|
| บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ |
453. 3. Khemātherīgāthāvaṇṇanā
daharā tvaṃ rūpavatītiādikā khemāya theriyā gāthā.
Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare parādhīnavuttikā paresaṃ
dāsī ahosi. Sā paresaṃ veyyāvaccakaraṇena jīvitaṃ kappentī ekadivasaṃ padumuttara-
sammāsambuddhassa aggasāvakaṃ sujātattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā tayo modake
datvā taṃ divasameva attano kese vissajjetvā therassa dānaṃ datvā "anāgate
mahāpaññā buddhasāvikā bhaveyyan"ti patthanaṃ katvā yāvajīvaṃ kusaladhamme appamattā
hutvā devamanussesu saṃsarantī anukkamena chakāmāvacarānaṃ sakkādīnaṃ 1- tesaṃ tesaṃ
devarājūnaṃ mahesibhāvena upapannā manussalokepi anekavāraṃ cakkavattīnaṃ maṇḍala-
rājūnañca mahesibhāvaṃ upagatā mahāsampattiyo anubhavitvā vipassissa bhagavato kāle
manussaloke uppajjitvā viññutaṃ patvā satthu santike dhammaṃ sutvā
paṭiladdhasaṃvegā pabbajitvā dasavassasahassāni brahmacariyaṃ carantī bahussutā dhammakathikā
hutvā bahujanassa dhammakathanādinā paññāsaṃvattaniyakammaṃ katvā tato cutā 2- sugatīsuyeva
saṃsarantī imasmiṃ kappe bhagavato ca kakusandhassa bhagavato ca konāgamanassa kāle
vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patvā mahantaṃ saṃghārāmaṃ kāretvā
buddhappamukhassa bhikkhusaṃghassa niyyādesi.
@Footnote: 1 cha.Ma. chakāmasagge 2 cha.Ma. cavitvā
Bhagavato pana kassapadasabalassa kāle kikissa kāsirañño sabbajeṭṭhikā samaṇī
nāma dhītā hutvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvegā agāreyeva ṭhitā
vīsativassasahassāni komāribrahmacariyaṃ carantī samaṇaguttādīhi attano bhaginīhi saddhiṃ
ramaṇīyaṃ pariveṇaṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṃghassa niyyādesi. Evameva sā 1-
tattha tattha bhave āyatanagataṃ uḷāraṃ puññakammaṃ katvā sugatīsuyeva saṃsaritvā
imasmiṃ buddhuppāde maddaraṭṭhe 2- sāgalanagare rājakule nibbatti, khemātissā nāmaṃ
ahosi. Suvaṇṇavaṇṇā kañcanasannibhattacā. Sā vayappattā bimbisārarañño gehaṃ
gatā satthari veḷuvane viharante rūpamattā hutvā "rūpe dosaṃ dassetī"ti satthu
dassanāya na gacchati.
Rājā manussehi veḷuvanassa vaṇṇe pakāsāpetvā deviyā vihāradassanāya cittaṃ
uppādesi. Atha devī "vihāraṃ passissāmī"ti rājānaṃ paṭipucchi. Rājā "vihāraṃ
gantvā satthāraṃ adisvā āgantuṃ na labhissasī"ti vatvā purisānaṃ saññaṃ adāsi
"balakkārenapi deviṃ dasabalaṃ dassethā"ti. Devī vihāraṃ gantvā divasabhāgaṃ khepetvā
nivattentī satthāraṃ adisvāva gantuṃ āraddhā. Atha naṃ rājapurisā anicchantimpi
satthu santikaṃ nayiṃsu. Satthā taṃ āgacchantiṃ disvā iddhiyā devaccharāsadisaṃ
itthiṃ nimminitvā tālapaṇṇaṃ gahetvā bījayamānaṃ akāsi. Khemādevī taṃ disvā
cintesi "evarūpā nāma devaccharapaṭibhāgā itthī 3- bhagavato avidūre tiṭṭhati,
ahaṃ etāsaṃ paricārikatāyapi nappahomi, manampi nikkāraṇā pāpacittassa vasena
naṭṭhā"ti nimittaṃ gahetvā tameva itthiṃ olokayamānā aṭṭhāsi. Athassā
passantiyāva satthu adhiṭṭhānabalena sā itthī paṭhamavayaṃ atikkamma majjhimavayampi
atikkamma pacchimavayaṃ patvā khaṇḍadantā palitakesā valittacā hutvā saddhiṃ
tālapaṇṇena parivattitvā pati. Tato taṃ disvā 4- khemā katādhikārattā evaṃ cintesi
@Footnote: 1 Sī. evamesā, cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati 2 Sī. magadharaṭṭhe 3 cha.Ma. itthiyo
@4 cha.Ma. ime pāṭhā na dissanti
"evaṃvidhampi sarīraṃ īdisaṃ vipattiṃ pāpuṇi, mayhampi sarīraṃ evaṃgatikameva
bhavissatī"ti. Athassa cittavāraṃ ñatvā satthā:-
"ye rāgarattānupatanti sotaṃ
sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ
etampi chetvāna paribbajanti 1-
anapekkhito kāmasukhaṃ 2- pahāyā"ti
gāthamāha. Sā gāthāpariyosāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti aṭṭhakathāsu
āgataṃ. Apadāne pana "imaṃ gāthaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhitā rājānaṃ
anujānāpetvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī"ti āgataṃ. Tatthāyaṃ apadānapāḷi 3-:-
"padumuttaro nāma jino sabbadhammesu cakkhumā
ito satasahassamhi kappe uppajji nāyako.
Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ jātā seṭṭhikule ahuṃ
nānāratanapajjote mahāsukhasamappitā.
Upetvā taṃ mahāvīraṃ assosiṃ dhammadesanaṃ
tato jātappasādāhaṃ upemi saraṇaṃ jinaṃ.
Mātaraṃ pitarañcāhaṃ āyācitvā vināyakaṃ
nimantayitvā sattāhaṃ bhojayiṃ sahasāvakaṃ.
Atikkante ca sattāhe mahāpaññānamuttamaṃ
bhikkhuniṃ etadaggamhi ṭhapesi narasārathi.
@Footnote: 1 Sī. vajanti dhīrā, khu.dha. 25/347/77 2 Sī. sabbadukkhaṃ,
@khu.dha. 25/347/77 3 khu.apa. 33/289/329
Taṃ sutvā muditā hutvā puna tassa mahesino
kāraṃ katvāna taṃ ṭhānaṃ paṇipacca paṇīdahiṃ.
Tato maṃ sa 1- jino āha sijjhataṃ paṇidhī tava
sasaṃghe me kataṃ kāraṃ appameyyaphalaṃ tayā.
Satasahassito kappe okkākakulasambhavo
gotamo nāma gottena satthā loke bhavissati.
Tassa dhammesu dāyādā orasā dhammanimmitā
etadaggamanuppattā khemā nāma bhavissati.
Tena kammena sukatena cetanāpaṇidhīhi ca
jahitvā mānusaṃ dehaṃ tāvatiṃsūpagā ahaṃ.
Tato cutā yāmamagaṃ tatohaṃ tusitaṃ gatā
tato ca nimmānaratiṃ vasavattipuraṃ tato.
Yattha yatthūpapajjāmi tassa kammassa vāhasā
tattha tattheva rājūnaṃ mahesittamakārayiṃ.
Tato cutā manussatte rājūnaṃ cakkavattinaṃ
maṇḍalīnañca rājūnaṃ mahesittamakārayiṃ.
Sampattiṃ anubhotvāna devesu mānusesu 2- ca
sabbattha sukhitā hutvā nekakappesu saṃsariṃ.
Ekanavutito kappe vipassī lokanāyako
uppajji cārudassano sabbadhammavipassako.
@Footnote: 1 cha.Ma. tato mama 2 cha.Ma. manujesu
Tamahaṃ lokanāyakaṃ upetvā narasārathiṃ
dhammaṃ bhaṇitaṃ suṇitvā pabbajiṃ anagāriyaṃ.
Dasavassasahassāni tassa vīrassa sāsane
brahmacariyaṃ caritvāna yuttayogā bahussutā.
Paccayākārakusalā catusaccavisāradā
nipuṇā cittakathikā satthusāsanakārikā.
Tato cutāhaṃ tusitaṃ upapannā yasassinī
abhibhosiṃ 1- tahiṃ aññe brahmacārīphalenahaṃ.
Yattha yatthūpapannāhaṃ mahābhogā mahaddhanā
medhāvinī rūpavatī 2- vinītaparisāpi ca.
Bhavāmi tena kammena yogena jinasāsane
sabbā sampattiyo mayhaṃ sulabhā manaso piyā.
Yopi me bhavate bhattā yattha yattha gatāyapi
vimāneti na maṃ koci paṭipattibalena me.
Imamhi bhaddake kappe brahmabandhu mahāyaso
nāmena konāgamano uppajji vadataṃ varo.
Tadā hi bārāṇasiyaṃ susamiddhakulappajā
dhanañjānī sumedhā ca ahampi ca tayo janā.
Saṃghārāmaṃ adāsimha neke sahassike mune 3-
saṃghassa ca vihārampi uddissa kārikā mayaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. abhibhomi 2 cha.Ma. sīlavatī 3 cha.Ma. dānasahāyikā pure
Tato cutā mayaṃ sabbā tāvatiṃsūpagā ahuṃ
yasasā aggataṃ pattā manussesu tatheva ca.
Imasmiṃyeva kappamhi brahmabandhu mahāyaso
kassapo nāma gottena uppajji vadataṃ varo.
Upaṭṭhāko mahesissa tadā āsi narissaro
kāsirājā kikī nāma bārāṇasipuruttame.
Tassāsiṃ jeṭṭhikā dhītā samaṇī iti vissutā
dhammaṃ sutvā jinaggassa pabbajjaṃ samarocayiṃ.
Anujāni na no tāto agāreva tadā mayaṃ
vīsavassasahassāni vicarimha atanditā.
Komāribrahmacariyaṃ rājakaññā sukhedhitā
buddhopaṭṭhānaniratā muditā satta dhītaro.
Samaṇī samaṇaguttā ca bhikkhunī bhikkhudāsikā
dhammā ceva sudhammā ca sattamī saṅghadāsikā.
Ahaṃ uppalavaṇṇā ca paṭācārā ca kuṇḍalā
kisāgotamī dhammadinnā visākhā hoti sattamī.
Kadāci so narādicco dhammaṃ desesi abbhutaṃ
mahānidānasuttantaṃ sutvā taṃ pariyāpuṇiṃ.
Tehi kammehi sukatehi cetanāpaṇidhīhi ca
jahitvā mānusaṃ dehaṃ tāvatiṃsaṃ agañchahaṃ.
Pacchime ca bhave dāni sākalāyaṃ puruttame
rañño maddassa dhītāmhi manāpā dayitā piyā.
Saha me jātamattamhi khemaṃ tamhi pure ahu
tato khemāti nāmaṃ me guṇato upapajjatha.
Yadāhaṃ yobbanaṃ pattā rūpavaṇṇavibhūsitā 1-
tadā adāsi maṃ tāto bimbisārassa rājino.
Tassāhaṃ suppiyā āsiṃ rūpake lāyane ratā
rūpānaṃ dosavādīti na upemi 2- mahādayaṃ.
Bimbisāro tadā rājā mamānuggahabuddhiyā
vaṇṇayitvā veḷuvanaṃ gāyake gāpayī mamaṃ.
Rammaṃ veḷuvanaṃ yena na diṭṭhaṃ sugatālayaṃ
na tena nandanaṃ diṭṭhaṃ iti maññāmhase 3- mayaṃ.
Yena veḷuvanaṃ diṭṭhaṃ naranandananandanaṃ
sudiṭṭhaṃ nandanaṃ tena amarindasunandanaṃ.
Vihāya nandanaṃ devā otaritvā mahītalaṃ
rammaṃ veḷuvanaṃ disvā na tappanti suvimhitā.
Rājapuññena nibbattaṃ buddhapuññena bhūsitaṃ
ko vattā tassa nissesaṃ vanassa guṇasañcayaṃ.
Taṃ sutvā vanasamiddhiṃ 4- mama sotamanoharaṃ
daṭṭhukāmā tamuyyānaṃ rañño ārocayiṃ tadā.
@Footnote: 1 cha.Ma. rūpalāvaññabhūsitā 2 cha.Ma. upesiṃ 3 cha.Ma. maññāmase 4 cha.Ma. vanasamiddhaṃ
Mahatā parivārena tadā ca so mahīpati
maṃ pesesi tamuyyānaṃ dassanāya samussukaṃ.
Gaccha passa mahābhoge vanaṃ nettarasāyanaṃ
yaṃ sadā bhāti siriyā sugatābhānurañjitaṃ.
Yadā ca piṇḍāya muni giribbajapuruttamaṃ
paviṭṭhohaṃ tadāyeva vanaṃ daṭṭhumupāgamiṃ.
Tadā taṃ samphullavanaṃ 1- nānābhamarakujjitaṃ 2-
kokilāgītasahitaṃ mayūragaṇanaccitaṃ.
Appasaddamanākiṇṇaṃ nānācaṅkamabhūsitaṃ
kuṭimaṇḍapasaṅkiṇṇaṃ yogīvaravirājitaṃ.
Vicarantī amaññissaṃ saphalaṃ nayanaṃ mamaṃ
tatthāpi taruṇaṃ bhikkhuṃ yuttaṃ disvā vicintayiṃ.
Īdise vipine ramme ṭhitoyaṃ navayobbane
vasantamiva kantena rūpena susamanvito.
Nisinno rukkhamūlampi muṇḍo saṅghāṭipāruto
jhāyate vatayaṃ bhikkhu hitvā visayajaṃ ratiṃ.
Nanunāma gahaṭṭhena kāmaṃ bhutvā yathāsukhaṃ
pacchā jiṇṇena dhammoyaṃ caritabbo subhaddako.
Suññakanti viditvāna gandhagehaṃ jinālayaṃ
upetvā jinamaddakkhaṃ udayantaṃva bhākaraṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. phullavipinaṃ 2 cha.Ma. nānābhamarakūjitaṃ
Ekakaṃ sukhamāsīnaṃ vījamānaṃ varitthiyā
disvā nevaṃ vicintesiṃ nāyaṃ lūkho narāsabho.
Sā kaññā kanakābhāsā padumānanalocanā
bimboṭṭhī kundadasanā manonettarasāyanā.
Hemadolā suvadanā 1- kamalākārasutthanī 2-
vedimajjhāva sussoṇī rambhoru cārubhūsanā.
Rattaṃsakupasambyānā nīlamaṭṭhanivāsanā
atappaneyyarūpena sabbābharaṇamaṇḍitā 3-.
Disvā tamevaṃ cintesiṃ ahoyamabhirūpinī
na mayānena nettena diṭṭhapubbā kudācanaṃ.
Tato jarābhibhūtā sā vivaṇṇā vikatānanā
chinnadantā 4- setasirā salālā vadanāsuci.
Saṅkhittakaṇṇā setakkhī lambāsubhapayodharā
valivitatasabbaṅgī sirāvitatadehinī.
Nataṅgā daṇḍadutiyā upphāsulikatā kisā
pavedhamānā patitā nissasantī muhuṃ muhuṃ.
Tato me āsi saṃvego abbhuto lomahaṃsano
dhiratthu rūpaṃ asuciṃ ramante yattha bālisā.
Tadā mahākāruṇiko disvā saṃviggamānasaṃ
udaggacitto sumano 5- imā gāthā abhāsatha.
@Footnote: 1 cha.Ma. hemadolābhasavanā 2 cha.Ma. kalikākārasutthanī 3 cha.Ma. hāsabhāvasamanvitā
@4 cha.Ma. bhinnadantā 5 cha.Ma. sugato
Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ passa kheme samussayaṃ
uggharantaṃ paggharantaṃ bālānaṃ abhinanditaṃ.
Asubhāya cittaṃ bhāvehi ekaggaṃ susamāhitaṃ
sati kāyagatā tyatthu nibbidā bahulā bhava.
Yathā idaṃ tathā etaṃ yathā etaṃ tathā idaṃ
ajjhattañca bahiddhā ca kāye chandaṃ virājaya.
Animittañca bhāvehi mānānusayamujjaha
tato mānābhisamayā upasantā carissasi.
Ye rāgarattānupatanti sotaṃ
sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ
etampi chetvāna paribbajanti
anapekkhino kāmasukhaṃ pahāya.
Tato kallitacittaṃ maṃ ñatvāna narasārathi
mahānidānaṃ desesi suttantaṃ 1- vinayāya me.
Sutvā suttantaseṭṭhaṃ taṃ pubbasaññamanussariṃ
tattha ṭhitāvahaṃ santī dhammacakkhuṃ visodhayiṃ.
Nipatitvā mahesissa pādamūlamhi tāvade
accayaṃ desanatthāya idaṃ vacanamabraviṃ.
Namo te sabbadassāvi namo te karuṇālaya 2-
namo te tiṇṇasaṃsāra namo te amataṃ dada.
@Footnote: 1 Ma. kallacittaṃ 2 cha.Ma. karuṇākara
Diṭṭhigahanapakkhandā kāmarāgavimohitā
tayā sammā upāyena vinītā vinaye ratā.
Adassanena vihitā 1- tādisānaṃ mahesinaṃ
anubhonti mahādukkhaṃ sattā saṃsārasāgare.
Yadāhaṃ lokasaraṇaṃ araṇaṃ maraṇantaguṃ 2-
nāddasāmi madhuratthaṃ 3- desessāmi 4- tamaccayaṃ.
Mahāhitaṃ varadadaṃ ahitoti visaṅkitā
nopesiṃ rūpaniratā desessāmi tamaccayaṃ.
Tadā madhuranigghoso mahākāruṇiko jino
avoca tiṭṭha khemeti siñcanto amatena maṃ.
Tadā paṇamya sirasā katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ
gantvā disvā narapatiṃ idaṃ vacanamabraviṃ.
Aho sammā upāyo te cintitoyamarindama
vanadassanakāmāya diṭṭho nibbānato muni.
Yadi te ruccate rāja sāsane tassa tādino
pabbajissāmi rūpehaṃ nibbinnā munivāṇinā.
Añjaliṃ paggahetvāna tadāha sa mahīpati
anujānāmi te bhadde pabbajjā tava sijjhatu.
Pabbajitvā tadā cāhaṃ sattamāse 5- upaṭṭhite
dīpodayañca bhedañca disvā saṃviggamānasā.
@Footnote: 1 cha.Ma. vibhogā 2 cha.Ma. araṇantaguṃ 3 cha.Ma. adūraṭṭhaṃ 4 cha.Ma. desayāmi
@5 cha.Ma. aḍḍhamāse
Nibbinnā sabbasaṅkhāre paccayākārakovidā
caturoghe atikkamma arahattaṃ apāpuṇiṃ.
Iddhīsu ca vasī āsiṃ dibbāya sotadhātuyā
cetopariyañāṇassa vasī cāpi bhavāmahaṃ.
Pubbenivāsaṃ jānāmi dibbacakkhu visodhitaṃ
sabbāsavaparikkhīṇā natthi dāni punabbhavo.
Atthadhammaniruttīsu paṭibhāne tatheva ca
parisuddhaṃ mama ñāṇaṃ uppannaṃ buddhasāsane.
Kusalāhaṃ visuddhīsu kathāvatthuvisāradā
abhidhammanayaññū ca vasippattāmhi sāsane.
Tato toraṇavatthusmiṃ raññā kosalasāminā
pucchitā nipuṇe pañhe byākarontī yathātathaṃ.
Tadā sa rājā sugataṃ upasaṅkamma pucchatha
tatheva buddho byākāsi yathā te byākatā mayā.
Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho etadagge ṭhapesi maṃ
mahāpaññānamaggāti bhikkhunīnaṃ naruttamo.
Kilesā jhāpitā mayhaṃ .pe. Kataṃ buddhassa sāsanan"ti.
Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena ca viharantiyā imissā theriyā
satipi aññāsaṃ khīṇāsavattherīnaṃ paññāvepullappattiyaṃ tattha pana katādhikārattāya
mahāpaññābhāvo pākaṭo ahosi. Tathā hi naṃ bhagavā jetavanamahāvihāre ariyagaṇa-
majjhe nisinno paṭipāṭiyā bhikkhuniyo ṭhānantare ṭhapento "etadaggaṃ bhikkhave
Mama sāvikānaṃ bhikkhunīnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ khemā"ti 1- mahāpaññatāya aggaṭṭhāne
ṭhapesi. Taṃ ekadivasaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisinnaṃ māro pāpimā
taruṇarūpena upasaṅkamitvā kāmehi palobhento:-
[139] "daharā tvaṃ rūpavatī ahampi daharo yuvā
pañcaṅgikena turiyena ehi kheme ramāmhase"ti
gāthamāha.
Tassattho:- kheme tvaṃ taruṇapattā, yobbane ṭhitā rūpasampannā, ahampi
taruṇo yuvā, tasmā mayaṃ yobbaññaṃ akhepetvā pañcaṅgikena turiyena vajjamānena
ehi kāmakhiḍḍāratiyā ramāma kīḷāmāti.
Taṃ sutvā sā kāmesu sabbadhammesu ca attano virattabhāvaṃ tassa ca mārabhāvaṃ
attābhinivesesu sattesu attano thāmagataṃ appasādaṃ katakiccatañca pakāsentī:-
[140] "iminā pūtikāyena āturena pabhaṅgunā
aṭṭiyāmi harāyāmi kāmataṇhā samūhatā.
[141] Sattisūlūpamā kāmā khandhāsaṃ adhikuṭṭanā
yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi aratī dāni sā mama.
[142] Sabbattha vihatā nandī tamokkhandho padālito
evaṃ jānāhi pāpima nihato tvamasi antaka.
[143] Nakkhattāni namassantā aggiṃ paricaraṃ vane
yathābhuccamajānantā bālā suddhimamaññatha.
@Footnote: 1 aṅ.ekaka. 20/236/26
[144] Ahañca kho namassantī sambuddhaṃ purisuttamaṃ
pamuttā sabbadukkhehi satthusāsanakārikā"ti
imā gāthā abhāsi.
Tattha aggiṃ paricaraṃ vaneti tapovane aggihuttaṃ paricaranto. Yathābhuccamajānantāti
pavattiyo yathābhūtaṃ aparijānantā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.
Khemātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------------
The Pali Atthakatha in Roman Book 34 page 160-173.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=34&A=3445
อรรถกถาบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=34&A=3445
อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=26&i=453
เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=26&A=9309
พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=26&A=9362
The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=26&A=9362
Contents of The Tipitaka Volume 26
http://84000.org/tipitaka/read/?index_26
        |
|
บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]