อรรถกถาเล่มที่ ๒๐ ภาษาบาลีอักษรไทย
 ธ.อ.๓ ปุปฺผ-พาลวคฺค

สตฺถาปิสฺส อนุปุพฺพีกถํ กเถตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. โส เทสนาวสาเน
สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อุฏฺายาสนา
ปพฺพชฺชญฺจ อุปสมฺปทญฺจ ยาจิ. เอตฺตาวตาสฺส ปุริมกมฺมํ ปริกฺขีณํ.
อยญฺหิ ขีณาสวมหาเถรํ จตูหิ อกฺโกเสหิ อกฺโกสิตฺวา, ยาวายํ
มหาปวี ติคาวุตาธิกํ โยชนํ อุสฺสนฺนา; ตาว อวีจิมฺหิ ปจิตฺวา
ตตฺถ ปกฺกาวเสเสน ปญฺจปณฺณาสวสฺสานิ อิมํ วิปฺปการํ ปตฺโต,
เตนสฺส ตํ กมฺมํ ขีณํ, วีสติวสฺสสหสฺสานิ อิมินา กตสฺส สมณธมฺมสฺส
ผลํ นาเสตุํ น สกฺกา; ตสฺมา ตํ สตฺถา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา
"เอหิ ภิกฺขุ จร พฺรหฺมจริยนฺติ อาห. ตาวเทวสฺส คิหิลิงฺคํ
อนฺตรธายิ, อฏฺปริกฺขารธโร สฏฺิวสฺสตฺเถโร วิย อโหสิ.
       องฺคมคธวาสีนํ ตสฺส สกฺการํ คเหตฺวา อาคตทิวโส กิเรส;
ตสฺมา อุภยรฏฺวาสิโน สกฺการํ คเหตฺวา อาคตา ตถาคตํ ทิสฺวา
"กินฺนุ โข อมฺหากํ อยฺโย ชมฺพุโก มหา, อุทาหุ สมโณ โคตโมติ
จินฺเตตฺวา "สเจ สมโณ โคตโม มหา ภเวยฺย, อยํ สมณสฺส
โคตมสฺส สนฺติกํ คจฺเฉยฺย, ชมฺพุกาชีวกสฺส ปน มหนฺตตาย สมโณ
โคตโม อิมสฺส สนฺติกํ อาคโตติ จินฺตยึสุ. สตฺถา มหาชนสฺส
ปริวิตกฺกํ ตฺวา "ชมฺพุก ตว อุปฏฺากานํ กงฺขํ ฉินฺทาหีติ อาห.
โส "อหมฺปิ ภนฺเต เอตฺตกเมว ปจฺจาสึสามีติ วตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ
สมาปชฺชิตฺวา อุฏฺาย ตาลปฺปมาณํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา "สตฺถา
เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ วตฺวา โอรุยฺห วนฺทิตฺวา ปุน
ทฺวิตาลมตฺตํ ติตาลมตฺตนฺติ เอวํ สตฺตตาลมตฺตํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา
โอรุยฺห อตฺตโน สาวกภาวํ ชานาเปสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน "อโห
พุทฺธา นาม อจฺฉริยา อโนมคุณาติ จินฺเตสิ. สตฺถา มหาชเนน
สทฺธึ กเถนฺโต เอวมาห "อยํ เอตฺตกํ กาลํ ตุมฺเหหิ อาภตสกฺการํ
กุสคฺเคน ชิวฺหคฺเค เปตฺวา `ตปจรณํ ปูเรมีติ อิธ นิวุตฺโถ; สเจ
อิมินา อุปาเยน วสฺสสตํ ตปจรณํ ปูเรยฺย, ยา จ อสฺส อิทานิ
กุลํ วา ภตฺตํ วา กุกฺกุจฺจายิตฺวา อภุญฺชนฺตสฺส ภตฺตจฺเฉทนกุสลเจตนา,
ตสฺสา ตํ ตปจรณํ โสฬสึปิ กลํ นาคฺฆตีติ อนุสนฺธึ
ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
         "มาเส มาเส กุสคฺเคน     พาโล ภุญฺเชถ โภชนํ,
          น โส สงฺขาตธมฺมานํ      กลํ อคฺฆติ โสฬสินฺติ.
       ตสฺสตฺโถ "สเจ พาโล อปริญฺาตธมฺโม สีลาทิคุณา ปริพาหิโร
ติตฺถายตเน ปพฺพชิโต "ตปจรณํ ปูเรสฺสามีติ มาเส มาเส สมฺปตฺเต
กุสคฺเคน โภชนํ ภุญฺชนฺโต วสฺสสตํ ภุญฺเชถ โภชนํ. น โส
สงฺขาตธมฺมานํ กลํ อคฺฆติ โสฬสินฺติ; สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ
าตธมฺมา ตูลิตธมฺมา, เตสุ เหฏฺิมโกฏิยา โสตาปนฺโน สงฺขาตธมฺโม,
อุปริมโกฏิยา ขีณาสโว; อิเมสํ สงฺขาตธมฺมานํ โส พาโล
กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ, ปุคฺคลาธิฏฺานา เทสนา.  อยํ ปเนตฺถ
อตฺโถ: ยา จ ตสฺส ตถา ตปจรณํ ปูเรนฺตสฺส วสฺสสตํ เจตนา, ยา จ
สงฺขาตธมฺมานํ กุลํ วา ภตฺตํ วา กุกฺกุจฺจายิตฺวา อภุญฺชนฺตานํ
เอกา ภตฺตจฺเฉทนกุสลเจตนา, ตสฺสา เจตนาย สา ตาวทีฆรตฺตํ
ปวตฺตเจตนา โสฬสึ กลํ นาคฺฆติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ "ยํ ตสฺสา
สงฺขาตธมฺมานํ เจตนาย ผลํ; ตํ โสฬสโกฏฺาเส กตฺวา ตโต เอเกกํ
ปุน โสฬสโกฏฺาเส กตฺวา ตโต เอกสฺส โกฏฺาสสฺส ยํ ผลํ;
ตเทว ตสฺส พาลสฺส ตปจรณโต มหนฺตตรนฺติ.
       เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย
อโหสีติ.
                     ชมฺพุกาชีวกวตฺถุ.
                       --------
                  ๑๒. อหิเปตวตฺถุ. (๕๖)
       "น หิ ปาปํ กตํ กมฺมนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน
วิหรนฺโต อญฺตรํ อหิเปตํ อารพฺภ กเถสิ.
       เอกสฺมึ หิ ทิวเส ชฏิลสหสฺสสฺส อพฺภนฺตโร อายสฺมา
ลกฺขณตฺเถโร จ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร จ "ราชคเห ปิณฺฑาย
จริสฺสามาติ คิชฺฌกูฏโต โอตรนฺติ. เตสุ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน
เอกํ อหิเปตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ. อถ นํ ลกฺขณตฺเถโร "กสฺมา
อาวุโส สิตํ ปาตุํ กโรสีติ การณํ ปุจฺฉิ. "อกาโล โข อาวุโส
อิมสฺส ปญฺหสฺส วิสชฺเชตุํ, ภควโต สนฺติเก มํ ปุจฺเฉยฺยาสีติ.
เตสุ ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา นิสินฺเนสุ,
ลกฺขณตฺเถโร ปุจฺฉิ "อาวุโส โมคฺคลฺลาน ตฺวํ คิชฺฌกูฏา โอตรนฺโต
สิตํ ปาตุํ กริตฺวา มยา สิตการณํ ปุฏฺโ `ภควโต สนฺติเก มํ
ปุจฺเฉยฺยาสีติ อวจ, กเถหิ อิทานิ ตํ การณนฺติ. เถโร อาห "อหํ
อาวุโส เอกํ อหิเปตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสึ, ตสฺส เอวรูโป
อตฺตภาโว, มนุสฺสสีสํ วิย อสฺส สีสํ, อหิสฺส วิยสฺส เสโส อตฺตภาโว,
อหิเปโต นาเมส ปมาณโต ปญฺจวีสติโยชนิโก, ตสฺส สีสโต
อุฏฺิตา อคฺคิชาลา ยาว นงฺคุฏฺา คจฺฉนฺติ, นงฺคุฏฺโต อุฏฺิตา ยาว
สีสา, มชฺเฌ อุฏฺิตา เทฺว ปสฺสานิ คจฺฉนฺติ, ทฺวีหิ ปสฺเสหิ อุฏฺิตา
มชฺเฌ โอสรนฺตีติ. ทฺวินฺนเมว กิร เปตานํ อตฺตภาโว ปญฺจวีสติโยชนิโก,
อวเสสานํ ติคาวุตปฺปมาโณ, อิมสฺส เจว อหิเปตสฺส
กากเปตสฺส จ ปญฺจวีสติโยชนิโก, เตสุ อยนฺตาว อหิเปโต.
       กากเปตมฺปิ มหาโมคฺคลฺลาโน คิชฺฌกูฏมตฺถเก ปจฺจมานํ
ทิสฺวา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต อิมํ คาถมาห
         "ปญฺจโยชนิกา ชิวฺหา,       สีสนฺเต นวโยชนํ
          กาโย อจฺจุคฺคโต ตุยฺหํ      ปญฺจวีสติโยชนํ;
          กินฺนุ กมฺมํ กริตฺวาน        ปตฺโตสิ ทุกฺขมีทิสนฺติ.
อถสฺส เปโต อาจิกฺขนฺโต
         "อหํ ภนฺเต โมคฺคลฺลาน      กสฺสปสฺส มเหสิโน
          สงฺฆสฺสาภิหฏํ ภตฺตํ         อาหเรสึ ยถิจฺฉกนฺติ
คาถํ วตฺวา อาห "ภนฺเต กสฺสปพุทฺธกาเล สมฺพหุลา ภิกฺขู คามํ
ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. มนุสฺสา เถเร ทิสฺวา สมฺปิยายมานา อาสนสาลายํ
นิสีทาเปตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา
ขชฺชกํ ทตฺวา ปิณฺฑปาตกาลํ อาคมยมานา ธมฺมํ สุณนฺตา นิสีทึสุ.
ธมฺมกถาวสาเน เถรานํ ปตฺเต อาทาย อตฺตโน อตฺตโน เคเห
นานคฺครสโภชนสฺส ปูเรตฺวา อาหรึสุ. ตทาหํ กาโก หุตฺวา อาสนสาลาย
ฉทนปิฏเ นิสินฺโน ตํ ทิสฺวา เอเกน คหิตปตฺตโต ติกฺขตฺตุํ
มุขํ ปูเรนฺโต ตโย กพเฬ อคฺคเหสึ, ตํ ปน ภตฺตํ เนว สงฺฆสฺส
สนฺตกํ, น สงฺฆสฺส นิยเมตฺวา ทินฺนํ, น ภิกฺขูหิ คหิตาวเสสกํ
อตฺตโน เคหํ เนตฺวา มนุสฺเสหิ ภุญฺชิตพฺพกํ, เกวลํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส
อภิหฏมตฺตเมว, ตโต มยา ตโย กพฬา คหิตา, เอตฺตกํ เม
ปุพฺพกมฺมํ; สฺวาหํ กาลํ กตฺวา ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน อวีจิมฺหิ
ปจิตฺวา ตตฺถ ปกฺกาวเสเสน อิทานิ คิชฺฌกูเฏ กากเปโต หุตฺวา
นิพฺพตฺโต อิทํ ทุกฺขํ ปจฺจนุโภมีติ. อิทํ กากเปต วตฺถุ.
       อิธ ปน เถโร "อหิเปตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสินฺติ อาห.
อถสฺส สตฺถา สกฺขิ หุตฺวา "สจฺจํ ภิกฺขเว โมคฺคลฺลาโน อาห,
มยา ปเนส สมฺโพธิปฺปตฺตทิวเสเยว ทิฏฺโ, อปิจาหํ `เย เม วจนํ น
สทฺทเหยฺยุํ, เตสํ อหิตาย ภเวยฺยาติ ปรานุทยาย น กเถสินฺติ
อาห. ลกฺขณสํยุตฺเตปิ ๑- หิ มหาโมคฺคลฺลาเนน ทิฏฺกาเลเยว สตฺถา
ตสฺส สกฺขิ หุตฺวา วีสติวตฺถูนิ กเถสิ. อิทมฺปิ เตน ตเถว กถิตํ. ตํ
สุตฺวา ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉึสุ. สตฺถาปิ เตสํ กเถสิ:
       อตีเต กิร พาราณสึ นิสฺสาย นทีตีเร ปจฺเจกพุทฺธสฺส
ปณฺณสาลํ กรึสุ. โส ตตฺถ วิหรนฺโต นิพทฺธํ นคเร ปิณฺฑาย จรติ.
นาคราปิ สายํ ปาตํ คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา ปจฺเจกพุทฺธสฺส อุปฏฺานํ
คจฺฉนฺติ. เอโก พาราณสีวาสี ปุริโส ตํ มคฺคํ นิสฺสาย เขตฺตํ กสิ.
มหาชโน สายํ ปาตํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส อุปฏฺานํ คจฺฉนฺโต ตํ เขตฺตํ
มทฺทนฺโต คจฺฉติ. กสโก "มา เม เขตฺตํ มทฺทถาติ วาเรนฺโตปิ
@เชิงอรรถ: ๑. สํ. นิ. ๑๖/๒๙๘.
วาเรตุํ นาสกฺขิ. อถสฺส เอตทโหสิ "สเจ อิมสฺมึ าเน ปจฺเจกพุทฺธสฺส
ปณฺณสาลา น ภเวยฺย, น เม เขตฺตํ มทฺเทยฺยุนฺติ. โส ปจฺเจกพุทฺธสฺส
ปิณฺฑาย ปวิฏฺกาเล ปริโภคภาชนานิ ภินฺทิตฺวา ปณฺณสาลํ ฌาเปสิ.
ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ฌามํ ทิสฺวา ยถาสุขํ ปกฺกามิ. มหาชโน คนฺธมาลํ
อาทาย อาคโต ฌามํ ปณฺณสาลํ ทิสฺวา "กหํ นุ โข โน อยฺโย
คโตติ อาห. โสปิ มหาชเนเนว สทฺธึ อาคโต มหาชนมชฺเฌ ิตโก
เอวมาห "มยา ตสฺส ปณฺณสาลา ฌาปิตาติ. อถ นํ "คณฺหถ, อิมํ
ปาปํ นิสฺสาย มยํ ปจฺเจกพุทฺธํ ทฏฺุํ น ลภิมฺหาติ ทณฺฑาทีหิ
โปเถตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสุํ. โส อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา, ยาวายํ
ปวี โยชนมตฺตํ อุสฺสนฺนา; ตาว นิรเย ปจิตฺวา ปกฺกาวเสเสน
คิชฺฌกูเฏ อหิเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ.
       สตฺถา อิมํ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา "ภิกฺขเว ปาปกมฺมํ
นาเมตํ ขีรสทิสํ; ยถา ขีรํ ทุยฺหมานเมว น ปริณมติ; ตถา กมฺมํ
กริยมานเมว น วิปจฺจติ, ยทา ปน วิปจฺจติ; ตทา เอวรูเปน
ทุกฺเขน โยเชตีติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
         "น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ         สชฺชุขีรํว มุจฺจติ,
          ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ          ภสฺมาจฺฉนฺโนว ปาวโกติ.
       ตตฺถ "สชฺชุขีรนฺติ: ตํขณญฺเว เธนุยา ถเนหิ นิกฺขนฺตํ
อพฺภุณฺหํ ขีรํ น มุจฺจติ น ปริณมติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ "ยถา อิทํ
สชฺชุขีรํ ตํขณญฺเว น มุจฺจติ น ปริณมติ ปกตึ น ชหติ, ยสฺมึ
ปน ภาชเน ทูหิตฺวา ๑- คหิตํ, ยาว ตตฺถ ตกฺกาทิอมฺพิลํ น ปกฺขิปติ,
ยาว ทธิภาชนาทิกํ อมฺพิลภาชนํ น ปาปุณาติ, ตาว ปกตึ อวิชหิตฺวา
ปจฺฉา ชหติ; เอวเมว ปาปกมฺมํปิ กริยมานเมว น ปจฺจติ, ยทิ
วิปจฺเจยฺย, น โกจิ ปาปกมฺมํ กาตุํ วิสเหยฺย; ยาว ปน
กุสลาภินิพฺพตฺตา ขนฺธา ธรนฺติ; ตาว เต นํ รกฺขนฺติ, เตสํ เภทา
อปาเย นิพฺพตฺเตสุ ขนฺเธสุ วิปจฺจติ, วิปจฺจมานญฺจ ฑหนฺตํ
พาลมนฺเวติ. กึ วิยาติ. ภสฺมาจฺฉนฺโนว ปาวโกติ: ยถา หิ ฉาริกาย
ปฏิจฺฉนฺโน วีตจฺฉิตงฺคาโร อกฺกนฺโตปิ ฉาริกาย ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น
ตาว ฑหติ, ฉาริกํ ปน ตาเปตฺวา จมฺมาทีนํ ฑหนวเสน ยาว
มตฺถลุงฺคา ฑหนฺโต คจฺฉติ: เอวเมว ปาปกมฺมํปิ เยน กตํ โหติ,
ตํ พาลํ ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตํ
ฑหนฺตํ อนุคจฺฉตีติ.
    เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
                       อหิเปตวตฺถุ.
                       --------
                 ๑๓. สฏฺิกูฏเปตวตฺถุ. (๕๗)
       "ยาวเทว อนตฺถายาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน
วิหรนฺโต สฏฺิกูฏเปตํ อารพฺภ กเถสิ.
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ทุยฺหิตฺวา.
       ปุริมนเยเนว หิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ลกฺขณตฺเถเรน สทฺธึ
คิชฺฌกูฏา โอโรหนฺโต ๑- อญฺตรสฺมึ ปเทเส สิตํ กตฺวา เถเรน
สิตการณํ ปุฏฺโ "ภควโต สนฺติเก มํ ปุจฺเฉยฺยาสีติ วตฺวา ปิณฺฑาย
จริตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺนกาเล ปุน ปุฏฺโ
"อหํ อาวุโส เอกํ เปตํ อทฺทสํ ติคาวุตปฺปมาเณน อตฺตภาเวน,
ตสฺส สฏฺี อยกูฏสหสฺสานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ อุปริมตฺถเก
ปติตฺวา อุฏฺหนฺติ สีสํ ภินฺทนฺติ, ภินฺนํ ภินฺนํ ปุน สมุฏฺหติ, อิมินา
อตฺตภาเวน มยา เอวรูโป อตฺตภาโว น ทิฏฺปุพฺโพ, อหนฺตํ
ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสินฺติ อาห. เปตวตฺถุสฺมึ หิ
       "สฏฺี กูฏสหสฺสานิ       ปริปุณฺณานิ สพฺพโส,
        สีเส ตุยฺหํ นิปตนฺติ      โอภินฺทนฺเตว มตฺถกนฺติอาทิ ๒-
อิมเมว เปตํ สนฺธาย วุตฺตํ. สตฺถา เถรสฺส กถํ สุตฺวา "ภิกฺขเว
มยาเปส สตฺโต โพธิมณฺเฑ นิสินฺเนเนว ทิฏฺโ `เย จ ปน เม วจนํ
น สทฺทเหยฺยุํ, เตสํ อหิตาย ภเวยฺยาติ ปเรสํ อนุกมฺปาย น กเถสึ;
อิทานิ ปน โมคฺคลฺลานสฺส สกฺขิ หุตฺวา กเถมีติ อาห. ตํ สุตฺวา
ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉึสุ. สตฺถาปิ เตสํ กเถสิ:
       "อตีเต กิร พาราณสิยํ สาลิตฺตกสิปฺเป นิปฺผตฺตึ ปตฺโต
เอโก ปีสปฺปิ อโหสิ. โส นครทฺวาเร เอกสฺส วฏฺฏรุกฺขสฺส
เหฏฺา นิสินฺโน "สกฺขรานิ ขิปิตฺวา ตสฺส ปณฺณานิ ฉินฺทนฺโต
หตฺถิรูปกํ โน ทสฺเสหิ; อสฺสรูปกํ โน ทสฺเสหีติ คามทารเกหิ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. โอตรนฺโต. ๒. ขุ. เปต. ๒๖/๒๕๘.
วุจฺจมาโน อิจฺฉิติจฺฉิตานิ ๑- รูปานิ ทสฺเสตฺวา เตสํ สนฺติกา ขาทนียาทีนิ
ลภติ. อเถกทิวสํ ราชา อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต ตํ ปเทสํ ปาปุณิ.
ทารกา ปีสปฺปึ ปาโรหนฺตเร กตฺวา ปลายึสุ. รญฺโ ิตมชฺฌนฺติเก
รุกฺขมูลํ ปวิฏฺสฺส, ฉิทฺทจฺฉายา สรีรํ ผริ. โส "กินฺนุ โข เอตนฺติ
อุทฺธํ โอโลเกนฺโต รุกฺขปณฺเณสุ หตฺถิรูปกาทีนิ ทิสฺวา "กสฺเสตํ
กมฺมนฺติ ปุจฺฉิตฺวา "ปีสปฺปิโนติ สุตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห
"มยฺหํ ปุโรหิโต อติมุขโร, อปฺปมตฺตเกปิ วุตฺเต, พหุํ ภณนฺโต มํ
อุปทฺทเวติ, สกฺขิสฺสสิ ตสฺส มุเข นาฬิมตฺตา อชลณฺฑิกา ขิปิตุนฺติ.
"สกฺขิสฺสามิ เทว, อชลณฺฑิกา อาหราเปตฺวา ปุโรหิเตน สทฺธึ
ตุมฺเห อนฺโตสาณิยํ นิสีทถ, อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามีติ. ราชา
ตถา อกาสิ. ๒- อิตโร กตฺตริยคฺเคน สาณิยา ฉิทฺทํ กาเรตฺวา, ปุโรหิตสฺส
รญฺา สทฺธึ กเถนฺตสฺส, มุเข วิวฏมตฺเต, เอเกกํ อชลณฺฑิกํ ขิปิ.
ปุโรหิโต มุขํ ปวิฏฺ ปวิฏฺ คิลิ. ปีสปฺปิ, ขีณาสุ อชลณฺฑิกาสุ,
สาณึ จาเลสิ. ราชา ตาย สญฺาย อชลณฺฑิกานํ ขีณภาวํ ตฺวา
อาห "อาจริย อหํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ กเถนฺโต กถํ นิตฺถริตุํ น สกฺขิสฺสามิ,
ตุมฺเห อติมุขรตาย นาฬิมตฺตา อชลณฺฑิกา คิลิตฺวาปิ ตุณฺหีภาวํ
นาปชฺชถาติ. พฺราหฺมโณ มงฺกุภาวํ อาปชฺชิตฺวา ตโต ปฏฺาย มุขํ
วิวริตฺวา รญฺา สทฺธึ สลฺลปิตุํ นาสกฺขิ. ราชา ปีสปฺปึ
ปกฺโกสาเปตฺวา "ตํ นิสฺสาย เม สุขํ ลทฺธนฺติ ตุฏฺโ ตสฺส
สพฺพฏฺกํ นาม ทตฺวา นครสฺส จตูสุ ทิสาสุ จตฺตาโร คามวเร
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. อิจฺฉิติจฺฉิตานํ.  ๒. สี. ยุ. กาเรสิ.
อทาสิ. ตมตฺถํ วิทิตฺวา รญฺโ อตฺถธมฺมานุสาสโก อมจฺโจ อิมํ
คาถมาห
         "สาธุ โข สิปฺปกนฺนาม,       อปิ ยาทิสกีทิสํ
          ปสฺส, ขญฺชปฺปหาเรน        ลทฺธา คามา จตุทฺทิสาติ. ๑-
(โส ปน อมจฺโจ เตน สมเยน อหเมว ภควา อโหสิ.) อเถโก ปุริโส
ปีสปฺปินา ลทฺธสมฺปตฺตึ ทิสฺวา จินฺเตสิ "อยนฺนาม ปีสปฺปิ หุตฺวา
อิมํ สิปฺปํ นิสฺสาย มหาสมฺปตฺตึ ปตฺโต, มยาเปตํ สิกฺขิตุํ วฏฺฏตีติ.
โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา "อิมํ เม อาจริย สิปฺปํ เทหีติ
อาห. "น สกฺกา ตาต ทาตุนฺติ. โส เตน ปฏิกฺขิตฺโต "โหตุ,
อาราเธสฺสามิ นนฺติ ตสฺส หตฺถปาทปริกมฺมาทีนิ กโรนฺโต จิรสฺสํ ตํ
อาราเธตฺวา ปุนปฺปุนํ ยาจิ. ปีสปฺปิ "อยํ เม อติวิย อุปการโกติ
ตํ ปฏิพาหิตุํ อสกฺโกนฺโต สิปฺปํ สิกฺขาเปตฺวา "นิปฺผนฺนํ เต ตาต
สิปฺปํ, อิทานิ กึ กริสฺสสีติ อาห. "พหิ คนฺตฺวา สิปฺปํ วีมํสิสฺสามีติ.
"กึ กริสฺสสีติ. "คาวึ วา มนุสฺสํ วา ปหริตฺวา มาเรสฺสามีติ.
"ตาต คาวึ มาเรนฺตสฺส, สตํ ทณฺโฑ โหติ, มนุสฺสํ มาเรนฺตสฺส,
สหสฺสํ, ตฺวํ สปุตฺตทาโรปิ ตํ นิตฺถริตุํ น สกฺขิสฺสสิ, มา วินสฺส;
ยมฺหิ ปหเฏ, ทณฺโฑ นตฺถิ, ตาทิสํ นิมฺมาตาปิติกํ กญฺจิ อุปธาเรหีติ.
โส "สาธูติ สกฺขเร อุจฺฉงฺเค กตฺวา ตาทิสํ อุปธารยมาโน วิจรนฺโต
คาวึ ทิสฺวา "อยํ สสฺสามิกาติ ปหริตุํ น วิสหิ, มนุสฺสํ ทิสฺวา
"อยํ สมาตาปิติโกติ ปหริตุํ น วิสหิ. เตน จ สมเยน สุเนตฺโต
@เชิงอรรถ: ๑. ขุ. ชา. ๒๗/๓๕. ตทฏฺกถา. ๒/๒๗๖.
นาม ปจฺเจกพุทฺโธ นครํ นิสฺสาย ปณฺณสาลายํ วิหรติ. โส ตํ
ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ นครทฺวารนฺตเร ิตํ ทิสฺวา "อยํ นิมฺมาตาปิติโก,
อิมสฺมึ ปหเฏ, ทณฺโฑ นตฺถิ, อิมํ ปหริตฺวา สิปฺปํ วีมํสิสฺสามีติ
ปจฺเจกพุทฺธสฺส ทกฺขิณกณฺณโสตํ สนฺธาย สกฺขรํ ขิปิ. [๑]- ทกฺขิเณน
กณฺณโสเตน ปวิสิตฺวา วาเมน นิกฺขมิ. ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชิ.
ปจฺเจกพุทฺโธ ภิกฺขาย จริตุํ นาสกฺขิ, อากาเสน ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา
ปรินิพฺพายิ. มนุสฺสา, ปจฺเจกพุทฺเธ อนาคจฺฉนฺเต, "กิญฺจิ อผาสุกํ
ภวิสฺสตีติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ปรินิพฺพุตํ ทิสฺวา โรทึสุ
ปริเทวึสุ. โสปิ มหาชนํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ
สญฺชานิตฺวา "อยํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺโต ทฺวารนฺตเร มม สมฺมุขีภูโต,
อหํ อตฺตโน สิปฺปํ วีมํสนฺโต อิมํ ปหรินฺติ อาห. มนุสฺสา "อิมินา
กิร ปาเปน ปจฺเจกพุทฺโธ ปหโฏ, คณฺหถ คณฺหถาติ โปเถตฺวา
ตตฺเถว นํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสุํ. โส อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา, ยาวายํ
มหาปวี โยชนํ อุสฺสนฺนา; ตาว ปจิตฺวา วิปากาวเสเสน
คิชฺฌกูฏมตฺถเก สฏฺิกูฏเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ.
       สตฺถา อิมมสฺส ๒- ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา "ภิกฺขเว พาลสฺส นาม
สิปฺปํ วา อิสฺสริยํ วา อุปฺปชฺชมานํ อนตฺถาย อุปฺปชฺชติ, พาโล
หิ สิปฺปํ วา อิสฺสริยํ วา ลภิตฺวา อตฺตโน อนตฺถเมว กโรตีติ
อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. เอตฺถนฺตเร "สาติ อตฺถิ.ม.โส  ๒. สี. อิมํ ตสฺส. ม. ตสฺส อิมํ.
@   ยุ. อิมมสฺส.
         "ยาวเทว อนตฺถาย            ตฺตํ พาลสฺส ชายติ,
          หนฺติ พาลสฺส สุกฺกํสํ           มุทฺธมสฺส วิปาตยนฺติ.
       ตตฺถ "ยาวเทวาติ: อวธิปริจฺเฉทนตฺเถ นิปาโต. ตฺตนฺติ:
ชานนภาโว. ยมฺปิ สิปฺปํ ชานาติ, ยมฺหิ วา อิสฺสริเย ยาย วา
ยสสมฺปตฺติยา ๑- ิโต ชเนน ายติ ปากโฏ ปญฺาโต โหติ, ตสฺเสตํ
นามํ. สิปฺปํ วา หิ อิสฺสริยาทิภาโว วา พาลสฺส อนตฺถาเยว ชายติ,
ตํ นิสฺสาย โส อตฺตโน อนตฺถเมว กโรติ. หนฺตีติ: วินาเสติ.
สุกฺกํสนฺติ: กุสลโกฏฺาสํ. พาลสฺส หิ สิปฺปํ วา อิสฺสริยํ วา
อุปฺปชฺชมานํ กุสลโกฏฺาสํ ฆาเตนฺตเมว อุปฺปชฺชติ. มุทฺธนฺติ
ปญฺาเยตํ นามํ. วิปาตยนฺติ: วิทฺธํสมานํ. ตสฺส หิ ตํ สุกฺกํสํ
หนนฺตํ ปญฺาสงฺขาตํ มุทฺธํ วินิปาเตนฺตํ วิทฺธํเสนฺตเมว หนตีติ.
       เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
                     สฏฺิกูฏเปตวตฺถุ.
                        -------
                 ๑๔. สุธมฺมตฺเถรวตฺถุ. (๕๘)
     "อสนฺตํ ภาวมิจฺเฉยฺยาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน
วิหรนฺโต สุธมฺมตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.
     เทสนา ปน มจฺฉิกาสณฺเฑ สมุฏฺาย สาวตฺถิยํ นิฏฺิตา.
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ.....อิสฺสริเย ยเส สมฺปตฺติยญฺจ.
มจฺฉิกาสณฺฑนครสฺมึ หิ จิตฺโต คหปติ ปญฺจวคฺคิยานํ อพฺภนฺตรํ
มหานามตฺเถรํ นาม ปิณฺฑาย จรมานํ ทิสฺวา ตสฺส อิริยาปเถ
ปสีทิตฺวา ปตฺตมาทาย เคหํ ปเวเสตฺวา โภเชตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน
ธมฺมกถํ สุณนฺโต โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อจลสทฺโธ หุตฺวา อมฺพาฏกวนนฺนาม
อตฺตโน อุยฺยานํ สงฺฆารามํ กตฺตุกาโม เถรสฺส หตฺเถ
อุทกํ ปาเตตฺวา นิยฺยาเทสิ. ตสฺมึ ขเณ "ปติฏฺิตํ พุทฺธสาสนนฺติ
อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปวี กมฺปิ. มหาเสฏฺี อุยฺยาเน มหาวิหารํ
กาเรตฺวา สพฺพทิสาหิ อาคตภิกฺขูนํ วิวฏทฺวาโร อโหสิ. มจฺฉิกาสณฺเฑ
สุธมฺมตฺเถโร นาม เนวาสิโก อโหสิ. อปเรน สมเยน จิตฺตสฺส
คุณกถํ สุตฺวา เทฺว อคฺคสาวกา ตสฺส สงฺคหํ กตฺตุกามา มจฺฉิกาสณฺฑํ
อคมํสุ. จิตฺโต คหปติ เตสํ อาคมนํ สุตฺวา อฑฺฒโยชนมคฺคํ
ปจฺจุคฺคนฺตฺวา เต อาทาย อตฺตโน วิหารํ ปเวเสตฺวา อาคนฺตุกวตฺตํ
กตฺวา "ภนฺเต โถกํ ธมฺมกถํ โสตุกาโมมฺหีติ ธมฺมเสนาปตึ ยาจิ.
อถ นํ เถโร "อุปาสก อทฺธาเนนมฺหา กิลนฺตรูปา, อปิจ โถกํ
สุณาหีติ ตสฺส ธมฺมกถํ กเถสิ. โส เถรสฺส ธมฺมกถํ สุณนฺโตว
อนาคามิผลํ ปาปุณิ. โส เทฺว อคฺคสาวเก วนฺทิตฺวา "ภนฺเต เสฺว
ภิกฺขุสหสฺเสน สทฺธึ มม เคเห ภิกฺขํ คณฺหถาติ นิมนฺเตตฺวา ปจฺฉา
เนวาสิกํ สุธมฺมตฺเถรํ "ตุมฺเหปิ ภนฺเต เสฺว เถเรหิ สทฺธึ
อาคจฺเฉยฺยาถาติ นิมนฺเตสิ. โส "อยํ มํ ปจฺฉา นิมนฺเตตีติ ๑- กุทฺโธ
ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุนปฺปุนํ ยาจิยมาโนปิ ปฏิกฺขิปิเอว. อุปาสโก
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. นิมนฺเตสีติ.
"ปญฺายิสฺสถ ภนฺเตติ ปกฺกมิตฺวา ปุนทิวเส อตฺตโน นิเวสเน
มหาทานํ สชฺเชสิ. สุธมฺมตฺเถโรปิ ปจฺจูสกาเลเยว "กีทิโส นุ โข
คหปตินา อคฺคสาวกานํ สกฺกาโร สชฺชิโต, เสฺว คนฺตฺวา ปสฺสิสฺสามีติ
จินฺเตตฺวา ปาโตว ปตฺตจีวรมาทาย  ตสฺส เคหํ อคมาสิ. โส
คหปตินา "นิสีทถ ภนฺเตติ วุจฺจมาโนปิ "นาหํ นิสีทามิ, ปิณฺฑาย
จริสฺสามีติ วตฺวา อคฺคสาวกานํ ปฏิยาทิตสกฺการํ โอโลเกตฺวา
คหปตึ ชาติยา ฆฏฺเฏตุกาโม "อุฬาโร เต คหปติ สกฺกาโร,
อปิเจตฺถ เอกญฺเว นตฺถีติ อาห. "กึ ภนฺเตติ. "ติลสงฺคุลิกา
คหปตีติ วตฺวา คหปตินา กาโกปมาย อปสาทิโต กุชฺฌิตฺวา "เอโส
เต คหปติ อาวาโส, ปกฺกมิสฺสามหนฺติ วตฺวา ยาวตติยํ วาริยมาโนปิ
ปกฺกมิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา จิตฺเตน จ คหปตินา อตฺตนา
จ วุตฺตวจนํ อาโรเจสิ. สตฺถา "ตยา อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน
หีเนน ขุํสิโตติ ตสฺเสว โทสํ อาโรเปตฺวา ปฏิสารณียกมฺมํ กาเรตฺวา
"คจฺฉ, จิตฺตคหปตึ ขมาเปหีติ เปเสสิ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา "คหปติ
มยฺเหเวโส โทโส, ขมาหิ เมติ วตฺวาปิ "นาหํ ขมามีติ เตน
ปฏิกฺขิตฺโต มงฺกุภูโต ตํ ขมาเปตุํ นาสกฺขิ, ปุนเทว สตฺถุ สนฺติกํ
ปจฺจาคมาสิ. สตฺถา "นาสฺส อุปาสโก ขมิสฺสตีติ ชานนฺโตปิ
"มานตฺถทฺโธ เอส ตึสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ปจฺจาคจฺฉตูติ ขมาปนุปายํ
อนาจิกฺขิตฺวาว อุยฺโยเชสิ. อถสฺส ปุน อาคตกาเล นีหตมานสฺส
อนุทูตํ ทตฺวา "คจฺฉ, อิมินา สทฺธึ คนฺตฺวา อุปาสกํ ขมาเปหีติ
วตฺวา "สมเณน นาม `มยฺหํ วิหาโร มยฺหํ นิวาสนฏฺานํ มยฺหํ
อุปาสโก มยฺหํ อุปาสิกาโยติ มานํ วา อิสฺสํ วา กาตุํ น วฏฺฏติ,
เอวํ กโรนฺตสฺส, หิ อิสฺสามานาทโย กิเลสา วฑฺฒนฺตีติ อนุสนฺธึ
ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ
         "อสนฺตํ ภาวมิจฺเฉยฺย      ปุเรกฺขารญฺจ ภิกฺขุสุ
          อาวาเสสุ จ อิสฺสริยํ     ปูชา ปรกุเลสุ จ
         `มเมว กต มญฺนฺตุ       คิหิปพฺพชิตา อุโภ
          มเมว อติวสา อสฺสุ      กิจฺจากิจฺเจสุ กิสฺมิญฺจิ,
          อิติ พาลสฺส สงฺกปฺโป     อิจฺฉา ๑- มาโน จ วฑฺฒตีติ.
       ตตฺถ "อสนฺตนฺติ: "พาโล ภิกฺขุ อวิชฺชมานํ สมฺภาวนํ
อิจฺเฉยฺย: อสฺสทฺโธว สมาโน `สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตูติ อิจฺฉตีติ
ปาปิจฺฉตานิทฺเทเส ๒- วุตฺตนเยเนว พาโล อสฺสทฺโธ ทุสฺสีโล อปฺปสฺสุโต
อวิวิตฺโต กุสีโต อนุปฏฺิตสฺสติ อสมาหิโต ทุปฺปญฺโ อกฺขีณาสโว
สมาโน "อโห วต มํ ชโน `อยํ สทฺโธ สีลวา พหุสฺสุโต ปวิวิตฺโต
อารทฺธวิริโย อุปฏฺิตสฺสติ สมาหิโต ปญฺวา ขีณาสโวติ ชาเนยฺยาติ
อิมํ อสนฺตํ สมฺภาวนํ อิจฺฉติ. ปุเรกฺขารนฺติ: ปริวารํ. "อโห วต มํ
สกลวิหาเร ภิกฺขู ปริวาเรตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตา วิหเรยฺยุนฺติ เอวํ
อิจฺฉาจาเร ตฺวา ปุเรกฺขารญฺจ ภิกฺขูสุ อิจฺฉติ. อาวาเสสูติ:
สงฺฆิเกสุ จ อาวาเสสุ. ยานิ วิหารมชฺเฌ ปณีตเสนาสนานิ, ตานิ
อตฺตโน สนฺทิฏฺสมฺภตฺตาทีนํ ภิกฺขูนํ "ตุมฺเห อิธ วสถาติ วิจาเรนฺโต
สยมฺปิ วรเสนาสนํ ปลิพุทฺธนฺโต เสสานํ อาคนฺตุกภิกฺขูนํ ปจฺจนฺติมานิ
@เชิงอรรถ: ๑. ปาลิยํ "อิสฺสาติ ทิสฺสติ.  ๒. อภิ. วิ. ๓๕/๔๗๓.
ลามกเสนาสนานิ เจว อมนุสฺสปริคฺคหิตานิ จ "ตุมฺเห อิธ วสถาติ
วิจาเรนฺโต อาวาเสสุ จ อิสฺสริยํ อิจฺฉติ. ปูชา ปรกุเลสุ จาติ:
เนว มาตาปิตูนํ น าตกานํ, ปเรสํเยว กุเลสุ "อโห วติเม
มยฺหเมว ทเทยฺยุํ น อญฺเสนฺติ เอวํ จตุปฺปจฺจยปูชํ อิจฺฉติ.
มเมว กต มญฺนฺตูติ: ยสฺส จ พาลสฺส "ยงฺกิญฺจิ วิหาเร
อุโปสถาคาราทิกรณวเสน กตํ นวกมฺมํ, ตํ สพฺพํ อมฺหากํ เถเรน
กตนฺติ เอวํ คิหี จ ปพฺพชิตา จ อุโภปิ มเมว นิสฺสาย กตํ
ปรินิฏฺิตํ มญฺนฺตูติ สงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ. มเมว อติวสา อสฺสูติ:
คิหี จ ปพฺพชิตา จ สพฺเพปิ มเมว วเส วตฺตนฺตุ, สกฏโคณวาสีผรสุอาทีนิ
วา ลทฺธพฺพานิ โหนฺตุ อนฺตมโส ยาคุมตฺตมฺปิ ตาเปตฺวา
ปิวนาทีนิ วา, เอวรูเปสุ กิจฺจากิจฺเจสุ ขุทฺทกมหนฺเตสุ กรณีเยสุ
กิสฺมิญฺจิ เอกกิจฺเจปิ มเมว วเส วตฺตนฺตุ, มญฺเว อาปุจฺฉิตฺวา
กโรนฺตูติ สงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ. อิติ พาลสฺสาติ: ยสฺส พาลสฺส
สา จ ๑- อิจฺฉา อยญฺจ เอวรูโป สงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เนว
วิปสฺสนา น มคฺคผลานิ วฑฺฒนฺติ, เกวลํ ปนสฺส ฉนฺทาทโย ๒-
สมุทฺทสฺส อุทกํ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชนกตณฺหา เจว
นววิธมาโน จ วฑฺฒตีติ.
       เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
       สุธมฺมตฺเถโรปิ อิมํ โอวาทํ สุตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา
อุฏฺายาสนา ปทกฺขิณํ กตฺวา เตน อนุทูเตน ภิกฺขุนา สทฺธึ คนฺตฺวา
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ม. ยุ. ยา จ.  ๒. สี. ยุ. จนฺโททเย. ตํ ยุตฺตตรํ.
อุปาสกสฺส จกฺขุปเถ อาปตฺตึ ปฏิกฺกริตฺวา อุปาสกํ ขมาเปสิ. โส
อุปาสเกน "ขมามหํ ภนฺเต, สเจ มยฺหํ โทโส อตฺถิ, ขมถ เมติ
ปฏิกฺขมาปิโต สตฺถารา ทินฺเน โอวาเท ตฺวา กติปาเหเนว สห
ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อุปาสโกปิ จินฺเตสิ "มยา สตฺถารํ
อทิสฺวาว โสตาปตฺติผลํ ปตฺตํ, อทิสฺวาเยว อนาคามิผเล ปติฏฺิโต,
สตฺถารเมว ทฏฺุํ วฏฺฏตีติ. โส ติลตณฺฑุลสปฺปิผาณิตวตฺถจฺฉาทนาทิปุณฺณานิ
ปญฺจ สกฏสตานิ โยชาเปตฺวา "เย สตฺถารํ ทฏฺุกามา,
คจฺฉนฺตุ, ปิณฺฑปาตาทีหิ น กิลมิสฺสนฺตีติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรจาเปตฺวา
ภิกฺขุนีสงฺฆสฺสปิ อุปาสกานมฺปิ อุปาสิกานมฺปิ อาโรจาเปสิ. เตน
สทฺธึ ปญฺจสตา ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ อุปาสกา จ อุปาสิกาโย จ
นิกฺขมึสุ. โส "เตสญฺเจว อตฺตโน จ ปริสายาติ ติณฺณํ ชนสหสฺสานํ,
ยถา ตึสโยชนมคฺเค ยาคุภตฺตาทีหิ กิญฺจิ เวกลฺลํ นาโหสิ; ตถา
สํวิทหิ. ตสฺส ปน นิกฺขนฺตภาวํ ตฺวา โยชเน โยชเน เทวตา
ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ทิพฺเพหิ ยาคุขชฺชกภตฺตปานกาทีหิ ตํ มหาชนํ
อุปฏฺหึสุ. กสฺสจิ เกนจิ เวกลฺลํ นาโหสิ. เอวํ เทวตาหิ อุปฏฺิยมาโน
เทวสิกํ โยชนํ คจฺฉนฺโต มาเสน สาวตฺถึ ปาปุณิ. ปญฺจ สกฏสตานิ
ยถาปูราเนว อเหสุํ. เทวตาหิ เจว มนุสฺเสหิ จ อภิหฏปณฺณาการํ
วิสฺสชฺเชนฺโต อคมาสิ. สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อาห ๑- "อานนฺท อชฺช
วฑฺฒมานกจฺฉายาย จิตฺโต คหปติ ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต
อาคนฺตฺวา มํ วนฺทิสฺสตีติ. "กึ ปน ภนฺเต ตสฺส ตุมฺหากํ วนฺทนกาเล
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. อามนฺเตสิ.
กิญฺจิ ปาฏิหาริยํ ภวิสฺสตีติ. "ภวิสฺสติ อานนฺทาติ. "กึ ภนฺเตติ.
"ตสฺส อาคนฺตฺวา มํ วนฺทนกาเล ราชมาเนน อฏฺกรีสมตฺเต
ปเทเส ชนฺนุมตฺเตน โอธินา ปญฺจวณฺณานํ ทิพฺพปุปฺผานํ ฆนวสฺสํ
วสฺสิสฺสตีติ. ตํ กถํ สุตฺวา นครวาสิโน "เอวํ มหาปุญฺโ กิร
จิตฺโต นาม คหปติ อาคนฺตฺวา อชฺช สตฺถารํ วนฺทิสฺสติ, เอวรูปํ กิร
ปาฏิหาริยํ ภวิสฺสติ, มยมฺปิ ตํ มหาปุญฺ ทฏฺุํ ลภิสฺสามาติ
ปณฺณาการํ อาทาย มคฺคสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ อฏฺสุ. วิหารสมีปํ
อาคตกาเล ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ ปมํ อาคมึสุ. จิตฺโต คหปติ
"อมฺมา ตุมฺเห ปจฺฉโต อาคจฺฉถาติ อุปาสิกาโย วตฺวา สยํ
ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. พุทฺธานํ
สมฺมุขฏฺาเน ปน ิตา วา นิสินฺนา วา น อิโต เอโต ๑- วา โหนฺติ,
พุทฺธวีถิยา ทฺวีสุ ปสฺเสสุ นิจฺจลาว ติฏฺนฺติ. จิตฺโต คหปติ
มหนฺตํ พุทฺธวีถึ โอกฺกมิ. ตีณิ ผลานิ ปตฺเตน อริยสาวเกน
โอโลกิโตโลกิตฏฺานํ กมฺปิ. "เอโส กิร จิตฺโต คหปตีติ มหาชโน
โอโลเกสิ. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ฉพฺพณฺณานํ พุทฺธรํสีนํ อนฺโต
ปวิสิตฺวา ทฺวีสุ โคปฺผเกสุ สตฺถุ ปาเท คเหตฺวา วนฺทิ. ตํขณญฺเว
วุตฺตปฺปการํ ปุปฺผวสฺสํ วสฺสิ. สาธุการสหสฺสานิ ปวตฺตึสุ. โส
เอกมาสํ สตฺถุ สนฺติเก วสมาโนว สกลํ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ
วิหาเรเยว นิสีทาเปตฺวา มหาทานํ อทาสิ. อตฺตนา สทฺธึ อาคเตปิ
อนฺโตวิหาเรเยว กตฺวา ปฏิชคฺคิ. เอกทิวสํปิ อตฺตโน สกเฏสุ กิญฺจิ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ม. ยุ. เอตฺโต.
คเหตพฺพํ นาโหสิ. เทวมนุสฺเสหิ อาภตปณฺณากาเรเนว สพฺพกิจฺจานิ
อกาสิ. โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห "ภนฺเต อหํ `ตุมฺหากํ ทานํ
ทสฺสามีติ อาคจฺฉนฺโต มาสํ อนฺตรามคฺเค อโหสึ, อิธ เม มาโส
วีติวตฺโต, มยา อาภตํ กิญฺจิ คเหตุํ น ลภามิ, เอตฺตกํ กาลํ
เทวมนุสฺเสหิ อาภตปณฺณากาเรเนว ทานํ อทาสึ, โสหํ สเจปิ อิธ
สํวจฺฉรํ วสิสฺสามิ, เนว มม เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ ลภิสฺสามิ, สกฏานิ
โอตาเรตฺวา คนฺตุํ อิจฺฉามิ, ปฏิสามนฏฺานํ เม อาโรจาเปถาติ.
สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อาห "อานนฺท อุปาสกสฺส เอกํ ปเทสํ ตุจฺฉํ
กาเรตฺวา เทหีติ. เถโร ตถา อกาสิ. กปฺปิยภูมิ กิร จิตฺตสฺส
คหปติโน อนุญฺาตา. อุปาสโกปิ อตฺตนา สทฺธึ อาคเตหิ ตีหิ
ชนสหสฺเสหิ สทฺธึ ตุจฺฉสกเฏหิ ปุน มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. เทวมนุสฺสา
อุฏฺาย "อยฺย ตยา ตุจฺฉสกเฏหิ คมนกมฺมํ กตนฺติ สตฺตหิ
รตเนหิ สกฏานิ ปูรยึสุ. โส อตฺตโน อาภตปณฺณากาเรหิ มหาชนํ
ปฏิชคฺคนฺโต อคมาสิ.
       อานนฺทตฺเถโร สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห "ภนฺเต ตุมฺหากํ
สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโตปิ มาเสน อาคโต, อิธาปิ มาสเมว วุตฺโถ,
เอตฺตกํ กาลํ อาภตปณฺณากาเรเนว ทานํ อทาสิ; อิทานิ ปญฺจ
สกฏสตานิ ตุจฺฉานิ กตฺวา มาเสเนว กิร คมิสฺสติ, เทวมนุสฺสา
ปนสฺส อุฏฺาย "อยฺย ตยา ตุจฺฉสกเฏหิ คมนกมฺมํ กตนฺติ สกฏานิ
สตฺตหิ รตเนหิ ปูรยึสุ, ปุน [๑]-  อตฺตโน อาภตปณฺณากาเรเนว
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. เอตฺถนฺตเร "โสติ อตฺถิ. ม. โส ปุน.
กิร มหาชนํ  ปฏิชคฺคนฺโต   คมิสฺสติ; กึ ปน ภนฺเต เอตสฺส ตุมฺหากํ
สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตสฺเสว อยํ สกฺกาโร อุปฺปชฺชติ, อุทาหุ อญฺตฺถ
คจฺฉนฺตสฺสาปิ อุปฺปชฺชตีติ. "อานนฺท มม สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตสฺสาปิ
อญฺตฺถ คจฺฉนฺตสฺสาปิ อุปฺปชฺชเตว, อยญฺหิ อุปาสโก สทฺโธ
ปสนฺโน สมฺปนฺนสีโล, เอวรูโป ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ; ตตฺถ ตตฺเถวสฺส
ลาภสกฺกาโร นิพฺพตฺตตีติ วตฺวา สตฺถา อิมํ ปกิณฺณกวคฺเค
คาถมาห
         "สทฺโธ สีเลน สมฺปนฺโน     ยโสโภคสมปฺปิโต
          ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ;        ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโตติ.
อตฺโถ ปนสฺสา ตตฺเถว อาวิภวิสฺสติ. เอวํ วุตฺเต, อานนฺทตฺเถโร
จิตฺตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉิ. อถสฺส สตฺถา กเถนฺโต อาห
       "อานนฺท อยํ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปาทมูเล กตาภินีหาโร
กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา กสฺสปพุทฺธกาเล มิคลุทฺทกกุเล
นิพฺพตฺโต วุฑฺฒิมนฺวาย, เอกทิวสํ เทเว วสฺสนฺเต, มิคมารณตฺถาย
สตฺตึ อาทาย อรญฺ คนฺตฺวา มิเค โอโลเกนฺโต เอกสฺมึ อกตปพฺภาเร
สีสํ ปารุปิตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ นิสินฺนํ ทิสฺวา "เอโก อยฺโย สมณธมฺมํ
กโรนฺโต นิสินฺโน ภวิสฺสติ, ภตฺตมสฺส อาหริสฺสามีติ เวเคน เคหํ
คนฺตฺวา เอกสฺมึ อุทฺธเน หีโย อาภตมํสํ ปจาเปตฺวา เอกสฺมึ อุทฺธเน
ภตฺตํ ปจาเปตฺวา อญฺเ ปิณฺฑจาริเก ภิกฺขู ทิสฺวา เตสํปิ ปตฺเต
อาทาย ปญฺตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ สมฺปาเทตฺวา "อยฺเย
ปริวิสถาติ อญฺ อาณาเปตฺวา ตํ ภตฺตํ ปิฏเก ปกฺขิปิตฺวา อาทาย
คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค นานาปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปตฺตปูเฏ กตฺวา
เถรสฺส นิสินฺนฏฺานํ คนฺตฺวา "ภนฺเต มยฺหํ สงฺคหํ กโรถาติ วตฺวา
ปตฺตมาทาย ๑- ภตฺตสฺส ปูเรตฺวา เถรสฺส หตฺเถ เปตฺวา เตหิ ปุปฺเผหิ
ปูชํ กตฺวา "ยถา เม อยํ รสปิณฺฑปาโต ปุปฺผปูชาย สทฺธึ จิตฺตํ
โตเสสิ; เอวํ นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺาเน ปณฺณาการสหสฺสานิ [๒]-
อาคนฺตฺวา มยฺหํ จิตฺตํ โตเสนฺตุ, ปญฺจวณฺณกุสุมวสฺสญฺจ วสฺสตูติ
ปตฺถนํ เปสิ. โส ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา  เทวโลเก นิพฺพตฺติ.
นิพฺพตฺตฏฺาเน ชานุมตฺเตน โอธินา  ทิพฺพปุปฺผวสฺสํ วสฺสิ. อิทานิปิสฺส
ชาตทิวเส เจว อิธ จ อาคตสฺส ปุปฺผวสฺสวสฺสนญฺจ
ปณฺณาการาภิหาโร จ สตฺตหิ รตเนหิ สกฏปูรณญฺจ ตสฺเสว กมฺมสฺส
นิสฺสนฺโทติ.
                     สุธมฺมตฺเถรวตฺถุ.
                       --------
               ๑๕. วนวาสิติสฺสตฺเถรวตฺถุ. (๕๙)
       "อญฺา หิ ลาภูปนิสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน
วิหรนฺโต วนวาสิติสฺสตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.
       เทสนา ราชคเห สมุฏฺิตา. สารีปุตฺตตฺเถรสฺส กิร ปิตุ
วงฺคนฺตพฺราหฺมณสฺส สหายโก มหาเสนพฺราหฺมโณ นาม ๓- ราชคเห
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ปตฺตํ คเหตฺวา. ๒. สี. ยุ. เอตฺถนฺตเร "อาทายาติ อตฺถิ.
@ ๓. สี. ยุ. "นามาติ นตฺถิ.
วสติ. สารีปุตฺตตฺเถโร เอกทิวสํ ปิณฺฑาย จรนฺโต ตสฺมึ อนุกมฺปาย
ตสฺส เคหทฺวารํ อคมาสิ. โส ปน ปริกฺขีณวิภโว ทลิทฺโท ชาโต. ๑-
โส "มม ปุตฺโต มยฺหํ เคหทฺวาเร ปิณฺฑาย จริตุํ อาคโต ภวิสฺสติ,
อหญฺจมฺหิ ทุคฺคโต, มม ปุตฺโต มยฺหํ ทุคฺคตภาวํ น ชานาติ
มญฺเ, นตฺถิ เม โกจิ เทยฺยธมฺโมติ ตสฺส สมฺมุขา ภวิตุํ อสกฺโกนฺโต
นิลียิ. เถโรปิ อปรมฺปิ ทิวสํ อคมาสิ. พฺราหฺมโณ ตเถว นิลียิ.
"กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ทสฺสามีติ จินฺเตนฺโต นาลภิ. อเถกทิวสํ เอกสฺมึ
พฺราหฺมณวาจเก ถุลฺลสาฏเกน สทฺธึ ปายาสปาตึ ลภิตฺวา อาทาย
เคหํ คนฺตฺวาว เถรํ อนุสฺสริ "อิมํ ปิณฺฑปาตํ มยา เถรสฺส
ทาตุํ วฏฺฏตีติ. เถโรปิ ตํขณญฺเว ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต
วุฏฺาย ตํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา "พฺราหฺมโณ เทยฺยธมฺมํ ลภิตฺวา มม
อาคมนํ ปจฺจาสึสติ, มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตีติ สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา
ปตฺตมาทาย ตสฺส เคหทฺวาเร ิตเมว อตฺตานํ ทสฺเสสิ. พฺราหฺมณสฺส
เถรํ ทิสฺวาว จิตฺตํ ปสีทิ. อถ นํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ
กตฺวา อนฺโตเคเห นิสีทาเปตฺวา ปายาสปาตึ คเหตฺวา เถรสฺส ปตฺเต
อากิริ. เถโร อุปฑฺฒํ ปฏิจฺฉิตฺวา หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ. อถ นํ
พฺราหฺมโณ "ภนฺเต เอกสฺส ปฏิวึสมตฺโตว อยํ ปายาโส, ปรโลกสงฺคหํ
เม กโรถ, มา อิธโลกสงฺคหํ; นิรวเสสเมว ทาตุกาโมมฺหีติ
สพฺพํ อากิริ. เถโร ตตฺเถว ปริภุญฺชิ. อถสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน
ตมฺปิ สาฏกํ ทตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห "ภนฺเต อหมฺปิ ตุมฺเหหิ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ม. ยุ. "ชาโตติ นตฺถิ.
ทิฏฺธมฺมเมว ปาปุเณยฺยนฺติ. เถโร "เอวํ โหตุ พฺราหฺมณาติ ตสฺส
อนุโมทนํ กตฺวา อุฏฺายาสนา ปกฺกมนฺโต อนุปุพฺเพน จาริกํ
จรมาโน เชตวนํ อคมาสิ.
       ทุคฺคตกาเล ทินฺนทานํ ปน อติวิย หาเสตีติ พฺราหฺมโณปิ ตํ
ทานํ ทตฺวา ปสนฺนจิตฺโต โสมนสฺสชาโต เถเร อธิมตฺตสิเนหมกาสิ.
โส เถเร สิเนเหเนว กาลํ กตฺวา สาวตฺถิยํ เถรสฺส อุปฏฺากกุเล
ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ตํขณญฺเว ปนสฺส มาตา "กุจฺฉิยํ เม คพฺโภ
ปติฏฺิโตติ สามิกสฺส อาโรเจสิ. โส ตสฺสา คพฺภปริหารํ อทาสิ.
ตสฺสา อจฺจุณฺหอติสีตอติอมฺพิลาทิปริโภคํ วชฺเชตฺวา สุเขน คพฺภํ
ปริหรมานาย เอวรูโป โทหโฬ อุปฺปชฺชิ "อโห วตาหํ สารีปุตฺตตฺ-
เถรปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ นิมนฺเตตฺวา เคเห นิสีทาเปตฺวา
อสมฺภินฺนขีรปายาสํ ทตฺวา สยมฺปิ กาสาววตฺถานิ ปริทหิตฺวา
สุวณฺณสรกํ อาทาย อาสนปริยนฺเต นิสีทิตฺวา เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ
อุจฺฉิฏฺปายาสํ ปริภุญฺเชยฺยนฺติ. ตสฺสา กิร โส กาสายวตฺถ-
ปริทหนโทหโฬ กุจฺฉิยํ ปุตฺตสฺส พุทฺธสาสเน ปพฺพชฺชาย ปุพฺพนิมิตฺตํ
อโหสิ. อถสฺสา าตกา "ธมฺมิโก โน ธีตาย โทหโฬติ สารีปุตฺตตฺเถรํ
สงฺฆตฺเถรํ กตฺวา ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อสมฺภินฺนขีรปายาสํ อทํสุ.
สาปิ เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา สุวณฺณสรกํ
คเหตฺวา อาสนปริยนฺเต นิสินฺนา อุจฺฉิฏฺปายาสํ ปริภุญฺชิ. โทหโฬ
ปฏิปฺปสฺสมฺภิ. ตสฺสา ยาว คพฺภวุฏฺานา อนฺตรนฺตรา กตมงฺคเลสุปิ
ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชาตาย กตมงฺคเลสุปิ สารีปุตฺตตฺเถรปฺปมุขานํ
ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อปฺโปทกมธุปายาสเมว อทํสุ. ปุพฺเพ ๑- กิเรส
ทารเกน พฺราหฺมณกาเล ทินฺนปายาสสฺส นิสฺสนฺโท. ชาตมงฺคลทิวเส
ปน ตํ ทารกํ ปาโตว นหาเปตฺวา มณฺเฑตฺวา สิริสยเน สตสหสฺสคฺฆนิกสฺส
กมฺพลสฺส อุปริ นิปชฺชาเปสุํ. โส ตตฺถ นิปนฺนโกว เถรํ
โอโลเกตฺวา "อยํ เม ปุพฺพาจริโย, มยา เอตํ นิสฺสาย อยํ
สมฺปตฺติ ลทฺธา, มยา อิมสฺส เอกํ ปริจฺจาคํ กาตุํ วฏฺฏตีติ
สิกฺขาปทคฺคหณตฺถาย นียมาโน ตํ กมฺพลํ จูฬงฺคุลิยา เวเตฺวา
อคฺคเหสิ. อถสฺส "องฺคุลิยา กมฺพโล ลคฺโคติ หริตุํ อารภึสุ. โส
ปโรทิ. าตกา "อเปถ, มา ทารกํ โรทาเปถาติ กมฺพเลเนว สทฺธึ
อานยึสุ. โส เถรํ วนฺทนกาเล กมฺพลโต องฺคุลึ อปกฺกฑฺฒิตฺวา
กมฺพลํ เถรสฺส ปาทมูเล ปาเตสิ. อถ าตกา "ทหเรน กุมาเรน
อชานิตฺวา กตนฺติ อวตฺวา "ปุตฺเตน โน ทินฺนํ ปริจฺจตฺตเมว โหตุ
ภนฺเตติ วตฺวา "ภนฺเต สตสหสฺสคฺฆนิเกน กมฺพเลเนว ปูชาการกสฺส
ตุมฺหากํ ทาสสฺส สิกฺขาปทานิ เทถาติ อาหํสุ. "โก นามายํ ทารโกติ.
"ภนฺเต อยฺเยน สมานนามโกติ. "ติสฺโส นาเมส ภวิสฺสตีติ. เถโร
กิร คิหิกาเล อุปติสฺสมาณโว นาม อโหสิ. มาตาปิสฺส จินฺเตสิ
"น มยา ปุตฺตสฺส อชฺฌาสโย ภินฺทิตพฺโพติ. เอวํ ทารกสฺส
นามกรณมงฺคลํ กตฺวา ปุน ตสฺส อาหารปริโภคมงฺคเลปิ ปุน ตสฺส
กณฺณวิชฺฌนมงฺคเลปิ ทุสฺสคฺคหณมงฺคเลปิ จูฬากรณมงฺคเลปิ
สารีปุตฺตตฺเถรปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อปฺโปทกมธุปายาสเมว
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ม. ยุ. สพฺโพ.
อทํสุ. ทารโก วุฑฺฒิมนฺวาย สตฺตวสฺสิกกาเล มาตรํ อาห "อมฺม
เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามีติ. สา "สาธุ ตาต, ปุพฺเพวาหํ `น มยา
ปุตฺตสฺส  อชฺฌาสโย ภินฺทิตพฺโพติ  มนํ อกาสึ, ปพฺพช ปุตฺตกาติ
เถรํ นิมนฺตาเปตฺวา ตสฺส อาคตสฺส ภิกฺขํ ทตฺวา "ภนฺเต ตุมฺหากํ
ทาโส `ปพฺพชิสฺสามีติ วทติ, อิมํ อาทาย สายํ วิหารํ คมิสฺสามาติ
เถรํ อุยฺโยเชตฺวา สายณฺหสมเย มหนฺเตน สกฺการสมฺมาเนน
ปุตฺตมาทาย วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส นิยฺยาเทสิ. เถโร เตน สทฺธึ
กเถสิ "ติสฺส ปพฺพชฺชา นาม ทุกฺกรา, อพฺภุณฺเหน อตฺเถ สติ,
สีตลํ ลภติ, สีตเลน อตฺเถ สติ, อพฺภุณฺหํ ลภติ, ปพฺพชิตา นาม
กิจฺเฉน ชีวนฺติ, ตฺวญฺจ สุเขธิโตติ. "ภนฺเต อหํ ตุมฺเหหิ วุตฺตนิยาเมน
สพฺพํ กาตุํ สกฺขิสฺสามีติ. เถโร "สาธูติ วตฺวา ตสฺส ปฏิกูลมนสิการวเสน
ตจปญฺจกกมฺมฏฺานํ อาจิกฺขิตฺวา ตํ ปพฺพาเชสิ. สกลมฺปิ
หิ ทฺวตฺตึสาการํ กเถตุํ วฏฺฏติเยว, สพฺพํ กเถตุํ อสกฺโกนฺเตน [๑]-
ตจปญฺจกํ กเถตพฺพเมว, อิทํ หิ กมฺมฏฺานํ สพฺพพุทฺธานํ อวิชหิตเมว.
เกสาทีสุ เอเกกโกฏฺาเส อรหตฺตปฺปตฺตานํ ภิกฺขูนมฺปิ ภิกฺขุนีนมฺปิ
อุปาสกานมฺปิ อุปาสิกานมฺปิ ปริจฺเฉโท นตฺถิ. อพฺยตฺตา ภิกฺขู
ปน ปพฺพาเชนฺตา อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยํ นาเสนฺติ; ตสฺมา เถโร
กมฺมฏฺานํ อาจิกฺขิตฺวาว ปพฺพาเชตฺวา ทสสุ สีเลสุ ปติฏฺาเปสิ.
มาตาปิตโร ปุตฺตสฺส ปพฺพชิตสฺส สกฺการํ กโรนฺตา สตฺตาหํ
วิหาเรเยว พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปฺโปทกมธุปายาสเมว
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ม. ยุ. เอตฺถนฺตเร "ปนาติ อตฺถิ.
อทํสุ. ภิกฺขูปิ "นิพทฺธํ อปฺโปทกมธุปายาสํ ปริภุญฺชิตุํ น สกฺโกมาติ
อุชฺฌายึสุ. ตสฺสปิ มาตาปิตโร สตฺตเม ทิวเส สายํ เคหํ อคมํสุ.
สามเณโร อฏฺเม ทิวเส ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ.
       สาวตฺถีวาสิโน "สามเณโร กิร อชฺช ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสติ,
สกฺการมสฺส กริสฺสามาติ ปญฺจหิ สาฏกสเตหิ จุมฺพิฏกานิ ๑- กตฺวา
ปญฺจ ปิณฺฑปาตสตานิ สชฺเชตฺวา อาทาย ปฏิปเถ ตฺวา อทํสุ.
ปุนทิวเส วิหารสฺส อุปวนํ อาคนฺตฺวา อทํสุ. เอวํ สามเณโร
ทฺวีเหว ทิวเสหิ สาฏกสหสฺเสน สทฺธึ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ลภิตฺวา
ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาเปสิ. พฺราหฺมณกาเล ทินฺนสฺส ถุลฺลสาฏกสฺส กิเรส
นิสฺสนฺโท. อถสฺส ภิกฺขู "ปิณฺฑปาตทายกติสฺโสติ นามํ กรึสุ.
ปุเนกทิวสํ สามเณโร สีตกาเล วิหารจาริกํ จรนฺโต ภิกฺขู ตตฺถ
ตตฺถ อคฺคิสาลาทีสุ วิสิพฺเพนฺเต ทิสฺวา อาห "กึ ภนฺเต วิสิพฺเพนฺตา
นิสินฺนตฺถาติ. "สีตํ โน ปีเฬติ ๒- สามเณราติ. "ภนฺเต สีตกาเล
นาม กมฺพลํ ปารุปิตุํ วฏฺฏติ, โส หิ สีตํ  ปฏิพาหิตุํ สมตฺโถติ.
"สามเณร ตฺวํ มหาปุญฺโ กมฺพลํ ลเภยฺยาสิ, อมฺหากํ กุโต
กมฺพโลติ. "เตนหิ ภนฺเต กมฺพลตฺถิกา มยา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตูติ
สกลวิหาเร อาโรจาเปสิ. ภิกฺขู "สามเณเรน สทฺธึ คนฺตฺวา กมฺพลํ
อาหริสฺสามาติ สตฺตวสฺสิกสามเณรํ นิสฺสาย สหสฺสมตฺตา ภิกฺขู
นิกฺขมึสุ. โส "เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ กุโต กมฺพเล ลภิสฺสามีติ จิตฺตมฺปิ
อนุปฺปาเทตฺวา เต อาทาย นคราภิมุโข ปายาสิ. สุทินฺนสฺส หิ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. จุมฺพฏกานิ.  ๒. สี. ม. ยุ. "ปิเฬตีติ นตฺถิ.
ทานสฺส เอวรูโป อานุภาโว โหติ. โส พหินคเรเยว ฆรปฏิปาฏิยา
จรนฺโต ปญฺจ กมฺพลสตานิ ลภิตฺวา อนฺโตนครํ ปาวิสิ. มนุสฺสา อิโต
จิโต จ กมฺพเล อาหรนฺติ. เอโก ปน ปุริโส อาปณทฺวาเรน
คจฺฉนฺโต ปญฺจ กมฺพลสตานิ ปสาเรตฺวา นิสินฺนํ เอกํ อาปณิกํ
ทิสฺวา อาห "อมฺโภ เอโก สามเณโร กมฺพเล สํหรนฺโต อาคจฺฉติ,
ตว กมฺพเล ปฏิจฺฉาเทหีติ. "กึ ปน โส ทินฺนเก คณฺหาติ อุทาหุ
อทินฺนเกติ. "ทินฺนเก คณฺหาตีติ. "เอวํ สนฺเต, สเจ อิจฺฉิสฺสามิ,
ทสฺสามิ; โน เจ, น ทสฺสามิ; คจฺฉ ตฺวนฺติ อุยฺโยเชสิ. มจฺฉริโน หิ
อนฺธพาลา, เอวํ ปเรสุ ทานํ ททมาเนสุ, มจฺฉรายิตฺวา อสทิสทานํ
ทิสฺวา มจฺฉรายนฺโต กาโล วิย นิรเย นิพฺพตฺตนฺติ. อาปณิโก
จินฺเตสิ "อยํ ปุริโส อตฺตโน ธมฺมตาย อาคจฺฉมาโน `ตว กมฺพเล
ปฏิจฺฉาเทหีติ มํ อาห, อหมฺปิ `สเจ โส ทินฺนกํ คณฺหาติ, อหํ มม
สนฺตกํ สเจ อิจฺฉามิ, ทสฺสามิ; โน เจ, น ทสฺสามีติ อวจํ; ทิฏฺกํ
ปน อเทนฺตสฺส ลชฺชา อุปฺปชฺชติ, อตฺตโน สนฺตกํ ปฏิจฺฉาเทนฺตสฺส
โทโส นตฺถิ; อิเมสุ ปญฺจสุ กมฺพลสเตสุ เทฺว กมฺพลา สตสหสฺสคฺฆนิกา,
อิเม ปฏิจฺฉาเทตุํ วฏฺฏตีติ เทฺวปิ กมฺพเล ทสาย ทสํ สมฺพนฺธิตฺวา
เตสํ อนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา ปฏิจฺฉาเทสิ. สามเณโรปิ ภิกฺขุสหสฺเสน
สทฺธึ ตํ ปเทสํ ปาปุณิ. อาปณิกสฺส สามเณรํ ทิสฺวาว ปุตฺตสิเนโห
อุปฺปชฺชิ. สกลสรีรํ สิเนเหน ปริปุณฺณํ อโหสิ; โส จินฺเตสิ "ติฏฺนฺตุ
กมฺพลานิ, อิมํ ทิสฺวา หทยมํสมฺปิ ทาตุํ ยุตฺตรูปนฺติ. โส เต เทฺวปิ
กมฺพเล นีหริตฺวา สามเณรสฺส ปาทมูเล เปตฺวา วนฺทิตฺวา "ภนฺเต
ตยา ทิฏฺธมฺมสฺส ภาคี อสฺสนฺติ อวจ. โสปิสฺส "เอวํ โหตูติ
อนุโมทนํ อกาสิ. สามเณโร อนฺโตนคเรปิ ปญฺจ กมฺพลสตานิ ลภิ.
เอวํ เอกทิวเสเยว กมฺพลสหสฺสํ ลภิตฺวา ภิกฺขุสหสฺสสฺส อทาสิ.
อถสฺส "กมฺพลทายกติสฺโสติ นามํ กรึสุ. เอวํ นามกรณทิวเส
ทินฺนกมฺพโล สตฺตวสฺสิกกาเล กมฺพลสหสฺสภาวํ ปาปุณิ. พุทฺธสาสนํ
หิ เปตฺวา นตฺถญฺ านํ, ยตฺถ อปฺปํ ทินฺนํ พหุํ โหติ, พหุํ ทินฺนํ
พหุตรํ; เตนาห ภควา "ตถารูโปยํ ภิกฺขเว ภิกฺขุสงฺโฆ; ยถารูเป
ภิกฺขุสงฺเฆ อปฺปํ ทินฺนํ พหุํ โหติ, พหุํ ทินฺนํ พหุตรนฺติ. เอวํ
สามเณโรปิ เอกสฺส กมฺพลสฺส นิสฺสนฺเทน สตฺตวสฺสิโก กมฺพลสหสฺสํ
ลภิ.
       ตสฺส เชตวเน วิหรนฺตสฺส, อภิกฺขณํ าติทารกา สนฺติกํ
อาคนฺตฺวา กถาสลฺลาปํ กโรนฺติ. โส จินฺเตสิ "มยา อิธ วสนฺเตน,
าติทารเกสุ อาคนฺตฺวา กเถนฺเตสุ, อกเถตุํปิ น สกฺกา, เอเตหิ สทฺธึ
กถาปปญฺเจน อตฺตโน ปติฏฺ กาตุํ น สกฺกา, ยนฺนูนาหํ สตฺถุ
สนฺติเก กมฺมฏฺานํ อุคฺคเหตฺวา อรญฺ ปวิเสยฺยนฺติ. โส สตฺถารํ
อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺานํ กถาเปตฺวา
อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย วิหารา นิกฺขมิตฺวา จินฺเตสิ
"สเจ อาสนฺนฏฺาเน วสิสฺสามิ, าตกา มํ ปกฺโกสิสฺสนฺตีติ
วีสติโยชนสตมคฺคํ อคมาสิ. อเถเกน คามทฺวาเรน คจฺฉนฺโต เอกํ
มหลฺลกปุริสํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ "กินฺนุ โข อุปาสก อิมสฺมึ ปเทเส
วสนฺตานํ อารญฺกวิหาโร อตฺถีติ. "อตฺถิ ภนฺเตติ. "เตนหิ เม มคฺคํ
อาจิกฺขาติ. มหลฺลกอุปาสกสฺส ปน ตํ ทิสฺวา ปุตฺตสิเนโห อุทปาทิ.
อถสฺส ตตฺเถว ิโต อนาจิกฺขิตฺวา "เอหิ ภนฺเต, อาจิกฺขิสฺสามิ
เตติ วตฺวา ตํ คเหตฺวาว อคมาสิ. สามเณโร เตน สทฺธึ คจฺฉนฺโต
อนฺตรามคฺเค นานาปุปฺผผลปฏิมณฺฑิเต ฉปฺปญฺจปฺปเทเส ทิสฺวา "อยํ
อุปาสก กึ ปเทโส นามาติ ปุจฺฉิ. โสปิสฺส เตสํ นามานิ อาจิกฺขนฺโต
อารญฺกวิหารํ ปตฺวา "อิทํ ภนฺเต ผาสุกฏฺานํ, อิธ วสาหีติ วตฺวา
   "ภนฺเต โก นาม ตฺวนฺติ นามํ ปุจฺฉิตฺวา, "อหํ วนวาสิติสฺโส นาม
อุปาสกาติ วุตฺเต, "เสฺว อมฺหากํ คาเม ปิณฺฑาย จริตุํ วฏฺฏตีติ
วตฺวา นิวตฺติตฺวา อตฺตโน คามเมว คโต "วนวาสิติสฺสตฺเถโร นาม
วิหารํ อาคโต, ตสฺส ยาคุภตฺตาทีนิ ปฏิยาเทถาติ มนุสฺสานํ อาโรเจสิ.
สามเณโร ปมเมว ติสฺโส นาม หุตฺวา ตโต `ปิณฺฑปาตทายกติสฺโส,
กมฺพลทายกติสฺโส, วนวาสิติสฺโสติ อิมานิ ตีณิ นามานิ ลภิตฺวา
สตฺตวสฺสพฺภนฺตเร จตฺตาริ นามานิ ลภิ. โส ปุนทิวเส ปาโตว ตํ
คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. มนุสฺสา ภิกฺขํ ทตฺวา วนฺทึสุ. สามเณโร
"สุขิตา โหถ, ทุกฺขา มุจฺจถาติ อาห. เอกมนุสฺโสปิ ตสฺส ภิกฺขํ
ทตฺวา ปุน เคหํ คนฺตุํ นาสกฺขิ. สพฺเพ โอโลเกนฺตาว อฏฺสุ. โสปิ
อตฺตโน ยาปนมตฺตํ คณฺหิ. สกลคามวาสิโน ตสฺส ปาทมูเล อุเรน
นิปชฺชิตฺวา "ภนฺเต ตุมฺเหสุ อิมํ เตมาสํ อิธ วสนฺเตสุ, มยํ
ตีณิ สรณานิ คเหตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺาย มาสสฺส อฏฺ
อุโปสถกมฺมานิ กริสฺสาม, อิธ วสนตฺถาย โน ปฏิญฺ เทถาติ. โส
อุปการํ สลฺลกฺเขตฺวา เตสํ ปฏิญฺ ทตฺวา นิพทฺธํ ตตฺเถว ปิณฺฑาย
จริ, วนฺทิตวนฺทิตกฺขเณ จ "สุขิตา โหถ, ทุกฺขา มุจฺจถาติ ปททฺวยเมว
กเถตฺวา ปกฺกามิ. โส ตตฺถ ปมมาสญฺจ ทุติยมาสญฺจ วีตินาเมตฺวา,
ตติยมาเส คจฺฉนฺเต, สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ.
       อถสฺส ปวาเรตฺวา วุตฺถวสฺสกาเล อุปชฺฌาโย สตฺถารํ
อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาห "ภนฺเต ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ
คจฺฉามีติ. "คจฺฉ สารีปุตฺตาติ. โส อตฺตโน ปริวาเร ปญฺจสเต
ภิกฺขู อาทาย ปกฺกมนฺโต "อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อหํ ติสฺสสามเณรสฺส
สนฺติกํ คจฺฉามีติ  อาห. โมคฺคลฺลานตฺเถโร "อหมฺปิ อาวุโส
คจฺฉิสฺสามีติ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิกฺขมิ. เอเตเนวุปาเยน
"มหากสฺสปตฺเถโร อนุรุทฺธตฺเถโร อุปาลิตฺเถโร ปุณฺณตฺเถโรติ
สพฺเพ มหาสาวกา ปญฺจหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิกฺขมึสุ.
สพฺเพสมฺปิ ๑- มหาสาวกานํ ปริวารา ๒- จตฺตาฬีสภิกฺขุสหสฺสานิ อเหสุํ.
เต วีสติโยชนสตํ มคฺคํ คนฺตฺวา โคจรคามํ สมฺปตฺเต สามเณรสฺส
นิพทฺธุปฏฺาโก อุปาสโก คามทฺวาเรเยว ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา
วนฺทิ. อถ นํ สารีปุตฺตตฺเถโร ปุจฺฉิ "อตฺถิ นุ โข อุปาสก อิมสฺมึ
ปเทเส อารญฺกวิหาโรติ. "อตฺถิ ภนฺเตติ. "สภิกฺขุโกติ. "สภิกฺขุโก
ภนฺเตติ. "โก นาม ตตฺถ วสตีติ. "วนวาสิติสฺโส ภนฺเตติ. "เตนหิ
มคฺคํ โน อาจิกฺขาติ. "เก ตุมฺเห ภนฺเตติ. "มยํ สามเณรสฺส
สนฺติกํ อาคตาติ. อุปาสโก เต โอโลเกตฺวา ธมฺมเสนาปตึ อาทึ
กตฺวา สพฺเพปิ มหาสาวเก สญฺชานิ. โส นิรนฺตรํ ปีติยา ผุฏฺสรีโร
@เชิงอรรถ: ๑. สี. สพฺโพปิ.  ๒. สี. ยุ. ปริวาโร.
หุตฺวา "ติฏฺถ ตาว ภนฺเตติ เวเคน คามํ ปวิสิตฺวา "เอเต อยฺยา
สารีปุตฺตตฺเถรํ อาทึ กตฺวา อสีติมหาสาวกา อตฺตโน อตฺตโน
ปริวาเรหิ สทฺธึ สามเณรสฺส สนฺติกํ อาคตา, มญฺจปีปจฺจตฺถรณทีปเตลาทีนิ
คเหตฺวา เวเคน นิกฺขมถาติ อุคฺโฆเสสิ. มนุสฺสา
ตาวเทว มญฺจาทีนิ คเหตฺวา เถรานํ ปทานุปทิกา หุตฺวา เถเรหิ
สทฺธึเยว วิหารํ ปวิสึสุ. สามเณโร ภิกฺขุสงฺฆํ สญฺชานิตฺวา กติปยานํ
มหาเถรานํ ปตฺตจีวรานิ ปฏิคฺคเหตฺวา วตฺตมกาสิ. ตสฺส เถรานํ
วสนฏฺานํ สํวิทหนฺตสฺส ปตฺตจีวเร ปฏิสาเมนฺตสฺเสว, สมนฺธกาโร
ชาโต. สารีปุตฺตตฺเถโร อุปาสเก อาห "คจฺฉถ อุปาสกา, ตุมฺหากํ
อนฺธกาโร ชาโตติ. "ภนฺเต อชฺช ธมฺมสฺสวนทิวโส, น มยํ
คมิสฺสาม, ธมฺมํ สุณิสฺสาม, อิโต ปุพฺเพ ธมฺมสฺสวนมฺปิ โน นตฺถีติ.
"เตนหิ สามเณร ทีปํ ชาเลตฺวา ธมฺมสฺสวนกาลํ อุคฺโฆเสหีติ.
โส ตถา อกาสิ. อถ นํ เถโร อาห "ติสฺส ตว อุปฏฺากา `ธมฺมํ
โสตุกามมฺหาติ วทนฺติ, กเถหิ เตสํ ธมฺมนฺติ. อุปาสกา เอกปฺปหาเรเนว
อุฏฺาย "ภนฺเต อมฺหากํ อยฺโย `สุขิตา โหถ, ทุกฺขา มุจฺจถาติ
อิมานิ เทฺว ปทานิ เปตฺวา อญฺ ธมฺมกถํ น ชานาติ, อมฺหากํ
อญฺ ธมฺมกถิกํ เทถาติ วทึสุ. สามเณโร ปน อรหตฺตํ ปตฺวาปิ เนว
เตสํ ธมฺมกถํ กเถสิ. ตทา ปน นํ อุปชฺฌาโย "สามเณร กถํ
ปน สุขิตา โหนฺติ, ทุกฺขา มุจฺจนฺติ; อิเมสํ โน ทฺวินฺนํ ปทานํ อตฺถํ
กเถหีติ อาห. โส "สาธุ ภนฺเตติ จิตฺตวีชนึ คเหตฺวา ธมฺมาสนํ
อภิรุยฺห ปญฺจหิ นิกาเยหิ อตฺถญฺจ การณญฺจ อากฑฺฒิตฺวา ฆนวสฺสํ
วสฺสนฺโต จาตุทีปกมหาเมโฆ วิย ขนฺธธาตุอายตนโพธิปกฺขิยธมฺเม
วิภชนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน ธมฺมกถํ กเถตฺวา "ภนฺเต เอวํ อรหตฺตปฺปตฺตสฺส
สุขํ โหติ, อรหตฺตปฺปตฺโตเยว ทุกฺขา มุจฺจติ, เสสชนา
ชาติทุกฺขาทีหิ เจว นิรยทุกฺขาทีหิ จ น ปริมุจฺจนฺตีติ อาห. "สาธุ
สามเณร สุกถิโต เต ปทภาโณ, อิทานิ สรภาณํ ภณาหีติ. โส
สรภาณมฺปิ ภณิ. อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเต, สามเณรสฺส อุปฏฺากมนุสฺสา
เทฺว ภาคา อเหสุํ. เอกจฺเจ "น วต โน อิโต ปุพฺเพ เอวรูโป
กกฺขโฬ ทิฏฺปุพฺโพ, กถญฺหิ นาม เอวรูปํ ธมฺมกถํ ชานนฺโต
เอตฺตกํ กาลํ มาตาปิตุฏฺาเน ตฺวา อุปฏฺหนฺตานํ มนุสฺสานํ
เอกมฺปิ ธมฺมปทํ น กเถสีติ กุชฺฌึสุ. เอกจฺเจ "ลาภา วต โน, เย มยํ
เอวรูปํ ภทนฺตํ คุณํ วา อคุณํ วา อชานนฺตาปิ อุปฏฺหิมฺหา, อิทานิ
ปนสฺส สนฺติเก ธมฺมํ โสตุํ ลภิมฺหาติ ตุสฺสึสุ. สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ
ตํ ทิวสํ ปจฺจูสสมเย โลกํ โอโลเกนฺโต วนวาสิติสฺสสฺส อุปฏฺาเก
อตฺตโน าณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺเ ทิสฺวา "กินฺนุ โข ภวิสฺสตีติ
อาวชฺชนฺโต อิมมตฺถํ อุปธาเรสิ "วนวาสิติสฺสสฺส อุปฏฺากา
เอกจฺเจ กุทฺธา, เอกจฺเจ ตุฏฺา, มยฺหํ ปุตฺตสฺส ปน สามเณรสฺส
กุทฺธา นิรยคามิโน ภวิสฺสนฺติ, คนฺตพฺพเมว ตตฺถ มยา, มยิ คเต,
สพฺเพปิ เต สามเณเร เมตฺตจิตฺตํ กตฺวา ทุกฺขา มุจฺจิสฺสนฺตีติ.
เตปิ มนุสฺสา ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา คามํ คนฺตฺวา มณฺฑปํ กาเรตฺวา
ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทตฺวา อาสนานิ ปญฺาเปตฺวา สงฺฆสฺส อาคมนํ
โอโลเกนฺตา นิสีทึสุ. ภิกฺขูปิ สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย
คามํ ปวิสนฺตา สามเณรํ ปุจฺฉึสุ "กึ นุ ติสฺส อมฺเหหิ สทฺธึ
คมิสฺสสิ, อุทาหุ ปจฺฉาติ. "มม คมนเวลายเมว คมิสฺสามิ, คจฺฉถ
ตุมฺเห ภนฺเตติ. ภิกฺขู ปตฺตจีวรมาทาย ปาวิสึสุ. สตฺถา เชตวนสฺมึเยว
จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย เอกจิตฺตกฺขเณเนว คนฺตฺวา ภิกฺขูนํ
ปุรโต ิตเมว อตฺตานํ ทสฺเสสิ. "สมฺมาสมฺพุทฺโธ อาคโตติ
สกลคาโม สงฺขุภิตฺวา เอกโกลาหโล อโหสิ. มนุสฺสา อุทคฺคจิตฺตา
พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ทตฺวา ขชฺชกํ อทํสุ.
สามเณโร, ภตฺเต อนิฏฺิเตเยว, อนฺโตคามํ ปาวิสิ. คามวาสิโน
นีหริตฺวา ตสฺส สกฺกจฺจํ ภิกฺขํ อทํสุ. โส ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา
สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปตฺตํ อุปนาเมสิ. สตฺถา "อาหร ติสฺสาติ
หตฺถํ ปสาเรตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา "ปสฺส สารีปุตฺต ตว สามเณรสฺส
ปตฺตนฺติ เถรสฺส ทสฺเสสิ. เถโร สตฺถุ หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา
สามเณรสฺส ทตฺวา "คจฺฉ, อตฺตโน ปตฺตฏฺาเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ
กโรหีติ อาห. คามวาสิโน พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา สตฺถารํ
อนุโมทนํ ยาจึสุ. สตฺถา อนุโมทนํ กโรนฺโต เอวมาห "ลาภา โว
อุปาสกา, เย ตุมฺเห อตฺตโน กุลุปกํ สามเณรํ นิสฺสาย  `สารีปุตฺตํ
โมคฺคลฺลานํ กสฺสปนฺติ อสีติมหาสาวเก ทสฺสนาย ลภถ, อหมฺปิ
ตุมฺหากํ กุลุปกเมว นิสฺสาย อาคโต, พุทฺธทสฺสนมฺปิ โว อิมํ
นิสฺสาเยว ลทฺธํ, ลาภา โว, สุลทฺธํ โวติ. มนุสฺสา จินฺตยึสุ "อโห
อมฺหากํ ลาภา; พุทฺธานญฺเจว ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อาราธนสมตฺถํ
อมฺหากํ อยฺยํ ทสฺสนาย ลภาม, เทยฺยธมฺมญฺจสฺส ทาตุํ ลภามาติ.
สามเณรสฺส กุทฺธมนุสฺสา ตุสฺสึสุ. ตุฏฺมนุสฺสา ภิยฺโยโส มตฺตาย
ปสีทึสุ. อนุโมทนาวสาเน จ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ.
สตฺถา อุฏฺายาสนา ปกฺกามิ. มนุสฺสา สตฺถารํ อนุคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา
นิวตฺตึสุ.
       สตฺถา สามเณเรน สทฺธึ สมธุเรน คจฺฉนฺโต "สามเณร อยํ
ปเทโส โก นาม, อยํ ปเทโส โก นามาติ ปุพฺเพ ตสฺส อุปาสเกน
ทสฺสิตปฺปเทเส ปุจฺฉนฺโต อคมาสิ. สามเณโรปิ "ภนฺเต อยํ
อิตฺถนฺนาโม, อยํ อิตฺถนฺนาโมติ อาจิกฺขมาโนว อคมาสิ. สตฺถา ตสฺส
วสนฏฺานํ คนฺตฺวา ปพฺพตมตฺถกํ อภิรุหิ. ตตฺถ ิตานํ ปน
มหาสมุทฺโท ปญฺายติ. สตฺถา สามเณรํ ปุจฺฉิ "ติสฺส ปพฺพตมตฺถเก
ิโต อิโต จิโต จ โอโลเกตฺวา กึ ปสฺสสีติ. "มหาสมุทฺทํ
ภนฺเตติ. "สมุทฺทํ ทิสฺวา กึ จินฺเตสีติ. "มม ทุกฺขิตกาเล โรทนฺตสฺส,
จตูหิ มหาสมุทฺเทหิ อติเรกตเรน อสฺสุนา ภวิตพฺพนฺติ อิทํ ภนฺเต
จินฺเตสินฺติ. "สาธุ สาธุ ติสฺส, เอวเมตํ, เอเกกสฺส หิ สตฺตสฺส
ทุกฺขิตกาเล ปคฺฆริตอสฺสุ จตูหิ มหาสมุทฺเทหิ อติเรกตรเมวาติ.
อิทญฺจ ปน วตฺวา อิมํ คาถมาห
              "จตูสุ สมุทฺเทสุ ชลํ ปริตฺตกํ,
               ตโต พหุํ อสฺสุชลํ อนปฺปกํ
               ทุกฺเขน ผุฏฺสฺส นรสฺส โสจโต;
               กึการณา สมฺม ตุวํ ปมชฺชสีติ.
อถ นํ ปุน ปุจฺฉิ "ติสฺส กหํ วสสีติ. "อิมสฺมึ ปพฺภาเร ภนฺเตติ.
"ตตฺถ ปน วสนฺโต กึ จินฺเตสีติ. "มยา มรนฺเตน อิมสฺมึ าเน
กตสฺส สรีรนิกฺเขปสฺส ปริจฺเฉโท นตฺถีติ จินฺเตสึ ภนฺเตติ. "สาธุ
สาธุ ติสฺส, เอวเมตํ, อิเมสํ หิ สตฺตานํ ปวิยํ นิปชฺชิตฺวา
อมตฏฺานํ นาม นตฺถีติ วตฺวา
           "อุปสาฬฺหกนามานํ        สหสฺสานิ จตุทฺทส
            อสฺมึ ปเทเส ทฑฺฒานิ     นตฺถิ โลเก อนามตํ.
            ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ    อหึสา สญฺโม ทโม,
            เอตทริยา เสวนฺติ,      เอตํ โลเก อนามตนฺติ
อิมํ ทุกนิปาเต อุปสาฬฺหกชาตกํ ๑- กเถสิ. อิติ ปวิยํ สรีรนิกฺเขปํ
กตฺวา มรนฺเตสุ อมตปุพฺเพ ปเทเส มรนฺตา นาม นตฺถิ.
อานนฺทตฺเถรสทิสา ปน อมตปุพฺเพ ปเทเส ปรินิพฺพายนฺติ.
       อานนฺทตฺเถโร กิร วีสวสฺสสติกกาเล อายุสงฺขารํ โอโลเกนฺโต
ปริกฺขีณภาวํ ตฺวา "อิโต สตฺตเม ทิวเส ปรินิพฺพายิสฺสามีติ
อาโรเจสิ. ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา โรหิณีนทิยา อุภยตีรวาสิเกสุ มนุสฺเสสุ
โอริมตีรวาสิกา "มยํ เถรสฺส พหุปการา, อมฺหากํ สนฺติเก ปรินิพฺพายิสฺสตีติ
วทึสุ. ปาริมตีรวาสิกา "มยํ เถรสฺส พหุปการา, อมฺหากํ
สนฺติเก ปรินิพฺพายิสฺสตีติ. เถโร เตสํ วจนํ สุตฺวา "อุภยตีรวาสิโนปิ
มยฺหํ อุปการกาว, `อิเม นาม อนุปการาติ น สกฺกา วตฺตุํ;
สจาหํ โอริมตีเร ปรินิพฺพายิสฺสามิ, ปาริมตีรวาสิโน ธาตุคฺคหณตฺถํ
เตหิ สทฺธึ กลหํ กริสฺสนฺติ; สเจ ปาริมตีเร ปรินิพฺพายิสฺสามิ,
@เชิงอรรถ: ๑. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๗. ตทฏฺกถา. ๓/๗๐.
โอริมตีรวาสิโน ตถา กริสฺสนฺติ; กลโห อุปฺปชฺชมาโนปิ มํ นิสฺสาเยว
อุปฺปชฺชิสฺสติ, วูปสมมาโนปิ มํ นิสฺสาเยว วูปสมิสฺสตีติ จินฺเตตฺวา
"โอริมตีรวาสิโนปิ มยฺหํ อุปการกา, ปาริมตีรวาสิโนปิ มยฺหํ
อุปการกา, อนุปการโก นาม นตฺถิ; โอริมตีรวาสิโน โอริมตีเรเยว
สนฺนิปตนฺตุ, ปาริมตีรวาสิโน ปาริมตีเรเยวาติ อาห. ตโต สตฺตเม
ทิวเส มชฺเฌ นทิยา สตฺตตาลปฺปมาเณ อากาเส ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา
มหาชนสฺส ธมฺมํ กเถตฺวา "มม สรีรํ มชฺเฌ ภิชฺชิตฺวา, เอโก
ภาโค โอริมตีเร ปตตุ; เอโก ปาริมตีเรติ อธิฏฺาย ยถานิสินฺโนว
เตโชธาตุํ สมาปชฺชิ. อคฺคิชาลา อุฏฺหึสุ. สรีรํ มชฺเฌ ภิชฺชิตฺวา,
เอโก ภาโค โอริมตีเร ปติ, เอโก ปาริมตีเร. มหาชโน ปริเทวิ.
ปวีอุทฺริยนสทฺโท วิย อาโรทนสทฺโท อโหสิ สตฺถุ ปรินิพฺพาเน
อาโรทนสทฺทโตปิ การุญฺตโร. มนุสฺสา จตฺตาโร มาเส โรทนฺตา
ปริเทวนฺตา "สตฺถุ ปตฺตจีวรคฺคาหเก ติฏฺนฺเต, สตฺถุ ิตกาโล วิย
โน อโหสิ, อิทานิ โน สตฺถา ปรินิพฺพุโตติ วิปฺปลปนฺตา วิจรึสุ.
       ปุน สตฺถา สามเณรํ ปุจฺฉิ "ติสฺส อิมสฺมึ วนสณฺเฑ ทีปิอาทีนํ
สทฺเท น ภายสีติ. "น ภายามิ ภควา, อปิจ โข ปน เอเตสํ
สทฺทํ สุตฺวา วนรติ นาม อุปฺปชฺชตีติ วตฺวา สฏฺิมตฺตาหิ คาถาหิ
วนวณฺณํ นาม กเถสิ. อถ นํ สตฺถา "ติสฺสาติ อามนฺเตสิ. "กึ
ภนฺเตติ. "มยํ คจฺฉาม, ตฺวํ คมิสฺสสิ นิวตฺติสฺสสีติ. "มยฺหํ อุปชฺฌาเย
มํ อาทาย คจฺฉนฺเต, คมิสฺสามิ, นิวตฺเตนฺเต, นิวตฺติสฺสามิ ภนฺเตติ.
สตฺถา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปกฺกามิ. สามเณรสฺส ปน นิวตฺติตุเมว
อชฺฌาสโย. เถโร ตํ ตฺวา "ติสฺส สเจ นิวตฺติตุกาโม, นิวตฺตาหีติ
อาห. โส สตฺถารญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา นิวตฺติ. สตฺถา
เชตวนเมว อคมาสิ.
       ภิกฺขูนํ ธมฺมสภายํ กถา อุทปาทิ "อโห วต ติสฺสสามเณโร
ทุกฺกรํ กโรติ; ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺายสฺส าตกา สตฺตสุ
มงฺคเลสุ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อปฺโปทกมธุปายาสเมว อทํสุ,
ปพฺพชิตกาเล อนฺโตวิหาเร พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺต
ทิวสานิ อปฺโปทกมธุปายาสเมว อทํสุ, ปพฺพชิตฺวา อฏฺเม ทิวเส คามํ
ปวิสนฺโต ทฺวีเหว ทิวเสหิ สาฏกสหสฺเสน สทฺธึ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ลภิ,
ปุเนกทิวสํ กมฺพลสหสฺสํ ลภิ, อิติสฺส อิธ วสนกาเล มหาลาภสกฺกาโร
อุปฺปชฺชิ, อิทานิ เอวรูปํ ลาภสกฺการํ ฉฑฺเฑตฺวา อรญฺ ปวิสิตฺวา
มิสฺสกาหาเรน ยาเปติ; ทุกฺกรการโก วต สามเณโรติ. สตฺถา
อาคนฺตฺวา "กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ
ปุจฺฉิตฺวา, "อิมาย นามาติ วุตฺเต, "อาม ภิกฺขเว ลาภูปนิสา
นาเมสา อญฺา นิพฺพานคามินี ปฏิปทา อญฺา; `เอวํ ลาภํ
ลภิสฺสามีติ หิ อารญฺกาทิธูตงฺคสมาทานวเสน ลาภูปนิสํ รกฺขนฺตสฺส
ภิกฺขุโน จตฺตาโร อปายา วิวฏทฺวาราเยว ติฏฺนฺติ, นิพฺพานคามินิยา
ปน ปฏิปทาย อุปฺปนฺนํ ลาภสกฺการํ ปหาย อรญฺ ปวิสิตฺวา
ฆเฏนฺโต วายมนฺโต อรหตฺตํ คณฺหตีติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ
เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
         "อญฺา หิ ลาภูปนิสา,    อญฺา นิพฺพานคามินี "
          เอวเมตํ อภิญฺาย      ภิกฺขุ พุทฺธสฺส สาวโก
          สกฺการํ นาภินนฺเทยฺย    วิเวกมนุพฺรูหเยติ.
       ตตฺถ "อญฺา หิ ลาภูปนิสาติ: ลาภูปนิสา นาเมสา อญฺา
เอว, อญฺา นิพฺพานคามินี ปฏิปทา. ลาภุปฺปาทเกน หิ ภิกฺขุนา
โถกํ อกุสลกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. กายวงฺกาทีนิ กตฺตพฺพานิ โหนฺติ.
ยสฺมึ หิ กาเล กายวงฺกาทีสุ กิญฺจิ กโรติ, ตทา ลาโภ อุปฺปชฺชติ.
ปายาสปาฏิยํ หิ วงฺกํ อกตฺวา อุชุกเมว หตฺถํ โอตาเรตฺวา
อุกฺขิปนฺตสฺส, หตฺโถ มกฺขิตมตฺตโกว โหติ, วงฺกํ กตฺวา โอตาเรตฺวา
อุกฺขิปนฺตสฺส, ปน ปายาสปิณฺฑํ อุทฺธรนฺโตว นิกฺขมติ, เอวํ
กายวงฺกาทีนิ กรณกาเลเยว ลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชติ: อยํ
อธมฺมิกา ลาภูปนิสา. "อุปธิสมฺปทา จีวรธารณํ พาหุสจฺจํ ปริวาโร
อรญฺวาโสติ เอวรูเปหิ ปน การเณหิ อุปฺปนฺโน ลาโภ ธมฺมิโก
นาม โหติ. นิพฺพานคามินีปฏิปทํ ปูเรนฺเตน ปน ภิกฺขุนา กายวงฺกาทีนิ
ปหาตพฺพานิ, อนนฺเธเนว อนฺเธน วิย อมูเคเนว  มูเคน วิย
อพธิเรเนว พธิเรน วิย ภวิตุํ วฏฺฏติ, อสเน อมาเยน ภวิตุํ
วฏฺฏติ. เอวเมตนฺติ: เอวํ ลาภุปฺปาทนปฺปฏิปทญฺจ นิพฺพานคามินีปฏิปทญฺจ
เอตํ ตฺวา สพฺเพสํ สงฺขตาสงฺขตธมฺมานํ พุชฺฌนตฺเถน
พุทฺธสฺส สวนนฺเต ชาตตฺเถน โอวาทานุสาสนึ วา สวนตฺเถน
สาวโก ภิกฺขุ อธมฺมิกํ จตุปฺปจฺจยสกฺการํ นาภินนฺเทยฺย ตเมว
ธมฺมิกํ น ปฏิกฺโกเสยฺย กายวิเวกาทิกํ วิเวกํ อนุพฺรูหเย; ตตฺถ
กายวิเวโกติ กายสฺส เอกีภาโว, จิตฺตวิเวโกติ อฏฺ สมาปตฺติโย,
อุปธิวิเวโกติ นิพฺพานํ, เตสุ กายวิเวโก คณสงฺคณิกํ วิโนเทติ,
จิตฺตวิเวโก กิเลสสงฺคณิกํ วิโนเทติ, อุปธิวิเวโก สงฺขารสงฺคณิกํ
วิโนเทติ, กายวิเวโก จิตฺตวิเวกสฺส ปจฺจโย โหติ, จิตฺตวิเวโก
อุปธิวิเวกสฺส ปจฺจโย โหติ; วุตฺตมฺปิ ๑- เจตํ "กายวิเวโก จ
วูปกฏฺกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ
ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ
วิสงฺขารคตานนฺติ; อิมํ ติวิธํ วิเวกํ พฺรูเหยฺย วฑฺเฒยฺย อุปสมฺปชฺช
วิหเรยฺยาติ อตฺโถ.
          เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
                   วนวาสิติสฺสตฺเถรวตฺถุ.
                  พาลวคฺควณฺณนา นิฏฺิตา.
                      ปญฺจโม วคฺโค.
                        -------
             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๒๐ หน้า ๑๕๑-๑๙๐.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=20&A=3126&modeTY=1
             The Pali Atthakatha in Roman :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=20&A=3126&modeTY=1
             อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=15
             เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=434
             พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=425
             The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=425
             สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕
http://84000.org/tipitaka/read/?index_25