|
| บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ |
10. Ekādasakanipāta
464. 1. Kisāgotamītherīgāthāvaṇṇanā
ekādasakanipāte kalyāṇamittatātiādikā kisāgotamiyā theriyā gāthā.
Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā
viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ
lūkhacīvaradhārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.
Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ
duggatakule nibbatti, gotamītissā nāmaṃ ahosi. Kisasarīratāya pana "kisāgotamī"ti
voharīyittha. Taṃ patikulaṃ gataṃ duggatakulassa dhītāti paribhaviṃsu. Sā ekaṃ puttaṃ
vijāyi. Puttalābhena cassā sammānaṃ akaṃsu. So panassā putto ādhāvitvā
paridhāvitvā kīḷanakāle kālamakāsi. Tenassā sokummādo uppajji.
Sā "ahaṃ pubbe paribhavapattā hutvā puttassa jātakālato paṭṭhāya sakkāraṃ
pāpuṇiṃ, ime mayhaṃ puttaṃ bahi chaḍḍetumpi vāyamantī"ti sokummādavasena matakaḷevaraṃ
aṅkenādāya "puttassa me bhesajjaṃ dethā"ti gehadvārapaṭipāṭiyā nagare vicarati.
Manussā "bhesajjaṃ kuto"ti paribhāsanti. Sā tesaṃ kathaṃ na gaṇhāti. Atha naṃ eko
paṇḍitapuriso "ayaṃ puttasokena cittavikkhepaṃ pattā, etissā bhesajjaṃ dasabaloyeva
jānissatī"ti cintetvā "amma tava puttassa bhesajjaṃ sammāsambuddhaṃ upasaṅkamitvā
pucchā"ti āha. Sā satthu dhammadesanāvelāya vihāraṃ gantvā "puttassa me
bhesajjaṃ detha bhagavā"ti āha. Satthā tassā upanissayaṃ disvā "gaccha nagaraṃ
pavisitvā yasmiṃ gehe koci matapubbo natthi, tato siddhatthakaṃ āharā"ti āha.
Sā "sādhu bhante"ti tuṭṭhamānasā nagaraṃ pavisitvā paṭhamageheyeva "satthā mama
puttassa bhesajjatthāya siddhatthakaṃ āharāpeti, sace etasmiṃ gehe koci matapubbo
Natthi, siddhatthakaṃ me dethā"ti āha. Ko idha mate gaṇetuṃ sakkotīti. Kiṃ tena
hi alaṃ idha siddhatthakehīti dutiyaṃ tatiyaṃ gharaṃ gantvā buddhānubhāvena vigatummādā
pakaticitte ṭhitā cintesi "sakalanagare ayameva niyamo bhavissati, idaṃ hitānukampinā
bhagavatā diṭṭhaṃ bhavissatī"ti saṃvegaṃ labhitvā tatova bahi nikkhamitvā puttaṃ āmakasusāne
chaḍḍetvā imaṃ gāthamāha:-
"na gāmadhammo nigamassa dhammo 1-
na cāpiyaṃ ekakulassa dhammo
sabbassa lokassa sadevakassa
eseva dhammo yadidaṃ aniccatā"ti. 2-
Evañca pana vatvā satthu santikaṃ agamāsi. Atha naṃ satthā "laddho te
gotami siddhatthako"ti āha. "niṭṭhitaṃ bhante siddhatthakena kammaṃ, patiṭṭhā pana
me hothā"ti āha. Athassā satthā:-
"taṃ puttapasusammattaṃ byāsattamanasaṃ naraṃ
suttaṃ gāmaṃ mahoghova maccu ādāya gacchatī"ti 3-
gāthamāha.
Gāthāpariyosāne yathāṭhitāva sotāpattiphale patiṭṭhāya satthāraṃ pabbajjaṃ yāci.
Satthā bhikkhunīnaṃ santike pabbajituṃ anujāni. 4- Sā satthāraṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ
katvā vanditvā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbajitvā upasampadaṃ labhitvā nacirasseva
yonisomanasikārakammaṃ karontī vipassanaṃ vaḍḍhesi. Athassā satthā:-
"yo ca vassasataṃ jīve apassaṃ amataṃ padaṃ
ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo passato amataṃ padan"ti 5-
imaṃ obhāsagāthamāha.
@Footnote: 1 no nigamassa dhammo. mano.pū. 1/334 2 khu.apa. 33/82/362 3 khu.dha.25/287/66
@4 cha.Ma. satthā pabbajjaṃ anujāni 5 khu.dha. 25/114/37
Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇitvā parikkhāravalañje paramukkaṭṭhā
hutvā tīhi lūkhehi samannāgataṃ cīvaraṃ pārupitvā vicari. Atha naṃ satthā jetavane
nisinno bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento lūkhacīvaradhārīnaṃ aggaṭṭhāne
ṭhapesi. Sā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā "satthāraṃ nissāya mayā ayaṃ viseso
laddho"ti kalyāṇamittapasaṃsāmukhena 1- imā gāthā abhāsi:-
[213] "kalyāṇamittatā muninā lokaṃ ādissa vaṇṇitā
kalyāṇamitte bhajamāno api bālo paṇḍito assa.
[214] Bhajitabbā sappurisā paññā tathāpi 2- vaḍḍhati bhajantānaṃ
bhajamāno sappurise sabbehipi dukkhehi pamucceyya.
[215] Dukkhañceva vijāneyya dukkhassa ca samudayaṃ nirodhaṃ
aṭṭhaṅgikañca maggaṃ cattāripi ariyasaccāni.
[216] Dukkho itthibhāvo akkhāto purisadammasārathinā
sapattikampi hi dukkhaṃ appekaccā sakiṃ vijātāyo.
[217] Galake api kantanti sukhumāliniyo visāni khādanti
janamārakamajjhagatā ubhopi byasanāni anubhonti.
[218] Upavijaññā gacchantī addasāhaṃ patiṃ mataṃ
panthamhi vijāyitvāna appattāva sakaṃ gharaṃ.
[219] Dve puttā kālakatā patī ca panthe mato kapaṇikāya
mātā pitā ca bhātā ḍayhanti ca ekacitakāyaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. kalyāṇamittatāya pasaṃsāmukhena 2 cha.Ma. pi-saddo na dissati
[220] Khīṇakulīne kapaṇe anubhūtaṃ te dukkhaṃ aparimāṇaṃ
assū ca te pavattaṃ bahūni ca jātisahassāni.
[221] Vasitā susānamajjhe athopi khāditāni puttamaṃsāni
hatakulikā sabbagarahitā matapatikā amatamadhigacchiṃ.
[222] Bhāvito me maggo ariyo aṭṭhaṅgiko amatagāmī
nibbānampi 1- sacchikataṃ dhammādāsaṃ avekkhiṃhaṃ.
[223] Ahamamhi kantasallā ohitabhārā kataṃ hi karaṇīyaṃ
kisāgotamī therī vimuttacittā imaṃ bhaṇī"ti.
Tattha kalyāṇamittatāti kalyāṇo bhaddo sundaro mitto etassāti kalyāṇamitto.
Yo yassa sīlādiguṇasampanno, 2- aghassa ghatāhatassa 3- vidhātā evaṃ sabbākārena
upakāro mitto hoti, so puggalo kalyāṇamitto, tassa bhāvo kalyāṇamittatā,
kalyāṇamittavantatā. Munināti satthāRā. Lokaṃ ādissa vaṇṇitāti kalyāṇamitte
anugantabbanti sattalokaṃ uddissa:-
"sakalameva hidaṃ 4- ānanda brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā
kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā "5- "kalyāṇamittassetaṃ meghiya bhikkhuno
pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa yaṃ sīlavā bhavissati
pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharissatī"ti 6- ca evamādinā pasaṃsitā.
Kalyāṇamitte bhajamānotiādi kalyāṇamittatāya ānisaṃsadassanaṃ. Tattha api
bālo paṇḍito assāti kalyāṇamitte bhajamāno puggalo pubbe sutādivirahena
bālopi samāno assutasavanādinā paṇḍito bhaveyya.
@Footnote: 1 cha.Ma. pi-saddo na dissati 2 cha.Ma. sīlādiguṇasamādapetā 3 cha.Ma. ghātā, hitassa
@4 cha.Ma. sakalamevidaṃ 5 saṃ.mahā. 19/2/2 6 khu.u. 25/31/142
Bhajitabbā sappurisāti bālassāpi paṇḍitabhāvahetuto buddhādayo sappurisā
kālena kālaṃ upasaṅkamanādinā sevitabbā. Paññā tathāpi vaḍḍhati bhajantānanti
kalyāṇamitte bhajantānaṃ tathā paññā vaḍḍhati brūhati pāripūriṃ gacchati. Yathā
tesu yo koci khattiyādiko bhajamāno sappurise sabbehi jātiādidukkhehi
pamucceyyāti yojanā.
Muccanavidhiṃ pana kalyāṇamittavidhinā 1- dassetuṃ "dukkhañceva vijāneyyā"tiādi
vuttaṃ. Tattha cattāripi ariyasaccānīti dukkhañca dukkhasamudayañca nirodhañca aṭṭhaṅgika
maggañcāti imāni cattāri ariyasaccāni vijāneyya paṭivijjheyyāti yojanā.
"dukkho itthibhāvo"tiādikā dve gāthā aññatarāya yakkhiniyā itthibhāvaṃ
garahantiyā bhāsitā. Tattha dukkho itthibhāvo akkhātoti capalatā, gabbhadhāraṇaṃ, sabbakālaṃ
parapaṭibaddhavuttitāti evamādīhi ādīnavehi itthibhāvo dukkhoti purisadamma-
sārathinā bhagavatā kathito. Sapattikampi hi dukkhanti sapattavāso sapattiyā saddhiṃ
saṃvāsopi dukkho, ayampi itthibhāve ādīnavoti adhippāyo. Appekaccā sakiṃ
vijātāyoti ekaccā itthiyo ekavārameva vijātā paṭhamagabbhe vijāyanadukkhaṃ asahantiyo.
Galake api kantantīti attano gīvampi chindanti. Sukhumāliniyo visāni khādantīti
sukhumālasarīrā attano sukhumālabhāvena khedaṃ avisahantiyo visānipi khādanti. Janamāraka-
majjhagatāti janamārako vuccati mūḷhagabbho. Mātugāmajanassa 2- mārako, majjhagatā
janamārakā kucchigatā, mūḷhagabbhāti attho. Ubhopi byasanāni anubhontīti gabbho
gabbhinī cāti dvepi janā maraṇañca māraṇantikabyasanāni ca pāpuṇanti. Apare
pana bhaṇanti "janamārakā nāma kilesā, tesaṃ majjhagatā kilesasantānapatitā
ubhopi jāyāpatikā idha kilesapariḷāhavasena, āyatiṃ duggatiparikkilesavasena byasanāni
pāpuṇantī"ti. Imā kira dve gāthā sā yakkhinī purimattabhāve attano anubhūtadukkhaṃ
anussaritvā āha. Therī pana itthibhāve ādīnavavibhāvanāya paccanubhāsantī avoca.
@Footnote: 1 Ma. kalyāṇamittavidhiṃ 2 Sī. mātugāmajanatāya
"upavijaññā gacchantī"tiādikā dve gāthā paṭācārāya theriyā pavattiṃ
ārabbha bhāsitā. Tattha upavijaññā gacchantīti upagatavijāyanakālā maggaṃ gacchantī,
appattāva sakaṃ gehaṃ panthe vijāyitvāna patiṃ mataṃ addasaṃ ahanti yojanā.
Kapaṇikāyāti varākāya. Imā kira dve gāthā paṭācārāya tadā sokummādapattāya
vuttākārassa anukaraṇavasena itthibhāve ādīnavavibhāvanatthameva theriyā vuttā.
Ubhayampetaṃ udāharaṇabhāvena ānetvā idāni attano anubhūtaṃ dukkhaṃ vibhāventī
"khīṇakulīne"tiādimāha. Tattha khīṇakulīneti bhogādīhi pārijuññapattakulike. Kapaṇeti
paramaavaññātaṃ patte. Ubhayañcetaṃ attano eva āmantanavacanaṃ. Anubhūtaṃ te dukkhaṃ
aparimāṇanti imasmiṃ attabhāve, ito purimattabhāvesu vā anappakaṃ dukkhaṃ tayā
anubhavitaṃ. Idāni taṃ dukkhaṃ ekadesena vibhajitvā dassetuṃ "assū ca te
pavattan"tiādi vuttaṃ. Tassattho:- imasmiṃ anamatagge saṃsāre paribbhamantiyā
bahukāni jātisahassāni sokābhibhūtāya assu ca pavattaṃ, avisesitaṃ katvā vuttañcetaṃ,
mahāsamuddassa udakatopi bahukameva siyā.
Vasitā susānamajjheti manussamaṃsakhādikā sunakhī siṅgālī ca hutvā susānamajjhe
vusitā. Khāditāni puttamaṃsānīti byagghadīpibiḷārādikāle puttamaṃsānipi 1-
khāditāni. Hatakulikāti vinaṭṭhakulavaṃsā. Sabbagarahitāti sabbehi gharavāsīhi garahitā
garahappattā. Matapatikāti vidhavā. Ime pana tayo pakāre purimattabhāve 2- attano
anuppatte gahetvā vadati. Evaṃbhūtāpi hutvā adhikiccaladdhakalyāṇamittasevanaṃ 3-
amatamadhigacchiṃ nibbānaṃ anuppattā.
Idāni tameva amatādhigamaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ "bhāvito"tiādi vuttaṃ.
Tattha bhāvitoti vibhāvito uppādito vaḍḍhito bhāvanābhisamayavasena paṭividdho. 4-
Dhammādāsaṃ avekkhiṃhanti dhammamayaṃ ādāsaṃ addakkhiṃ apassiṃ ahaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. pi-saddo na dissati 2 Ma. carimattabhāve
@3 Sī. ādissa..., cha.Ma. adhicca laddhāya kalyāṇamittasevāya 4 Sī.,i. paṭiladdho
Ahamamhi kantasallāti ariyamaggena samucchinnarāgādisallā ahaṃ amhi.
Ohitabhārāti oropitakāmakhandhakilesābhisaṅkhārabhāRā. Kataṃ hi karaṇīyanti pariññādibhedaṃ
soḷasavidhampi kiccaṃ kataṃ pariyositaṃ. Vimuttacittā imaṃ bhaṇīti sabbaso vimutta-
cittā kisāgotamī therī imamatthaṃ "kalyāṇamittatā"tiādinā gāthābandhavasena abhaṇīti
attānaṃ paraṃ viya therī vadati. Tatridaṃ imissā theriyā apadānaṃ 1-:-
"padumuttaro nāma jino sabbadhammāna pāragū
ito satasahassamhi kappe uppajji nāyako.
Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ jātā aññatare kule
upetvā taṃ naravaraṃ saraṇaṃ samupāgamiṃ.
Dhammañca tassa assosiṃ catusaccūpasañhitaṃ
madhuraṃ paramassādaṃ vaṭṭasantisukhāvahaṃ.
Tadā ca bhikkhuniṃ dhīro lūkhacīvaradhāriniṃ
ṭhapento etadaggamhi vaṇṇayī purisuttamo.
Janetvānappakaṃ pītiṃ sutvā bhikkhuniyā guṇe
kāraṃ katvāna buddhassa yathāsatti yathābalaṃ.
Nipacca munidhīraṃ 2- taṃ taṃ ṭhānaṃ abhipatthayiṃ
tadānumodi sambuddho ṭhānalābhāya nāyako.
Satasahassito kappe okkākakulasambhavo
gotamo nāma gottena satthā loke bhavissati.
@Footnote: 1 khu.apa. 33/55/359 2 cha.Ma. munivaraṃ
Tassa dhammesu dāyādā orasā dhammanimmitā
kisāgotamī nāmena hessati 1- satthusāvikā.
Taṃ sutvā muditā hutvā yāvajīvaṃ tadā jinaṃ
mettacittā paricariṃ paccayehi vināyakaṃ.
Tehi kammehi sukatehi 2- cetanāpaṇidhīhi ca
jahitvā mānusaṃ dehaṃ tāvatiṃsamagacchahaṃ.
Imasmiṃ bhaddake kappe brahmabandhu mahāyaso
kassapo nāma gottena uppajji vadataṃ varo.
Upaṭṭhāko mahesissa tadā āsi narissaro
kāsirājā kikī nāma bārāṇasipuruttame.
Pañcamī tassa dhītāhaṃ 3- dhammā nāmena vissutā
dhammaṃ sutvā jinaggassa pabbajjaṃ samarocayiṃ.
Anujāni na no tāto agāreva tadā mayaṃ
vīsavassasahassāni vicarimha atanditā.
Komāribrahmacariyaṃ rājakaññā sukhedhitā 4-
buddhopaṭṭhānaniratā muditā satta dhītaro.
Samaṇī samaṇaguttā ca bhikkhunī bhikkhudāsikā
dhammā ceva sudhammā ca sattamī saṅghadāsikā.
Khemā uppalavaṇṇā ca paṭācārā ca kuṇḍalā
ahañca dhammadinnā ca visākhā hoti sattamī.
@Footnote: 1 cha.Ma. hessasi 2 cha.Ma. tena kammena sukatena 3 cha.Ma. dhītāsiṃ 4 ka. sukhe ṭhitā
Tehi kammehi sukatehi cetanāpaṇidhīhi ca
jahitvā mānusaṃ dehaṃ tāvatiṃsamagacchahaṃ.
Pacchime ca bhave dāni jātā seṭṭhikule ahaṃ
duggate adhane nīce 1- gatā ca sadhanaṃ kulaṃ.
Patiṃ ṭhapetvā sesā me dessanti adhanā iti
yadā ca pasūtā āsiṃ sabbesaṃ dayitā tadā.
Yadā so taruṇo bhaddo komalako sukhedhito
sapāṇamiva kanto me tadā yamavasaṃ gato.
Sokaṭṭādīnavadanā assunettā rudammukhā
mataṃ kuṇapamādāya vilapantī gamāmahaṃ.
Tadā ekena sandiṭṭhā upetvābhisakkuttamaṃ
avocaṃ dehi bhesajjaṃ puttasañjīvananti bho.
Na vijjante matā yasmiṃ gehe siddhatthakaṃ tato
āharāti jino āha vinayopāyakovido.
Tadā gamitvā sāvatthiṃ na labhiṃ tādisaṃ gharaṃ
kuto siddhatthakaṃ tasmā tato laddhā satiṃ ahaṃ.
Kuṇapaṃ chaḍḍayitvāna upesiṃ lokanāyakaṃ
dūratova mamaṃ disvā avoca madhurassaro.
Yo ca vassasataṃ jīve apassaṃ udayabbayaṃ
ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo passato udayabbayaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. naṭṭhe
Na gāmadhammo nigamassa dhammo
na cāpiyaṃ ekakulassa dhammo
sabbassa lokassa sadevakassa
eseva dhammo yadidamaniccatā.
Sāhaṃ sutvānimā gāthā dhammacakkhuṃ visodhayiṃ
tato viññātasaddhammā pabbajiṃ anagāriyaṃ.
Tathā pabbajitā santī yuñjantī jinasāsane
nacireneva kālena arahattaṃ apāpuṇiṃ.
Iddhīsu ca vasī homi dibbāya sotadhātuyā
paracittāni jānāmi satthusāsanakārikā.
Pubbenivāsaṃ jānāmi dibbacakkhu visodhitaṃ
khepetvā āsave sabbe visuddhāsiṃ sunimmalā.
Pariciṇṇo mayā satthā kataṃ buddhassa sāsanaṃ
ohito garuko bhāro bhavanetti samūhatā.
Yassatthāya pabbajitā agārasmānagāriyaṃ
so me attho anuppatto sabbasaṃyojanakkhayo.
Atthadhammaniruttīsu paṭibhāne tatheva ca
ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ buddhaseṭṭhassa vāhasā.
Saṅkārakūṭā āhitvā susānā rathiyāpi ca
tato saṅghāṭikaṃ katvā lūkhaṃ dhāremi cīvaraṃ.
Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho lūkhacīvaradhāraṇe
ṭhapesi etadaggamhi parisāsu vināyako.
Kilesā jhāpitā mayhaṃ .pe. Kataṃ buddhassa sāsanan"ti.
Kisāgotamītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Ekādasakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------------
The Pali Atthakatha in Roman Book 34 page 222-232.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=34&A=4766
อรรถกถาบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=34&A=4766
อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=26&i=464
เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=26&A=9507
พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=26&A=9540
The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=26&A=9540
Contents of The Tipitaka Volume 26
http://84000.org/tipitaka/read/?index_26
        |
|
บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]