![]() |
| บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ |
4. Kondannabuddhavamsavannana
dipankare kira bhagavati parinibbute tassa sasanam vassasatasahassam
pavattittha. Atha buddhanubuddhanam savakanam antaradhanena sasanampissa
antaradhayi. Athassa aparabhage ekamasankhyeyyamatikkamitva ekasmim kappe
kondanno nama sattha udapadi. So pana bhagava solasaasankhyeyyam
kappananca satasahassam paramiyo puretva bodhinanam paripacetva
vessantarattabhavasadise attabhave thatva tato cavitva tusitapure nibbattitva tattha
Yavatayukam thatva devatanam patinnam datva tusitapurato cavitva rammavatinagare
sunandassa nama ranno kule sujataya nama deviya kucchismim patisandhim
aggahesi. Tassapi patisandhikkhane dipankarabuddhavamse vuttappakarani dvattimsa
patihariyani nibbattimsu. So devatahi katarakkhasamvidhano dasannam masanam
accayena matukucchito nikkhamitva sabbasattuttaro uttarabhimukho sattapadavitiharena
gantva sabba ca disa viloketva asabhim vacam niccharesi "aggohamasmi
lokassa, jetthohamasmi lokassa, setthohamasmi lokassa, ayamantima jati, natthi
dani punabbhavo"ti. 1-
Tato kumarassa namakaranadivase namam karonta "kondanno"ti
namamakamsu. So hi bhagava kondannagotto ahosi. Tassa kira tayo pasada
ahesum ramasuramasubhanamaka paramaramaniya. Tesu tini satasahassani natakitthinam
naccagitavaditakusalanam sabbakalam paccupatthitani ahesum. Tassa rucidevi nama
aggamahesi ahosi, vijitaseno namassa putto ahosi. So dasavassasahassani
agaram ajjhavasi.
So pana jinnabyadhimatapabbajite disva ajannarathena nikkhamitva
pabbajitva dasa mase padhanacariyam cari. Kondannakumaram pana pabbajantam
dasa janakotiyo anupabbajimsu. So tehi parivuto dasa mase padhanacariyam
caritva visakhapunnamaya sunandagame samasahitaghanapayodharaya yasodharaya nama
setthidhitaya dinnam paramamadhuram madhupayasam paribhunjitva phalapallavankurasamalankate
salavane divaviharam vitinametva sayanhasamaye ganam pahaya sunandakajivakena
dinna attha tinamutthiyo gahetva salakalyanirukkham tikkhattum padakkhinam
@Footnote: 1 di.maha. 10/31/13, Ma.u. 14/207/173
Katva pubbadisabhagam oloketva bodhirukkham pitthito katva atthapannasa-
hatthavitthatam tinasantharam santharitva pallankam abhujitva caturangaviriyam adhitthaya
marabalam vidhamitva rattiya pathamayame pubbenivasanussatinanam visodhetva
majjhimayame dibbacakkhum visodhetva pacchimayame paccayakaram sammasitva
anapanacatutthajjhanato vutthaya pancasu khandhesu abhinivisitva udayabbayavasena 1-
samapannaya lakkhanani disva yava gotrabhunanam vipassanam vaddhetva cattari
maggananani cattari ca phalananani catasso patisambhida catuyoniparicchedakananam
pancagatiparicchedakananam cha asadharanananani sakale ca buddhagune pativijjhitva
paripunnasankappo bodhimule nisinnova:-
"anekajatisamsaram sandhavissam anibbisam
gahakaram gavesanto dukkha jati punappunam.
Gahakaraka ditthosi puna geham na kahasi
sabba te phasuka bhagga gahakutam visankhatam
visankharagatam cittam tanhanam khayamajjhaga. 2-
Ayoghanahatasseva jalato jatavedaso
anupubbupasantassa yatha na nayate gati.
Evam samma vimuttanam kamabandhoghatarinam
pannapetum gati natthi pattanam acalam sukhan"ti 3-
evam udanam udanetva sattasattaham bodhimuleyeva phalasamapattisukhena
vitinametva atthame sattahe brahmuno ajjhesanam paticca "kassa nu kho
aham pathamam dhammam deseyyan"ti 4- upadharento attana saddhim pabbajita dasa
@Footnote: 1 Si.,i. udayavyayavasena 2 khu.dha. 25/153-4/44 3 khu.u. 25/80/230-1
@4 vi.maha. 4/10/10, Ma.mu. 12/284/245, Ma.Ma. 13/340/322
Bhikkhukotiyo addasa. "ime pana kulaputta samupacitakusalamula mam pabbajantam
anupabbajita maya saddhim padhanam caritva mam upatthahimsu, handaham imesam
sabbapathamam dhammam deseyyan"ti evam upadharetva "idani pana te kattha
vasanti"ti olokento "ito attharasayojanike rammavatinagare 1- devavane
viharanti"ti disva "tesam dhammam desetum gamissami"ti pattacivaramadaya seyyathapi
nama balava puriso saminjitam va baham pasareyya, pasaritam va baham
saminjeyya, evameva bodhimule antarahito devavane paturahosi.
Tasminca samaye ta dasa bhikkhukotiyo rammavatinagaram 2- upanissaya
devavane viharanti. Te pana bhikkhu dasabalam duratova agacchantam disva
pasannamanasa paccuggantva bhagavato pattacivaram patiggahetva buddhasanam
pannapetva satthu garavam katva bhagavantam vanditva parivaretva ekamantam
nisidimsu. Tatra kondanno dasabalo muniganaparivuto buddhasane nisinno
tidasaganaparivuto dasasatanayano viya vimalagaganatalagato saradasamayarajanikaro viya
taraganaparivuto punnacando viya virocittha. Atha sattha tesam sabbabuddhanisevitam
anuttaram tiparivattam dvadasakaram dhammacakkappavattanasuttantam kathetva
dasabhikkhukotippamukha satasahassadevamanussakotiyo dhammamatam payesi. Tena vuttam:-
[1] "dipankarassa aparena kondanno nama nayako
anantatejo amitayaso appameyyo durasado.
[2] Dharanupamo khamanena silena sagarupamo
samadhina merupamo 3- nanena gaganupamo.
[3] Indriyabalabojjhanga- maggasaccappakasanam
pakasesi sada buddho hitaya sabbapaninam.
@Footnote: 1 Si.,i. amaravatinagare, cha.Ma. arundhavatinagare
@2 Si.,i. amaravatinagaram, cha.Ma. arundhavatinagaram 3 Si. merusamo
[4] Dhammacakkam pavattente kondanne lokanayake
kotisatasahassanam pathamabhisamayo ahu"ti.
Tattha dipankarassa aparenati dipankarassa satthuno aparabhageti attho.
Kondanno namati attano gottavasena samadhigatanamadheyyo. Nayakoti
vinayako. Anantatejoti attano silagunananapunnatejena anantatejo. Hetthato
avici upari bhavaggam tiriyato ananta lokadhatuyo etthantare ekapuggalopi
tassa mukham oloketva thatum samattho nama natthi. Tena vuttam "anantatejo"ti.
Amitayasoti anantaparivaro. Tassa hi bhagavato vassasatasahassani yava
parinibbanasamayam etthantare bhikkhuparisaya gananaparicchedo nama nahosi. Tasma
"amitayaso"ti vuccati. Amitagunakittipi "amitayaso"ti vuccati. Appameyyoti
gunaganaparimanavasena nappameyyoti appameyyo. Yathaha:-
"buddhopi buddhassa bhaneyya vannam
kappampi ce annamabhasamano
khiyetha kappo ciradighamantare
vanno na khiyetha tathagatassa"ti. 1-
Tasma appameyyagunaganatta "appameyyo"ti vuccati. Durasadoti
durupasankamaniyo, asajja ghattetva upasankamitumasakkuneyyabhavato durasado,
durabhibhavaniyoti attho.
Dharanupamoti dharanisamo. Khamanenati khantiya, catunahutadhikadviyojanasatasahassabahala
mahapathavi viya pakativatena labhalabhaitthanitthadihi akampanabhavato
@Footnote: 1 su.vi. 1/304/259, su.vi. 3/141/63, pa.su. 3/425/304, adana.A. 360
"dharanupamo"ti vuccati. Silena sagarupamoti silasamvarena velanatikkamanabhavena
sagarasamo. "mahasamuddo bhikkhave thitadhammo velam nativattati"ti 1- hi vuttam.
Samadhina merupamoti samadhipatipakkhabhutadhammajanitakampabhavato meruna
girivarena samo, sadisoti attho. Merugirivaro viya thiratarasariroti va. Nanena
gaganupamoti ettha bhagavato nanassa anantabhavena anantakasena upama kata.
Cattari anantani vuttani bhagavata. Yathaha:-
"sattakayo ca akaso cakkavala canantaka
buddhananam appameyyam na sakka ete vijanitun"ti.
Tasma anantassa nanassa anantena akasena upama katati.
Indriyabalabojjhangamaggasaccappakasananti etesam indriyabalabojjhanga-
maggasaccanam gahanena satipatthanasammappadhaniddhipadapi gahitava honti. Tasma
indriyadinam catusankhepanam vasena sattattimsabodhipakkhiyadhammanam pakasanadhammam
pakasesi, desesiti attho. Hitayati hitattham. Dhammacakkam pavattenteti
desananane pavattiyamane.
Tato aparabhage mahamangalasamagame dasasu cakkavalasahassesu devatayo
sukhume attabhave mapetva imasminneva cakkavale sannipatimsu. Tattha kira
annataro devaputto kondannadasabalam mangalapanham pucchi. Tassa bhagava
mangalani kathesi. Tattha navutikotisahassani arahattam papunimsu. Sotapannadinam
gananaparicchedo nama nahosi. Tena vuttam:-
[5] "tato parampi desente naramarunam samagame
navutikotisahassanam dutiyabhisamayo ahu"ti.
@Footnote: 1 vi. cula. 7/384/206, an. atthaka. 23/109, 110/210 (sya)
Tattha tato parampiti tato aparabhagepi. Desenteti bhagavati dhammam
desente. Naramarunanti narananceva amarananca, yada pana bhagava gaganatale
titthiyamanamaddanam yamakapatihariyam karonto dhammam desesi, tada asitikoti-
sahassani arahattam papunimsu. Tisu phalesu patitthita gananapatham vitivatta. Tena
vuttam:-
[6] "titthiye abhimaddanto yada dhammamadesayi
asitikotisahassanam tatiyabhisamayo ahu"ti.
Tattha tadasaddam anetva attho datthabbo. Yada bhagava dhammam
desesi. Tada asitikotisahassanam dhammabhisamayo ahuti.
Kondanno kira sattha abhisambodhim patva pathamavassam candavatinagaram
upanissaya candarame vihasi. Tattha sucindharassa nama brahmanamahasalassa
putto bhaddamanavo 2- nama yasodharabrahmanassa putto subhaddamanavo ca
kondannassa buddhassa sammukha dhammadesanam sutva pasannamanasa dasahi
manavakasahassehi saddhim tassa santike pabbajitva arahattam papunimsu.
Atha kondanno sattha jetthamasapunnamaya subhaddattherappamukhena
kotisatasahassena parivuto patimokkhamuddisi, so pathamo sannipato ahosi. Tato
aparabhage kondannasatthuno putte vijitasene nama arahattam patte tampamukhassa
kotisahassassa majjhe bhagava patimokkham uddisi, so dutiyo sannipato ahosi.
Athaparena samayena dasabalo janapadacarikam caranto udenarajanam nama
navutikotijanaparivaram pabbajesi saddhim taya parisaya. Tasmim pana arahattam
patte tampamukhehi navutiya arahantakotihi bhagava parivuto patimokkham uddisi,
so tatiyo sannipato ahosi. Tena vuttam:-
@Footnote: 1 Si.,i. dhammabhisamayo
[7] "sannipata tayo asum kondannassa mahesino
khinasavanam vimalanam santacittana tadinam.
[8] Kotisatasahassanam pathamo asi samagamo
dutiyo kotisahassanam tatiyo navutikotinan"ti.
Tada kira amhakam bodhisatto vijitavi nama cakkavatti hutva
candavatinagare pativasati. So kira anekanaravaraparivuto salilanidhinivasanam
sameruyugandharam aparimitavasudharam vasundharam adandena asatthena dhammena paripaleti. Atha
kondanno buddhopi kotisatasahassakhinasavaparivuto janapadacarikam caramano
anupubbena candavatinagaram sampapuni.
So vijitavi kira raja "sammasambuddho kira amhakam nagaram
anuppatto"ti sutva paccuggantva bhagavato vasanatthanam samvidahitva svatanaya
saddhim bhikkhusamghena nimantetva punadivase bhattavidhim sutthu patiyadetva
kotisatasahassasamghassa buddhappamukhassa bhikkhusamghassa mahadanam adasi. Bodhisatto
bhagavantam bhojetva anumodanavasane "bhante temasam mahajanasangaham karonto
idheva vasatha"ti yacitva tayo mase nirantaram buddhappamukhassa bhikkhusamghassa
asadisamahadanam adasi.
Atha sattha bodhisattam "anagate gotamo nama buddho bhavissati"ti
byakaritva dhammamassa desesi. So satthu dhammakatham sutva rajjam niyyatetva
pabbajitva tini pitakani uggahetva attha samapattiyo panca ca abhinnayo
uppadetva aparihinajjhano brahmaloke nibbatti. Tena vuttam:-
[9] "ahantena samayena vijitavi nama khattiyo
samuddam antamantena issariyam vattayamaham.
[10] Kotisatasahassanam vimalanam mahesinam
saha lokagganathena paramannena tappayim.
[11] Sopi mam buddho byakasi kondanno lokanayako
aparimeyyito kappe buddho loke bhavissati
1- ahu kapilavhaya ramma nikkhamitva tathagato. 1-
[12] Padhanam padahitvana katva dukkarakarikam
2- ajapalarukkhamulasmim nisiditva tathagato
tattha payasam paggayha neranjaramupehati.
Neranjaraya tiramhi pasayam adi so jino
patiyattavaramaggena bodhimulamhi ehiti.
Tato padakkhinam katva bodhimandam anuttaram 2-
assattharukkhamulamhi 3- bujjhissati mahayaso.
[13] Imassa janika mata maya nama bhavissati
pita suddhodano nama ayam hessati gotamo.
[14] Kolito upatisso ca agga hessanti savaka
4- anasava vitaraga santacitta samahita 4-
anando namupatthako upatthissati tam jinam.
[15] Khema uppalavanna ca agga hessanti savika
5- anasava vitaraga santacitta samahita 5-
bodhi tassa bhagavato assatthoti pavuccati.
@Footnote: 1-1 cha.Ma. ime patha na dissanti 2-2 cha.Ma. ime patha na dissanti
@3 cha.Ma. assatthamule sambuddho 4-4 cha.Ma. ime patha na dissanti
[16] Citto ca hatthalavako agga hessantupatthaka
nandamata ca uttara agga hessantupatthika
ayu vassasatam tassa gotamassa yasassino.
[17] Idam sutvana vacanam asamassa mahesino
amodita naramaru buddhabijam kira ayam. 1-
[18] Ukkutthisadda vattanti apphotenti dasanti ca
katanjali namassanti dasasahassidevata. 2-
[19] Yadimassa lokanathassa virajjhissama sasanam
anagatamhi addhane hessama sammukha imam.
[20] Yatha manussa nadim taranta patitittham virajjhiya
hetthatitthe 3- gahetvana uttaranti mahanadim.
[21] Evameva mayam sabbe yadi muncamimam jinam
anagatamhi addhane hessama sammukha imam.
[22] Tassaham vacanam sutva bhiyyo cittam pasadayim
tameva attham sadhento maharajjam jine adam
maharajjam daditvana 4- pabbajim tassa santike.
[23] Suttantam vinayancapi navangam satthusasanam
sabbam pariyapunitvana sobhayim jinasasanam.
[24] Tatthappamatto viharanto nissajjatthanacankame
abhinnaparamim gantva brahmalokamaganchahan"ti.
@Footnote: 1 Si.,i. ka. buddhabijankuro ayam 2 dasasahassi sadevaka (sya)
@3 hetthatittham (sya) 4 Si.,i. cajitvana
Tattha ahantena samayenati aham tasmim samaye. Vijitavi namati evamnamako
cakkavattiraja ahosim. Samuddam antamantenati ettha cakkavalapabbatam simam
mariyadam katva thitam samuddam antam katva issariyam vattayamiti attho. Ettavata
na pakatam hoti.
Raja kira cakkavatti cakkaratananubhavena vamapassena sinerum katva
samuddassa uparibhagena atthayojanasahassappamanam pubbavideham gacchati. Tattha raja
cakkavatti "pano na hantabbo, adinnam nadatabbam, kamesumiccha na
caritabba, musa na bhasitabba, majjam na patabbam, yathabhuttanca bhunjatha"ti
ovadam deti. 1- Evam ovade dinne tam cakkaratanam vehasam abbhuggantva
puratthimam samuddam ajjhogahati. Yatha yatha ca tam ajjhogahati, tatha tatha
sankhittaumivippharam hutva ogacchamanam mahasamuddasalilam yojanamattam oggantva
antosamuddam ubhosu passesu veluriyamanibhitti viya paramadassaniyam hutva titthati,
evam puratthimasagarapariyantam gantva tam cakkaratanam patinivattati. Patinivattamane
ca tasmim sa parisa aggato hoti, majjhe raja cakkavatti ante cakkaratanam
hoti. Tampi jalam jalantena viyogam asahamanamiva nemimandalapariyantam abhihanantameva
tiramupagacchati.
Evam raja cakkavatti puratthimasamuddapariyantam pubbavideham abhivijinitva
dakkhinasamuddapariyantam jambudipam vijetukamo cakkaratanadesitena maggena dakkhina-
samuddabhimukho gacchati. Tam dasasahassayojanappamanam jambudipam abhivijinitva dakkhina-
samuddato paccuttaritva sattayojanasahassappamanam amaragoyanam vijetum hettha vutta-
nayeneva gantva tampi sagarapariyantam abhivijinitva pacchimasamuddatopi uttaritva
@Footnote: 1 di.maha. 10/244/151, di.pa. 11/86/53, Ma.u. 14/256/22
Atthayojanasahassappamanam uttarakurum vijetum tatheva gantva tam samuddapariyantam
katva tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati. Ettavata ranna
cakkavattina sagarapariyantaya pathaviya issariyam adhigatam hoti. Tena vuttam:-
"samuddam antamantena, issariyam vattayamahan"ti.
Kotisatasahassananti kotisatasahassani. Ayameva va patho. Vimalananti
khinasavanam. Saha lokagganathenati saddhim dasabalena kotisatasahassananti attho.
Paramannenati panitena annena. Tappayinti tappesim. Aparimeyyito kappeti
ito patthaya satasahassakappadhikani tini asankhyeyyani atikkamitva ekasmim
bhaddakappeti attho.
Padhananti viriyam. Tameva attham sadhentoti tameva buddhakarakamattham
danaparamim purento sadhento nipphadentoti attho. Maharajjanti cakkavattirajjam.
Jineti bhagavati, sampadanatthe va bhummam datthabbam. Adanti adasim. Evamattham
sadhentoti imina sambandho datthabbo. "maharajjam jine dadin"ti pathanti
keci. Daditvanati cajitva. Suttantanti suttantapitakam. Vinayanti vinayapitakam.
Navanganti suttageyyadinavangam. Sobhayim jinasasananti agamadhigamehi lokiyehi
samalankarim. Tatthati tassa bhagavato sasane. Appamattoti satisampanno.
Brahmalokamaganchahanti brahmalokam aganchim aham.
Imassa pana kondannabuddhassa rammavati nama nagaram ahosi, sunando
nama raja pita, sujata nama devi mata, bhaddo ca subhaddo ca dve
aggasavaka, anuruddho namupatthako, tissa ca upatissa ca dve aggasavika,
salakalyanirukkho bodhi, atthasitihatthubbedham sariram, vassasatasahassani ayuppamanam
Ahosi, tassa rucidevi nama aggamahesi ahosi, vijitaseno 1- namassa putto,
cando namupatthako raja. Candarame kira vasiti. Tena vuttam:-
[25] "nagaram rammavati nama sunando nama khattiyo
sujata nama janika kondannassa mahesino.
[26] Dasavassasahassani agaramajjhe ca so vasi
ruci suruci subho ca tayo pasadamuttama.
[27] Tini satasahassani nariyo samalankata
rucidevi nama sa nari jivitaseno nama atrajo.
[28] Nimitte caturo disva rathayanena nikkhami
anunadasamasani padhanam padahi jino.
[29] Brahmuna yacito sanno kondanno dipaduttamo
vattacakko mahaviro devananca mahavane.
[30] Bhaddo ceva subhaddo ca ahesum aggasavaka
anuruddho namupatthako kondannassa mahesino.
[31] Tissa ca upatissa ca ahesum aggasavika
salakalyaniko bodhi kondannassa mahesino.
[32] Sono ca upasono ca ahesum aggupatthaka
nanda ceva sirima ca ahesum aggupatthika.
[33] So atthasiti hatthani accuggato mahamuni
sobhate ulurajava suriyo majjhantike yatha.
@Footnote: 1 Si.,i. jinaseno
[34] Vassasatasahassani ayu vijjati tavade
tavata titthamano so taresi janatam bahum.
[35] Khinasavehi vimalehi vicitta asi medani
yatha hi gaganamulubhi evam so upasobhatha.
[36] Tepi naga appameyya asankhobha durasada
vijjupatamva dassetva nibbuta te mahayasa.
[37] Sa ca atuliya jinassa iddhi nanaparibhavito ca samadhi
sabbam tamantarahitam 1- nanu ritta sabbasankhara"ti.
Tattha salakalyanikoti salakalyanirukkho, so buddhakale ceva
cakkavattikale ca nibbattati, nannada. So ekaheneva utthati kira.
Khinasavehi vimalehi, vicitta asi medaniti ayam medani khinasavehi ekakasavapajjota
vicitta paramadassaniya ahosi. Yatha hiti opammatthe nipato. Ulubhiti
nakkhattehi, taraganehi gaganatalam viya khinasavehi vicitta ayam medani sobhitthati
attho.
Asankhobhati atthahi lokadhammehi akkhobha avikaRa. Vijjupatamva dassetvati
vijjupatam viya dassayitva, "vijjuppatamva"tipi patho. Kondannabuddhassa kira
kale parinibbayamana bhikkhu sattatalappamanamakasamabbhuggantva
asitajaladharavivaragata vijjutala viya samantato vijjotamana tejodhatum samapajjitva
nirupadana dahana viya parinibbayimsu. Tena vuttam "vijjupatamva dassetva"ti.
Atuliyati atulya asadisa. Nanaparibhavitoti nanena vaddhito. Sesagatha
hettha vuttanayatta uttana evati.
@Footnote: 1 Si.,Ma. samantarahitam
Kondanno nama sambuddho 1- candaramamhi nibbuto 2-
tattheva 3- cetiyo tassa sattayojanamussitoti. 4-
Na heva dhatuyo tassa satthuno vikirimsu ta
thita ekaghana hutva suvannapatima viyati.
Sakalajambudipavasino manussa samagantva sattayojanikam sattaratanamayam
haritalamanosilaya mattikakiccam telasappihi udakakiccam katva nitthapesunti.
Kondannabuddhavamsavannana nitthita.
Nitthito dutiyo buddhavamso.
---------------
The Pali Atthakatha in Roman Book 51 page 193-207.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=51&A=4317&modeTY=2
อรรถกถาบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=51&A=4317&modeTY=2
อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=33&i=183
เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=33&A=7264
พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=33&A=9018
The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=33&A=9018
Contents of The Tipitaka Volume 33
http://84000.org/tipitaka/read/?index_33
![]() ![]() ![]() ![]() |
บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]