![]() |
| บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ |
16. Mahanipata
474. 1. Sumedhatherigathavannana
mahanipate mantavatiya nagaretiadika sumedhaya theriya gatha.
Ayampi purimabuddhesu katadhikara tattha tattha bhave vivattupanissayam kusalam
upacinanti sakkaccam vimokkhasambhare sambharenti konagamanassa bhagavato kale kulagehe
nibbattitva vinnutam patva attano sakhihi kuladhitahi saddhim ekajjhasaya
hutva mahantam aramam karetva buddhappamukhassa bhikkhusamghassa niyyadesi. Sa
tena punnakammena kayassa bheda tavatimsam upagacchi. Tattha yavatayukam dibbasampattim
anubhavitva tato cuta yamesu upapajji. Tato cuta tusitesu, tato cuta nimmanaratisu,
tato cuta paranimmitavasavattisuti anukkamena pancasu kamasaggesu uppajjitva tattha
tattha devarajunam mahesi hutva tato cuta kassapassa bhagavato kale mahavibhavassa
setthino dhita hutva anukkamena vinnutam patva sasane abhippasanna hutva
ratanattayam uddissa ularapunnakammam akasi.
Tattha yavajivam dhammupajivini kusaladhammanirata hutva tato cuta tavatimsesu
nibbattitva aparaparam sugatisuyeva samsaranti imasmim buddhuppade mantavatinagare
koncassa nama ranno dhita hutva nibbatti, tassa matapitaro sumedhati
namam akamsu. Tam anukkamena vuddhippattavayappattakale matapitaro "varanavatinagare
anikarattassa 1- nama ranno dassama"ti sammantesum. 2- Sa pana daharakalato patthaya
attano samanavayahi rajakannahi dasijanehi ca saddhim bhikkhunupassayam gantva
bhikkhuninam santike dhammam sutva cirakalato patthaya katadhikarataya samsare jatasamvega
sasane abhippasanna hutva vayappattakale kamehi vinivattitamanasa ahosi.
@Footnote: 1 Si. anikadattassa 2 i. amantesum
Tena sa matapitunam natinam sammantanam sutva "na mayham gharavasena kiccam,
pabbajissamahan"ti aha. Tam matapitaro gharavase niyojenta nanappakarena
yacantapi sannapetum nasakkhimsu. Sa "evam me pabbajitum labbhati"ti khaggam gahetva
sayameva attano kese chinditva te eva kese arabbha patikulamanasikaram 1- pavattenti
tattha katadhikarataya bhikkhuninam santike manasikaravidhanassa sutapubbatta ca asubha-
nimittam uppadetva tattha pathamajjhanam adhigacchi. Adhigatapathamajjhana ca attana
gharavase uyyojetum upagate matapitaro adim katva antojanaparijanam sabbam
rajakulam sasane abhippasannam karetva gharato nikkhamitva bhikkhunupassayam gantva
pabbaji. Pabbajitva ca vipassanam patthapetva sammadeva paripakkanana 2- vimutti-
paripacaniyanam dhammanam visesitaya 3- nacirasseva saha patisambhidahi arahattam papuni.
Tena vuttam apadane 4-:-
"bhagavati konagamane samgharamamhi navanivesamhi
sakhiyo tisso janiyo viharadanam adamhase. 5-
Dasakkhattum satakkhattum dasasatakkhattum satani ca satakkhattum
devesu upapajjimha ko pana vado manussesu.
Devesu mahiddhika ahumha manusakamhi ko pana vado
sattaratanassa mahesi itthiratanam aham asim.
Idha sancitakusala susamiddhakulappaja
dhananjani ca khema ca ahampi ca tayo jana.
Aramam sukatam katva sabbavayavamanditam
buddhappamukhasamghassa niyyadetva pamodita.
Yattha yatthupapajjami tassa kammassa vahasa
devesu aggatam patta manussesu tatheva ca.
Imasmimyeva kappamhi brahmabandhu mahayaso
kassapo nama gottena uppajji vadatam varo.
Upatthako mahesissa tada asi narissaro
kasiraja kiki nama baranasipuruttame.
Tassasum satta dhitaro rajakanna sukhedhita
buddhopatthananirata brahmacariyam carimsu ta.
Tasam sahayika hutva silesu susamahita
datva danani sakkaccam agareva vatam carim.
Tena kammena sukatena cetanapanidhihi ca
jahitva manusam deham tavatimsupaga aham.
Tato cuta yamamagam 1- tatoham tusitam gata
tato ca nimmanaratim vasavattipuram gata.
Yattha yatthupapajjami punnakammasamohita
tattha tattheva rajunam mahesittamakarayim.
Tato cuta manussatte rajunam cakkavattinam
mandalinanca rajunam mahesittamakarayim.
Sampattimanubhotvana devesu manusesu ca
sabbattha sukhita hutva nekajatisu samsarim.
@Footnote: 1 ka. yamasaggam
So hetu so pabhavo tammulam sava sasane khanti
tam pathamasamodhanam tam dhammarataya nibbanam.
Kilesa jhapita mayham bhava sabbe samuhata
nagiva bandhanam chetva viharami anasava.
Svagatam vata me asi buddhasetthassa santike
tisso vijja anuppatta katam buddhassa sasanam.
Patisambhida catasso vimokkhapi ca atthime
chalabhinna sacchikata katam buddhassa sasanan"ti.
Arahattam pana patva attano patipattim paccavekkhitva udanavasena:-
[450] "mantavatiya nagare ranno koncassa aggamahesiya
dhita asim sumedha pasadita sasanakarehi.
[451] Silavati cittakatha bahussuta buddhasasane vinita
matapitaro upagamma bhanati ubhayo nisametha.
[452] Nibbanabhirataham asassatam bhavagatam yadipi dibbam
kimangam pana tuccha kama appassada bahuvighata.
[453] Kama katuka asi- visupama yesu mucchita bala
te digharattam niraye samappita hannante dukkhita.
[454] Socanti papakamma vinipate papavaddhino sada
kayena ca vacaya ca manasa ca asamvuta bala.
[455] Bala te duppanna acetana dukkhasamudayoruddha
desente ajananta na bujjhare ariyasaccani.
[456] Saccani `amma' buddhavaradesi tani te bahutara ajananta ye
abhinandanti bhavagatam pihenti devesu upapattim.
[457] Devesupi upapatti asassata bhavagate aniccamhi
na ca santasanti bala punappunam jhayitabbassa.
[458] Cattaro vinipata duve ca gatiyo kathanci labbhanti
na ca vinipatagatanam pabbajja atthi nirayesu.
[459] Anujanatha mam ubhayo pabbajitum dasabalassa pavacane
appossukka ghatissam jatimaranappahanaya.
[460] Kim bhavagate abhinandi tena kayakalina asarena
bhavatanhaya nirodha anujanatha pabbajissami.
[461] Buddhanam uppado vivajjito akkhano khano laddho
silani brahmacariyam yavajivam na duseyyam.
[462] Evam bhanati sumedha matapitaro `na tava aharam
aharissam gahattha maranavasam gatava hessami.'
[463] Mata dukkhita rodati pita ca assa sabbaso samabhihato
ghatenti sannapetum pasadatale chamapatitam.
[464] Utthehi puttike 1- kim soci- tena dinnasi varanavatimhi
raja anikaratto abhirupo tassa tvam dinna.
[465] Aggamahesi bhavissasi anikarattassa rajino bhariya
silani brahmacariyam pabbajja dukkara puttike.
@Footnote: 1 cha.Ma. puttaka. evamuparipi
[466] Rajje ana dhanamissa- riyam bhoga sukha daharikasi
bhunjahi kamabhoge vareyyam hotu te putta.
[467] Atha ne bhanati sumedha ma edisikani bhavagatamasaram
pabbajja va hohiti maranam va me na ceva vareyyam.
[468] Kimiva putikayamasucim savanagandham bhayanakam kunapam
abhisamviseyyam bhastam asakim paggharitam asucipunnam.
[469] Kimiva taham jananti vikulakam mamsasonitupalittam
kimikulalayam sakunabhattam kalevaram kissa diyatiti.
[470] Nibbuyhati susanam aciram kayo apetavinnano
chuddo kalingaram viya jigucchamanehi natihi.
[471] Chudduna nam susane parabhattam nhayanti jigucchanta
niyaka matapitaro kim pana sadharana janata.
[472] Ajjhosita asare kalevare atthinharusanghate
khelassuccarassava- paripunne putikayamhi.
[473] Yo nam vinibbhujitva abbhantaramassa bahiram kayira
gandhassa asahamana sakapi mata jiguccheyya.
[474] Khandhadhatuayatanam sankhatam jatimulakam dukkham
yoniso anuvicinanti vareyyam kissa iccheyyam.
[475] Divase divase tisatti- satani navanava pateyyum kayamhi
vassasatampi ca ghato seyyo dukkhassa cevam khayo.
[476] Ajjhupagacche ghatam yo vinnayevam satthuno vacanam
digho tesam samsaro punappunam hannamananam.
[477] Devesu manussesu ca tiracchanayoniya asurakaye
petesu ca nirayesu ca aparimita dissante ghata.
[478] Ghata nirayesu bahu vinipatagatassa piliyamanassa
devesupi attanam nibbanasukha param natthi.
[479] Patta te nibbanam ye yutta dasabalassa pavacane
appossukka ghatenti jatimaranappahanaya.
[480] Ajjeva tatabhinikkha- missam bhogehi kim asarehi
nibbinna me kama vantasama talavatthukata.
[481] Sa cevam bhanati pita- ramanikaratto ca yassa sa dinna
upayasi varanavate vareyyamupatthite kale.
[482] Atha asitanicitamuduke kese khaggena chindiya sumedha
pasadam pidahitva pathamajjhanam samapajji.
[483] Sa ca tahim samapanna anikaratto ca agato nagaram
pasade ca sumedha aniccasannam subhaveti.
[484] Sa ca manasi karoti anikaratto ca aruhi turitam
manikanakabhusitango katanjali yacati sumedham.
[485] Rajje ana dhanamissa- riyam bhoga sukha daharikasi
bhunjahi kamabhoge kamasukha dullabha loke.
[486] Nissattham te rajjam bhoge bhunjassu dehi danani
ma dummana ahosi matapitaro te dukkhita.
[487] Tam tam bhanati sumedha kamehi anatthika vigatamoha
ma kame abhinandi kamesvadinavam passa.
[488] Catuddipo raja mandhata asi kamabhoginamaggo
atitto kalankato na cassa paripurita iccha.
[489] Satta ratanani vasseyya vutthima dasadisa samantena
na catthi titti kamanam atittava maranti naRa.
[490] Asisunupama kama kama sappasiropama
ukkopama anudahanti atthikankalasannibha.
[491] Anicca adhuva kama bahudukkha mahavisa
ayogulova santatto aghamula dukhapphala.
[492] Rukkhaphalupama kama mamsapesupama dukha
supinopama vancaniya kama yacitakupama.
[493] Sattisulupama kama rogo gando agham nigham
angarakasusadisa aghamulam bhayam vadho.
[494] Evam bahudukkha kama akkhata antarayika
gacchatha na me bhavagate vissaso atthi attano.
[495] Kim mama paro karissati attano sisamhi dayhamanamhi
anubandhe jaramarane tassa ghataya ghatitabbam.
[496] Dvaram apapuritvanaham matapitaro anikarattanca
disvana chamam nisinne rodante idamavocam.
[497] Digho balanam samsaro punappunanca rodatam
anamatagge pitu marane bhatu vadhe attano ca vadhe.
[498] Assu thannam rudhiram samsaram anamataggato saratha
sattanam samsaratam sarahi atthinanca sannicayam.
[499] Sara caturodadhi upanite assuthannarudhiramhi
sara ekakappamatthinam sancayam vipulena samam.
[500] Anamatagge samsarato mahim jambudipamupanitam
kolatthimattagulika matamatusveva nappahonti.
[501] Tinakatthasakhapalasam upanitam anamataggato sara
caturangulika ghatika pitupitusveva nappahonti.
[502] Sara kanakacchapam pubbe samudde aparato ca yugachiddam
siram tassa ca patimukkam manussalabhamhi opammam.
[503] Sara rupam phenapindopa- massa kayakalino asarassa
khandhe passa anicce sarahi niraye bahuvighate.
[504] Sara katasim vaddhente punappunam tasu tasu jatisu
sara kumbhilabhayani ca sarahi cattari saccani.
[505] Amatamhi vijjamane kim tava pancakatukena pitena
sabba hi kamaratiyo katukatara pancakatukena.
[506] Amatamhi vijjamane kim tava kamehi ye parilaha
sabba hi kamaratiyo jalita kuthita kampita santapita.
[507] Asapattamhi samane kim tava kamehi ye bahusapatta
rajaggicoraudakappiyehi sadharana kama bahusapatta.
[508] Mokkhamhi vijjamane kim tava kamehi yesu vadhabandho
kamesu hi asakama vadhabandhadukhani anubhonti.
[509] Adipita tinukka ganhantam dahanti neva muncantam
ukkopama hi kama dahanti ye te na muncanti.
[510] Ma appakassa hetu kamasukhassa vipulam jahi sukham
ma puthulomova balisam gilitva paccha vihannasi.
[511] Kamam kamesu damassu tava sunakhova sankhalabaddho
kahanti khu tam kama chata sunakhamva candala.
[512] Aparimitanca dukkham bahuni ca cittadomanassani
anubhohisi kamayutto patinissaja addhuve kame.
[513] Ajaramhi vijjamane kim tava kamehi yesu jara
maranabyadhigahita sabba sabbattha jatiyo.
[514] Idamajaramidamamaram idamajaramaram padamasokam
asapattamasambadham akhalitamabhayam nirupatapam.
[515] Adhigatamidam bahuhi amatam ajjapi ca labhaniyamidam
yo yoniso payunjati na ca sakka aghatamanena.
[516] Evam bhanati sumedha sankharagate ratim alabhamana
anunenti anikarattam kese ca chamam khipi sumedha.
[517] Utthaya anikaratto panjaliko yacatassa pitaram so
vissajjetha sumedham pabbajitum vimokkhasaccadassa.
[518] Vissajjita matapituhi pabbaji sokabhayabhita
cha abhinna sacchikata aggaphalam sikkhamanaya.
[519] Acchariyamabbhutam tam nibbanam asi rajakannaya
pubbenivasacaritam yatha byakari pacchime kale.
[520] Bhagavati konagamane samgharamamhi navanivesamhi
sakhiyo tisso janiyo viharadanam adamhase.
[521] Dasakkhattum satakkhattum dasasatakkhattum satani ca satakkhattum
devesu upapajjimha ko pana vado manussesu.
[522] Devesu mahiddhika ahumha manusakamhi ko pana vado
sattaratanassa mahesi itthiratanam aham asim.
[523] So hetu so pabhavo tammulam sava sasane khanti
tam pathamasamodhanam tam dhammarataya nibbanam.
[524] Evam karonti ye sadda- hanti vacanam anomapannassa
nibbindanti bhavagate nibbinditva virajjanti"ti
ima gatha abhasi.
Tattha mantavatiya nagareti mantavatiti evamnamake nagare. Ranno koncassati
koncassa nama ranno mahesiya kucchimhi jata dhita asim. Sumedhati namena
Sumedha. Pasadita sasanakarehiti satthusasanakarehi ariyehi dhammadesanaya sasane
pasadita sanjataratanattayappasada kata.
Silavatiti acarasilasampanna. Cittakathati cittadhammakatha. Bahussutati
bhikkhuninam santike pariyattidhammassutiyuta. Buddhasasane vinitati evam pavatti,
evam nivatti, iti silam, iti samadhi, iti pannati suttanugatena 1-
yonisomanasikarena tadangato kilesanam vinivattatta 2- buddhanam sasane vinita
samyatakayavacacitta. Ubhayo nisamethati tumhe dvepi mama vacanam nisametha, matapitaro
upagantva bhanatiti yojana.
Yadipi dibbanti devalokapariyapannampi bhavagatam nama sabbampi asassatam aniccam
dukkham viparinamadhammam. Kimangam pana tuccha kamati kimangam pana manusaka kama,
te sabbepi asarakabhavato 3- tuccha ritta, satthadharayam madhubindu viya appassada,
etarahi ayatinca vipuladukkhataya bahuvighata.
Katukati anittha. Sappatibhayatthena asivisupama. Yesu kamesu. Mucchitati
ajjhosita. Samappitati sakammuna sabbaso appita khitta, upapannati attho.
Hannanteti badhiyanti.
Vinipateti apaye.
Acetanati attahitacetanaya abhavena acetana. Dukkhasamudayoruddhati tanha-
nimittasamsare avaruddha. Desenteti catusaccadhamme desiyamane. Ajanantati attham
ajananta. Na bujjhare ariyasaccaniti dukkhadini ariyasaccani na patibujjhanti.
Ammati mataram pamukham katva alapati. Te bahutara ajanantati ye abhinandanti
@Footnote: 1 di.maha. 10/186/109 2 Si. vinissatatta 3 Si. saratabhavato
Bhavagatam pihenti devesu upapattim buddhavaradesitani saccani ajananta, teyeva
ca imasmim loke bahutarati yojana.
Bhavagate aniccamhiti sabbasmim bhave anicce devesu upapatti na sassata,
evam santepi na ca santasanti bala na uttasanti na samvegam apajjanti.
Punappunam jayitabbassati aparaparam upapajjamanassa.
Cattaro vinipatati nirayo tiracchanayoni pettivisayo asurayoniti ime
cattaro sukhasamussayato vinipatagatiyo. Manussadevupapattisannita pana dveva gatiyo
kathanci kicchena kasirena labbhanti punnakammassa dukkaratta. Nirayesuti sukharahitesu
apayesu.
Appossukkati annakiccesu nirussukka. Ghatissanti vayamissam bhavanam
anuyunjissami, kayakalina asarena bhavagate kim abhinanditenati yojana.
Bhavatanhaya nirodhati bhavagataya tanhaya nirodhahetu nirodhattham.
Buddhanam uppado laddho, vivajjito nirayupapattiadiko atthavidho akkhano,
khano navamo khano laddhoti yojana. Silaniti catuparisuddhisilani. Brahmacariyanti
sasanabrahmacariyam. Na duseyyanti na kopeyyami.
Na tava aharam aharissam gahatthati "neva tava aham gahattha hutva
aharam aharissami, sace pabbajjam na labhissami, maranavasameva gata bhavissami"ti
evam sumedha matapitaro bhanatiti yojana.
Assati sumedhaya. Sabbaso samabhihatoti assuhi sabbaso abhihatamukho. Ghatenti
sannapetunti pasadatale chamapatitam sumedham mata ca pita ca gihibhavaya
sannapetum ghatenti vayamanti. "ghatenti vayamanti"tipi patho, so evattho.
Kim socitenati "pabbajjam na labhissami"ti kim socanena. Dinnasi
varanavatimhiti varanavatinagare dinna asi. "dinnasi"ti vatva punapi "tvam
dinna"ti vacanam dalham dinnabhavadassanattham.
Rajje anati anikarattassa rajje tava ana pavattati. Dhanamissariyanti
imasmim kule patikule ca dhanam issariyanca, bhoga sukha ativiya ittha bhogati
sabbamidam tuyham upatthitam hatthagatam. Daharikasiti taruni casi, tasma bhunjahi kama-
bhoge. Tena karanena vareyyam hotu te puttati yojana.
Neti matapitaro. Ma edisikaniti evarupani rajje anadini ma
bhavantu. Kasmati ce aha "bhavagatamasaran"tiadim.
Kimivati kimi viya. Putikayanti imam putikalevaram. Savanagandhanti
vissatthavissagandham. 1- Bhayanakanti avitaraganam bhayavaham. Kunapam abhisamviseyyam
bhastanti kunapabharitam cammapasibbakam asakim paggharitam asucipunnam nanappakarassa asucino
punnam hutva asakim 2- sabbakalam adhipaggharantam "mama idan"ti abhiniveseyyam.
Kimiva taham jananti, vikulakanti ativiya patikkulam asucihi mamsapesihi
sonitehi ca upalittam anekesam kimikulanam alayam sakunanam bhattabhutam.
"kimikulalasakunabhattan"tipi 3- patho, kiminam avasitthasakunananca bhattabhutanti attho.
Tam aham kalevaram jananti thita. Tam mam 4- idani vareyyavasena kissa kena nama
karanena diyyatiti dasseti. Tassa tanca danam kimiva kim viya hotiti yojana.
Nibbuyhati susanam, aciram kayo apetavinnanoti ayam kayo acireneva
apagatavinnano susanam nibbuyhati upaniyati. Chuddoti chaddito. Kalingaram viyati
niratthakakatthakhandasadiso. Jigucchamanehi natihiti natijanehipi jigucchamanehi.
@Footnote: 1 i. visatthagandham 2 Ma. hutva kimi viya 3 Si. kulana... 4 Si. thita
Chudduna nam susaneti nam kalevaram susane chaddetva. Parabhattanti paresam
sonasingaladinam bhattabhutam. Nhayanti jigucchantati "imassa pacchato agata"ti
ettakenapi jigucchamana sasisam nimujjanta nhayanti, pageva phutthavanto. Niyaka
matapitaroti attano matapitaropi. Kim pana sadharana janatati itaro pana
samuho jigucchatiti kimeva vattabbam.
Ajjhositati tanhavasena abhinivittha. Asareti niccasaradisararahite.
Vinibbhujitvati vinnanavinibbhogam katva. Gandhassa asahamanati gandham assa
kayassa asahanti. Sakapi matati attano matapi jiguccheyya kotthasanam
vinibbhujjanena patikkulabhavaya sutthutaram upatthahanato.
Khandhadhatuayatananti rupakkhandhadayo ime pancakkhandha, cakkhudhatuadayo ima
attharasa dhatuyo, cakkhayatanadini imani dvadasayatananiti evam khandha dhatuyo
ayatanani cati sabbam idam ruparupadhammajatam samecca sambhuyya paccayehi katatta
sankhatam, tayidam tasmim bhave pavattamanam dukkham, jatipaccayatta jatimulakanti evam
yoniso upayena anuvicinanti cintayanti 1- vareyyam vivaham kissa kena karanena
icchissami.
"silani brahmacariyam, pabbajja dukkara"ti yadetam matapituhi vuttam tassa
pativacanam datum "divase divase"tiadi vuttam. Tattha divase divase tisattisatani
navanava pateyyum kayamhiti dine dine tini sattisatani tavadeva pitanisitabhavena
abhinavani kayasmim sampateyyum. Vassasatampi ca ghato seyyoti nirantaram vassasatampi
patamano yathavutto sattighato seyyo. Dukkhassa cevam khayoti evam ce
vattadukkhassa parikkhayo bhaveyya, evam mahantampi pavattidukkham adhivasetva
nibbanadhigamaya ussaho karaniyoti adhippayo.
@Footnote: 1 Ma. upayena aruci bhananti
Ajjhupagaccheti sampaticcheyya. Evanti vuttanayena. Idam vuttam hoti:- yo
puggalo anamataggam samsaram aparimananca vattadukkham dipentam satthuno vacanam vinnaya
thito yathavuttam sattighatadukkham sampaticcheyya, tena ceva vattadukkhassa parikkhayo
siyati. Tenaha "digho tesam samsaro, punappunam hannamananan"ti, aparaparam
jatijarabyadhimaranadihi badhiyamanananti attho.
Asurakayeti kalakancikadipetasuranikaye 1-. Ghatati kayacittanam upaghata vadha.
Bahuti pancavidhabandhanadikammakaranavasena pavattiyamana bahu anekaghata.
Vinipatagatassati sesapayasankhatam vinipatam upagatassapi. Piliyamanassati
tiracchanadiattabhave abhighatadihi abadhiyamanassa. Devesupi attananti
devattabhavesupi tanam natthi ragaparilahadina sadukkhasavighatabhavato. Nibbanasukha
param natthiti nibbanasukhato param annam uttamam sukham nama natthi lokiyasukhassa
viparinamasankharadukkhasabhavatta. Tenaha bhagava "nibbanam paramam sukhan"ti. 2-
Patta te nibbananti te nibbanam pattayeva nama. Athava teyeva nibbanam
patta. Ye yutta dasabalassa pavacaneti sammasambuddhassa sasane ye yutta
payutta.
Nibbinnati viratta. Meti maya. Vantasamati suvanavamathusadisa. Talavatthukatati
talassa patitthanasadisa 3- kata.
Athati paccha, matapitunam attano ajjhasayam pavedento 4- anikarattassa ca
agatabhavam sutva. Asitanicitamuduketi indanilabhamarasamanavannataya asite, ghanabhavena
nicite, simbalitulasamasamphassataya muduke. Kese khaggena chindiyati attano kese
@Footnote: 1 Si. kalakanjakadi... 2 khu.dha. 25/204/53
@3 Si. thitatthanasadisa, i. chinditatthanasadisa 4 cha.Ma. pavedetva
Sunisitena asina chinditva. Pasadam pidahitvati attano vasanapasade sirigabbham
pidhaya, tassa dvaram thaketvati attho. Pathamajjhanam samapajjiti khaggena chinne
attano kese purato thapetva tattha patikkulamanasikaram pavattenti yathaupatthite
nimitte uppannam pathamam jhanam vasibhavam apadetva samapajji.
Sa ca sumedha tahim pasade samapanna jhananti adhippayo. Aniccasannam
subhavetiti jhanato vutthahitva jhanam padakam katva vipassanam patthapetva "yankinci
rupan"tiadina 1- aniccanupassanam sutthu bhaveti, aniccasannagahaneneva cettha
dukkhasannadinampi gahanam katanti veditabbam.
Manikanakabhusitangoti manivicittehi hemamalalankarehi vibhusitagatto.
Rajje anatiadi yacitakaranidassanam. Tattha anati adhipaccam. Issariyanti
yaso vibhavasampatti. Bhoga sukhati ittha manapiya kamupabhoga. Daharikasiti tvam
idani dahara taruni asi.
Nissattham te rajjanti mayham sabbampi tiyojanikam 2- rajjam tuyham
pariccattam, tam patipajjitva bhoge ca bhunjassu, ayam mam kamehiyeva nimantetiti
ma 3- dummana ahosi. Dehi dananiti yatharuciya mahantani danani samanabrahmanesu
pavattehi, matapitaro te dukkhita domanassappatta tava pabbajjadhippayam sutva
tasma kame paribhunjanti tepi upatthahanti tesam cittam dukkha mocehiti evamettha
padatthayojana veditabba.
Ma kame abhinanditi vatthukame kilesakame ma abhinandi. Athakho tesu
kamesu adinavam dosam mayham vacananusarena passa nanacakkhuna olokehi.
@Footnote: 1 ana.catukka. 21/181/195, Ma.mu. 12/244/206, khu.pati. 31/99/76 (sya)
@2 Ma. tisatayojanikam 3 Ma. kim ma
Catuddipoti jambudipadinam catunnam mahadipanam issaro. Mandhatati evamnamo
raja, kamabhoginam aggo aggabhuto asi. Tenaha bhagava "rahuggam attabhavinam,
mandhata kamabhoginan"ti. 1- Atitto kalankatoti caturasitivassasahassani kumarakila-
vasena caturasitivassasahassani oparajjavasena caturasitivassasahassani cakkavatti raja
hutva devabhogasadise bhoge bhunjitva chattimsaya sakkanam ayuppamanakalam tavatimsa-
bhavane saggasampattim anubhavitvapi kamehi atittova kalankato. Na cassa paripurita
iccha assa mandhaturanno kamesu asa na ca paripunna asi.
Satta ratanani vasseyyati sattapi ratanani vutthima devo dasadisa byapetva
samantena samantato purisassa rucivasena yadipi vasseyya, yatha tam mandhatumaharajassa
evam santepi na catthi titti kamanam, atittava maranti naRa. Tenaha bhagava
"na kahapanavassena, titti kamesu vijjati"ti. 2-
Asisunupama kama adhikuttanatthena, sappasiropama sappatibhayatthena, ukkopama
tinukkupama anudahanatthena. Tenaha "anudahanti"ti. Atthikankalasannibha
appassadatthena.
Mahavisati halahaladimahavisasadisa. Aghamulati aghassa dukkhassa mula karana-
bhuta. Tenaha "dukhapphala"ti.
Rukkhaphalupama angapaccanganam phalibhanjanatthena. Mamsapesupama bahusadharanatthena.
Supinopama itarapaccupatthanatthena maya viya palobhanato. Tenaha "vancaniya"ti,
vancakati 3- attho. Yacitakupamati yacitakabhandasadisa tavakalikatthena.
Sattisulupama vinivijjhanatthena. Rujjanatthena rogo dukkhatasulabhatta. Gando
kilesasucipaggharanato. Dukkhuppadanatthena agham. Maranasampapanena nigham. Angarakasu-
sadisa mahabhitapanatthena. Bhayahetutaya ceva vadhakapahutataya ca bhayam vadho nama,
kamati yojana.
@Footnote: 1 an.catukka. 21/15/19 2 khu.dha. 25/186/50, khu.ja. 27/374/102 (sya)
@3 Ma. vancanikati
Akkhata antarayikati "saggamaggadhigamassa nibbanagamimaggassa ca
antarayakara"ti cakkhubhutehi buddhadihi vutta. Gacchathati anikarattam saparisam
vissajjeti.
Kim mama paro karissatiti paro anno mama kim nama hitam karissati attano
sisamhi uttamange ekadasahi aggihi dayhamane. Tenaha "anubandhe jaramarane"ti.
Tassa jaramaranassa sisadahassa ghataya samugghataya ghatitabbam vayamitabbam.
Chamanti chamayam. Idamavocanti idam "digho balanam samsaro"tiadikam samvega-
samvattanakam vacanam avocam.
Digho balanam samsaroti kilesakammavipakavattabhutanam khandhayatanadinam
patipatipavattisankhato samsaro aparinnatavatthukanam andhabalanam digho buddhananenapi
aparicchindaniyo. Yatha hi anupacchinnatta avijjatanhanam aparicchinnattayeva
bhavapabandhassa pubba koti na pannayati, evam parapi kotiti. Punappunanca
rodatanti aparaparam sokavasena rudantanam. Iminapi avijjatanhanam anupacchinnatamyeva
tesam vibhaveti.
Assu thannam rudhiranti yam natibyasanadina phutthanam rodantanam assu ca
darakakale matuthanato pitam thannam ca yanca paccatthikehi ghatitanam rudhiram. Samsaram
anamataggato samsarassa anu amataggatta nanena anugantvapi amataaggatta 1-
aviditaggatta imina dighena addhuna sattanam samsaratam aparaparam samsarantanam samsaritam
sarahi tam "kiva 2- bahukan"ti anussarahi, atthinam sannicayam sarahi anussara,
upadharehiti attho.
Idani adinavassa bahubhavanca upamaya dassetum "sara caturodadhi"ti gathamaha.
Tattha sara caturodadhi upanite assuthannarudhiramhiti imesam sattanam anamataggasamsare
samsarantanam ekekassapi assumhi 3- thanne rudhiramhi ca pamanato upametabbe
caturodadhi
@Footnote: 1 Ma. anamataggata anu anu anamataggatta 2 Ma. kinca 3 Si.,i. ekekassapi
@atthimhi
Cattaro mahasamudde upamavasena buddhehi upanite sara sarahi. Ekakappamatthinam,
sancayam vipulena samanti ekassa puggalassa ekasmim kappe atthinam sancayam vepulla-
pabbatena samam upanitam sara. Vuttampi cetam:-
"ekassekena kappena puggalassatthisancayo
siya pabbatasamo rasi iti vuttam mahesina.
So kho panayam akkhato vepullo pabbato maha
uttaro gijjhakutassa magadhanam giribbaje"ti. 1-
Mahim jambudipamupanitam. Kolatthimattagulika, matamatusveva nappahontiti
jambudipotisankhatam mahapathavim kolatthimatta badaratthimatta gulika katva tatthekeka
"ayam me matu, ayam me matumatu"ti evam vibhajiyamane ta gulika mata-
matusveva nappahonti, matamatusu akhinasveva pariyantika ta gulika parikkhayam
pariyadanam gaccheyyum, na tveva anamatagge samsare samsarato sattassa matumataroti.
Evam jambudipamahim samsarassa dighabhavena upamabhavena upanitam manasikarohiti.
Tinakatthasakhapalasanti tinanca katthanca sakhapalasanca. Upanitanti upama-
bhavena upanitam. Anamataggatoti samsarassa anamataggabhavato. Caturangulika ghatikati
caturangulappamanani khandani. Pitupitusveva nappahontiti pitupitamahesu eva ta
ghatika nappahonti. Idam vuttam hoti:- imasmim loke sabbam tinanca katthanca
sakhapalasanca caturangulika katva tatthekeka "ayam me pitu, ayam me pitamahassa"ti
vibhajiyamane ta ghatikava parikkhayam pariyadanam gaccheyyum, na tveva anamatagge
samsare samsarato sattassa pitupitamahati, evam tinanca katthanca sakhapalasanca
samsarassa dighabhavena upanitam sarahiti. Imasmim pana thane:-
@Footnote: 1 sam.ni. 16/133/178
"anamataggoyam bhikkhave samsaro, pubba koti na pannayati
avijjanivarananam sattanam tanhasamyojananam sandhavatam samsaratam. Tam kim
mannatha bhikkhave, katamam nu kho bahutaram, yam va vo imina dighena
addhuna sandhavatam samsaratam amanapasampayoga manapavippayoga kandantanam
rodantanam assupassannam paggharitam, yam va catusu mahasamuddesu udakan"ti-
adika 1-
anamataggapali aharitabba.
Sara kanakacchapanti ubhayakkhikanam kacchapam anussara. Pubbe samudde aparato
ca yugachiddanti puratthimasamudde aparato ca pacchimuttaradakkhinasamudde vatavegena 2-
paribbhamantassa yugassa ekacchiddam. Siram tassa ca patimukkanti kanakacchapassa sisam
tassa ca vassasatassa vassasatassa accayena givam ukkhipantassa sisassa yugacchidde
pavesananca sara. Manussalabhamhi opammanti tayidam sabbampi buddhuppadadhammadesanasu
viya manussattalabhe opammam katva pannaya sara tassa ativa dullabhasabhavattam
sarajjabhayassapi aticcasabhavatta. Vuttam hetam "seyyathapi bhikkhave puriso maha-
samudde ekacchiggalam yugam pakkhipeyya"tiadi. 3-
Sara rupam phenapindopamassati vimaddasahanato 4- phenapindasadisassa anekanattha-
sannipatato kayasankhatassa kalino niccasaradivirahena asarassa rupam asuciduggandham
jegucchapatikkulabhavam sara. Khandhe passa anicceti pancapi upadanakkhandhe hutva
abhavatthena anicce passa nanacakkhuna olokehi. Sarahi niraye bahuvighateti
attha mahaniraye solasaussadaniraye ca bahuvighate bahudukkhe mahadukkhe ca anussara.
Sara katasim vaddhenteti punappunam tasu tasu jatisu aparaparam uppattiya
punappunam katasim susanam alahanameva 5- vaddhente satte anussara. "vaddhanto"ti
@Footnote: 1 sam.ni. 16/124/172 2 i. vatavasena 3 Ma.u. 14/252/220, sam.maha. 19/1117/396
@4 Si. dvimattasahanato 5 cha.Ma. alahanameva
Va pali, tvam vaddhantoti yojana. Kumbhilabhayaniti udaraposanattham akicca-
karitavasena odarikattabhayani. Vuttam hi "kumbhilabhayanti kho bhikkhave odarikattassetam
adhivacanan"ti. 1- Sarahi cattari saccaniti "idam dukkham ariyasaccam .pe. Ayam
dukkhanirodhagaminipatipada ariyasaccan"ti cattari ariyasaccani yathavato anussara
upadharehi.
Evam rajaputti anekakaravokaram anussaranavasena kamesu samsare ca adinavam
pakasetva idani byatirekenapi tam pakasetum "amatamhi vijjamane"tiadimaha.
Tattha amatamhi vijjamaneti sammasambuddhena mahakarunaya upanite saddhammamate
upalabbhamane. Kim tava pancakatukena pitenati pariyesana pariggaho arakkha paribhogo
vipako cati pancasupi thanesu tikhinataradukkhanubandhataya savighatatta saupayasatta
kim tuyham pancakatukena pancakamagunarasena pitena. Idani vuttamevattham pakatataram
karonti aha "sabba hi kamaratiyo, katukatara pancakatukena"ti, ativiya katukatarati 2-
attho.
Ye parilahati ye kama sampati kilesaparilahena ayatim vipakaparilahena
ca saparilaha mahavighata. Jalita kuthita kampita santapitati ekadasahi aggihi
pajjalita pakkuthita ca hutva tamsamanginam kampanaka santapanaka ca.
Asapattamhiti sapattarahite nekkhamme. Samaneti sante vijjamane. "bahu-
sapatta"ti vatva yehi bahu sapatta, te dassetum "rajaggi"tiadi vuttam. Rajuhi
ca aggina ca corehi ca udakena ca dayadadiappiyehi ca rajaggicoraudakappiyehi
sadharanato tesvevopama 3- vutta.
Yesu vadhabandhoti yesu kamesu kamanimittam maranapothanadiparikkileso andu-
bandhanadibandho ca hotiti attho. Kamesutiadi vuttassevatthassa pakatakaranam. Tattha
@Footnote: 1 an.catukka. 21/122/141 2 Si. anitthakara 3 Ma. te sapattupama
Hiti hetuatthe nipato. Yasma kamesu kamahetu ime satta vadhabandhanadukkhani
anubhavanti papunanti, tasma aha "asakama"ti, kama namete asanto hina
lamakati attho. "ahakama"ti va patho, so evattho. Ahati hi lamaka-
pariyayo "ahalokitthiyo nama"tiadisu viya.
Adipitati pajjalita. Tinukkati tinehi kata ukka. Dahanti ye te
na muncantiti ye satta te kame na muncanti, annadatthu ganhanti, te
dahantiyeva, sampati ayatinca jhapenti.
Ma appakassa hetuti pupphassadasadisassa parittakassa kamasukhassa hetu vipulam
ularam panitanca lokuttaram sukham ma jahi ma chaddehi. Ma puthulomova balisam
gilitvati amisalobhena balisam gilitva byasanam papunanto "puthulomo"ti laddhanamo
maccho viya kame apariccajitva ma paccha vihannasi paccha vighatam apajjasi.
Sunakhova sankhalabaddhoti yatha gaddulena 1- baddho sunakho gaddulabandhena 2- thambhe
upanibaddho annato gantum asakkonto tattheva paribbhamati, evam tvam kamatanhaya
baddho, idani kamam yadipi kamesu tava damassu indriyani damehi. Kahanti
khu tam kama, chata sunakhamva candalati khuti nipatamattam. Te pana kama
tam tatha karissanti, yatha chatajjhatta sapaka sunakham labhitva anayabyasanam papentiti
attho.
Aparimitanca dukkhanti aparimanam "ettakan"ti paricchinditum asakkuneyyam
nirayadisu kayikam dukkham. Bahuni ca cittadomanassaniti citte labbhamanani bahuni
anekani domanassani cetodukkhani. Anubhohisiti anubhavissasi. Kamayuttoti kamehi
yutto, te appatinissajjanto. Patinissaja addhuve kameti addhuvehi aniccehi
kamehi vinissaja 3- apehiti attho.
@Footnote: 1 Si. daddulena 2 Si.,i. garukabandhena 3 Si.,i. vinissara
Jaramaranabyadhigahita, sabba sabbattha jatiyoti yasma hinadibhedabhinna
sabbattha bhavadisu jatiyo jaramaranabyadhina ca gahita, tehi aparimutta, tasma
ajaramhi nibbane vijjamane jaradihi aparimuttehi kamehi kim tava payojananti
yojana.
Evam nibbanagunadassanamukhena kamesu bhavesu ca adinavam pakasetva idani
nibbattitam nibbanagunameva pakasenti "idamajaran"tiadina dve gatha abhasi.
Tattha idamajaranti idamevetam attani jarabhavato adhigatassa ca jarabhavahetuto
ajaram. Idamamaranti etthapi eseva nayo. Idamajaramaranti tadubhayamekajjham katva
thomanavasena vadati. Padanti vattadukkhato muccitukamehi pabbajitabbato patipajjitabbato
padam. Sokahetunam abhavato sokabhavato ca asokam. Sapattakaradhammabhavato asapattam.
Kilesasambadhabhavato asambadham. Khalitasankhatanam duccaritanam abhavena akhalitam.
Attanuvadadibhayanam vattabhayassa ca sabbaso abhava abhayam. Dukkhupatapassa
kilesassapi abhavena nirupatapam. Sabbametam amatamahanibbanameva sandhaya vadati.
Tam hi sa anussavadisiddhena akarena attano upatthahanti tesam paccakkhato
dassenti viya "idan"ti avoca.
Adhigatamidam bahuhi amatanti idam amatam nibbanam bahuhi anantaaparimanehi
buddhadihi ariyehi adhigatam natam attano paccakkham katam. Na kevalam tehi adhigatameva
sandhaya vadati, athakho ajjapi ca labhaniyam idanipi adhigamaniyam adhigantum sakka.
Kena labhaniyanti aha "yo yoniso payunjati"ti, yo puggalo yoniso upayena
satthara dinnaovade thatva yunjati sammapayoganca karoti, tena labhaniyanti
yojana. Na ca sakka aghatamanenati yo pana yoniso na payunjati, tena
aghatamanena na ca sakka, kadacipi laddhum na sakkayevati attho.
Evam bhanati sumedhati evam vuttappakarena sumedha rajakanna samsare attano
samvegadipanim kamesu nibbedhabhaginim dhammakatham katheti. Sankharagate ratim alabhamanati
Anumattepi sankharapavatte abhiratim avindanti. Anunenti anikarattanti anikarattam
rajanam sannapenti. Kese ca chamam khipiti attano khaggena chinne kese ca
bhumiyam khipi chaddesi.
Yacatassa pitaram soti so anikaratto assa sumedhaya pitaram koncarajanam
yacati. Kinti yacatiti aha "vissajjetha sumedham, pabbajitum vimokkhasaccadassa"ti,
sumedham rajaputtim pabbajitum vissajjetha, sa ca pabbajitva vimokkhasaccadassa
aviparitanibbanadassavini hotuti attho.
Sokabhayabhitati nativiyogadihetuto sabbasmapi samsarabhayato bhita nanuttara-
vasena utrasita. Sikkhamanayati sikkhamanaya samanaya cha abhinna sacchikata,
tato eva aggaphalam arahattam sacchikatam.
Acchariyamabbhutam tam, nibbanam asi rajakannayati rajaputtiya sumedhaya
kilesehi parinibbanam acchariyam abbhutanca asi. Chalabhinnava siddhiya kathanti
ce pubbenivasacaritam, yatha byakari pacchime kaleti, pacchime khandhaparinibbana-
kale attano pubbenivasapariyapannacaritam yatha byakasi, tatha tam janitabbanti.
Pubbenivasam pana taya yatha byakatam, tam dassetum "bhagavati konagamane"tiadi
vuttam. Tattha bhagavati konagamaneti konagamane sammasambuddhe loke uppanne.
Samgharamamhi navanivesamhiti samgham uddissa abhinavanivesite arame. Sakhiyo tisso
janiyo, viharadanam adamhaseti dhananjani khema ahancati mayam tisso sakhiyo
aramam samghassa viharadanam adamha.
Dasakkhattum satakkhattunti tassa viharadanassa anubhavena dasavare devesu
upapajjimha, tato manussesu upapajjitva puna satakkhattum devesu upapajjimha,
tatopi manussesu upapajjitva puna dasasatakkhattum sahassavaram devesu upapajjimha,
tatopi
Manussesu upapajjitva puna satani satakkhattum dasasahassavare devesu upapajjimha,
ko pana vado manussesu, evam manussesu uppannavaresu kathava natthi, aneka-
sahassavaram upapajjimhati attho.
Devesu mahiddhika ahumhati devesu upapannakale tasmim tasmim devanikaye
mahiddhika mahanubhava ahumha. Manusakamhi ko pana vadoti manussattalabhe mahiddhikataya
kathava natthi. Idani tameva manussattabhave ukkamsatam mahiddhikatam dassenti
"sattaratanassa mahesi, itthiratanam aham asin"ti aha. Tattha cakkaratanadini satta
ratanani etassa santiti sattaratano, cakkavatti, tassa sattaratanassa. Chadosarahita
pancakalyana atikkantamanussavanna apattadibbavannati 1- evamadigunasamannagamena
itthisu ratanabhuta aham ahosim.
So hetuti yam tam konagamanassa bhagavato kale samghassa viharadanam katam,
so yathavuttaya dibbasampattiya ca hetu. So pabhavo tammulanti tasseva pariyayavacanam.
Sava sasane khantiti sa eva idha satthusasane dhamme nijjhanakkhanti. Tam
pathamasamodhananti tadeva satthusasanadhammena pathamam samodhanam pathamo samagamo, tadeva
satthusasanadhamme abhirataya pariyosane nibbananti phalupacarena karanam vadati.
Ima pana catasso gatha theriya apadanassa vibhavanavasena pavattatta apadana-
paliyampi sangaham aropita.
Osanagathaya evam karontiti yatha maya purimattabhave etarahi ca katam
patipannam, evam annepi karonti patipajjanti. Ke 2- evam karontiti aha "ye
saddahanti vacanam anomapannassa"ti, neyyapariyantikananataya paripunnapannassa
sammasambuddhassa vacanam ye puggala saddahanti "evametan"ti okappanti, te
evam karonti patipajjanti. Idani taya 3- ukkamsagataya patipattiya tam dassetum
@Footnote: 1 Si. atikkantamanussavannam apatta dibbam vannanti 2 Si. patipajjanti te
@3 i. tattha
"nibbindanti bhavagate, nibbinditva virajjanti"ti vuttam. Tassattho:- ye bhagavato
vacanam yathavato saddahanti, te visuddhipatipadam patipajjanta sabbasmim bhavagate
tebhumake sankhare vipassanapannaya nibbindanti, nibbinditva ca pana ariyamaggena
sabbaso virajjanti, sabbasmapi bhavagata vimuccantiti attho. Virage ariyamagge
adhigate vimuttayeva hontiti.
Evameta therikadayo sumedhapariyosana gathasabhagena idha ekajjham sangaham
arulha "tisattatiparimana"ti. Bhanavarato pana dvadhika chasatamatta theriyo
gatha ca. Ta sabbapi yatha sammasambuddhassa savikabhavena ekavidha, tatha
asekhabhavena ukkhittapalighataya sankinnaparikkhataya abbulhesikataya niraggalataya
pannabharataya visannuttataya dasasu ariyavasesu vutthavasataya ca, tatha hi ta
pancangavippahina chalangasamannagata ekarakkha caturapassena panunnapacceka-
sacca samavayasatthesana anavilasankappa passaddhakayasankhara suvimuttacitta
suvimuttapanna cati evamadina 1- nayena ekavidha.
Sammukhaparammukhabhedato duvidha. Ya hi satthudharamanakale ariyaya jatiya
jata mahapajapatigotamiadayo, ta sammukhasavika nama. Ya pana bhagavato
khandhaparinibbanato paccha adhigatavisesa, ta satipi satthudhammasarirassa paccakkhabhave
satthusarirassa 2- apaccakkhabhavato parammukhasavika nama. Tatha ubhatobhagavimuttipanna-
vimuttitavasena. Idha paliyagata pana ubhatobhagavimuttayeva. Tatha sapadana-
napadanabhedato. Yasam hi purimesu sammasambuddhesu paccekabuddhesu savakabuddhesu
va punnakiriyavasena katadhikaratasankhatam atthi apadanam, ta sapadana. Yasam
tam natthi, ta napadana. Tatha satthuladdhupasampada samghato laddhupasampadati duvidha.
Garudhammapatiggahanamhi laddhupasampada mahapajapatigotami satthusantikava laddhupa-
sampadatta satthuladdhupasampada nama. Sesa sabbapi samghato laddhupasampada. Tapi
@Footnote: 1 di.pa. 11/360/279 2 Si. satthu ca panetasam
Ekatoupasampanna ubhatoupasampannati duvidha. Tattha ya ta mahapajapatigotamiya
saddhim nikkhanta pancasata sakiyaniyo, ta ekatoupasampanna bhikkhusamghato eva
laddhupasampadatta mahapajapatigotamim thapetva. Itara ubhatoupasampanna ubhatosamghe
upasampadatta. 1-
Ehibhikkhuduko viya ehibhikkhuniduko idha na labbhati. Kasma? bhikkhuninam tatha
upasampadaya abhavato. Yadi evam yam tam therigathaya subhaddaya kundalakesaya
vuttam:-
"nihacca janum vanditva sammukha anjalim akam
ehi bhaddeti mam avaca sa me asupasampada"ti. 2-
Tatha apadanepi:-
"ayacito tada aha ehi bhaddeti nayako
tadaham upasampanna parittam toyamaddasan"ti 3-
tam kathanti. Nayidam ehibhikkhunibhavena upasampadam sandhaya vuttam. Upasampadaya pana
hetubhavato ya satthu anatti, sa me asupasampadati vuttam.
Tatha hi vuttam atthakathayam "ehi bhadde bhikkhunupassayam gantva bhikkhuninam
santike pabbajja upasampajjassuti mam avoca anapesi. Sa satthu ana mayham
upasampadaya karanatta upasampada ahosi"ti. Eteneva apadanagathayapi attho
samvannitoti datthabbo.
Evampi bhikkhunivibhange ehi bhikkhuniti idam kathanti. Ehibhikkhunibhavena
bhikkhuninam upasampadaya asabhavajotanavacanam tatha upasampadaya bhikkhuninam abhavato. Yadi evam
@Footnote: 1 Si. ubhatosamgha upasampannatta 2 khu.theri. 26/109/447 3 khu.apa. 33/44/358
Katham ehibhikkhuniti vibhange niddeso katoti. Desananayasotapatitabhavena 1-. Ayam hi
sotapatitata nama katthaci labbhamanassapi anahatam 2- hoti.
Yatha abhidhamme manodhatuniddese 3- labbhamanampi jhanangam pancavinnanasota-
patitataya na uddhatam katthaci desanaya asambhavato. Yatha tattheva vatthuniddese 4- hadaya-
vatthu katthaci alabbhamanassapi gahanavasena. Tatha thitakappiniddese. Yathaha:-
"katamo ca puggalo thitakappi, ayanca puggalo sotapattiphalasacchikiriyaya
patipanno assa, kappassa ca uddayhanavela assa, neva tava kappo
uddayheyya, yavayam puggalo na sotapattiphalam sacchikaroti"ti 5-.
Evamidhapi alabbhamanagahanavasena veditabbam, parikappavacanam hetam. Sace bhagava
bhikkhunibhavayogyam kanci matugamam ehi bhikkhuniti vadeyya, evampi bhikkhunibhavo
siyati. Kasma pana bhagava evam na kathesiti? tatha katadhikaranam abhavato.
Ye pana "anasannasannihitabhavato"ti karanam vatva "bhikkhu eva hi satthu asannacari
sada sannihitava, tasma te `ehibhikkhu'ti vattabbatam arahanti, na bhikkhuniyo"ti
vadanti, tam tesam matimattam. Satthu asannadurabhavassa bhabbabhabbabhavasiddhatta.
Vuttam hetam bhagavata:-
"sanghatikanne cepi bhikkhave bhikkhu gahetva pitthito anubandho
assa pade padam nikkhipanto, so ca hoti abhijjhalu kamesu tibbasarago
byapannacitto padutthamanasankappo mutthassati asampajano asamahito
vibbhantacitto pakatindriyo, athakho so arakava mayham, ahanca tassa.
Tam kissa hetu, dhammam hi so bhikkhave bhikkhu na passati, dhammam apassanto
na mam passati.
@Footnote: 1 Si. desanaYu... 2 Si. agahanam 3 abhi.san. 34/566/160
@4 abhi.san. 34/595/181 5 abhi.pu. 36/17/120
Yojanasate cepi so bhikkhave bhikkhu vihareyya, so ca hoti anabhijjhalu
kamesu na tibbasarago abyapannacitto appadutthamanasankappo
upatthitassati sampajano samahito ekaggacitto samvutindriyo, athakho so
santikeva mayham, ahanca tassa. Tam kissa hetu, dhammam hi so bhikkhave
bhikkhu passati, dhammam passanto mam passati"ti. 1-
Tasma akaranam desato satthu asannanasannata. Akatadhikarataya pana
bhikkhuninam tattha ayogyata. Tena vuttam "ehibhikkhuniduko idha na labbhati"ti. Evam
duvidha.
Aggasavika mahasavika pakatisavikati tividha. Tattha khema uppalavannati
ima dve theriyo aggasavika nama. Kamam sabbapi khinasavattheriyo silasuddhiadike
sampadentiyo catusu satipatthanesu supatthitacitta 2- sattabojjhange yathabhutam
bhavetva maggapatipatiya anavasesato kilese khepetva aggaphale patitthahanti. Tathapi
yatha saddhavimuttato ditthippattassa pannavimuttato ca ubhatobhagavimuttassa pubba-
bhagabhavanavisesasiddho icchito viseso, evam abhiniharamahantatapubbayogamahantatahi 3-
sasantane satisayagunavisesassa nipphaditatta siladihi gunehi mahanta savikati
mahasavika. Tesuyeva pana bodhipakkhiyadhammesu pamokkhabhavena dhurabhutanam sammaditthi-
sammasamadhinam satisayakiccanubhavanibbattiya karanabhutaya tajjabhiniharataya
sakkaccam nirantaram cirakalasambhutaya sammapatipattiya yathakkamam pannaya samadhimhi
ca ukkamsaparamippattiya savisesam sabbagunehi aggabhave thitatta ta dvepi
aggasavika nama. Mahapajapatigotamiadayo pana abhiniharamahantataya pubbayogamahantataya
ca patiladdhagunavisesavasena mahatiyo savikati mahasavika nama. Itara therika 4-
tissa vira dhirati evamadika abhiniharamahantatadinam abhavena pakatisavika nama.
@Footnote: 1 khu.iti. 25/92/310 2 Si. supatitthitacitta 3 Si....mahantatati 4 Si. theriyo
Ta pana aggasavika viya mahasavika viya ca na parimita, athakho anekasatani
anekasahassani veditabbani. Evam aggasavikadibhedato tividha. Tatha sunnata-
vimokkhadibhedato tividha. Patipadadivibhagena catubbidha. Indriyadhikavibhagena
pancavidha. Tatha patipattiyadivibhagena pancavidha. Animittavimuttadivasena chabbidha.
Adhimuttibhedena sattavidha. Dhurapatipadadivibhagena atthavidha. Vimuttivibhagena navavidha
dasavidha ca. Ta paneta yathavuttena dhurabhedena vibhajjamana visati honti. Patipada-
vibhagena vibhajjamana cattalisa honti. Puna patipadabhedena dhurabhedena vibhajjamana
asiti honti. Athava sunnatavimuttadivibhagena vibhajjamana cattalisadhikani
dvesatani honti. Puna indriyadhikavibhagena vibhajjamana dvisatuttarasahassam 1-
hontiti. Evametasam therinam attano gunavaseneva anekabhedabhinnata veditabba.
Ayamettha sankhepo, vittharo pana hettha theragathasamvannanayam vuttanayeneva 2-
gahetabboti.
Sumedhatherigathavannana nitthita.
Mahanipatavannana nitthita.
-----------------
@Footnote: 1 Si. sattuttarasahassam 2 Si. vuttanayanusarena
Nigamanagatha
ettavata ca:-
"ye te sampannasaddhamma dhammarajassa satthuno
orasa mukhaja putta dayada dhammanimmita.
Siladigunasampanna katakicca anasava
subhutiadayo thera theriyo therikadayo.
Tehi ya bhasita gatha annabyakaranadina
ta sabba ekato katva theragathati sangaham.
Aropesum mahathera therigathati tadino 1-
tasam attham pakasetum poranatthakathanayam.
Nissaya ya samaraddha atthasamvannana maya
sa tattha paramatthanam tattha tattha yatharaham.
Pakasana paramattha- dipani nama namato
sampatta parinitthanam anakulavinicchaya
dvanavutiparimana 2- paliya bhanavarato.
Iti tam sankharontena yam tam adhigatam maya
punnam tassanubhavena lokanathassa sasanam.
Ogahetva 3- visuddhaya siladipatipattiya
sabbepi dehino hontu vimuttirasabhagino.
@Footnote: 1 Ma. theragathati adito 2 Si....parimanaya 3 Si. obhasetva
Ciram titthatu lokasmim sammasambuddhasasanam
tasmim sagarava niccam hontu sabbepi panino.
Samma vassatu kalena devopi jagatipati
saddhammanirato lokam dhammeneva pasasatu"ti.
Badaratitthaviharavasina acariyadhammapalattherena kata therigathanam atthasamvannana
nitthita.
Therigathavannana samatta.
The Pali Atthakatha in Roman Book 34 page 339-371.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=34&A=7270&modeTY=2
อรรถกถาบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=34&A=7270&modeTY=2
อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=26&i=474
เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=26&A=10138
พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=26&A=10142
The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=26&A=10142
Contents of The Tipitaka Volume 26
http://84000.org/tipitaka/read/?index_26
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]