassa .pe. Sabbantaṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ,
tasmā `tathāgato'ti vuccatī"ti. 1- Tassa evaṃpi attho veditabbo. Idaṃpi ca
tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattakameva. Sabbākārena pana tathāgatova
tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.
     Arahaṃ sammāsambuddhoti padadvaye pana ārakattā arīnaṃ ārānañca
hatattā paccayādīnañca arahattā pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi
arahanti veditabbo.
     Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā pana sammāsambuddhoti ayamettha
saṅkhepo, vitthārato panetaṃ padadvayaṃ visuddhimagge buddhānussativaṇṇanāyaṃ
pakāsitaṃ.
     Pariññātantaṃ tathāgatassāti ettha pana etaṃ maññanāvatthu pariññātaṃ
tathāgatassātipi attho veditabbo. Pariññātantaṃ nāma pariññātavāraṃ pariñātāvasānaṃ
anavasesato pariññātanti vuttaṃ hoti. Buddhānañhi sāvakehi saddhiṃ kiñcāpi
tena tena maggena kilesappahāne viseso natthi, pariññāya pana atthi. Sāvakā
hi catunnaṃ dhātūnaṃ ekadesameva sammasitvā nibbānaṃ pāpuṇanti, buddhānaṃ pana
anuppamāṇaṃpi saṅkhāragataṃ ñāṇena adiṭṭhamatulitaṃ atīritamasacchikataṃ natthi.
@Footnote: 1 aṅ. catukka. 21/23/27-8 lokasutta.
                       Tathāgatavāraaṭṭhamanayavaṇṇanā
     [13] Yo 1- cāyaṃ nibbānavāro nandi dukkhassa mūlanti ādivāro
vutto paṭhavīvārādīsupi vitthāretabbo. 1- 2- Ayaṃ pariññātavāro vitthārentena ca
pariññātantaṃ tathāgatassāti sabbapadehi yojetabbo puna nandi dukkhassa
mūlanti ādi yojetabbaṃ. Desanā pana ettha vatthu sabbattha vuttameva hotīti
saṅkhittā. 2- Nandi 3- dukkhassa mūlanti ādīsu ca nandīti purimā taṇhā.
Dukkhanti pañcakkhandhā. Mūlanti ādi. Iti viditvāti taṃ purimabhavanandiṃ "imassa
dukkhassa mūlan"ti evaṃ jānitvā. Bhavāti kammabhavato. Jātīti vipākakhandhā. Te hi
yasmā jāyanti, tasmā "jātī"ti vuttā. Jātisīsena vā ayaṃ desanā. Evaṃpi "iti
viditvā"ti iminā yojetabbaṃ. Ayañhi ettha attho "kammabhavato upapattibhavo
hotīti evañca jānitvā"ti. Bhūtassāti sattassa. Jarāmaraṇanti jarāmaraṇañca.
Evaṃ vuttaṃ hoti:- tena upapattibhavena bhūtassa sattassa khandhānaṃ jarāmaraṇaṃ
hotīti evañca jānitvāti.
     Ettāvatā yaṃ bodhirukkhamūle aparājitapallaṅkena nisinno sammasitvā
sabbaññutaṃ patto, tassa paṭiccasamuppādassa paṭivedhā maññanānaṃ abhāvakāraṇaṃ
dassento catusaṅkhepantisandhiṃ tiyaddhaṃ vīsatākāraṃ tameva paṭiccasamuppādaṃ dasseti.
     Kathaṃ pana ettāvatā esa sabbo dassito hotīti. Ettha hi nandīti
ayameko saṅkhePo. Dukkhassāti vacanato dukkhaṃ dutiyo, bhavā jātīti vacanato
bhavo tatiyo, jātijarāmaraṇaṃ catuttho. Evaṃ ettāvatā cattāro saṅkhepā
veditabbā, koṭṭhāsāti attho. Taṇhādukkhānaṃ pana antaraṃ eko sandhi,
dukkhassa ca bhavassa ca antaraṃ dutiyo, bhavassa ca jātiyā ca antaraṃ tatiyo,
evaṃ catunnaṃ aṅgulīnaṃ antarasadisā catusaṅkhepantarā tayo sandhī veditabbā.
@Footnote: 1-1 cha.Ma., i. yo cāyaṃ .pe. vitthāretabboti pāṭhā na dissanti.
@2-2 cha.Ma., i. ayaṃ pariññātavāro .pe. saṅkhittāti ime pāṭhā na dissanti.
@3 cha.Ma. i. nandī
     Tattha nandīti atīto addhā, jātijarāmaraṇaṃ anāgato addhā, dukkhañca
bhavo ca paccuppanano addhāti evaṃ tayo addhā veditabbā. Atīte pana
pañcasu ākāresu nandivacanena taṇhā ekā āgatā, tāya anāgatāyapi
avijjāsaṅkhāraupādānabhavā paccayalakkhaṇena gahitāva honti. Jātijarāmaraṇavacanena
pana yesaṃ khandhānaṃ taṃ jātijarāmaraṇaṃ, te vuttā evāti katvā āyatiṃ
viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā gahitāva honti.
     Evameva tesu 1- "purimakammabhavasmiṃ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā
nikanti taṇhā upagamanamupādānaṃ cetanā bhavo itīme pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ
idha paṭisandhiyā paccayā, idha paṭisandhiviññāṇaṃ okkanti nāmarūpaṃ pasādo
āyatanaṃ phuṭṭho phasso vedayitaṃ vedanā itīme pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ
purekatassa kammassa paccayā, idha pana paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā
āyūhanā saṅkhārā nikanti taṇhā upagamanamupādānaṃ cetanā bhavo itīme
pañca idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā, āyatiṃ paṭisandhiviññāṇaṃ
okkanti nāmarūpaṃ pasādo āyatanaṃ phuṭṭho phasso vedayitaṃ vedanā itīme
pañca dhammā āyatiṃ upapattibhavasmiṃ idha katassa kammassa paccayā"ti evaṃ
niddiṭṭhalakkhaṇā vīsati ākārā idha veditabbā. Evaṃ "nandi dukkhassa mūlanti
iti viditvā bhavā jāti, bhūtassa jarāmaraṇan"ti ettāvatā esa sabbopi
catusaṅkhepo tisandhi tiyaddho vīsatākāro paṭiccasamuppādo dassito hotīti
veditabbo.
     Idāni tasmā tiha bhikkhave .pe. Abhisambuddhoti vadāmīti ettha
anupubbapadavaṇṇanaṃ katvā padayojanāya atthanigamanaṃ karissāma. Tasmā tihāti
tasmā icceva vuttaṃ hoti. Tikārahakārā nipātā. Sabbasoti anavasesavacanametaṃ.
Taṇhānanti nandīti evaṃ vuttānaṃ sabbataṇhānaṃ. Khayāti lokuttaramaggena
accantakkhayā. Virāgādīni khayavevacanāneva. Yā hi taṇhā khīṇā, virattāpi
@Footnote: 1 cha.Ma. evamete.1- bhavanti niruddhāpi ca cattāpi paṭinissaṭṭhāpi. Khayāti vā catumaggakicca-
sādhāraṇametaṃ. Tato paṭhamamaggena virāgā, dutiyena nirodhā, tatiyena cāgā,
catutthena paṭinissaggāti yojetabbaṃ. Yāhi vā taṇhāhi paṭhaviṃ paṭhavito sañjāneyya,
tāsaṃ khayā. Yāhi paṭhaviṃ maññeyya, tāsaṃ virāgā. Yāhi paṭhaviṃ maññeyya, tāsaṃ
nirodhā. Yāhi paṭhavito maññeyya, tāsaṃ cāgā. Yāhi paṭhavī meti maññeyya,
tāsaṃ paṭinissaggā. Yāhi vā paṭhaviṃ maññeyya, tāsaṃ khayā .pe. Yāhi paṭhaviṃ
abhinandeyya, tāsaṃ paṭinissaggāti evamettha yojanā kātabbā, na kiñci
virujjhati.
     Anuttaranti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ. Sammāsambodhinti sammā sāmañca
bodhiṃ. Athavā pasaṭṭhaṃ sundarañca bodhiṃ. Bodhīti rukkhopi maggopi sabbaññutañāṇampi
nibbānampi. "bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho"ti 2- ca "antarā ca bodhiṃ antarā ca
gayan"ti 3- ca āgataṭṭhānesu hi rukkho bodhīti vuccati. "catumaggesu ñāṇan"ti 4-
āgataṭṭhāne maggo. "pappoti bodhiṃ varabhūri medhaso"ti 5- āgataṭṭhāne
sabbaññutañāṇaṃ. "patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhatan"ti āgataṭṭhāne nibbānaṃ.
Idha pana bhagavato arahattamaggañāṇaṃ adhippetaṃ. Apare sabbaññutañāṇantipi
vadanti.
     Sāvakānaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti na hotīti. Na hoti.
Kasmā? asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva
Deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā,
kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti. Buddhānaṃ
pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ. Tasmā
aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hoti.
@Footnote: 1 Ma. tā virattā khepitā  2 vinaYu. mahā. 4/1/1 bodhikathā, khu.u. 24/1/93
@paṭhamabodhisutta.   3 vinaYu. mahā. 4/11/11 pañcavaggiyakathā, Ma.mū. 12/285/246
@4 khu. cūḷa. 30/667/321 khaggavisāṇasuttaniddesa (sayā)
@5 dī. pāṭi. 11/217/137 lakkhaṇasutta
     Abhisambuddhoti abhiññāsi paṭivijjhi patto adhigatoti vuttaṃ hoti. Iti
vadāmīti iti vadāmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi
uttānīkaromīti. Tatrāyaṃ yojanā:- tathāgatopi bhikkhave .pe. Paṭhaviṃ na
maññati .pe. Paṭhaviṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? nandi dukkhassa mūlaṃ, bhavā
jāti, bhūtassa jarāmaraṇanti iti viditvāti. Tattha iti viditvāti itikāro
kāraṇattho. Tena imassa paṭiccasamuppādassa viditattā paṭividitattāti vuttaṃ
hoti. Kiñci bhiyyo:- yasmā evamimaṃ paṭiccasamuppādaṃ viditvā tathāgatassa sā
nandīti vuttataṇhā sabbappakārāpi pahīnā, tāsañca tathāgato sabbaso
taṇhānaṃ khayā .pe. Anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho. Tasmā paṭhaviṃ na
maññati .pe. Paṭhaviṃ nābhinandatīti vadāmīti evaṃ abhisambuddhattā na maññati
nābhinandatīti vadāmīti vuttaṃ hoti.
     Athavā yasmā "nandi dukkhassa mūlan"ti ādinā nayena paṭiccasamuppādaṃ
viditvā sabbaso taṇhānaṃ khayaṃ gato, 1- tasmā tiha bhikkhave tathāgato sabbaso
taṇhānaṃ khayā .pe. Abhisambuddhoti vadāmi. So evaṃ abhisambuddhattā paṭhaviṃ
na maññati .pe. Nābhinandatīti. Yattha yattha hi yasmāti avatvā tasmāti
vuccati, tattha tattha yasmāti ānetvā yojetabbaṃ, ayaṃ sāsanayutti. Esa
nayo sabbattha.
     Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānāvasānato pabhūti yāva abhisambuddhoti
vadāmīti sakalasuttantaṃ bhagavā paresaṃ paññāya alabbhaneyyapatiṭṭhaṃ paramagambhīraṃ
sabbaññutañāṇaṃ dassento ekena puthujjanavārena ekena sekhavārena catūhi
khīṇāsavavārehi dvīhi tathāgatavārehīti aṭṭhahi mahāvārehi ekamekasmiñca 2- vāre
paṭhavīādīhi catuvīsatiyā antaravārehi ca paṭimaṇḍetvā dvebhāṇavāraparimāṇāya
pariyattiyā 3- avoca.
     Evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttañca panetaṃ suttaṃ karavīkarudamañjunā
kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassāpi.
@Footnote: 1 cha.Ma. taṇhā ayaṃ gatā.  2 "ekekasmiṃ"iti padaṃ yuttataraṃ.  3 cha.Ma., i. tantiyā.
Na te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti te pañcasatā bhikkhū idaṃ bhagavato
vacanaṃ nānumodiṃsu. Kasmā? aññāṇakena. Te kira imassa suttassa atthaṃ na
jāniṃsu, tasmā nābhinandiṃsu. Tesañhi tasmiṃ samaye evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttaṃpi
etaṃ suttaṃ ghanaputhulena dussapaṭena mukhe baddhaṃ katvā purato ṭhapitamanuññabhojanaṃ
viya ahosi.
     Nanu ca bhagavā attanā desitaṃ dhammaṃ paraṃ ñāpetuṃ cattāri asaṅkheyyāni
pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto. So kasmā yathā te na jānanti, tathā
desesīti. Vuttamidaṃ imassa suttassa nikkhepavicāraṇāya evaṃ mānabhaṇjanatthaṃ
sabbadhammamūlapariyāyanti desanaṃ ārabhīti. Tasmā nayidha puna vattabbamatthi. Evaṃ
mānabhañjanatthaṃ desitañca panetaṃ suttaṃ sutvā te bhikkhū taṃyeva kira paṭhaviṃ diṭṭhigatiko
sañjānāti sekhopi arahāpi tathāgatopi abhijānāti kiṃ nāma idaṃ kathannāmidanti
cintentā pubbe mayaṃ bhagavatā kathitaṃ yaṅkiñci khippameva ājānāma idāni
panimassa mūlapariyāyassa antaṃ vā koṭiṃ vā na jānāma na passāma, aho
buddhā nāma appameyyā atulāti uddhatadāṭhā viya sappā nimmadā hutvā
buddhupaṭṭhānañca dhammassavanañca sakkaccaṃ agamaṃsu.
     Tena kho pana samayena bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā imaṃ kathaṃ
samuṭṭhāpesuṃ "aho buddhānaṃ ānubhāvo, te nāma brāhmaṇapabbajitā
tathāmānamadamattā bhagavato mūlapariyāyadesanāya nīhatamānā katā"ti. Ayañca etarahi
tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā vippakatā. Atha bhagavā gandhakuṭiyā nikkhamitvā taṃkhaṇānurūpena
pāṭihāriyena dhammasabhāyaṃ paññattapavarabuddhāsane nisīditvā te bhikkhū āha "kāya
nuttha bhikkhave antarākathāya 1- sannisinnā"ti. Te tamatthaṃ bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā
etadavoca "na bhikkhave idāneva pubbepi ahaṃ ime evaṃ mānapaggahitasire vicarante
nīhatamāne akāsin"ti. Tato imissā atthuppattiyā idaṃ atītaṃ ānesi.
     Bhūtapubbaṃ bhikkhave aññataro disāpāmokkho brāhmaṇo bārāṇasiyaṃ paṭivasati
tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭbhānaṃ sakkharappabhedānaṃ itihāsappañcamānaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. etarahi kathāya (pāliyā saṃsandetabbaṃ)
Veyyākaraṇalokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo, so pañcamattāni māṇavakasatāni
mante vācesi. Paṇḍitā māṇavakā bahuñca gaṇhanti lahuñca, suṭṭha ca
upadhārenti, gahitañca tesaṃ na vinassati. Sopi brāhmaṇo ācariyamuṭṭhiṃ akatvā ghaṭe
udakaṃ āsiñcanto viya sabbaṃpi sippaṃ uggahāpetvā te māṇavake etadavoca
"ettakamidaṃ sippaṃ diṭṭhadhammasamparāyahitan"ti. Te māṇavakā "yaṃ amhākaṃ
ācariyo jānāti, mayaṃpi taṃ jānāma, mayampīdāni ācariyā evā"ti mānamuppādetvā
tato pabhūti ācariye agāravā nikkhittavattā vihariṃsu. Ācariyo ñatvā "karissāmi
tesaṃ mānaniggahan"ti cintesi. So ekadivasaṃ upaṭṭhānamāgantvā vanditvā
nisinne te māṇavake āha "tātā vo pañhaṃ pucchissāmi, kaccittha samatthā
kathetun"ti. Te "pucchathācariya pucchathācariyā"ti sahasā āhaṃsu, yathātaṃ sutamadamattā.
Ācariyo āha:-
              "kālo ghasati bhūtāni          sabbāneva sahattanā
               yo ca kālaghaso bhūto        sa bhūtapacaniṃ pacī"ti. 1-
Visajjetha tātā imaṃ pañhanti.
     Te cintetvā 2- ajānamānā tuṇhī ahesuṃ. Ācariyo āha "alaṃ tātā
gacchathajja, sve katheyyāthā"ti uyyojesi. Te dasapi vīsatipi sampiṇḍitā hutvā
na tassa pañhassa ādiṃ na antamaddasaṃsu. Āgantvā ca ācariyassa ārocesuṃ
"nayimassa pañhassa atthamājānāmā"ti. Ācariyo tesaṃ niggahatthāya imaṃ
gāthamābhāsi:-
              "bahūni narasīsāni          lomasāni brahāni ca
               gīvāsu paṭimukkāni        kocidevettha kaṇṇavā"ti. 3-
     Gāthāyattho bahūni narānaṃ sīsāni dissanti sabbāni ca tāni lomasāni
sabbāni mahantāni gīvāyameva ṭhapitāni, na tālaphalaṃ viya hatthena gahitāni natthi
tesaṃ imehi nānākaraṇaṃ. Ettha pana kocideva kaṇṇavāti attānaṃ sandhāyāha.
@Footnote: 1 khu.jā. duka. 27/340/95 mūlapariyāyajātaka (sayā)   2 cha.Ma. cintentā.
@3 khu. jā. duka. 27/341/95 (sayā)
Kaṇṇavāti paññavā. Kaṇṇacchiddaṃ pana kassaci natthi, taṃ sutvā te māṇavakā
maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā aṅguliyā bhūmiṃ vilekhentā tuṇhī ahesuṃ.
     Atha nesaṃ sahirikabhāvaṃ passitvā ācariyo "uggaṇhatha tātā pañhan"ti
pañhaṃ visajjesi. Kāloti purebhattakālopi pacchābhattakālopīti evamādi. Bhūtānīti
sattādhivacanametaṃ. Kālo bhūtānaṃ na cammamaṃsādīni khādati. Apica kho tesaṃ
āyuvaṇṇabalāni khepento yobbaññaṃ maddanto ārogyaṃ vināsento ghasati
khādatīti vuccati. Sabbāneva sahattanāti evaṃ ghasanto ca na kiñci vajjeti
sabbāneva ghasati na kevalañca bhūtāniyeva, apica kho sahattanā attānaṃ ghasati.
Purebhattakālo pacchābhattakālaṃ na pāpuṇāti. Esa nayo pacchābhattakālādīsu.
Yo ca kālaghaso bhūtoti khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. So hi āyatiṃ paṭisandhikālaṃ
khepetvā khāditvā ṭhitattā "kālaghaso"ti vuccati. Sabhūtapacaniṃ pacīti so yāyaṃ
taṇhā apāyesu bhūte pacati, taṃ ñāṇagginā pariḍahi 1- bhasmamakāsi, tena "bhūtapacaniṃ
pacī"ti vuccati. "pajanin"tipi pāṭho. Janikaṃ nibbattikanti 2- attho.
     Atha te māṇavakā dīpasahasasālokena viya rattiṃ samavisamaṃ ācariyassa
visajjanena pañhassa atthaṃ pākaṭaṃ disvā "idāni mayaṃ yāvajīvaṃ garusaṃvāsaṃ
vasissāma mahantā ete ācariyā nāma mayañhi bahussutamānaṃ uppādetvā
catuppadikagāthāyapi atthaṃ na jānāmā"ti nīhatamānā pubbasadisameva ācariyassa
vattapaṭipattiṃ katvā saggaparāyanā ahesuṃ.
     Ahaṃ 3- bhikkhave tena samayena ācariyo ahosiṃ, ime bhikkhū māṇavakā
evaṃ pubbepāhaṃ ime evaṃ mānapaggahitasire vicarante nīhatamāne akāsinti.
     Imañca jātakaṃ sutvā te bhikkhū pubbepi mayaṃ māneneva pahatāti
bhiyyoso mattāya nīhatamānā hutvā attano upakārakammaṭṭhānaparāyanā ahesuṃ.
     Tato bhagavā ekaṃ samayaṃ janapadacārikañcaranto vesāliṃ patvā gotamake
cetiye viharanto imesaṃ pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ ñāṇaparipākaṃ viditvā imaṃ gotamakasuttaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. paci dayhi.   2 Ma. janitaṃ nibbattitanti   3 cha.Ma. ahaṃ kho....
Kathesi:- "abhiññāyāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemi no anabhiññāya, sanidānāhaṃ
.pe. Sappāṭihāriyāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemi no appāṭihāriyaṃ, tassa mayhaṃ
bhikkhave abhiññāya dhammaṃ desayato .pe. No appāṭihāriyaṃ, karaṇīyo ovādo
karaṇīyā anusāsanī, alañcapana vo bhikkhave tuṭṭhiyā alaṃ attamanatāya alaṃ
somanassāya `sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, supaṭipanno
saṃgho'ti idamavoca bhagavā, imasmiṃ ca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne *- dasasahassī
lokadhātu akampitthā"ti. 1-
     Idañca suttaṃ sutvā te pañcasatā bhikkhū tasmiṃyevāsane saha paṭisambhidāhi
arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Evāyaṃ desanā etasmiṃ ṭhāne niṭṭhamagamāsīti.
                    Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
                     mūlapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
                      ---------------------
@Footnote: * pāli sahassī    1 aṅ. tika. 20/126/269-70 gotamakacetiyasutta



             The Pali Atthakatha in Roman Book 7 page 1-65. http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=7&A=1              อรรถกถาบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=7&A=1              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=12&i=1              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=12&A=1              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=12&A=1              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=12&A=1              Contents of The Tipitaka Volume 12 http://84000.org/tipitaka/read/?index_12

previous bookdispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter

บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ DhammaPerfect@yahoo.com