ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
อ่านหน้า[ต่าง] แรกอ่านหน้า[ต่าง] ที่แล้วแสดงหมายเลขหน้า
ในกรณี :- 
   บรรทัดแรกของแต่ละหน้าอ่านหน้า[ต่าง] ถัดไปอ่านหน้า[ต่าง] สุดท้าย คลิกเพื่อเปลี่ยน ฐญ เป็นแบบไทย  
อรรถกถาเล่มที่ ๑๔ ภาษาบาลีอักษรไทย องฺ.อ. (มโนรถ.๑)

                           ๗. สตฺตมวคฺค
                            สุชาตาวตฺถุ
     [๒๕๘] อุปาสิกาปาลิยา ปเม ปมํ สรณํ คจฺฉนฺตีนนฺติ สพฺพปมํ สรเณสุ
ปติฏฺิตานํ อุปาสิกานํ สุชาตา นาม เสนิยธีตา ๑- อคฺคาติ ทสฺเสติ. สาปิ
ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล หํสวติยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติ. สา อปรภาเค สตฺถุ ธมฺมกถํ
สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ อุปาสิกํ ปมํ สรณํ คจฺฉนฺตีนํ อคฺคฏฺาเน เปนฺตํ ทิสฺวา
อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ านนฺตรํ ปฏฺเสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา
อมฺหากํ สตฺถุ นิพฺพตฺติโต ปุเรตรเมว อุรุเวลายํ เสนานิคเม เสนิยกุฏุมฺพิกสฺส
เคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา เอกสฺมึ นิโคฺรธรุกฺเข ปฏฺนํ อกาสิ "สเจ สมชาติกํ
กุลฆรํ คนฺตฺวา ปมคพฺเภ ปุตฺตํ ลภิสฺสามิ, อนุสํวจฺฉรํ พลิกมฺมํ กริสฺสามี"ติ.
ตสฺสา สา ปฏฺนา สมิชฺฌิ.
     สา มหาสตฺตสฺส ทุกฺกรการิกํ กโรนฺตสฺส ฉฏฺเ วสฺเส ปริปุณฺเณ
วิสาขปุณฺณมีทิวเส ๒- "ปาโตว พลิกมฺมํ กริสฺสามี"ติ รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ
ปจฺจุฏฺาย เธนุโย ทุหาเปสิ. วจฺฉกา เธนูนํ ถนมูลํ น อคมํสุ, ถนมูเล นวภาชนมฺหิ
๓- อุปนีตมตฺเต อตฺตโนว ธมฺมตาย ขีรธารา ปสวึสุ. ๔- ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา สุชาตา
สหตฺเถเนว ขีรํ คณฺหิตฺวา นวภาชเน ปกฺขิปิตฺวา สหตฺเถเนว อคฺคึ กตฺวา
ปจิตุมารภิ. ๕- ตสฺมึ ปายาเส ปจฺจมาเน มหนฺตมหนฺตา ปุพฺพุฬกา ๖- อุฏฺหิตฺวา
ทกฺขิณาวฏฺฏา หุตฺวา สญฺจรนฺติ, เอกผุสฺสิตํปิ พหิ น คจฺฉติ. มหาพฺรหฺมา ฉตฺตํ
ธาเรติ, จตฺตาโร โลกปาลา ขคฺคหตฺถา อารกฺขํ คณฺหึสุ, สกฺโก อลาตานิ สมาเนนฺโต
อคฺคึ ชาเลสิ. เทวตา จตูสุ ทีเปสุ โอชํ สํหริตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปึสุ. สุชาตา
เอกทิวเสเยว อิมานิ อจฺฉริยานิ ทิสฺวา ปุณฺณทาสึ อามนฺเตสิ "อมฺม ปุณฺเณ อชฺช
อมฺหากํ เทวตา
@เชิงอรรถ:  สี. สุชาตา เสนานีธีตา  สี.,อิ.,ฉ.ม. วิสาขปุณฺณมทิวเส   สี. ถนมูเลน จ
@โภชนมฺหิ   ฉ.ม.,อิ. ปตึสุ   ม. ปจิตุกามา   สี.,อิ. พุพฺพุฬา, ม.ปุปฺผุฬา,
@ฉ. ปุพฺพุฬา
อติวิย ปสนฺนา, มยา เอตฺตกํ กาลํ เอวรูปํ อจฺฉริยํ นาม น ทิฏฺปุพฺพํ, เวเคน
คนฺตฺวา เทวฏฺานํ ปฏิชคฺคาหี"ติ. สา "สาธุ อยฺเย"ติ ตสฺสา วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา
ตุริตตุริตา รุกฺขมูลํ อคมาสิ.
     โพธิสตฺโตปิ โข ภิกฺขาจารกาลํ อาคมยมาโน ปาโตว คนฺตฺวา รุกฺขมูเล
นิสีทิ. รุกฺขมูลํ โสธนตฺถาย คตา ปุณฺณา อาคนฺตฺวา สุชาตาย อาโรเจสิ "เทวตา
รุกฺขมูเล นิสินฺนา"ติ. สุชาตา "สเจ เช สจฺจํ ภณสิ, อทาสึ กโรมี"ติ วตฺวา
สพฺพปสาธนํ ปสาเธตฺวา สตสหสฺสคฺฆนเก สุวณฺณถาเล ปายาสํ วฑฺเฒตฺวา อปราย
สุวณฺณปาติยา ปิทหิตฺวา เสตวตฺเถน ปลิเวเตฺวา สมนฺตา คนฺธทามมาลาทามานิ
โอสาเรตฺวา อุกฺขิปิตฺวา คนฺตฺวา มหาปุริสํ ทิสฺวา พลวปีตึ อุปฺปาเทตฺวา
ทิฏฺฏฺานโต ปฏฺาย โอณโตณตา คนฺตฺวา สีสโต ถาลํ โอตาเรตฺวา วิวริตฺวา สเหว
ปาติยา ปายาสํ มหาปุริสสฺส หตฺเถ เปตฺวา วนฺทิตฺวา "ยถา มยฺหํ มโนรโถ นิปฺผนฺโน,
เอวํ ตุมฺหากํปิ นิปฺผชฺชตู"ติ วตฺวา ปกฺกามิ. โพธิสตฺโต เนรญฺชราย นทิยา
ตีรํ คนฺตฺวา สุวณฺณถาลํ ตีเร เปตฺวา นฺหาตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกูนปณฺณาส
ปิณฺเฑ กโรนฺโต ปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สุวณฺณปาตึ นทิยา ปวาเหตฺวา อนุกฺกเมน
โพธิมณฺฑํ อารุยฺห สพฺพญฺุตํ ปตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ ๑- อติกฺกมิตฺวา
อิสิปตเน มิคทาเย ปวตฺติตปวรธมฺมจกฺโก สุชาตาย ปุตฺตสฺส ยสทารกสฺส อุปนิสฺสยํ
ทิสฺวา คนฺตฺวา อญฺตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ.
     ยโสปิ กุลปุตฺโต รตฺติภาคสมนนฺตเร วิวฏํ อิตฺถาคารํ ทิสฺวา สญฺชาตสํเวโค
"อุปทฺทูตํ วต โภ, อุปสฏฺ วต โภ"ติ วตฺวา นิเวสนโต นิกฺขมิตฺวา พหินคเร
สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ตีณิ มคฺคผลานิ ปฏิวิชฺฌิ. อถสฺส
ปิตา ปทานุปทิกํ คนฺตฺวา ๒- ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยสสฺส ปวุตฺตึ ปุจฺฉิ. สตฺถา
ยสํ กุลปุตฺตํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน โส เสฏฺี คหปติ
โสตาปตฺติผเล ปติฏฺาสิ, ยโส อรหตฺตผลํ ปาปุณิ. ตํ ภควา "เอหิ ภิกฺขู"ติ
@เชิงอรรถ:  สี. โพธิปลฺลงฺเก   สี. อาคนฺตฺวา
อาห, ตาวเทวสฺส คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ, อิทฺธิมยปตฺตจีวรธโร อโหสิ. ปิตาปิสฺส
สตฺถารํ นิมนฺเตสิ. สตฺถา ยสํ กุลปุตฺตํ ปจฺฉาสมณํ กตฺวา ตสฺส ฆรํ คนฺตฺวา
กตภตฺตกิจฺโจ ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน ยสสฺส มาตา สุชาตา, ปุราณทุติยิกา
จ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺหึสุ. ตํทิวสํ อยํ สุชาตา เตวาจิกสรเณ ปติฏฺาสิ สทฺธึ
สุณิสาย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ วตฺถุ ขนฺธเก ๑- อาคตเมว. สตฺถา
อปรภาเค ปฏิปาฏิยา อุปาสิกาโย านนฺตเรสุ เปนฺโต อิมํ อุปาสิกํ ปมํ สรณํ
คจฺฉนฺตีนํ อคฺคฏฺาเน เปสีติ.
                            วิสาขาวตฺถุ
     [๒๕๙] ทุติเย ทายิกานนฺติ ทานาภิรตานํ ๒- อุปาสิกานํ วิสาขา มิคารมาตา
อคฺคาติ ทสฺเสติ. สา กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล หํสวติยํ กุลเคเห นิพฺพตฺตา อปรภาเค
สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ อุปาสิกํ ทายิกานํ อคฺคฏฺาเน เปนฺตํ
ทิสฺวา อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ านนฺตรํ ปฏฺเสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ
สํสริตฺวา กสฺสปพุทฺธกาเล กึกิสฺส กาสิกรญฺโ เคเห สตฺตนฺนํ ภคินีนํ สพฺพกนิฏฺา
หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตทา หิ ๓- :-
              สมณี สมณคุตฺตา จ       ภิกฺขุนี ภิกฺขุทาสิกา
              ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ    สํฆทาสี จ สตฺตมาติ. ๔-
     อิมา สตฺต ภคินิโย อเหสุํ. ตา เอตรหิ:-
              เขมา อุปฺปลวณฺณา จ     ปฏาจารา จ โคตมี
              ธมฺมทินฺนา มหามายา     วิสาขา จาปิ สตฺตมีติ
เอวํนามา หุตฺวา นิพฺพตฺตา. ตตฺรายํ สํฆทาสี เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวมนุสฺเสสุ
สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท องฺครฏฺเ ภทฺทิยนคเร เมณฺฑกเสฏฺิปุตฺตสฺส
ธนญฺชยสฺส
@เชิงอรรถ:  วิ.มหา. ๔/๒๕/๒๐ ปพฺพชฺชากถา   ม.,ก. ทานาภิรตีนํ
@ ฉ.ม.,อิ.   สี. สตฺติมาติ
เสฏฺิโน อคฺคมเหสิยา สุมนเทวิยา นาม กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ, วิสาขาติสฺสา
นามํ อกํสุ. ตสฺสา สตฺตวสฺสิกกาเล ทสพโล เสลพฺราหฺมณสฺส จ อญฺเสญฺจ
โพธเนยฺยพนฺธวานํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา มหาภิกฺขุสํฆปริวาโร จาริกํ จรมาโน
ตสฺมึ รฏฺเ ตํ นครํ ปาปุณิ.
     ตสฺมึ จ สมเย เมณฺฑโก คหปติ ตสฺมึ นคเร ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺานํ
เชฏฺโก หุตฺวา เสฏฺิฏฺานํ กาเรสิ. ปญฺจ มหาปุญฺา นาม เมณฺฑโก เสฏฺี,
จนฺทปทุมา นาม ตสฺเสว อคฺคมเหสี, ตสฺส จ ปุตฺโต ธนญฺชโย นาม ตสฺส
ภริยา สุมนเทวี นาม, เมณฺฑกเสฏฺิสฺส ทาโส ปุณฺโณ นามาติ. น เกวลญฺจ
เมณฺฑกเสฏฺีเยว, พิมฺพิสารมหาราชสฺส ปน อาณาปวตฺติฏฺาเน ปญฺจ อมิตโภคา
นาม อเหสุํ โชติโก ชฏิโล เมณฺฑโก ปุณฺโณ กากพลิโยติ. ๑- เตสุ อยํ เมณฺฑกเสฏฺี
ทสพลสฺส อตฺตโน นครํ สมฺปตฺตภาวํ สุตฺวา ปุตฺตสฺส ธนญฺชยเสฏฺิโน ธีตรํ
วิสาขํ ทาริกํ ปกฺโกสิตฺวา เอวมาห "อมฺม ตุยฺหํปิ มงฺคลํ อมฺหากํปิ มงฺคลํ,
ตว ปริวาริเกหิ ปญฺจหิ ทาริกาสเตหิ สทฺธึ ปญฺจ สกฏสตานิ อารุยฺห ปญฺจหิ
ทาสิสเตหิ ปริวุตา ทสพลสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กโรหี"ติ. สา ปิตามหสฺส วจนํ สุตฺวา
ตถา อกาสิ. การณาการเณสุ ปน กุสลตฺตา ยาวติกา ยานสฺส ภูมิ, ยาเนน
คนฺตฺวา ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ปตฺติกาว สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ
อฏฺาสิ. อถสฺสา จริยวเสน สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน ปญฺจหิ
ทาริกาสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺาสิ. เมณฺฑกเสฏฺีปิ โข สตฺถุ สนฺติกํ
คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, ๒- อถ สตฺถา ตสฺสปิ จริยวเสน ธมฺมํ
เทเสสิ. โส เทสนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺาย สตฺถารํ สฺวาตนาย
นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส อตฺตโน นิเวสเน ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน พุทฺธปฺปมุขํ
ภิกฺขุสํฆํ ปริวิสิตฺวา เอเตนุปาเยน อฑฺฒมาสํ มหาทานํ อทาสิ. สตฺถา ภทฺทิยนคเร
ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา ปกฺกามิ.
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ.,ฉ.ม. กากวลิโย   ฉ.ม. อฏฺาสิ
     อิโต ปรํ อญฺ กถามคฺคํ วิสฺสชฺเชตฺวา วิสาขาย อุปฺปตฺติกถาว กเถตพฺพา.
สาวตฺถิยญฺหิ โกสลราชา พิมฺพิสารสฺส สนฺติกํ เปเสสิ "มม อาณาปวตฺติฏฺาเน
อมิตโภควินฺทนกุลํ นาม นตฺถิ, ๑- ตุมฺหากํ อมิตโภควินฺทนกุลํ นาม อตฺถิ, ๑-
อมฺหากํ อมิตโภควินฺทนกุลํ เปเสตู"ติ. ราชา อมจฺเจหิ สทฺธึ มนฺเตสิ. อมจฺจา
"มหากุลํ เปเสตุํ น สกฺกา, เอกํ ปน เสฏฺิปุตฺตํ เปเสมา"ติ เมณฺฑกเสฏฺิโน ปุตฺตํ
ธนญฺชยเสฏฺึ อายาจยึสุ. ราชา เตสํ วจนํ สุตฺวา ตํ เปเสสิ. อถ นํ โกสลราชา
สาวตฺถิโต สตฺตโยชนมตฺถเก สาเกตนคเร เสฏฺิฏฺานํ ทตฺวา วาเสสิ.
     สาวตฺถิยญฺจ มิคารเสฏฺิโน ปุตฺโต ปุณฺณวฑฺฒนกุมาโร นาม วยปฺปตฺโต
อโหสิ. อถสฺส ปิตา "ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, ฆราวาเสนสฺส อาพนฺธนสมโย"ติ
ตฺวา "อมฺหากํ สมานชาติเก กุเล ทาริกํ ปริเยสถา"ติ การณาการณกุสเล
ปุริเส เปเสสิ. เต สาวตฺถิยํ อตฺตโน รุจิตํ อทิสฺวา สาเกตํ อคมํสุ. ตํทิวสญฺจ
วิสาขา อตฺตโน สมานวเยหิ ปญฺจหิ กุมาริกาสเตหิ ปริวาริตา นกฺขตฺตกีฬนตฺถาย
เอกํ มหาวาปึ ๒- อคมาสิ. เตปิ ปุริสา อนฺโตนครํ จริตฺวา อตฺตโน รุจิตํ ทาริกํ
อทิสฺวา พหินครทฺวาเร อฏฺสุ. ตสฺมึ สมเย เทโว วสฺสิตุํ อารภิ. อถ ตา
วิสาขาย สทฺธึ นิกฺขนฺตา ทาริกา เตมนภเยน  เวเคน สาลํ ปวิสึสุ. เต ปุริสา
ตาสํปิ อนฺตเร ยถารุจิตํ ทาริกํ น ปสฺสึสุ. ตาสํ ปน สพฺพปจฺฉโต วิสาขา
เทวํ วสฺสนฺตํปิ อคเณตฺวา อตุริตคมเนน เตมยมานาว สาลํ ปาวิสิ. เต ปุริสา
ตํ ทิสฺวา จินฺตยึสุ "รูปวตี ตาว อญฺาปิ เอตปรมา ๓- ภเวยฺย, รูปํ ปเนตํ
เอกจฺจาย การิกํ จกฺกํ ๔- วิย โหติ, กถํ สมุฏฺาเปตฺวา กเถนฺตา ชานิสฺสาม
มธุรวจนา วา โน วา"ติ. ตโต นํ อาหํสุ "อติวิปริณตวยอิตฺถีวณฺณา วิยสิ ๕-
อมฺมา"ติ. กึ ทิสฺวา กเถถ ตาตาติ. อญฺา ตยา สทฺธึ กีฬนกุมาริโย เตมนภเยน เวเคน
อาคนฺตฺวา สาลํ ปวิฏฺา, ตฺวํ ปน มหลฺลิกา วิย ปทวารํ อนติกฺกมฺม อาคจฺฉสิ,
@เชิงอรรถ: ๑-๑ ฉ.ม.,อิ. อิเม ปาา น ทิสฺสนฺติ   ฉ.ม. มหาคามํ   สี. รูปวตี นาม อญฺาปิ
@เอตปรมาว   สี.,อิ. กรกปกฺกํ, ฉ.ม. การิตปตฺตํ   ฉ.ม. อติวิย ปริณตวยา อิตฺถี
@วิย ยาสิ
สาฏกสฺส เตมนภาวํ น คเณสิ. สเจ ตํ หตฺถี วา อสฺโส วา อนุพนฺเธยฺย,
กึ เอวเมว กเรยฺยาสีติ. ตาตา สาฏกา นาม น ทุลฺลภา, สุลภา มยฺหํ กุเล
สาฏกา. วยปฺปตฺตา มาตุคามา ปน วิกฺกิณิยภณฺฑสทิสา, ๑- หตฺเถ วา ปาเท
วา ภคฺเค องฺควิกลํ มาตุคามํ ชิคุจฺฉนฺตา นุฏฺหิตฺวา คจฺฉนฺติ, ๒- ตสฺมา สณิกํ
อาคตมฺหีติ.
     เต จินฺตยึสุ "อิมาย สทิสา อิมสฺมึ ชมฺพูทีเป อิตฺถี นาม นตฺถิ, ยาทิสา
รูเปนปิ, กถายปิ ตาทิสาว. การณาการณํ ตฺวา กเถตี"ติ ตสฺสา อุปริ มาลาคุฬํ
ขิปึสุ. อถ วิสาขา จินฺเตสิ "อหํ ปุพฺเพ อปริคฺคหิตา, อิทานิ ปน ปริคฺคหิตมฺหี"ติ
วินีเตนากาเรน ภูมิยํ นิสีทิ. อถ นํ ตตฺเถว สาณิยา ปริกฺขิปึสุ. สา ปฏิจฺฉนฺนภาวํ
ตฺวา ทาสีคณปริวุตา เคหํ อคมาสิ. เตปิ มิคารเสฏฺิโน ปุริสา ตาย สทฺธึเยว
ธนญฺชยเสฏฺิสฺส สนฺติกํ อคมํสุ. "กตรคามวาสิโน ตาตา ตุเมฺห"ติ จ ปุจฺฉิตา
"สาวตฺถินคเร มิคารเสฏฺิโน ปุริสมฺหา"ติ วตฺวา "มยํ อมฺหากํ เสฏฺินา ตุมฺหากํ
เคเห วยปฺปตฺตา ทาริกา อตฺถีติ สุตฺวา เปสิตา"ติ. สาธุ ตาตา, ตุมฺหากํ เสฏฺี
กิญฺจาปิ โภเคน อเมฺหหิ อสทิโส, ชาติยา ปน สทิโส. สพฺพาการสมฺปนฺโน
นาม  ทุลฺลโภ คจฺฉถ ตุเมฺห เสฏฺิสฺส อเมฺหหิ สมฺปฏิจฺฉิตภาวํ อาโรเจถาติ.
     เต ตสฺส วจนํ สุตฺวา สาวตฺถึ คนฺตฺวา มิคารเสฏฺิสฺส ตุฏฺิญฺจ วุฑฺฒิญฺจ
ปเวเทตฺวา "ลทฺธา โน สามิ สาเกเต ธนญฺชยเสฏฺิสฺส เคเห ทาริกา"ติ อาหํสุ.
ตํ สุตฺวา มิคารเสฏฺี "มหากุลเคเห กิร โน ทาริกา ลทฺธา"ติ ตุฏฺมานโส
หุตฺวา ตาวเทว ธนญฺชยเสฏฺิโน สาสนํ ปหิณิ "อิทาเนว ทาริกํ อานยิสฺสาม,
กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรตู"ติ. โสปิสฺส ปฏิสาสนํ เปเสสิ "นยิทํ อมฺหากํ ภาริยํ, เสฏฺี
ปน อตฺตโน กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรตู"ติ. โส โกสลรญฺโ สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจสิ
"เทว เอกา เม มงฺคลกิริยา อตฺถิ, ทาสสฺส เต ปุณฺณวฑฺฒนสฺส ธนญฺชยเสฏฺิโน
ธีตรํ วิสาขํ นาม ทาริกํ อาเนสฺสามิ, สาเกตนครคมนํ เม อนุชานาถา"ติ.
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ.,ฉ.ม. ปณิยภณฺฑสทิสา   สี.,อิ. นุฏฺุภิตฺวา, ฉ.ม. นิฏฺุภิตฺวา
สาธุ มหาเสฏฺิ, กึ ปน อเมฺหหิปิ อาคนฺตพฺพนฺติ. เทว ตุมฺหาทิสานํ คมนํ กถํ ๑-
ลทฺธุํ สกฺกาติ. ราชา ๒- มหากุลสฺส สงฺคหํ กาตุกาโม "โหตุ เสฏฺิ, อาคมิสฺสามี"ติ
สมฺปฏิจฺฉิตฺวา มิคารเสฏฺินา สทฺธึ สาเกตนครํ อคมาสิ. ธนญฺชยเสฏฺี "มิคารเสฏฺี
กิร โกสลราชานํ คเหตฺวา อาคโต"ติ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ราชานํ คเหตฺวา
อตฺตโน นิเวสนํ อคมาสิ. ตาวเทว รญฺโ จ ราชพลสฺส จ มิคารเสฏฺิโน
จ วสนฏฺานํ เจว มาลาคนฺธภตฺตาทีนิ จ สพฺพานิ ๓- ปฏิยาเทสิ. "อิทํ อิมสฺส
ลทฺธุํ วฏฺฏติ, อิทํ อิมสฺสา"ติ สพฺพํ อตฺตนาว ชานาติ. เต เต ชนา จินฺตยึสุ
"เสฏฺี อมฺหากเมว สกฺการํ กโรตี"ติ.
     อเถกทิวสํ ราชา ธนญฺชยเสฏฺิโน สาสนํ ปหิณิ "น สกฺกา เสฏฺินา ๔-
จิรกาลํ อมฺหากํ ภรณโปสนํ กาตุํ, ทาริกาย คมนกาลํ ชานาตู"ติ. โสปิ รญฺโ
สาสนํ เปเสสิ "อิทาเนว วสฺสกาโล อาคโต, น สกฺกา จตุมาสํ วิจริตุํ, ตุมฺหากํ
พลกายสฺส ยํ ยํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, สพฺพนฺตํ มม ภาโร. เกวลํ เทโว มยา เปสิตกาเล
คจฺฉตู"ติ. ตโต ปฏฺาย สาเกตนครํ นิจฺจํ นกฺขตฺตคาโม วิย อโหสิ. เอวํ ตโย
มาสา อติกฺกนฺตา. ธนญฺชยเสฏฺิโน ปน ธีตุยา มหาลตาปสาธนํ น ตาว นิฏฺ
คจฺฉติ. อถสฺส กมฺมนฺตาธิฏฺายกา อาคนฺตฺวา อาโรจยึสุ "เตสํ อสนฺตํ นาม
นตฺถิ, พลกายสฺส ปน ปจนทารูนิ นปฺปโหนฺตี"ติ. คจฺฉถ ตาตา, หตฺถิสาลา
อสฺสสาลา วิโยเชตฺวา ภตฺตํ ปจถาติ. เอวํ ปจนฺตานํปิ อฑฺฒมาโส อติกฺกนฺโต.
ตโต ปุน อาโรจยึสุ "ทารูนิ สามิ นปฺปโหนฺตี"ติ. ตาตา อิมฺสมึ กาเล ทารูนิ
ลทฺธุํ น สกฺกา, ทุสฺสโกฏฺาคารํ ปน วิวริตฺวา ถูเล ถูเล สาฏเก ๕- คเหตฺวา
วฏฺฏิโย กตฺวา เตลจาฏิยํ เตเมตฺวา ภตฺตํ ปจถาติ. อิมินา นิยาเมน ปจนฺตานํ
จตฺตาโร มาสา ปูรยึสุ.
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ  ม. มหาราชา   มาลาคนฺธวตฺถาทีนิ จ
@ ม. เสฏฺ ฉ.ม. ถูลสาฏเก
     ตโต ธนญฺชยเสฏฺี ธีตุยา มหาลตาปสาธนสฺส นิฏฺิตภาวํ ตฺวา "เสฺว
ทาริกํ เปสิสฺสามี"ติ ธีตรํ สมีเป นิสีทาเปตฺวา "อมฺม ปติกุเล วสนฺติยา นาม
อิมญฺจิมญฺจ อาจารํ สิกฺขิตุํ วฏฺฏตี"ติ โอวาทํ อทาสิ. อยํ มิคารเสฏฺี อนฺตรคพฺเภ
นิสินฺโน ๑- ธนญฺชยเสฏฺิโน โอวาทํ อสฺโสสิ. โสปิ  เสฏฺี ธีตรํ เอวํ โอวทิ:-
     อมฺม สสุรกุเล วสนฺติยา นาม อนฺโตอคฺคิ พหิ น นีหริตพฺโพ,
พหิ อคฺคิ อนฺโต น ปเวเสตพฺโพ, ททนฺตสฺเสว ทาตพฺพํ, อททนฺตสฺส
น ทาตพฺพํ, ททนฺตสฺสาปิ อททนฺตสฺสาปิ ทาตพฺพํ, สุขํ นิสีทิตพฺพํ, สุขํ
ภุญฺชิตพฺพํ, สุขํ นิปชฺชิตพฺพํ, อคฺคิ ปริจริตพฺโพ, อนฺโตเทวตา นมสฺสิตพฺพาติ.
      อิมํ ทสวิธํ โอวาทํ ทตฺวา ปุนทิวเส สพฺพา เสนิโย สนฺนิปาเตตฺวา ราชเสนาย
มชฺเฌ อฏฺ กุฏุมฺพิเก ปาฏิโภเค คเหตฺวา "สเจ เม ธีตุ คตฏฺาเน โทโส
อุปฺปชฺชติ, ตุเมฺหหิ โสเธตพฺโพ"ติ วตฺวา นวโกฏิอคฺฆนเกน มหาลตาปสาธเนน
ธีตรํ ปสาธิตฺวา นฺหานจุณฺณมูลํ จตุปณฺณาสสกฏธนํ ๒- ทตฺวา ธีตาย สทฺธึ นิพทฺธํ
ปริจารินิโย ๓- ปญฺจสตา รูปทาสิโย ๔- ปญฺจ อาชญฺรถสตานิ สพฺพํ สกฺการญฺจ ๕-
สตสตํ ทตฺวา โกสลราชานญฺจ มิคารเสฏฺิญฺจ วิสฺสชฺเชตฺวา ธีตุ คมนเวลาย วชํ
อธิฏฺายเก ๖- ปุริเส ปกฺโกสิตฺวา "ตาตา มม ธีตุยา คตฏฺาเน ขีรปานตฺถํ เธนูหิ,
ยานโยชนตฺถํ อุสเภหิ จ อตฺโถ โหติ, ตสฺมา มม ธีตุ คมนมคฺเค วชทฺวารํ
วิวริตฺวา ปุถุลโต อฏฺ อุสภานิ โคคเณน ปูเรตฺวา ติคาวุตมตฺตํ ๗- อสุกา นาม
กนฺทรา อตฺถิ, โคยูเถ ๘- ตํ านํ ปตฺเต เภริสญฺาย วชทฺวารํ ปิทเหยฺยาถา"ติ.
เต "สาธู"ติ เสฏฺิสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตถา อกํสุ. วชทฺวาเร วิวเฏ
อุฬารุฬาราเยว คาวิโย นิกฺขมึสุ. ทฺวาเร ปิทหิเต ปน วิสาขาย ปุญฺพเลน
ทมฺมคาโว พลวคาโว จณฺฑคาโว จ พหิ ลงฺฆิตฺวา มคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. อถ วิสาขา
สาวตฺถินครํ ๙- ปตฺตกาเล จินฺเตสิ "ปฏิจฺฉนฺนยานสฺมึ นุ โข นิสีทิตฺวา ปวิสามิ,
@เชิงอรรถ:  สี. อนนฺตเร คพฺเภ นิปนฺโน, ฉ.ม. อนนฺตรคพฺเภ นิสินฺโน
@ ม. จตุปณฺณาสโกฏิธนํ, ฉ. จตุปณฺณาสสกฏสตํ ธนํ
@ สี.,อิ. สหจารินิโย, ฉ.ม. คมนจารินิโย
@ ฉ.,อิ. ทาสิโย                         ฉ.ม. สพฺพูปการญฺจ
@ ฉ.ม.,อิ. วชาธิฏฺายเก                  ฉ.ม. ติคาวุตมตฺถเก
@ ม. อตฺตโน ยูเถ, ฉ. อคฺคโคยูเถ           ฉ.ม. สาวตฺถินครทฺวารํ
อุทาหุ รเถ ตฺวา"ติ. อถสฺสา เอตทโหสิ "ปฏิจฺฉนฺนยาเนน เม ปวิสนฺติยา
มหาลตาปสาธนสฺส วิเสโส น ปญฺายิสฺสตี"ติ. สา สกลนครสฺส อตฺตานํ ทสฺเสนฺตี
รเถ ตฺวา นครํ ปาวิสิ. สาวตฺถิวาสิโน วิสาขาย สมฺปตฺตึ ทิสฺวา "เอสา
กิร วิสาขา นาม เอวรูปา, ๑- อยญฺจ สมฺปตฺติ เอติสฺสาว อนุจฺฉวิกา"ติ อาหํสุ.
อิติ สา มหาสมฺปตฺติยา มิคารเสฏฺิโน เคหํ ปาวิสิ. อาคตทิวเส จสฺสา ๒-
สกลนครวาสิโน "อมฺหากํ ธนญฺชยเสฏฺี อตฺตโน นครํ สมฺปตฺตานํ มหาสกฺการํ อกาสี"ติ
ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปณฺณาการํ ปหิณึสุ. วิสาขา ปหิตปหิตํ ปณฺณาการํ ตสฺมึเยว
นคเร อญฺมญฺเสุ กุเลสุ สพฺพตฺถกเมว ทาเปสิ. ๓- อถสฺสา รตฺติภาคสมนนฺตเร
เอกิสฺสา อาชญฺวฬวาย คพฺภวุฏฺานํ อโหสิ. สา ทาสีหิ ทณฺฑกทีปิกา
คาหาเปตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา วฬวํ อุโณฺหทเกน นฺหาเปตฺวา เตเลน มกฺขาเปตฺวา
อตฺตโน วสนฏฺานเมว อคมาสิ.
     มิคารเสฏฺีปิ สตฺตาหํ ปุตฺตสฺส อาวาหสกฺการํ กโรนฺโต ธุรวิหาเร วสนฺตํปิ
ตถาคตํ มนสิกตฺวา สตฺตเม ทิวเส สกลนิเวสนํ ปูเรนฺโต นคฺคสมณเก นิสีทาเปตฺวา
"อาคจฺฉตุ เม ธีตา, อรหนฺเต วนฺทตู"ติ วิสาขาย สาสนํ ปหิณิ. สา "อรหนฺโต"ติ
วจนํ สุตฺวา โสตาปนฺนา อริยสาวิกา หฏฺตุฏฺา หุตฺวา เตสํ นิสีทนฏฺานํ
คนฺตฺวา เต โอโลเกตฺวา "เอวรูปา นาม อรหนฺโต น โหนฺติ, หิโรตฺตปฺปวิวชฺชิตานํ ๔-
นาม สนฺติกํ กสฺมา มํ สสุโร ปกฺโกสาเปสฺสตี"ติ "ธี ธี"ติ ครหิตฺวา อตฺตโน
วสนฏฺานเมว คตา. นคฺคสมณา ตํ ทิสฺวา สพฺเพ เอกปฺปหาเรเนว เสฏฺึ ครหึสุ
"กึ ตฺวํ คหปติ อญฺ นาลตฺถ, ๕- สมณสฺส โคตมสฺส สาวิกํ มหากาฬกณฺณึ
กสฺมา อิมํ เคเห ปเวเสสิ, เวเคน นํ อิมสฺมา เคหา นีหราหี"ติ. ตโต เสฏฺี
"น สกฺกา มยา อิเมสํ วจเนน อิมํ เคหา นีหริตุํ, มหากุลสฺส ธีตา อยนฺ"ติ
จินฺเตตฺวา "อาจริยา ทหรา นาม ชานิตฺวา วา อชานิตฺวา วา กเรยฺยุํ, ตุเมฺห
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ. เอตํ รูปํ   สี. คตทิวเสเยวสฺสา   สี. เปเสสิ, ม. สพฺพตฺถกํ เปเสสิ
@ ม. หิโรตฺตปฺปวิสฺสชฺชิตานํ   สี.,อิ. นาลภิตฺถ
ตุณฺหี โหถา"ติ นคฺเค อุยฺโยเชตฺวา มหาปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา
วิสาขาย ปริวิสิยมาโน สุวณฺณปาติยํ อปฺโปทกํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิ.
     ตสฺมึ สมเย เอโก ปิณฺฑจาริโก เถโร ปิณฺฑาย จรนฺโต เสฏฺิสฺส ฆรทฺวารํ
ปาปุณิ. วิสาขา ตํ ทิสฺวา "สสุรสฺส อาจิกฺขิตุํ น อยุตฺตนฺ"ติ ยถา โส เถรํ
ปสฺสติ, เอวํ อปคนฺตฺวา อฏฺาสิ. โส ปน ทิสฺวาปิ อปสฺสนฺโต วิย หุตฺวา
อโธมุโข ปายาสเมว ภุญฺชติ. วิสาขา "เถรํ ทิสฺวาปิ เม สสุโร สญฺ น
กโรตี"ติ ตฺวา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา "อติจฺฉถ ภนฺเต, มยฺหํ สสุโร ปุราณํ ขาทตี"ติ
อาห. โส นิคณฺเหิ ตาว กถิตกาเล อธิวาเสสิ, "ปุราณํ ขาทตี"ติ วุตฺตกฺขเณเยว
ปน หตฺถํ อปเนตฺวา "อิมํ ปายาสํ อิโต หรถ, เอตญฺจ อิมสฺมา เคหา นีหรถ.
อยํ หิ มํ เอวรูเป มงฺคลเคเห อสุจิขาทกํ นาม กโรตี"ติ อาห. ตสฺมึ โข
ปน นิเวสเน สพฺเพปิ ทาสกมฺมกราทโย วิสาขาย สนฺตกาว, น โกจิ นํ หตฺเถ
วา ปาเท วา คณฺหิสฺสติ, มุเขน กเถตุํ สมตฺโถปิ นาม นตฺถิ. ตโต วิสาขา
สสุรสฺส กถํ สุตฺวา อาห "ตาต น เอตฺตเกเนว การเณน มยํ นิกฺขมาม,
นาหํ ตุเมฺหหิ อุทกติตฺถโต กุมฺภทาสิกา วิย อานีตา. ธรมานกมาตาปิตูนํ ธีตโร
นาม น เอตฺตเกน นิกฺขมนฺติ, เอเตเนว จ เม การเณน ปิตา เม อิธาคมนทิวเส
อฏฺ กุฏุมฺพิเก ปกฺโกสาเปตฺวา `สเจ มม ธีตรํ อุปาทาย โทโส อุปฺปชฺชติ,
โสเธยฺยาถา'ติ วตฺวา เตสํ หตฺเถ มํ เปสิ. เต ปกฺโกสาเปตฺวา มยฺหํ โทสาโทสํ
โสธาเปถา"ติ อาห.
     ตโต เสฏฺี "กลฺยาณํ เอสา กเถตี"ติ อฏฺ กุฏุมฺพิเก ปกฺโกสาเปตฺวา
"อยํ ทาริกา สตฺตเม ทิวเส ปริปุณฺเณเยว ๑- มงฺคลเคเห นิสินฺนํ มํ `อสุจิขาทโก'ติ
วทตี"ติ อาห. เอวํ กิร อมฺมาติ. "ตาตา มยฺหํ สสุโร อสุจึ ขาทิตุกาโม ภวิสฺสติ,
อหํ ปน เอวํ กตฺวา น กเถมิ. เอกสฺมึ ปน ปิณฺฑปาติกตฺเถเร ฆรทฺวาเร ิเต
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. อปริปุณฺเณเยว
อยํ อปฺโปทกํ มธุปายาสํ ภุญฺชนฺโต น ตํ มนสิกโรติ, อหํ อิมินา การเณน
`อติจฺฉถ ภนฺเต มยฺหํ สสุโร อิมสฺมึ อตฺตภาเว ปุญฺ น กโรติ, ปุราณปุญฺ
ขาทตี'ติ เอตฺตกํ กเถมี"ติ ๑- อาห. อยฺเย อิธ โทโส นตฺถิ, อมฺหากํ ธีตา การณํ
กเถติ, ตฺวํ กสฺมา กุชฺฌสีติ. อยฺยา เอส ตาว โทโส มา โหตุ, อยํ ปน ทาริกา
อาคตทิวเสเยว มม ปุตฺเต สญฺ อกตฺวา อตฺตโน อิจฺฉิตฏฺานํ อคมาสีติ. เอวํ กิร
อมฺมาติ. ตาตา นาหํ รุจิตฏฺานํ ๒- คจฺฉามิ, อิมสฺมึ ปน เคเห อาชานียวฬวาย
วิชาตาย สญฺปิ อกตฺวา นิสีทนํ นาม อยุตฺตนฺติ ทณฺฑทีปิกา คาหาเปตฺวา
ทาสีหิ ปริวุตา ตตฺถ คนฺตฺวา วฬวาย ชาตปริหารํ การาเปสินฺติ. อยฺย อมฺหากํ
ธีตา ตาว ๓- เคเห ทาสีหิปิ อกตฺตพฺพกมฺมํ อกาสิ, ตฺวํ เอตฺถ กึ โทสํ ปสฺสสีติ.
     อยฺยา เอส ตาว คุโณ โหตุ, อิมิสฺสา ปน ปิตา อิธาคมนทิวเส โอวาทํ
เทนฺโต "อนฺโตอคฺคิ พหิ น นีหริตพฺโพ"ติ อาห, กึ ปน สกฺกา อเมฺหหิ
อุภโต ปฏิวิสฺสกเคหานํ อคฺคึ อทตฺวา วสิตุนฺติ. เอวํ กิร อมฺมาติ. ตาตา มยฺหํ
ปิตา เอตํ อคฺคึ อุปาทาย น กเถสิ, ยา ปน อนฺโตนิเวสเน สสฺสุอาทีนํ มาตุคามานํ ๔-
รหสฺสกถา อุปฺปชฺชติ, สา ทาสทาสีนํ น กเถตพฺพา. เอวรูปา หิ กถา วฑฺฒมานา
กลหาย สํวตฺตติ, อิทํ สนฺธาย มยฺหํ ปิตา กเถสิ ตาตาติ.
     อยฺยา เอตํ ตาว เอวํ โหตุ, อิมิสฺสา ปิตา "พาหิรโต อคฺคิ อนฺโต
น ปเวเสตพฺโพ"ติ อาห, กึ สกฺกา อเมฺหหิ อนฺโตอคฺคิมฺหิ นิพฺพุเต พาหิรโต
อคฺคึ อนาหริตุนฺติ. เอวํ กิร อมฺมาติ. ตาตา มยฺหํ ปิตา เอตํ อคฺคึ สนฺธาย
น กเถสิ, ยํ ปน โทสํ ทาสกมฺมกาเรหิ กถิตํ โหติ, ตํ อนฺโตมานุสกานํ น
กเถตพฺพํ ฯเปฯ ยํปิ เตน "เย ททนฺติ, เตสํเยว ทาตพฺพนฺ"ติ วุตฺตํ, ตํ "ยาจิตกํ
อุปกรณํ คเหตฺวา เย ปฏิเทนฺติ, เตสํเยว ทาตพฺพนฺ"ติ สนฺธาย วุตฺตํ.
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ.,ฉ. กถยินฺติ   ฉ.ม. อิจฺฉิตฏฺานํ, อิ. รุจฺจนฏฺานํ
@ ฉ.ม. ตว   ฉ.ม. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ
     "เย น ททนฺตี"ติ อิทํปิ ยาจิตกํ อุปกรณํ คเหตฺวา เย น ปฏิเทนฺติ,
เตสํ น ทาตพฺพนฺติ สนฺธาย วุตฺตํ.
     "ททนฺตสฺสาปิ อททนฺตสฺสาปิ ทาตพฺพนฺ"ติ อิทํ ปน ทุคฺคตเกสุ าติมิตฺเตสุ
สมฺปตฺเตสุ ปฏิทาตุํ สกฺโกนฺตุ วา มา วา, ทาตุเมว วฏฺฏตีติ สนฺธาย วุตฺตํ.
     "สุขํ นิสีทิตพฺพนฺ"ติ อิทํปิ สสฺสุสสุเร ทิสฺวา อุฏฺาตพฺพฏฺาเน นิสีทิตุํ
น วฏฺฏตีติ สนฺธาย วุตฺตํ.
     "สุขํ ภุญฺชิตพฺพนฺ"ติ อิทํ ปน สสฺสุสสุรสามิเกหิ ปุเรตรํ อภุญฺชิตฺวา เต
ปริวิสิตฺวา สพฺเพหิ ลทฺธาลทฺธํ ตฺวา ปจฺฉา สยํ ภุญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ สนฺธาย
วุตฺตํ.
     "สุขํ นิปชฺชิตพฺพนฺ"ติ อิทํ สสฺสุสสุรสามิเกหิ ปุเรตรํ สยนํ อารุยฺห น
นิปชฺชิตพฺพํ, เตสํ กาตพฺพยุตฺตกํ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา ปจฺฉา สยํ นิปชฺชิตุํ
ยุตฺตนฺติ อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ.
     "อคฺคิ ปริจริตพฺโพ"ติ อิทํ ปน สสฺสุสสุรํปิ สามิกํปิ อคฺคิกฺขนฺธํ วิย
อุรคราชานํ วิย จ กตฺวา ปสฺสิตุํ วฏฺฏตีติ อิทํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ.
     เอเต ตาว เอตฺตกา คุณา โหนฺตุ, อิมิสฺสา ปน ปิตา ๑- อนฺโตเทวตํ
นมสฺสาเปติ, ๑- อิมสฺส โก อตฺโถติ. เอวํ กิร อมฺมาติ. อาม ตาตา, เอวํ ปิตรา ๒-
อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ๓- "อมฺหากํ ปเวณิฆราวาสวสนกาลโต ๓- ปฏฺาย อตฺตโน
ฆรทฺวารสมฺปตฺตํ ปพฺพชิตํ ทิสฺวา ยํ ฆเร ขาทนียํ โภชนียํ อตฺถิ, ตโต ปพฺพชิตานํ
@เชิงอรรถ: ๑-๑ ม. อนฺโตเทวตา นมสฺสิตพฺพาติ, ฉ. อนฺโตเทวตา นมสฺสาเปติ
@ ฉ.ม. เอตมฺปิ หิ เม ปิตรา  ๓-๓ ฉ.ม. อาเวณิกฆราวาสํ วสนกาลโต, อิ. อมฺม
@อาเวณิฆราวาสํ
ทตฺวาว ขาทิตุํ วฏฺฏตี"ติ. อถ นํ เต อาหํสุ "ตุยฺหํ ปน มหาเสฏฺิ ปพฺพชิเต
ทิสฺวา อทาตพฺพเมว ๑- รุจฺจติ มญฺเติ. โส อญฺ ปฏิวจนํ อปสฺสนฺโต อโธมุโข
นิสีทิ.
     อถ นํ กุฏุมฺพิกา "กึ เสฏฺิ อญฺโปิ อมฺหากํ ธีตุ โทโส อตฺถี"ติ ปุจฺฉึสุ.
นตฺถิ อยฺยาติ. กสฺมา ปน นํ นิทฺโทสํ อการณา เคหโต นีหราเปสีติ. ตสฺมึ
ขเณ วิสาขา อาห "ปมํ มยฺหํ สสุรสฺส วจเนน คมนํ น ยุตฺตํ, มยฺหํ ปน
อาคมนทิวเส มม โทสํ โสธนตฺถาย มม ปิตา ตุมฺหากํ หตฺเถ เปตฺวา อทาสิ,
อิทานิ มยฺหํ คนฺตุํ สุขนฺ"ติ ทาสิทาเส "ยานาทีนิ สชฺชานิ กโรถา"ติ อาณาเปสิ.
อถ นํ เสฏฺี เต กุฏุมฺพิเก คเหตฺวา "อมฺม มยา อชานิตฺวา กถิตํ, ขมาหิ
มยฺหนฺ"ติ อาห. ตาตา ตุมฺหากํ ขมิตพฺพํ ตาว ขมามิ, อหํ ปน พุทฺธสาสเน
อเวจฺจปฺปสนฺนสฺส กุลสฺส ธีตา, น มยํ วินา ภิกฺขุสํเฆน วตฺตาม. สเจ มม
รุจิยา ภิกฺขุสํฆํ ปฏิชคฺคิตุํ ลภามิ, วสิสฺสามีติ. อมฺม ตฺวํ ยถารุจิยา ตว สมเณ
ปฏิชคฺคาหีติ.
     ตโต วิสาขา ทสพลํ นิมนฺตาเปตฺวา ปุนทิวเส นิเวสนํ ปูเรนฺตี พุทฺธปฺปมุขํ
ภิกฺขุสํฆํ นิสีทาเปสิ. นคฺคปริสาปิ สตฺถุ มิคารเสฏฺิโน เคหํ คตภาวํ สุตฺวา
ตตฺถ คนฺตฺวา เคหํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. วิสาขา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา "สพฺโพ
สกฺกาโร ปฏิยาทิโต, สสุโร เม อาคนฺตฺวา ทสพลํ ปริวิสตู"ติ สาสนํ เปเสสิ.
โส นิคณฺานํ วจนํ สุตฺวา "มม ธีตา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปริวิสตู"ติ อาห. วิสาขา
นานคฺครเสหิ ทสพลํ ปริวิสิตฺวา นิฏฺิเต ภตฺตกิจฺเจ ปุน สาสนํ ปหิณิ "สสุโร
เม อาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ธมฺมกถํ สุณาตู"ติ. อถ นํ "อิทานิ อคมนํ นาม
อติวิย อการณนฺ"ติ ธมฺมกถํ โสตุกามตาย คจฺฉนฺตํ นคฺคสมณา อาหํสุ "สมณสฺส
โคตมสฺส ธมฺมํ สุณนฺโต พหิสาณิยํ นิสีทิตฺวา สุณาหี"ติ. ปุเรตรเมว คนฺตฺวา
@เชิงอรรถ:  ฉ. อทานเมว
สาณิยา ปริกฺขิปึสุ. มิคารเสฏฺี คนฺตฺวา พหิสาณิยํ นิสีทิ. ตถาคโต "ตฺวํ
พหิสาณิยํ วา นิสีท, ปรกุฑฺเฑ ๑- วา ปรเสเล วา ปรจกฺกวาเฬ วา นิสีท. อหํ
พุทฺโธ นาม สกฺโกมิ ตํ มม สทฺทํ สาเวตุนฺ"ติ สุวณฺณวณฺณํ อมฺพผลํ รุกฺขกฺขนฺเธ ๒-
คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย ธมฺมกถํ กเถสิ, เทสนาปริโยสาเน เสฏฺี โสตาปตฺติผเล
ปติฏฺาย สาณึ อุกฺขิปิตฺวา สตฺถุ ปาเท ปญฺจปติฏฺิเตน วนฺทิตฺวา สตฺถุ
สนฺติเกเยว จ "ตฺวํ อมฺม อชฺชโต ปฏฺาย ๓- มม มาตา"ติ วิสาขํ อตฺตโน มาตุฏฺาเน
เปสิ. ตโต ปฏฺาย วิสาขา มิคารมาตา นาม ชาตา.
     สา เอกทิวสํ นคเร นกฺขตฺตสมเย วตฺตนฺเต "อนฺโตนคเร คุโณ นตฺถี"ติ
ทาสีหิ ปริวุตา สตฺถุ ธมฺมกถํ โสตุํ คจฺฉนฺตี "พุทฺธานํ สนฺติกํ อุตฺตรเวเสน ๔-
คนฺตุํ อยุตฺตนฺ"ติ มหาลตาปสาธนํ โอมุญฺจิตฺวา ทาสิยา หตฺเถ ทตฺวา สตฺถารํ
อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, สตฺถา ธมฺมกถํ กเถสิ. สา สตฺถุ
ธมฺมเทสนาปริโยสาเน ทสพลํ วนฺทิตฺวา นคราภิมุขา ปายาสิ. สาปิ ทาสี อตฺตนาปิ
คหิตปสาธนสฺส ปิตฏฺานํ อสลฺลกฺเขตฺวา คจฺฉนฺตี ปสาธนตฺถาย ปฏินิวตฺติ. อถ
นํ วิสาขา "กหํ ปเนตํ ปิตนฺ"ติ ปฏิปุจฺฉิ. คนฺธกุฏิปริเวเณ อยฺเยติ. โหตุ
เช คนฺตฺวา อาหร, คนฺธกุฏิปริเวเณ ปิตกาลโต ปฏฺาย อาหราปนนฺนาม ๕- อมฺหากํ
อยุตฺตํ. ตสฺมา ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทณฺฑกมฺมํ กริสฺสาม. ตตฺถ ปน ปิเต อยฺยานํ
ปลิโพโธ โหตีติ.
     ปุนทิวเส สตฺถา ภิกฺขุสํฆปริวาโร วิสาขาย นิเวสนทฺวารํ สมฺปาปุณิ. นิเวสเน
จ นิพทฺธํ ปญฺตฺตานิ อาสนานิ. วิสาขา สตฺถุ ปตฺตํ คณฺหิตฺวา สตฺถารํ
เคหํ ปเวเสตฺวา ปญฺตฺตาสเนสุเยว นิสีทาเปตฺวา กตภตฺตกิจฺเจ สตฺถริ ตํ ปสาธนํ
อาหริตฺวา สตฺถุ ปาทมูเล นิกฺขิปิตฺวา "อิทํ ภนฺเต ตุมฺหากํ ทมฺมี"ติ อาห.
สตฺถา "อลงฺกาโร นาม ปพฺพชิตานํ น วฏฺฏตี"ติ ปฏิกฺขิปิ. ชานามิ ภนเต,
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. ปรกุฏฺเฏ  สี.,อิ.,ฉ.ม. สุวณฺณวณฺณผลํ อมฺพรุกฺขํ ขนฺเธ
@ ฉ.ม. อชฺช อาทึ กตฺวา   ม. อุตฺตมเวเสน, ฉ.,อิ. อุทฺธตเวเสน   ม. อาหรณํ นาม
อหํ ปน อิมํ อคฺฆาเปตฺวา ธนํ คเหตฺวา ตุมฺหากํ วสนคนฺธกุฏึ กริสฺสามีติ. ตทา
สตฺถา อธิวาเสสิ. สาปิ ตํ อคฺฆาเปตฺวา นวโกฏิธนํ คเหตฺวา คพฺภสหสฺสปฏิมณฺฑิเต
ปุพฺพารามวิหาเร ตถาคตสฺส วสนคนฺธกุฏึ กาเรสิ. วิสาขาย ปน นิเวสนํ ปุพฺพณฺหสมเย
กาสาวปชฺโชตํ อิสิวาตปฏิวาตเมว ๑- โหติ อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห วิย. ตสฺสาปิ เคเห
สพฺพทานานิ ๒- ปฏิยตฺตาเนว อเหสุํ. สา ปุพฺพณฺหสมเย ภิกฺขุสํฆสฺส อามิสสงฺคหํ
กตฺวา ปจฺฉาภตฺเต เภสชฺชานิ เจว อฏฺวิธปานานิ จ คณฺหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา
ภิกฺขุสํฆสฺส ทตฺวา ปจฺฉา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อาคจฺฉติ. สตฺถา อปรภาเค
อุปาสิกาโย ปฏิปาฏิยา านนฺตเรสุ เปนฺโต วิสาขํ มิคารมาตรํ ทายิกานํ อคฺคฏฺาเน
เปสีติ.
                        ขุชฺชุตฺตรา-สามาวตีวตฺถุ
     [๒๖๐-๒๖๑] ตติยจตุตฺเถสุ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา, เมตฺตาวิหารีนํ
ยทิทํ สามาวตีติ พหุสฺสุตานํ อุปาสิกานํ ขุชฺชุตฺตรา ๓- อคฺคา, เมตฺตาวิหารีนํ
อุปาสิกานํ ๓- สามาวตี อคฺคาติ ทสฺเสติ. ตา กิร เทฺวปิ ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล
หํสวติยํ กุลเคเห ปฏิสนฺธึ คณฺหิตฺวา อปรภาเค "สตฺถุ ธมฺมกถํ โสสฺสามา"ติ วิหารํ
อคมํสุ. ตตฺถ ขุชฺชุตฺตรา สตฺถารํ เอกํ อุปาสิกํ ๔- พหุสฺสุตานํ อคฺคฏฺาเน
เปนฺตํ ทิสฺวา อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ านนฺตรํ ปฏฺเสิ. สามาวตี ๕-
เมตฺตาวิหารีนํ อคฺคฏฺาเน เปนฺตํ ทิสฺวา อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ านนฺตรํ
ปฏฺเสิ. ตาสํ ทฺวินฺนํปิ ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา
เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตีนํเยว กปฺปสตสหสฺสํ อติกฺกนฺตํ.
     อถ อมฺหากํ สตฺถุ นิพฺพตฺติโต ปุเรตรเมว อลฺลกปฺปรฏฺเ อหิวาตกโรโค
นาม อุทปาทิ. เอเกกสฺมึ เคเห เอกปฺปหาเรเนว ทสปิ วีสติปิ ตึสปิ ๖- ชนา มรนฺติ,
@เชิงอรรถ:  สี. อิสิวาตปริวาตเมว   ฉ.ม. สพฺพภตฺตานิ  ๓-๓ ฉ.ม.,อิ. อิเม ปาา น
@ทิสฺสนฺติ   ก. อุปาสิกานํ   ฉ.ม. สามาวตีปิ เอกํ อุปาสิกํ   สี. วชฺชิรฏฺเ,
@ม. มลฺลรฏฺเ
ติโรรฏฺ ปน คตา ชีวิตํ ลภนฺติ. ตํ ตฺวา เอโก ปุริโส อตฺตโน ปุตฺตทารํ
อาทาย "อญฺ รฏฺ คมิสฺสามี"ติ ตโต นิกฺขมิ. อถสฺส ฆเร คหิตปาเถยฺยํ
อนฺตรามคฺเค กนฺตาเร อติณฺเณเยว ๑- ปริกฺขยํ อคมาสิ. เตสํ สรีรพลํ ปริหายิ,
สกึ มาตา ปุตฺตํ อุกฺขิปติ, สกึ ปิตา. อถสฺส ปิตา จินฺเตสิ "อมฺหากํ สรีรพลํ
ปริหีนํ, ปุตฺตํ อุกฺขิปิตฺวา คจฺฉนฺตา กนฺตารํ นิตฺถริตุํ  น สกฺขิสฺสามา"ติ. โส
ตสฺส มาตรํ อชานาเปตฺวาว อุทกกิจฺเจน โอหีโน วิย ปุตฺตํ มคฺเค นิสีทาเปตฺวา
เอกโกว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. อถสฺส ภริยา อาคมนํ โอโลกยมานา ิตา หตฺเถ
ปุตฺตํ อทิสฺวา วิรวมานา คนฺตฺวา "กหํ เม สามิ ปุตฺโต"ติ อาห. โก ตว
ปุตฺเตนตฺโถ, ชีวมานา ปุตฺตํ ลภิสฺสามาติ. สา "อติสาหสิโก วตายํ ปุริโส"ติ
วตฺวา "คจฺฉ ตฺวํ, นาหํ ตาทิเสน สทฺธึ คมิสฺสามี"ติ อาห. โส "อนุปธาเรตฺวา
เม ภทฺเท กตํ, ขเมตํ มยฺหนฺ"ติ วตฺวา ปุตฺตํ อาทาย คโต. ๒-
     เต ตํ กนฺตารํ สมติกฺกมิตฺวา สายํ เอกํ โคปาลกกุลํ สมฺปาปุณึสุ. ตํทิวสญฺจ
โคปาลกกุลวาสิโน ๓- นิรุทกปายาสํ ปจึสุ. เต เต ทิสฺวา "อิเม อติวิย ฉาตกา"ติ
ปายาสสฺส มหาภาชนํ ปูเรตฺวา อุลฺลุงฺกปูรํ ๔- สปฺปึ อาสิญฺจิตฺวา อทํสุ. เตสุ ตํ
ปายาสํ ภุญฺชนฺเตสุ สา อิตฺถี ปมาเณเนว ภุญฺชิ, ปุริโส ปน ปมาณาติกฺกนฺตํ
ภุญฺชิตฺวา ชิราเปตุํ อสกฺโกนฺโต รตฺติภาคสมนนฺตเร กาลมกาสิ. โส กาลํ กโรนฺโต
เตสุ สาลยภาเวน โคปาลกานํ เคเห สุนขิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. สุนขี
นจิรสฺเสว วิชาตา. โคปาลโก ตํ กุกฺกุรํ สสฺสิริกํ ทิสฺวา ปิณฺเฑน ปโลเภตฺวา
อตฺตนิ อุปฺปนฺนสิเนหํ คเหตฺวา สทฺธิเมว วิจรติ. ๕-
     อเถกทิวสํ เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ ภิกฺขาจารเวลาย โคปาลกสฺส ฆรทฺวารํ
สมฺปตฺโต. โสปิ ตํ ทิสฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา อตฺตานํ นิสฺสาย วสนตฺถาย ปฏิญฺ
คณฺหิ. ปจฺเจกพุทฺโธ โคปาลกกุลสฺส อวิทูรฏฺาเน เอกสฺมึ วนสณฺเฑ วาสํ อุปคโต.
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. อนุตฺติณฺเณเยว, อิ. อนิตฺถิณฺเณ   ฉ. อาทายาคโต   ก. โคกุลวาสิโน
@ ฉ.ม. อุฬุงฺก..., อิ. อุลงฺก...   ฉ.ม.,อิ. จรติ
โคปาลโก ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉนฺโต ตํ กุกฺกุรํ คเหตฺวา คจฺฉติ, อนฺตรามคฺเค จ
วาฬมิคฏฺาเน วาฬมิคานํ ปลายนตฺถํ รุกฺเข วา ปาสาเณ วา ปหารํ เทติ, โสปิ
กุกฺกุโร ตสฺส กรณวิธานํ ววตฺถเปสิ. ๑- อเถกทิวสํ โคปาลโก ๒- ปจฺเจกพุทฺธสฺส
สนฺติเก นิสีทิตฺวา "ภนฺเต อมฺหากํ สพฺพกาลํ อาคมนํ นาม น โหติ. อยํ
ปน กุกฺกุโร เฉโก, อิมสฺส อาคตสญฺาย อมฺหากํ เคหทฺวารํ อาคจฺเฉยฺยาถา"ติ
อาห. โส เอกทิวสํ "ปจฺเจกพุทฺธํ คณฺหิตฺวา เอหี"ติ กุกฺกุรํ เปเสสิ. โส ๓-
กุกฺกุโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา ภิกฺขาจารเวลายํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาทมูเล อุเรน
นิปชฺชิ. ปจฺเจกพุทฺโธ "อยํ มม สนฺติกํ อาคโต"ติ ตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย
มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. โส ตสฺส วีมํสนตฺถาย นิกฺขมิตฺวา ๔- อญฺ มคฺคํ คณฺหิ, กุกฺกุโร
ปุรโต ตฺวา โคปาลกมคฺคํ ๕- ปฏิปนฺนกาเล อปสกฺกิ. ยสฺมึ จ ๖- าเน วาฬมิคานํ
ปลายนตฺถํ โคปาลโก รุกฺขํ  วา ปาสาณํ วา ปหริ, ตํ ตํ านํ ปตฺวา กุกฺกุโร
มหาวิรวํ วิรวิ. ตสฺส สทฺเทน วาฬมิคา ปลายนฺติ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ กตภตฺตกิจฺจเวลาย
มหนฺตํ สินิทฺธํ ปิณฺฑํ ตสฺส เทติ. โสปิ ปิณฺฑโลเภน ปจฺเจกพุทฺเธ อุตฺตริตรํ
สิเนหํ กโรติ.
     โคปาลโก เตมาสํ วุฏฺสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ๗- ติจีวรปโหนกํ สาฏกํ กตฺวา ๘-
"ภนฺเต สเจ โว รุจฺจติ, อิเธว วสถ, โน เจ รุจฺจติ, ยถาสุขํ คจฺฉถา"ติ อาห.
ปจฺเจกพุทฺโธ คมนาการํ ทสฺเสติ. โส โคปาลโก ปจฺเจกพุทฺธํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺตติ.
กุกฺกุโร ปจฺเจกพุทฺธสฺส อญฺตฺถ คมนภาวํ ตฺวา สิเนเหน ๙- อุปฺปนฺนพลวโสโก
หทยผาลนํ ปตฺวา กาลํ กตฺวา ตาวตึสปุเร นิพฺพตฺติ. อถสฺส ปจฺเจกพุทฺเธน
สทฺธึ คมนกาเล อุจฺจาสทฺทํ กตฺวา วาฬมิคานํ ปลายิตภาเวน เทวตาหิ สทฺธึ
กเถนฺตสฺส สทฺโท สกลเทวกุลํ ๑๐- ฉาเทตฺวา อฏฺาสิ. โส เตเนว นามเธยฺยํ ลภิตฺวา
โฆสกเทวปุตฺโต นาม ชาโต. อถสฺส ตสฺมึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตสฺส มนุสฺสปเถ
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. ววตฺถเปติ  ฉ.ม.,อิ. โส โคปาลโก   ฉ.ม.,อิ. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ
@ ฉ.,อิ. อุกฺกมิตฺวา   สี. โคกุลมคฺคํ   ฉ.ม. ยสฺมึ จ ยสฺมึ จ, อิ. ยสฺมึ
@ยสฺมึ จ   อิ. วุตฺถปจฺเจกพุทฺธสฺส   ฉ.ม.,อิ. ทตฺวา   ฉ.ม.,อิ. อติสิเนเหน
@๑๐ ฉ.ม.,อิ. สกลเทวปุรํ
โกสมฺพินคเร อุเทโน นาม ราชา รชฺชํ ปฏิปชฺชิ. ตสฺส วตฺถุ ๑- มชฺฌิมปณฺณาสเก
โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนายํ ๒- วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.
     ตสฺมึ ปน รชฺชํ การยมาเน โฆสกเทวปุตฺโต จวิตฺวา โกสมฺพิยํ เอกิสฺสา
รูปูปชีวินิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. สา ทสมาสจฺจเยน วิชายิตฺวา ปุตฺตภาวํ
ตฺวา สงฺการกูเฏ ฉฑฺฑาเปสิ. ตสฺมึ ขเณ โกสมฺพิกเสฏฺิโน กมฺมนฺติโก ปาโตว
เสฏฺิฆรํ คจฺฉนฺโต "กึ นุ โข อิมํ กาเกหิ สมฺปริกิณฺณนฺ"ติ คนฺตฺวา ทารกํ
ทิสฺวา "ปุญฺวา เอส ทารโก ภวิสฺสตี"ติ เอกสฺส ปุริสสฺส หตฺเถ เคหํ เปเสตฺวา ๓-
เสฏฺิฆรํ อคมาสิ. เสฏฺีปิ ราชุปฏฺานเวลาย ราชกุลํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค
ปุโรหิตํ ทิสฺวา "อชฺช กึ นกฺขตฺตนฺ"ติ ปุจฺฉิ. โส ตตฺเถว ิโต คเณตฺวา "อสุกํ
นาม นกฺขตฺตํ, อชฺช อิมินา นกฺขตฺเตน ชาตทารโก อิมสฺมึ นคเร เสฏฺิฏฺานํ
ลภิสฺสตี"ติ อาห. โส ตสฺส กถํ สุตฺวา เวเคน ฆรํ เปเสสิ "อิมสฺส ปุโรหิตสฺส
เทฺวกถา นาม นตฺถิ, ฆรณี จ เม ครุคพฺภา, ชานาถ ตาว นํ วิชาตา
วา โน วา"ติ. เต  คนฺตฺวา ชานิตฺวา "อยฺย น ตาว วิชายตี"ติ ๔- อาหํสุ.
เตนหิ คจฺฉถ, อิมสฺมึ นคเร อชฺช ชาตทารกํ ปริเยสถาติ. เต ปริเยสนฺตา
ตสฺส เสฏฺิโน กมฺมนฺติกสฺส เคเห ตํ ทารกํ ทิสฺวา เสฏฺิโน อาโรจยึสุ. เตนหิ
คจฺฉถ ภเณ, ๕- ตํ กมฺมนฺติกํ ปกฺโกสถาติ. เต ตํ ปกฺโกสึสุ. อถ นํ เสฏฺี
"เคเห กิร เต ทารโก อตฺถี"ติ ปุจฺฉิ. อาม อยฺยาติ. ตํ ทารกํ อมฺหากํ
เทหีติ. น เทมิ อยฺยาติ. หนฺท สหสฺสํ คณฺหิตฺวา เทหีติ. โส "อยํ ชีเวยฺย
วา มเรยฺย วา, ทุชฺชานมิทนฺ"ติ สหสฺสํ คณฺหิตฺวา อทาสิ.
     ตโต เสฏฺี จินฺเตสิ "สเจ เม ภริยา ธีตรํ วิชายิสฺสติ, อิมเมว ปุตฺตํ
กริสฺสามิ. สเจ ปุตฺตํ วิชายิสฺสติ, มาเรสฺสามี"ติ. ๖- จินฺเตตฺวา เคเห โปเสสิ.
อถสฺส ภริยา กติปาหจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิ. ๗- ตโต เสฏฺี "เอวํ ตํ คาโว มทฺทิตฺวา
@เชิงอรรถ:  ก. วตฺถุํ   ป.สู. ๓/๒๙๘ (สฺยา)   ก. เปสิตฺวา   ม. วิชาตีติ,
@ฉ.,อิ. วิชาตาติ   อิ. เตนหิ ภเณ   อิ. ฆาเตสฺสามีติ   อิ. สา ปุตฺตํ วิชายิ
มาเรสฺสนฺตี"ติ จินฺเตตฺวา "อิมํ ทารกํ วชทฺวาเร นิปชฺชาเปถา"ติ อาห. ตตฺถ
นํ นิปชฺชาเปสุํ. อถ นํ ยูถปติ อุสโภ ปมํ นิกฺขมนฺโต ทิสฺวา "เอวํ ตํ
อญฺเ น มทฺทิสฺสนฺตี"ติ จตุนฺนํ ปาทานํ อนฺตเร กตฺวา อฏฺาสิ. อถ นํ
โคปาลกา ทิสฺวา "มหาปุญฺโ เอโส ทารโก, ๑- ยสฺส ติรจฺฉานคตาปิ คุณํ ชานนฺติ,
ปฏิชคฺคิสฺสามิ ๒- นนฺ"ติ อตฺตโน เคหํ นยึสุ.
     โสปิ เสฏฺี ตสฺส อมตภาวํ อาวชฺเชนฺโต ๓- "โคปาลเกหิ นีโต"ติ สุตฺวา
ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาณาเปตฺวา อามกสุสาเน ฉฑฺฑาเปสิ. ตสฺมึ จ กาเล
เสฏฺิสฺส ฆเร อชปาลโก สุสานํ นิสฺสาย อชิกา หเรติ. ๔- อเถกา เธนุ อชิกา
ทารกสฺส ปุญฺเน มคฺคา โอกฺกมฺม คนฺตฺวา ทารกสฺส ขีรํ ทตฺวา คตา. ตโต
นิวตฺตมานาปิ ตตฺเถว คนฺตฺวา ขีรมทาสิ. อชปาลโก จินฺเตสิ "อยํ อชิกา ปาโตปิ
อิมสฺมา านา โอกฺกมิตฺวา คตา, กึ นุ โข เอตนฺ"ติ คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต
ตํ ทารกํ ตฺวา ๕- "มหาปุญฺโ เอส ทารโก, ติรจฺฉานคตาปิสฺส คุณํ ชานนฺติ,
ปฏิชคฺคิสฺสามิ นนฺ"ติ คณฺหิตฺวา เคหํ คโต.
     ปุนปิ ๖- เสฏฺี "มโต นุ โข ทารโก, โน มโต"ติ โอโลกาเปนฺโต อชปาลเกน
คหิตภาวํ ตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา อาณาเปตฺวา "เสฺว อิมํ นครํ เอโก สตฺถวาหปุตฺโต
ปวิสิสฺสติ, อิมํ ทารกํ เนตฺวา จกฺกมคฺเค เปถ, เอวํ ตํ สกฏจกฺกํ ฉินฺทนฺตํ
คมิสฺสตี"ติ อาห. ตํ ตตฺถ นิกฺขิตฺตํ สตฺถวาหปุตฺตสฺส ปุริมสกเฏ โคณา ทิสฺวา
จตฺตาโร ปาเท ถมฺเภ วิย โอตาเรตฺวา อฏฺสุ. สตฺถวาโห "กึ นุ โข เอตนฺ"ติ
เตสํ ิตการณํ โอโลเกนฺโต ๗- ทารกํ ทิสฺวา "มหาปุญฺโ ทารโก, ปฏิชคฺคิตุํ
วฏฺฏตี"ติ คเหตฺวา อคมาสิ.
     เสฏฺีปิ ตสฺส จกฺกปเถ มตภาวํ วา อมตภาวํ วา โอโลกาเปนฺโต สตฺถวาเหน
คหิตภาวํ ตฺวา ตสฺสปิ สหสฺสํ ทตฺวา ๘- นครโต อวิทูรฏฺาเน ปปาเต ปาตาเปสิ.
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. ทารโก ภวิสฺสติ  ฉ.ม.,อิ. ปฏิชคฺคิสฺสาม   ฉ.ม. อนุวิชฺชนฺโต,
@อิ. อนุวชฺชนฺโต   สี.,อิ.,ฉ.ม. จาเรติ   ฉ.ม.,อิ. ทิสฺวา   ฉ.,อิ. ปุนทิวเส
@ ก. ตฺวา   ฉ.ม.,อิ. ทตฺวา อาณาเปตฺวา
โส ตตฺถ ปปตนฺโต นฬการานํ กมฺมกรณฏฺาเน นฬการสาลาย ๑- ปติโต. สา
ตสฺส ปุญฺานุภาเวน สตวิหตกปฺปาสปิจุสมฺผสฺสสทิสา อโหสิ. อถ นํ นฬการเชฏฺโก
"ปุญฺวา เอส ทารโก, ปฏิชคฺคิตุํ วฏฺฏตี"ติ คณฺหิตฺวา เคหํ คโต. เสฏฺี
ทารกสฺส ปปาตโต ปติตฏฺาเน มตภาวํ วา อมตภาวํ วา ปริเยสาเปนฺโต
นฬการเชฏฺเกน คหิตภาวํ ตฺวา ตสฺสปิ สหสฺสํ ทตฺวา อาณาเปสิ.
     อปรภาเค เสฏฺิสฺส สกปุตฺโตปิ โสปิ อุโภ วยปฺปตฺตา อเหสุํ. เสฏฺี ปุน
โฆสกทารกสฺส ๒- มรณุปายํ ๓- จินฺเตนฺโต อตฺตโน กุมฺภการสฺส เคหํ คนฺตฺวา "อมฺโภ
มยฺหํ เคเห เอวรูโป เอโก อวชาตทารโก อตฺถิ, ตํ ทารกํ ยงฺกิญฺจิ กตฺวา
มาเรตุํ วฏฺฏตีติ รหสฺเสน ๔- อาห. โส อุโภปิ กณฺเณ ปิทหิตฺวา "เอวรูปํ นาม
ภาริยํ กถํ กเถตุํ น วฏฺฏตี"ติ อาห. ตโต เสฏฺี "อยํ มุธา น กริสฺสตี"ติ
จินฺเตตฺวา "หนฺท โภ สหสฺสํ คณฺหิตฺวา เอตํ กมฺมํ นิปฺผาเทหี"ติ อาห. ลญฺโจ ๕-
นาม อภินฺนํ ภินฺทติ, ตสฺมา โส สหสฺสํ ลภิตฺวา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา "อหํ อยฺย
อสุกทิวเส ๖- นาม อาวาปํ ๗- อาลิมฺเปสฺสามิ, ตทา ตํ ทารกํ อสุกทิวเส อสุกเวลาย
นาม เปเสหี"ติ อาห. เสฏฺีปิ โข ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตโต ปฏฺาย
ทิวเส คเณนฺโต กุมฺภกาเรน วุตฺตทิวสสฺส สมฺปตฺตภาวํ ตฺวา โฆสกกุมารํ
ปกฺโกสาเปตฺวา "อมฺหากํ ตาต อสุกทิวเส นาม พหูหิ ภาชเนหิ อตฺโถ, ตฺวํ
อมฺหากํ กุมฺภการสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา `ปิตรา กิร เม ตุมฺหากํ เอกํ กถิตํ
อตฺถิ, ตํ อชฺช นิปฺผาเทหี'ติ วทา"ติ. ๘- โส "สาธู"ติ ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา
นิกฺขมิ.
     อถ นํ อนฺตรามคฺเค เสฏฺิสฺส สกปุตฺโต คุฬกีฬิกํ ๙- กีฬนฺโต ทิสฺวา เวเคน
คนฺตฺวา "อหํ ภาติก ทารเกหิ สทฺธึ กีฬนฺโต เอตฺตกํ นาม ชิโต, ตํ เน ๑๐-
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ. นฬการสาลายํ, ฉ.ม. เอกสาลาย  ม. ปุนสฺส ทารกสฺส
@ ฉ.ม.,อิ. มารณุปายํ   ฉ.ม. วฏฺฏติ รหสฺเสนาติ   สี.,ฉ.ม. ลญฺจํ
@ อิ. อสุกทิวสํ   ม. อามํ. เอวมุปริปิ   ฉ.ม. วเทหีติ อาห, อิ. วท
@ สี.,อิ.,ฉ.ม. คุฬกีฬํ  ๑๐ ฉ.ม.,อิ. ตํ เม
ปฏิชินิตฺวฺา เทหี"ติ อาห. โส "มยฺหํ อิทานิ โอกาโส นตฺถิ, ปิตา มํ
อจฺจายิกกมฺเมน กุมฺภการสฺส สนฺติกํ ปหิณี"ติ อาห. อิตโร "อหํ ภาติก ๑- ตตฺถ
คมิสฺสามิ, ตฺวํ มนุสฺเสหิ ๒- สทฺธึ กีฬิตฺวา มยฺหํ ลกฺขํ ปจฺจาหริตฺวา เทหี"ติ
อาห. "เตนหิ คจฺฉา"ติ อตฺตโน กถิตสาสนํ ตสฺส กเถตฺวา ทารเกหิ สทฺธึ กีฬิ. โสปิ
กุมาโร กุมฺภการสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ สาสนํ อาโรเจสิ. โส "สาธุ ตาต
นิปฺผาเทสฺสามี"ติ ตํ กุมารํ คพฺภํ ปเวเสตฺวา ๓- ติขิณาย วาสิยา ขณฺฑาขณฺฑิกํ
ฉินฺทิตฺวา ๔- จาฏิยํ ปกฺขิปิตฺวา จาฏิมุขํ ปิทหิตฺวา ภาชนนฺตเร เปตฺวา อาวาปํ
อาลิมฺเปสิ. โฆสกกุมาโร พหุํ ๕- ชินิตฺวา กนิฏฺสฺส อาคมนํ โอโลเกนฺโต นิสีทิ.
โส ตํ จิรายมานํ ตฺวา "กึ นุ โข ภวิสฺสตี"ติ ๖- กุมฺภการเคหสภาคํ ๗- คนฺตฺวา
กตฺถจิ อทิสฺวา "เคหํ คโต ภวิสฺสตี"ติ นิวตฺติตฺวา เคหํ อคมาสิ.
     เสฏฺี นํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา "กึ นุ โข การณํ ภวิสฺสติ, มยา
เอส มารณตฺถาย กุมฺภการสนฺติกํ ปหิโต, โส อิทานิ ปุน อิเธว อาคจฺฉตี"ติ
อาคจฺฉนฺตํเยว นํ "กึ ตาต กุมฺภการสฺส สนฺติกํ น คโตสี"ติ อาห. อาม
ตาต น คโตมฺหีติ. กสฺมา ตาตาติ. โส อตฺตโน นิวตฺตการณญฺจ กนิฏฺภาติกสฺส
คตการณญฺจ ๘- เสฏฺิสฺส กเถสิ. ๙- เสฏฺี ตสฺส วจนํ สุตฺวา สุตกาลโต ๑๐- ปฏฺาย
มหาปวิยา อชฺโฌตฺถโฏ วิย หุตฺวา  "กึ นาเมตํ ตฺวํ ๑๑- วทสี"ติ วิพฺภนฺตจิตฺโต
๑๒- เวเคน กุมฺภการสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อญฺเสํ สนฺติเก อกถนียภาเวน "เปกฺข
โภ, เปกฺข โภ"ติ อาห. กึ เปกฺขาเปสิ ตฺวํ, นิฏฺิตํ เอตํ กมฺมนฺติ. โส ตโตว
ปฏินิวตฺติตฺวา เคหํ อคมาสิ. ตโต ปฏฺาย จสฺส เจตสิกโรโค อุปฺปชฺชิ.
     โส ตสฺมึ กาเล เตน สทฺธึ อสมฺภุญฺชิตฺวา ๑๓- "เยน เกนจิ อุปาเยน มม
ปุตฺตสฺส สตฺตเมว ๑๔- ปสฺสิตุํ วฏฺฏตี"ติ เอกํ ปณฺณํ ลิขิตฺวา โฆสกกุมารํ
ปกฺโกสาเปตฺวา ๑๕-
@เชิงอรรถ:  อิ. ภาติย   ฉ.ม.,อิ. อิเมหิ  ม. คพฺเภ เปตฺวา  สี.,อิ. ขณฺฑาขณฺฑิยํ
@กตฺวา   ฉ.ม. พหู   ฉ.ม. จิรายตีติ   ม. กุมฺภการเคหํ เวเคน  อิ. ตตฺถ
@คตการณญฺจ   ฉ.ม. ตตฺถ คตการณญฺจ อาโรเจสิ  ๑๐ ฉ.ม.,อิ. ตสฺส วจนสฺส สุตกาลโต
@๑๑ อิ. สจฺจํ  ๑๒ ฉ.ม. วิปฺผนฺทจิตฺโต, อิ. อุตรสฺตจิตฺโต  ๑๓ ฉ.ม. อภุญฺชิตฺวา
@(อาสํ ภินฺทิตฺวา), อิ. อภุญฺชิตฺวา  ๑๔ สี. สตฺตุโน อนตฺถเมว, ฉ.ม. สตฺตุโน
@อนฺตรเมว  ๑๕ ฉ.ม.,อิ. ปกฺโกสิตฺวา
"ตฺวํ อิมํ ปณฺณํ อาทาย อสุกคาเม นาม อมฺหากํ กมฺมนฺติโก อตฺถิ, ตสฺส สนฺติกํ
คนฺตฺวา ๑- อิมํ ปณฺณํ ทตฺวา ๑- `อิมสฺมึ กิร ปณฺเณ สาสนํ สีฆํ กโรหี'ติ วท.
อนฺตรามคฺเค อมฺหากํ สหายโก คามิกเสฏฺ๒- นาม เอโก เสฏฺี อตฺถิ, ตสฺส ฆรํ
คนฺตฺวา ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา คจฺเฉยฺยาสี"ติ จ มุขสาสนํ ๓- อทาสิ. โส เสฏฺึ
วนฺทิตฺวา ปณฺณํ คเหตฺวา นิกฺขนฺโต อนฺตรามคฺเค คามิกเสฏฺิสฺส ๔- วสนฏฺานํ
คนฺตฺวา ตสฺส เคหํ ปุจฺฉิตฺวา ตํ พหิทฺวารโกฏฺเก นิสีทิตฺวา มสฺสุปริกมฺมํ
กาเรนฺตํ ๕- วนฺทิตฺวา อฏฺาสิ. "กุโต อาคจฺฉสิ ตาตา"ติ จ วุตฺเต
"โกสมฺพิกเสฏฺิโน ปุตฺโตมหิ ตาตา"ติ อาห. โส "อมฺหากํ สหายเสฏฺิโน ปุตฺโต"ติ
หฏฺตุฏฺโ อโหสิ.
     ตสฺมึ จ ขเณ ตสฺส เสฏฺิโน ธีตุยา เอกา ทาสี เสฏฺิธีตุ ปุปฺผานิ
อาหริตุํ คจฺฉติ. อถ นํ เสฏฺี อาห "ตฺวํ อมฺม เอตํ กมฺมํ เปตฺวา โฆสกกุมารสฺส
ปาเท โธวิตฺวา สยนํ อตฺถริตฺวา เทหี"ติ. สา ตถา กตฺวา อาปณํ คนฺตฺวา เสฏฺิธีตุ
ปุปฺผานิ อาหริ. เสฏฺิธีตา ตํ ทิสฺวา "ตฺวํ อชฺช จิรํ พหิ ปปญฺเจสี"ติ
ตสฺสา กุปิตา ๖- "กินฺเต เอตฺตกํ กาลํ เอตฺถ กตนฺ"ติ อาห. "มา กเถหิ ๗- อยฺเย,
มยา เอวรูโป น ทิฏฺปุพฺโพ, ตุยฺหํ กิร ปิตุ สหายเสฏฺิโน ปุตฺโต เอโก,
น สกฺกา ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ กเถตุํ. เสฏฺี มํ ปุปฺผานํ อตฺถาย คจฺฉนฺตึ `ตสฺส
กุมารสฺส ปาเท โธวิตฺวา สยนํ อตฺถริตฺวา เทหี'ติ อาห, เตนาหํ พหิ จิรํ
ปปญฺเจมี"ติ. สาปิโข เสฏฺ ิธีตา ตสฺส กุมารสฺส จตุตฺเถ อตฺตภาเว ฆรสามินี
อโหสิ, ตสฺมา ตสฺสา วจนสฺส สุตกาลโต ปฏฺาย เนว อตฺตโน ิตภาวํ, น
นิสินฺนภาวํ อญฺาสิ. สา ตเมว ทาสึ คเหตฺวา ตสฺส นิปนฺนฏฺานํ คนฺตฺวา
ตํ นิทฺทายมานํ โอโลเกตฺวา ทุสฺสนฺเต ๘- ปณฺณํ ทิสฺวา "กึ นุ โข เอตํ ปณฺณนฺ"ติ
กุมารํ อนุฏฺาเปตฺวาว ปณฺณํ คเหตฺวา วาเจตฺวา "อยํ อตฺตโน มรณปณฺณํ
สยเมว คเหตฺวา คจฺฉตี"ติ ๙- ตํ ปณฺณํ ผาเลตฺวา ตสฺมึ อปฺปพุทฺเธเยว "มยา
@เชิงอรรถ: ๑-๑ ก. อิเม ปาา น ทิสฺสนฺติ  ฉ.ม. คามกเสฏฺี, อิ. คามเสฏฺ ม. สุขสาสนํ
@ ฉ.ม.,อิ. คามกเสฏฺิสฺส. เอวมุปริปิ   สี.,อิ. มสฺสุกมฺมํ กโรนฺตํ,
@ฉ.ม. กโรนฺตํ   ฉ.ม. กุชฺฌิตฺวา   ฉ.ม.,อิ. กเถสิ   สี.,อิ. ทสนฺเต
@ ฉ.ม. อาคจฺฉตีติ
ตว สนฺติกํ ปุตฺโต เปสิโต, สหายสฺส เม คามิกเสฏฺิสฺส วยปฺปตฺตา ทาริกา
อตฺถิ, ตฺวํ สีฆํ อมฺหากํ อาณาปวตฺติตฏฺาเน อุปฺปาทธนํ คณฺหิตฺวา สพฺพสเตน
มม ปุตฺตสฺส คามิกเสฏฺิโน ธีตรํ คเหตฺวา มงฺคลํ กโรหิ. มงฺคเล จ นิฏฺิเต
`อิมินา เม วิธาเนน ๑- กตนฺ'ติ มยฺหํ สาสนํ เปเสหิ. อหํ ตว อิธ กตฺตพฺพํ
ชานิสฺสามี"ติ ปณฺณํ ลิขิตฺวา ตเมว ลญฺจนํ ๒- ทตฺวา ปมํ พนฺธนิยาเมเนว ทุสฺสนฺเต
พนฺธิ.
     โสปิ โข กุมาโร ตํทิวสํ ตตฺถ วสิตฺวา ปุนทิวเส เสฏฺึ อาปุจฺฉิตฺวา
กมฺมนฺติกสฺส คามํ คนฺตฺวา ปณฺณํ อทาสิ. กมฺมนฺติโก ปณฺณํ วาเจตฺวา คามิเก
สนฺนิปาเตตฺวา "ตุเมฺห จ มม ๓- น คเณถ, มม สามี อตฺตโน เชฏฺกปุตฺตสฺส
สพฺพสเตน ทาริกํ อาเนตูติ ๔- มยฺหํ สนฺติกํ เปเสสิ, เวเคน อิมสฺมึ าเน อุปฺปาทํ
สมฺปิณฺเฑถา"ติ สพฺพํ มงฺคลสกฺการํ สชฺเชตฺวา คามิกเสฏฺิสฺส สาสนํ เปเสตฺวา
สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา สพฺพสเตน มงฺคลกิริยํ นิฏฺาเปตฺวา โกสมฺพิกเสฏฺิสฺส ปณฺณํ
ปหิณิ "มยา ตุเมฺหหิ ปหิตปณฺเณ สาสนํ สุตฺวา อิทญฺจ อิทญฺจ กตนฺ"ติ.
     เสฏฺี ตํ สาสนํ สุตฺวา อคฺคิทฑฺโฒ ๕- วิย "อิทานิ นฏฺโมฺหี"ติ จินฺตนวเสน
โลหิตปกฺขนฺทิกโรคํ ปตฺวา "เยน เกนจิ ตํ อุปาเยน ปกฺโกสาเปตฺวา ๖- มม สนฺตกสฺส
อสฺสามิกํ กริสฺสามี"ติ "มงฺคลสฺส นิฏฺิตกาลโต ปฏฺาย กสฺมา มยฺหํ ปุตฺโต พหิ
โหติ, สีฆํ  อาคจฺฉตู"ติ สาสนํ เปเสสิ. สาสนํ สุตฺวา ๗- กุมาเร คนฺตุํ อารทฺเธ ๗-
เสฏฺิธีตา จินฺเตสิ "อยํ พาโล `มํ ๘- นิสฺสาย ๙- อยํ สมฺปตฺติ ลทฺธา'ติ ๙- น
ชานาติ, ยงฺกิญฺจิ กตฺวา อิมสฺส คมนปฏิพาหนุปายํ ๑๐- กาตุํ วฏฺฏตี"ติ. ตโต นํ อาห
"กุมาร มา อติเวเคน คจฺฉาหิ, ๑๑- กุลคามํ คจฺฉนฺเตน นาม อตฺตโน ปริวจฺฉํ
กตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏตี"ติ.
@เชิงอรรถ:  ม. วิวาเหน   สี. ลญฺฉํ, ฉ.ม.,อิ. ลญฺฉนํ   ฉ.ม.,อิ. ตุเมฺหว มํ
@ ฉ.,อิ. อาเนตุํ   ก. อคฺคิมฺหิ ทฑฺโฒ   ฉ.,อิ. ปกฺโกสิตฺวา
@๗-๗ สี.,อิ. กุมาโร คนฺตุํ อารทฺโธ   สี.,อิ. กํ  ๙-๙ ฉ.ม.,อิ. อิมํ สมฺปตฺตึ
@อลตฺถนฺติ  ๑๐ ฉ.ม.,อิ. คมนปฏิพาหนุปาโย ๑๑ สี. มา อติเวคายิ
     โกสมฺพิกเสฏฺีปิ ตสฺส จิรายนภาวํ ตฺวา ปุน สาสนํ ปหิณิ "กสฺมา
เม ปุตฺโต จิรายติ, อหํ โลหิตปกฺขนฺทิกโรคํ ปตฺโต, ชีวนฺตเมว มํ อาคนฺตฺวา
ทฏฺุํ วฏฺฏตี"ติ. ตสฺมึ กาเล เสฏฺิธีตา ตสฺส อาโรเจสิ "น เอโส ตว ปิตา,
ตฺวํ ปน `ปิตา'ติ สญฺ  กโรสิ. เอส ตว มารณตฺถาย กมฺมนฺติกสฺส ปณฺณํ ปหิณิ,
อหํ ตํ ปณฺณํ อปเนตฺวา อญฺ สาสนํ ลิขิตฺวา ตว เอตํ สมฺปตฺตึ อุปฺปาทยึ. เอส ตํ
`อปุตฺตํ ๑- กริสฺสามี'ติ ปกฺโกสติ, เอตสฺส กาลกิริยํ อาคเมหี"ติ. อถสฺส ๒-
ธรมาเนน อคนฺตฺวา ตสฺส ทุพฺพลภาวํ ๒- สุตฺวา โกสมฺพินครํ อคมาสิ. เสฏฺิธีตาปิ
ตสฺส พหิเยว ๓- สญฺ อทาสิ "ตฺวํ ปวิสนฺโต สกลเคเห ตว อารกฺขํ เปนฺโตว
ปวิสา"ติ. สยํปิ เสฏฺิปุตฺเตน สทฺธิเมว ปวิสิตฺวา อุโภ หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา
โรทนฺตี วิย หุตฺวา อนฺธการกฏฺาเน นิปนฺนกสฺส เสฏฺิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา
สีเสเนว หทยํ ปหริ. โส ทุพฺพลตาย เตเนว ปหาเรน กาลมกาสิ.
     กุมาโร ปิตุ สรีรกิจฺจํ กตฺวา "ตุเมฺห มหาเสฏฺิสฺส มํ สกปุตฺโตติ ๔- วทถา"ติ
ปาทมูลิกานํ ลญฺจํ อทาสิ. ตโต สตฺตเม ทิวเส ราชา "เสฏฺิฏฺานารหํ เอกํ ลทฺธุํ
วฏฺฏตี"ติ "เสฏฺิสฺส สปุตฺตนิปฺปุตฺตภาวํ ชานาถา"ติ เปเสสิ. เสฏฺิปาทมูลิกา
รญฺโ เสฏฺิสฺส สปุตฺตภาวํ กถยึสุ. ราชา "สาธู"ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตสฺส
เสฏฺิฏฺานํ อทาสิ. โส โฆสกเสฏฺี นาม ชาโต. อถ นํ ภริยา อาห "อยฺยปุตฺต
ตฺวํปิ อวชาโต, มยํปิ ทุคฺคตกุเล นิพฺพตฺตา. ปุพฺเพ กตกุสลวเสน ปน เอวรูปํ
สมฺปตฺตึ ลภิมฺหา, อธุนาปิ กุสลํ กริสฺสามา"ติ. โส "สาธุ ภทฺเท"ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา
เทวสิกํ สหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทานํ ปฏฺเปสิ.
     ตสฺมึ สมเย ตาสํ ทฺวินฺนํปิ ชนานํ ขุชฺชุตฺตรา ๕- เทวโลกโต จวิตฺวา
โฆสกเสฏฺิสฺส เคเห ธาติยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. สา ชาตกาเล ขุชฺชา
อโหสีติ ขุชฺชุตฺตราเตฺววสฺสา นามํ อกํสุ. สามาวตีปิ เทวโลกโต จวิตฺวา
ภทฺทวติยรฏฺเ ๖-
@เชิงอรรถ:  ม. ตว อปุตฺตตฺตํ  ๒-๒ ฉ.ม.,อิ. ธรมานกสฺเสว กาลกตภาวํ   สี. ปเคว
@ ม. ปุตฺโตติ   สี.,อิ. อุตฺตรา   ฉ.ม.,อิ. ภทฺทวติยรฏฺเ ภทฺทิยนคเร
ภทฺทวติยเสฏฺิสฺส เคเห ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, สามาติสฺสา นามํ อกํสุ. อปรภาเค
ตสฺมึ นคเร ฉาตกภยํ อุปฺปชฺชิ, มนุสฺสา ฉาตกภยภีตา เยน วา เตน วา คจฺฉนฺติ.
ตทา อยํ ภทฺทวติยเสฏฺี ภริยาย สทฺธึ มนฺเตติ ๑- "ภทฺเท อิมสฺส ๒- ฉาตกภยสฺส
อนฺโต น ปญฺายติ, โกสมฺพินคเร อมฺหากํ สหายกสฺส โฆสกเสฏฺิสฺส สนฺติกํ
คจฺฉาม, น โส อเมฺห ทิสฺวา สมฺปมชฺชิสฺสตี"ติ. ตสฺส กิร โส เสฏฺี อทิฏฺสหายโก
อโหสิ, ตสฺมา เอวมาห. โส เสสธนํ นิวตฺตาเปตฺวา ภริยญฺจ ธีตรญฺจ คณฺหิตฺวา
โกสมฺพินครสฺส มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. เต ตโยปิ อนฺตรามคฺเค มหาทุกฺขํ อนุภวนฺตา
อนุปุพฺเพน โกสมฺพึ ปตฺวา เอกาย สาลาย นิวาสํ อกํสุ.
     โฆสกเสฏฺีปิ โข อตฺตโน ฆรทฺวาเร กปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ มหาทานํ
ทาเปสิ. อถายํ ภทฺทวติยเสฏฺี จินฺเตสิ "น สกฺกา อเมฺหหิ อิมินาว กปณเวเสน
สหายกสฺส อตฺตานํ ทสฺเสตุํ, สรีเร ปากติเก ชาเต สุนิวฏฺปารุตา เสฏฺึ
ปสฺสิสฺสามา"ติ. เต อุโภปิ ธีตรํ โฆสกเสฏฺิสฺส ทานคฺคํ ปหิณึสุ. สา อตฺตโน
ภตฺตํ อาหรณตฺถาย ภาชนํ คเหตฺวา ทานคฺคํ คนฺตฺวา เอกสฺมึ โอกาเส ลชฺชมานรูปา
อฏฺาสิ. ตํ ทิสฺวา ทานกมฺมิโก จินฺเตสิ "เสสชนา ๓- สมฺมุขฏฺาเน ๔- เกวฏฺฏา
มจฺฉํ วิโลปนฺตา ๕- วิย มหาสทฺทํ กตฺวา คณฺหิตฺวา คจฺฉนฺติ, อยํ ปน ทาริกา
กุลธีตา ภวิสฺสติ, อุปธิสมฺปทาปิสฺสา อตฺถี"ติ.
     ตโต นํ อาห "ตฺวํ อมฺม กสฺมา เสสชโน วิย คณฺหิตฺวา น คจฺฉสี"ติ.
ตาต เอวรูปํ สมฺพาธฏฺานํ กินฺติ กตฺวา ปวิสิสฺสามีติ. ๖- อมฺม กติ ปน ชนา
ตุเมฺหติ. ตโย ชนา ตาตาติ. โส ตโย ภตฺตปิณฺเฑ อทาสิ. สา ตํ ภตฺตํ
มาตาปิตูนํ อทาสิ, ปิตา ทีฆรตฺตํ ฉาตกชฺฌตฺโต ๗- อติเรกํ ภุญฺชิตฺวา กาลมกาสิ.
สา ปุนทิวเส คนฺตฺวา เทฺวเยว ภตฺตปิณฺเฑ คณฺหิ. ตํทิวสํ เสฏฺิภริยา ภตฺเตน
จ กิลนฺตตาย เสฏฺิโน จ มรณโสเกน รตฺติภาคสมนนฺตเร กาลมกาสิ. ปุนทิวเส
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม.,อิ. มนฺเตสิ   ฉ. อิมสฺมึ   ม. อิเม ชนา  ฉ.ม.,อิ. สมฺมุขสมฺมุขฏฺาเน
@ ฉ.,อิ. มจฺฉวิโลเป   ฉ.ม.,อิ. ปวิสามีติ   ฉ.ม. ฉาตกตฺตา, อิ. ฉาตชฺฌตฺโต
เสฏฺิธีตา เอกเมว ภตฺตปิณฺฑํ คณฺหิ. ทานกมฺมิโก ตสฺสา กิริยํ อุปธาเรตฺวา
"อมฺม ตยา ปมทิวเส ตโย ปิณฺฑา คหิตา, ปุนทิวเส เทฺว, อชฺช เอกเมว
คณฺหสิ. กึ นุ โข การณนฺ"ติ ปุจฺฉิ. สา ตํ การณํ กเถสิ. กตรคามวาสิโน
ปน อมฺม ตุเมฺหติ. สา ตํปิ การณํ นิปฺปเทสโต กเถสิ. "อมฺม เอวํ สนฺเต
ตฺวํ อมฺหากํ เสฏฺิธีตา ๑- นาม อโหสิ, มยฺหญฺจ อญฺา ทาริกา นตฺถิ, ตฺวํ
อิโต ปฏฺาย มม ธีตา อมฺมา"ติ ตํ ธีตรํ กตฺวา คณฺหิ.
     สา อุฏฺาย สมุฏฺาย ทานคฺเค มหาสทฺทํ สุตฺวา "กสฺมา อยํ ตาต
อุจฺจาสทฺทมหาสทฺโท"ติ อาห. อมฺม มหาชนสฺส อนฺตเร นาม อปฺปสทฺทํ กาตุํ
น สกฺกาติ. อหเมตฺถ อุปายํ ชานามิ ตาตาติ. กึ กาตุํ วฏฺฏติ อมฺมาติ. สมนฺตา
วตึ กตฺวา เทฺว ทฺวารานิ โยเชตฺวา อนฺโต ภาชนานิ ปาเปตฺวา เอเกน ทฺวาเรน
ปวิสิตฺวา ภตฺตํ คณฺหิตฺวา เอเกน ทฺวาเรน นิกฺขมนํ กโรถ ตาตาติ. โส ๒- สาธุ
อมฺมาติ, ปุนทิวสโต ปฏฺาย ตถา กาเรสิ. ตโต ปฏฺาย ทานคฺคํ วูปสมนํ ๓-
วิย สนฺนิสินฺนสทฺทํ อโหสิ.
     ตโต โฆสกเสฏฺี ปุพฺเพ ทานคฺคสฺมึ อุจฺจาสทฺทํ มหาสทฺทํ สุตฺวา ตทา
ตํ อสุณนฺโต ทานกมฺมิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ "ตฺวํ อชฺช ทาเปสี"ติ. ๔- ทินฺนํ
อยฺยาติ. อถ กสฺมา ปุพฺเพ วิย ทานคฺเค สทฺโท น สุยฺยตีติ. อมฺม อยฺย
เอกา เม ธีตา อตฺถิ, อหํ ตาย กถิตอุปาเย ตฺวา ทานคฺคํ นิสฺสทฺทมกาสินฺติ.
ตว ธีตา นาม นตฺถิ, กุโต เต ธีตา ลทฺธาติ. โส วญฺเจตุํ อสกฺกุเณยฺยภาเวน
เสฏฺิสฺส สพฺพํ ธีตุ อาคมนวิธานํ กเถสิ. กสฺมา ปน โภ ตฺวํ เอวรูปํ ภาริยํ
กมฺมํ อกาสิ, ตฺวํ เอตฺตกํ อทฺธานํ มม ธีตรํ อตฺตโน สนฺติเก วสมานํ นาโรเจสิ,
เวเคน ตํ อมฺหากํ เคเห ๕- อาณาเปหีติ. โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา อกามโต ๖-
อาณาเปสิ. ตโต ปฏฺาย เสฏฺี ตํ ธีตุฏฺาเน เปตฺวา "ธีตุ สกฺการํ  กโรมี"ติ
อตฺตโน
@เชิงอรรถ:  ม. ธีตา   ฉ.ม. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ   สี.,อิ. ปกฺกธูปนํ, ม. ธูปสรํ,
@ฉ. ปทุมสฺสรํ   ฉ.ม.,อิ. อชฺช ทานํ น ทาเปสีติ   ฉ.ม.,อิ. เคหํ
@ ฉ.ม.,อิ. อกามโก
สมานชาติเกหิ กุเลหิ ธีตุ สมานชาติวสฺสานิ ๑- ปญฺจ กุมาริกสตานิ ตสฺสา
ปริวารมกาสิ.
     อเถกทิวสํ อุเทโน ราชา นครํ ๒- อนุสญฺจรนฺโต ตํ สามาวตึ ๓- ตาหิ กุมารีหิ
ปริวาริตํ กีฬมานํ ทิสฺวา "กสฺสายํ ทาริกา"ติ ปุจฺฉิตฺวา "โฆสกเสฏฺิสฺส ธีตา"ติ
สุตฺวา อสฺสามิกภาวํ ๔- ปุจฺฉิ. ตโต อสฺสามิกภาเว กถิเต "คจฺฉถ เสฏฺิโน กเถถ
`ตุมฺหากํ ธีตรํ ราชา อิจฺฉตี"ติ. ตํ สุตฺวา เสฏฺี "อมฺหากํ อญฺา ทาริกา
นตฺถิ, เอกธีติกํ สปฺปติวาเสน ๕- ทาตุํ น สกฺโกมา"ติ. ราชา ตํ กถํ สุตฺวา
เสฏฺิญฺจ ภริยญฺจ ๖- พหิ กตฺวา สกลเคหํ ลญฺฉาเปสิ. สามาวตี  พหิ กีฬิตฺวา
อาคจฺฉนฺตี มาตาปิตโร พหิ นิสินฺนเก ทิสฺวา "อมฺมตาตา กสฺมา อิธ นิสีทถา"ติ ๗-
อาห. เต ตํ การณํ กถยึสุ. อมฺมตาตา กสฺมา ตุเมฺห อิมํ ปฏิวจนํ ราชานํ
น วเทถ ๘- "มม ธีตา สปฺปติวาเสน วสนฺตี เอกิกา วสิตุํ น สกฺขิสฺสติ, สจสฺสา
ปริวารา ปญฺจสตา กุมาริโย วสาเปถ, เอวํ วสตี"ติ. ๙- อิทานิปิ เอวํ กถาเปถ
ตาตาติ. "สาธุ อมฺม มยํ ตว จิตฺตํ น ชานิมฺหา"ติ อาห. ๑๐- เต ตถา กถยึสุ.
ราชา อุตฺตริตรํ ปสีทิตฺวา "สหสฺสํปิ โหตุ, สพฺพา อาเนถา"ติ อาห. อถ นํ
ภทฺทเกน นกฺขตฺตมุหุตฺตเกน ปญฺจมาตุคามสตปริวารํ ราชคหํ นยึสุ. ราชา ตา
ปญฺจสตาปิ ตสฺสาเยว ปริวารํ กตฺวา อภิเสกํ กตฺวา ๑๑- เอกสฺมึ ปาสาเท วสาเปสิ.
     เตน จ สมเยน ๑๒- โกสมฺพิยํ โฆสกเสฏฺี กุกฺกุฏเสฏฺี ปาวาริกเสฏฺีติ
เสฏฺิโนว ๑๓- ตโย ชนา อญฺมญฺ สหายกา โหนฺติ. เต ตโยปิ ชนา ปญฺจสเต ตาปเส
ปฏิชคฺคนฺติ. ตาปสาปิ จตฺตาโร มาเส เตสํ สนฺติเก วสิตฺวา อฏฺ มาเส หิมวนฺเต
วสนฺติ. อเถกทิวสํ เต ตาปสา หิมวนฺตโต อาคจฺฉนฺตา มหากนฺตาเร ปิปาสิตา ๑๔-
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ.,ฉ.ม. สมานวยานิ  ฉ.ม. นคเร   สี. สามวตึ
@ ฉ.ม,อิ. สสฺสามิกอสฺสามิกภาวํ   ฉ.ม.,อิ. สปตฺติวาเส
@ ฉ.ม,อิ. เสฏฺิภริยญฺจ  ฉ.ม. นิสินฺนตฺถาติ  สี.,อิ. ปฏิวจนํ น ชานิตฺถ,
@ฉ.ม. ปฏิวจนํ น ชานาถ   ฉ.ม.,อิ. วสิสฺสตีติ  ๑๐ ฉ.ม. วตฺวา  ๑๑ สี.,อิ. ทตฺวา
@เสฏฺิธีตรํ,  ฉ.ม. กตฺวา วิสุํ  ๑๒ อิ. เตน  สมเยน  ๑๓ อิ. เสฏฺิโน จ, ฉ.ม. อยํ
@ปาโ น ทิสฺสติ ๑๔ ฉ.ม.,อิ. ตสิตา
กิลนฺตา เอกํ มหนฺตํ วฏฺฏรุกฺขํ คนฺตฺวา ๑- ตตฺถ อธิวฏฺาย เทวตาย สนฺติกา
สงฺคหํ ปจฺจาสึสนฺตา นิสีทึสุ. เทวตา สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ หตฺถํ ปสาเรตฺวา เตสํ
ปานียปานกาทีนิ ทตฺวา กิลมถํ ปฏิวโนเทสิ. เต ตาย อานุภาเวน วิมฺหิตา ปุจฺฉึสุ "กึ
นุ โข เทวเต กมฺมํ  กตฺวา ตยา อยํ สมฺปตฺติ ลทฺธา"ติ. เทวตา อาห:- โลเก พุทฺโธ
นาม ภควา อุปฺปนฺโน, โส เอตรหิ สาวตฺถิยํ วิหรติ. อนาถปิณฺฑิโก คหปติ ตํ
อุปฏฺหติ. โส อุโปสถทิวเส ๒- อตฺตโน ภตฺตเวตฺตนเมว ๓- ทตฺวา อุโปสถํ การาเปติ.
๔- อถาหํ เอกทิวสํ มชฺฌนฺติเก ปาตราสตฺถาย อุปคโต. ๕- กญฺจิ ภติกมฺมํ ๖-
กโรนฺตํ อทิสฺวา ๗- "อชฺช มนุสฺสา กสฺมา กมฺมํ น กโรนฺตี"ติ ปุจฺฉึ. ตสฺส เม
ตมตฺถํ ๘- อาโรเจสุํ. อถาหํ เอตทโวจํ "อิทานิ อุปฑฺฒทิวโส คโต, สกฺกา นุ โข
อุปฑฺฒอุโปสถํ ๙- กาตุนฺ"ติ. ตโต เสฏฺิสฺส ปฏิเวเทตฺวา "สกฺกา กาตุนฺ"ติ
อาหํสุ. ๑๐- สฺวาหํ อุปฑฺฒทิวสํ อุโปสถํ สมาทิยิตฺวา ตทเหว กาลํ กตฺวา อิมํ
สมฺปตฺตึ ปฏิลภินฺติ.
     อถ เต ตาปสา "พุทฺโธ กิร อุปฺปนฺโน"ติ สญฺชาตปีติปาโมชฺชา ตโต
สาวตฺถึ คนฺตุกามา หุตฺวาปิ "พหุปการา โน อุปฏฺากเสฏฺิโน, เตสํปิ อิมมตฺถํ
อาโรเจสฺสามา"ติ โกสมฺพึ คนฺตฺวา เสฏฺีหิ กตสกฺการพหุมานา "ตทเหว มยํ
คจฺฉามา"ติ อาหํสุ. "กึ ภนฺเต ตุริตตฺถ, นนุ ตุเมฺห ปุพฺเพ จตฺตาโร ปญฺจ
มาเส วสิตฺวา คจฺฉถา"ติ วุตฺตา ตมฺปวุตฺตึ อาโรเจสุํ. "เตนหิ ภนฺเต สพฺเพ ๑๑-
คจฺฉามา"ติ จ วุตฺเต "คจฺฉาม มยํ, ตุเมฺห สณิกํ อาคจฺฉถา"ติ สาวตฺถึ คนฺตฺวา
ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.
     เตปิ เสฏฺิโน ปจฺฉา ๑๒- ปญฺจสตสกฏปริวารา ๑๓- สาวตฺถึ คนฺตฺวา เชตวนโต
อวิทูรฏฺาเน ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺิเตน
วนฺทิตฺวา
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ.,ฉ.ม. วฏรุกฺขํ ปตฺวา  ฉ.ม.,อิ. อุโปสถทิวเสสุ
@ ฉ.ม.,อิ. ภตกานํ ปกติภตฺตเวตนเมว   ฉ.ม.,อิ. การาเปสิ    ฉ.ม.,อิ. อาคโต
@ ฉ.ม.,อิ. ภตกํ กมฺมํ   อิ. อกโรนฺตํ ทิสฺวา   ฉ.ม. เอตมตฺถํ   ม. อุโปสถํ
@๑๐ สี.,อิ. สกฺกา กโรตูติ อาหํสุ, ฉ.ม. อาห   ๑๑ ฉ. สเหว
@๑๒ อิ. อยํ สทฺโท น ทิสฺสติ      ๑๓ ฉ.ม. ปญฺจสตปญฺจสต.....
เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา เตสํ จริยวเสน ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน ตโยปิ
โสตาปตฺติผเล ปติฏฺาย สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส
ภิกฺขุสํฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา เตเนว นิยาเมน อชฺชตนาย ๑- นิมนฺเตตฺวา อฑฺฒมาสํ
ขนฺธาวารภตฺตํ นาม ทตฺวา สตฺถารํ อตฺตโน นครํ อาคมนตฺถาย ยาจึสุ. ๒- สตฺถา
สุญฺาคาเร ตถาคตานํ อภิรตภาวํ กเถสิ. ๒- เต "อญฺาตํ ภนฺเต"ติ วตฺวา ตุเมฺห
อเมฺหหิ ปหิตสาสเนน อาคจฺเฉยฺยาถา"ติ วตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ
กตฺวา อตฺตโน นครเมว คนฺตฺวา ๓- ตโยปิ ชนา สเก สเก อุยฺยาเน วิหาเร
การาเปสุํ. โฆสกเสฏฺินา การิโต โฆสิตาราโม นาม ชาโต, กุกฺกุฏเสฏฺินา
การิโต กุกฺกุฏาราโม นาม ชาโต, ปวาริกเสฏฺินา การิตํ ปาวาริกมฺพวนํ นาม
ชาตํ. เต วิหาเร การาเปตฺวา สตฺถุ ทูตํ ปหิณึสุ "สตฺถา อมฺหากํ สงฺคหํ
กาตุํ อิมํ นครํ อาคจฺฉตู"ติ. สตฺถา "โกสมฺพึ คมิสฺสามี"ติ มหาภิกฺขุสํฆปริวาโร
จาริกํ นิกฺขนฺโต ๔- อนฺตรามคฺเค มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส อรหตฺตูปนิสฺสยํ ทิสฺวา
คมนํ วิจฺฉินฺทิตฺวา กุรุรฏฺเ กมฺมาสธมฺมํ นาม นิคมํ อคมาสิ.
     ตสฺมึ สมเย มาคณฺฑิโย สพฺพรตฺตึ พหิคาเม อคฺคึ ชุหิตฺวา ปาโตว อนฺโตคามํ
ปวิสติ. สตฺถาปิ ปุนทิวเส อนฺโตคามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺโต ปฏิปเถ มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส
อตฺตานํ ทสฺเสสิ. โส ทสพลํ ทิสฺวา จินฺเตสิ  "อหํ เอตฺตกํ กาลํ มม ธีตุ
รูปสมฺปตฺติยา สทิสํ ทารกํ ปริเยสนฺโต จรามิ, รูปสมฺปตฺติยา จ สติปิ เอวรูปํ
คหิตปพฺพชฺชเมว ปฏฺเมิ. ๕- "อยํ โข ปน ปพฺพชิโต อภิรูโป ทสฺสนีโย มม ธีตุเยว
อนุจฺฉวิโก"ติ เวเคน เคหํ อคมาสิ. ตสฺส กิร พฺราหฺมณสฺส ปุพฺเพ เอโก ปพฺพชิตวํโส
อตฺถิ, เตนสฺส ปพฺพชิตเมว ทิสฺวา จิตฺตํ นมติ. โส พฺราหฺมณึ อามนฺเตสิ "ภทฺเท ๖-
เอวรูปํ ปพฺพชฺชํ ปฏฺเสึ, ๖- มยา โข ปน เอวรูโป ปพฺพชิโต นาม น ทิฏฺปุพฺโพ
สุวณฺณวณฺโณ พฺรหฺมวณฺโณ มม ธีตุเยว อนุจฺฉวิโก, สีฆํ
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม.,อิ. อชฺชตนาย สฺวาตนายาติ  ๒-๒ ฉ.ม. สตฺถา สุญฺาคาเร ตถาคตา อภิรมนฺตีติ
@กเถสิ   ฉ.ม. อาคนฺตฺวา   ฉ.ม. นิกฺขมนฺโต   ฉ.ม. ปตฺเถสึ ๖-๖ ฉ. อิเม ปาา น
@ทิสฺสนฺติ
เม ธีตรํ อลงฺกโรหี"ติ. พฺราหฺมณิยา ธีตรํ อลงฺกโรนฺติยาว สตฺถา อตฺตโน
ทิฏฺฏฺาเน ๑- ปทเจติยานิ ทสฺเสตฺวา อนฺโตนครํ ปาวิสิ.
     อถ พฺราหฺมโณ พฺราหฺมณิยา สทฺธึ ธีตรํ คเหตฺวา ตํ านํ อาคจฺฉนฺโต
คามํ ๒- ปวิฏฺกาเล อาคตตฺตา อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต ทสพลํ อทิสฺวา พฺราหฺมณึ
ปริภาสติ "ตว การณภทฺทกํ นาม นตฺถิ, ตยิ ปปญฺจํ กโรนฺติยาว โส ปพฺพชิโต
นิกฺขมิตฺวา คโต"ติ. พฺราหฺมณ คโต ตาว โหตุ, กตรทิสาภาเคน คโตติ. อิมินา
ทิสาภาเคนาติ สตฺถุ คตฏฺานํ โอโลเกนฺโตว ปทเจติยานิ ทิสฺวา "ภทฺเท อิมานิ
ตสฺส ปุริสสฺส ปทานิ, อิโต คโต ภวิสฺสตี"ติ อาห. อถ พฺราหฺมณี สตฺถุ
ปทเจติยํ ทิสฺวา จินฺเตสิ "พาโล วตายํ พฺราหฺมโณ อตฺตโน ภทฺทมตฺตสฺสาปิ ๓-
อตฺถํ น ชานาตี"ติ เตน สทฺธึ ปริหาสํ กโรนฺตี อาห "ยาว าเน วสิ ๔-
พฺราหฺมณ, เอวรูปสฺส นาม ปุริสสฺส ธีตรํ ทสฺสามีติ วทสิ. ๕- ราเคน หิ รตฺตสฺส
โทเสน ทุฏฺสฺส โมเหน มูฬฺหสฺส ปุริสสฺส ปทนฺนาม เอวรูปํ น โหติ. โลเก
ปน วิวฏจฺฉทสพฺพญฺุพุทฺธสฺส ๖- เอตํ ปทํ ปสฺส พฺราหฺมณ:-
                      "รตฺตสฺส หิ อุกฺกุฏิกํ ปทํ ภเว
                       ทุฏฺสฺส โหติ อวกฑฺฒิตํ ปทํ
                       มูฬฺหสฺส โหติ สหสานุปีฬิตํ
                       วิวฏจฺฉทสฺส อิทมีทิสํ ปทนฺ"ติ.
     โส พฺราหฺมณิยา เอตฺตกํ กเถนฺติยา วจนํ อสุตฺวา "ตฺวํ นาม จณฺฑมุขรา"ติ ๗-
อาห. เตสํ ทฺวินฺนํปิ อญฺมญฺ วิวาทํ ๘- กโรนฺตานํเยว สตฺถา ปิณฺฑาย จริตฺวา
สทฺธึ ภิกฺขุสํเฆน กตภตฺตกิจฺโจ พฺราหฺมณสฺส ทสฺสนุปจาเรเนว นิกฺขมิ. พฺราหฺมโณ
สตฺถารํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา พฺราหฺมณึ อปสาเทตฺวา "อยํ โส ปุริโส"ติ
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม.,อิ. ิตฏฺาเน   ฉ.ม.,อิ. อนฺโตคามํ   ฉ.ม. คนฺถมตฺตสฺสาปิ,
@อิ. คนฺถมนฺตสฺสาปิ   ฉ.ม. ยาว พาโล จาสิ, อิ. ยาว พาโล อสิ   สี. จรสิ
@ สี.,อิ. วิวตฺตจฺฉทสฺส สพฺพญฺุพุทฺธสฺส   สี. มุขราติ   สี.,อิ. วาทปฏิวาทํ
หฏฺปหฏฺโ ทสพลสฺส ปุรโต ตฺวา "โภ ปพฺพชิต อหํ ปาโตว ปฏฺาย ตํ
ปริเยสนฺโต จรามิ, อิมสฺมึ ชมฺพูทีเป มม ธีตุยา สมานรูปา อิตฺถี นาม นตฺถิ,
ปุริโสปิ ตยา สทฺธึ สมานรูโป นาม นตฺถิ, มม ธีตรํ ตุยฺหํ โปสนตฺถาย
ทมฺมิ, คณฺหาหิ นนฺ"ติ อาห. อถ นํ สตฺถา "อหํ พฺราหฺมณ กามสคฺควาสิโย ๑-
อุตฺตมรูปธรา นานาวณฺณํ กถํ กเถนฺติโย มม ปโลภนตฺถเมว ๒- อาคนฺตฺวา สนฺติเก
ิตา เทวธีตาปิ น อิจฺฉึ, กิมงฺคํ ปน อิมํ คณฺหิสฺสามี"ติ วตฺวา อิมํ
คาถมาห:-
               "ทิสฺวาน ตณฺหํ อรติญฺจ ราคํ ๓-
                นาโหสิ ฉนฺโท อปิ เมถุนสฺมึ
                กิเมวิทํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ
                ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิจฺเฉ"ติ. ๔-
     มาคณฺฑิยา จินฺเตสิ "อนตฺถิเกน นาม `อลนฺ'ติ วุตฺตํเยว วฏฺฏติ. อยํ ปน
มม สรีรํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ นาม กตฺวา `ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิจฺเฉ'ติ อโวจ,
เอกํ อิสฺสริยฏฺานํ ลภนฺตี สตฺถุเมว ๕- ปสฺสิสฺสามี"ติ อาฆาตํ พนฺธิ. สตฺถา ตํ
อมนสิกตฺวา จริยวเสน พฺราหฺมณสฺส ธมฺมเทสนํ อารภิ. เทสนาปริโยสาเน อุโภปิ
ชายปติกา ๖- อนาคามิผเล ปติฏฺาย "อิทานิ อมฺหากํ ฆราวาเสน อตฺโถ นตฺถี"ติ ธีตรํ
มาคณฺฑิยํ ๗- จูฬปิตรํ สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา อุโภปิ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.
อถ ราชา อุเทโน จูฬมาคณฺฑิเยน สทฺธึ โวหารํ กตฺวา มาคณฺฑิยทาริกํ
ราชานุภาเวน เคหํ อาเนตฺวา อภิเสกํ กตฺวา ตสฺสา ปญฺจมาตุคามสตปริวาราย
วาสนตฺถํ ๘- วิสุํ ปาสาทํ อทาสิ.
@เชิงอรรถ:  ม. กามสํสคฺควาสิโน, ฉ.,อิ. กามคฺควาสินิโย   ม. โปสนตฺถเมว   ฉ.ม. อรตึ
@รคญฺจ, อิ. อรตึ ราคญฺจ   ขุ.สุ. ๒๕/๘๔๒/๔๙๘   สี.,อิ. อนฺตเมวสฺส,
@ฉ.ม. อนฺตรเมวสฺส   ฉ.ม.,อิ. ชายมฺปติกา
@ สี.,อิ. มาคนฺทิย.... สพฺพตฺถ. เอวมุปริปิ  สี.,อิ. วสนตฺถาย, ฉ.ม. วสนฏฺานํ
     สตฺถาปิ โข อนุปุพฺเพน จาริกํ จรนฺโต ๑- โกสมฺพินครํ สมฺปาปุณิ. เสฏฺิโน
สตฺถุ อาคมนํ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปญฺจปติฏฺิเตน วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ
นิสินฺนา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ "อิเม ภนฺเต ตโย วิหารา ตุเมฺห อุทฺทิสฺส กตา,
ปฏิคฺคณฺหถ ภนฺเต วิหาเร จาตุทฺทิสสฺส สํฆสฺส สงฺคหตฺถายา"ติ. ปฏิคฺคเหสิ
ภควา วิหาเร. เตปิ เสฏฺิโน สตฺถารํ สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา อภิวาเทตฺวา
ฆรํ อคมํสุ.
     มาคณฺฑิยาปิ โข สตฺถุ อาคตภาวํ สุตฺวา ฉินฺนภินฺนเก ธุตฺเต ปกฺโกสาเปตฺวา
เตสํ ลญฺจํ ทตฺวา "ตุเมฺห สมณํ โคตมํ อิมินา อิมินา จ นิยาเมน อกฺโกสถา"ติ
วตฺวา อุยฺโยเชสิ. เต สตฺถุ อนฺโตคามํ ปวิสนเวลาย สปริวารํ สตฺถารํ นานาวิเธหิ
อกฺโกเสหิ อกฺโกสึสุ. อายสฺมา อานนฺโท สตฺถารํ อาห "ภนฺเต เอวรูเป
อกฺโกสนฏฺาเน น วสิสฺสาม, อญฺ นครํ คจฺฉามา"ติ. สตฺถา "อานนฺท ตถาคตา
นาม อฏฺหิ โลกธมฺเมหิ น กมฺปนฺติ, อยํปิ สทฺโท สตฺตาหํ นาติกฺกมิสฺสติ,
อกฺโกสกานํเยว อุปริ ปติสฺสติ, ตฺวํ มา วิตกฺกยี"ติ. ๒- เต หิ ๓- ตโย
นครเสฏฺิโน มหาสกฺกาเรน ภควนฺตํ ปเวเสตฺวา มหาทานํ อทํสุ. เตสํ อปราปรํ ทานํ
ททนฺตานํเยว มาโส อติกฺกมิ, อถ เนสํ เอตทโหสิ  "พุทฺธา นาม สพฺพโลกํ อนุกมฺปมานา
อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺเสํปิ โอกาสํ ทสฺสามา"ติ. เต ๔- โกสมฺพินครวาสิโนปิ ชนสฺส
โอกาสํ อกํสุ. ตโต ปฏฺาย นาครา ๕- วีถิสภาเคน คณสภาเคน มหาทานํ เทนฺติ.
     อเถกทิวสํ สตฺถา ภิกฺขุสํฆปริวุโต มาลาการเชฏฺกสฺส เคเห นิสีทิ. ตสฺมึ
ขเณ สามาวติยา อุปฏฺายิกา ขุชฺชุตฺตรา อฏฺ กหาปเณ อาทาย มาลตฺถาย
ตํ เคหํ อคมาสิ. มาลาการเชฏฺโก ตํ ทิสฺวา "อมฺม อุตฺตเร อชฺช ตุยฺหํ ปุปฺผานิ
ทาตุํ ขโณ นตฺถิ, อหํ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสํฆํ ปริวิสิสฺสามิ. ๖- ตฺวํปิ ปริเวสนาย
สหายิกา โหหิ, เอวํ อิโต ปเรสํ เวยฺยาวจฺจกรณโต มุจฺจิสฺสสี"ติ ๗- อาห. ตโต
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. จรมาโน   ฉ.ม.,อิ. วิตกฺกยิตฺถาติ   ฉ.ม.,อิ. เตปิ
@ ฉ.ม. ตโต เต, อิ. ตโต   ฉ.ม. นาคราปิ  ฉ.ม.,อิ. ปริวิสามิ
@ ฉ.ม. มุจฺจิสฺสตีติ
ขุชฺชุตฺตรา อตฺตนา ลทฺธํ โภชนํ ภุญฺชิตฺวา พุทฺธานํ ภตฺตคฺเค เวยฺยาวจฺจํ อกาสิ.
สา สตฺถารา อุปนิสินฺนกถาวเสน กถิตํ ธมฺมํ สพฺพเมว อุคฺคณฺหิ. อนุโมทนํ
ปน สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺาสิ.
     สา อญฺเสุ ทิวเสสุ จตฺตาโรว กหาปเณ ทตฺวา ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉติ,
ตสฺมึ ปน ทิวเส ทิฏฺสจฺจภาเวน ปรสนฺตเก จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา สพฺเพว
อฏฺ กหาปเณ ทตฺวา ปจฺฉึ ปูเรตฺวา ปุปฺผานิ อาทาย สามาวติยา สนฺติกํ
อคมาสิ. อถ นํ สา ปุจฺฉิ "อมฺม อุตฺตเร ตฺวํ อญฺเสุ ทิวเสสุ น พหูนิ
ปุปฺผานิ อาหรสิ, อชฺช ปน พหุกานิ, กินฺโน ราชา อุตฺตริตรํ ปสนฺโน"ติ.
สา มุสาวาเทน ๑- อภพฺพตาย อตีเต อตฺตนา กตํ อนิคูหิตฺวา สพฺพํ กเถสิ. "อถ
กสฺมา อชฺช พหูนิ ๒- อาหรสี"ติ วุตฺตา จ ๓- เอวมาห "อหํ อชฺช ทสพลสฺส ธมฺมํ
สุตฺวา อมตํ สจฺฉากาสึ, ตสฺมา ตุเมฺห น วญฺเจมี"ติ. ตํ สุตฺวา "อมฺม อุตฺตเร
ตยา ลทฺธํ อมตธมฺมํ อมฺหากํปิ เทหี"ติ สพฺพาว หตฺถํ ปสารยึสุ. อยฺเย เอวํ
ทาตุํ น สกฺกา, อหํ ปน สตฺถารา กถิตนิยาเมน ตุมฺหากํ ธมฺมํ เทสิสฺสามิ, ๔-
ตุเมฺห อตฺตโน โสตมฺหิ ปติตํ ๕- ธมฺมํ ลภิสฺสถาติ. เตนหิ อมฺม อุตฺตเร กเถหีติ.
"เอวํ กเถตุํ น สกฺกา, มยฺหํ อุจฺจํ อาสนํ ปญฺาเปตฺวา ตุเมฺห นีจาสเนสุ
นิสีทถา"ติ อาห. ตา ปญฺจสตาปิ อิตฺถิโย ขุชฺชุตฺตราย อุจฺจาสนํ ทตฺวา สยํ
นีจาสนํ ๖- คเหตฺวา นิสีทึสุ. ขุชฺชุตฺตราปิ เสกฺขปฏิสมฺภิทาสุ ตฺวา ตาสํ ธมฺมํ
เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน สามาวตึ เชฏฺิกํ กตฺวา สพฺพาว ๗- โสตาปตฺติผเล
ปติฏฺหึสุ. ตโต ปฏฺาย ขุชฺชุตฺตรํ เวยฺยาวจฺจกรณโต อปเนตฺวา "ตฺวํ สตฺถุ
ธมฺมกถํ สุตฺวา อาหริตฺวา อเมฺห สาเวหี"ติ อาหํสุ. ขุชฺชุตฺตราปิ ตโต ปฏฺาย ตถา
อกาสิ.
     กสฺมา ปเนสา ทาสี หุตฺวา นิพฺพตฺตาติ? สา กิร กสฺสปทสพลสฺส สาสเน
เอกาย สามเณริยา อตฺตโน เวยฺยาวจฺจํ กาเรสิ. เตน กมฺเมน ปญฺจ ชาติสตานิ
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. มุสาวาเท   ฉ.ม. พหูนิ ปุปฺผานิ   สี.,อิ. อาหริตฺถาติ จ วุตฺตา
@ ฉ.ม.,อิ. เทเสสฺสามิ   สี.,อิ.,ฉ.ม. เหตุมฺหิ สติ ตํ   ฉ.ม.,อิ. นีจาสนานิ
@ อิ. สพฺพาปิ
ปเรสํ ทาสีเยว หุตฺวา นิพฺพตฺติ. กสฺมา ปน ขุชฺชา อโหสีติ? อนุปฺปนฺเน กิร
พุทฺเธ อยํ พาราณสีรญฺโ เคเห วสนฺตี เอกํ ราชกุลุปกํ ปจฺเจกพุทฺธํ ขุชฺชธาตุกํ
ทิสฺวา อตฺตนา สหวาสีนํ มาตุคามานํ ปุรโต ปริหาสํ กโรนฺตี ขุชฺชากาเรน วิจริ.
ตสฺมา ขุชฺชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. กึ ปน กตฺวา สา ปญฺวนฺตี ๑- ชาตาติ? อนุปฺปนฺเน
พุทฺเธ อยํ พาราณสิรญฺโ เคเห นิพฺพตฺติตฺวา วสนฺตี อฏฺ ปจฺเจกพุทฺเธ ราชเคหโต
อุณฺหปายาสสฺส ปูริเต ปตฺเต คเหตฺวา คจฺฉนฺเต ทิสฺวา "เอตฺถ เปตฺวา คจฺฉถ
ภนฺเต"ติ อฏฺ สุวณฺณกฏเก โอมุญฺจิตฺวา อทาสิ. ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน
ปญฺวนฺตี หุตฺวา นิพฺพตฺติ.
     อถโข ตา สามาวติยา ปริวารา ปญฺจสตา อิตฺถิโย ปฏิวิทฺธสจฺจาปิ สมานา
รญฺโ อสฺสทฺธภาเวน กาเลน กาลํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา พุทฺธทสฺสนํ น
ลภนฺติ. ตสฺมา ทสพเล อนฺตรวีถึ ปฏิปนฺเน วาตาปาเนสุ อปฺปโหนฺเตสุ ๒- อตฺตโน
อตฺตโน คพฺเภสุ ฉิทฺทํ กตฺวา เตหิ โอโลเกนฺติ. ๓- อเถกทิวสํ มาคณฺฑิยา อตฺตโน
ปาสาทตลโต นิกฺขมิตฺวา จงฺกมมานา ตาสํ วสนฏฺานํ คนฺตฺวา คพฺภฉิทฺทํ ทิสฺวา
"กิมิทนฺ"ติ ปุจฺฉิตฺวา ๔- ตาหิ ตสฺสา สตฺถริ พทฺธาฆาตตํ อชานนฺตีหิ "สตฺถา
อิมํ นครํ อาคโต, มยํ เอตฺถ ตฺวา สตฺถารํ ปสฺสาม เจว ปูเชม จา"ติ วุตฺเต
"อิทานิสฺส กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามิ, อิมาปิ ตสฺส อุปฏฺายิกา, อิมาสํปิ กตฺตพฺพํ
ชานิสฺสามี"ติ จินฺเตตฺวา คนฺตฺวา รญฺโ อาโรเจสิ ๕- "มหาราช สามาวติมิสฺสกานํ
พหิทฺธา ปฏฺนา อตฺถิ, กติปาหาวสาเนว ๖- เต ชีวิตํ มาเรสฺสนฺติ, สามาวตี สปริวารา
ตุเมฺหสุ สิเนหํ วา เปมํ วา น กโรติ, สมณํ ปน โคตมํ อนฺตรวีถิยา คจฺฉนฺตํ
ทิสฺวา วาตปาเนสุ อปฺปโหนฺเตสุ ตานิ ขณฺเฑตฺวาปิ โอกาสํ กตฺวา โอโลเกนฺตี"ติ
อาห. ราชา "น ตา เอวรูปํ กริสฺสนฺตี"ติ น สทฺทหิ. ปุน วุตฺเตปิ น สทฺทหิเยว.
อถ นํ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเตปิ อสทฺทหนฺตํ "สเจ น  สทฺทหสิ, ๗- ตาสํ วสนฏฺานํ
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ. สปฺปญฺ ฉ.ม.อิ. นปฺปโหนฺเตสุ   สี.,อิ. ตานิ ขณฺฑิตฺวาปิ โอกาสํ
@กตฺวา โอโลเกนฺติ   ฉ.ม. ปุจฺฉิ   ฉ.ม. รญฺา สทฺธึ รโหคตกาเล
@ ฉ.ม. กติปาเหเนว  ฉ.ม. สเจ เม วจนํ น สทฺทหสิ
คนฺตฺวา อุปธาเรหิ มหาราชา"ติ อาห. ราชา คนฺตฺวา คพฺเภสุ ฉิทฺทํ ทิสฺวา
"อิทํ กินฺ"ติ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺมึ อตฺเถ อาโรจิเต ตาสํ อกุชฺฌิตฺวา กิญฺจิ อวตฺวา
ฉิทฺทานิ ปิทหาเปสิ. ราชา ตโต ปฏฺาย ตาสํ ปาสาเท ฉิทฺทกชาลวาตปานานิ ๑-
กาเรสิ.
     สา เตน การเณน ราชานํ โกเปตุํ อสกฺโกนฺตี "เทว เอตาสํ ตุเมฺหสุ
เปมํ อตฺถิ วา นตฺถิ วาติ ชานิสฺสาม, อฏฺ กุกฺกุเฏ เปเสตฺวา ตุมฺหากํ อตฺถาย
ปจาเปถา"ติ อาห. ราชา ตสฺสา วจนํ สุตฺวา "อิเม ปจิตฺวา เปเสตู"ติ สามาวติยา
อฏฺ กุกฺกุเฏ ปหิณิ. โสตาปนฺนา อริยสาวิกา ชีวมาเน กุกฺกุเฏ กึ ปเจสฺสติ,
อลนฺติ วตฺวา ปุน ๒- หตฺเถนปิ ผุสิตุํ น อิจฺฉิ. มาคณฺฑิยา "โหตุ มหาราช,
เอเตเยว กุกฺกุเฏ สมณสฺส โคตมสฺส ปจนตฺถาย เปเสหี"ติ. ราชา ตถา อกาสิ.
มาคณฺฑิยา อนฺตรามคฺเคเยว เต กุกฺกุเฏ มาราเปตฺวา "อิเม กุกฺกุเฏ ปจาเปตฺวา
สมณสฺส โคตมสฺส เทตู"ติ ปหิณิ. สา ตถาสญฺีภาเวน ๓- ทสพลญฺจ อุทฺทิสฺส
ปหิตภาเวน ปจิตฺวา ทสพลสฺส เปเสสิ. มาคณฺฑิยา "ปสฺส มหาราชา"ติ วตฺวา
เอตฺตเกนปิ ราชานํ โกเปตุํ นาสกฺขิ.
     อยํ ปน อุเทโน ตาสุ เอเกกิสฺสา วสนฏฺาเน สตฺต สตฺต ทิวสานิ วสิ.
อถายํ มาคณฺฑิยา เอกํ กณฺหสปฺปโปตกํ เวณุปพฺเพ ๔- ปกฺขิปาเปตฺวา อตฺตโน
วสนฏฺาเน เปสิ. รญฺโปิ ๕- ยตฺถ กตฺถจิ คจฺฉนฺตสฺส หตฺถิกนฺตวีณํ อาทาเยว
คมนํ อาจิณฺณํ, มาคณฺฑิยา รญฺโ อตฺตโน สนฺติกํ อาคมนกาเล ตํ สปฺปโปตกํ
อนฺโตวีณายํ ปกฺขิปิตฺวา ฉิทฺทํ ปิทหาเปสิ. อถ นํ สามาวติยา สนฺติกํ คมนกาเล
"มหาราช สามาวตี นาม สมณสฺส โคตมสฺส ปกฺขา, ตุเมฺห น คเณติ, ยงฺกิญฺจิ
กตฺวา ตุมฺหากํ โทสเมว จินฺเตติ, อปฺปมตฺตา โหถา"ติ อาห. ราชา สามาวติยา
วสนฏฺานมฺปตฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา ๖- ปุน สตฺตาเห มาคณฺฑิยาย นิเวสนํ
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. อุทฺธจฺฉิทฺทกชาล....  ฉ.ม.,อิ. ปน   ม. ตถาสชฺชิตภาเวน, ฉ.,อิ. เตสํ
@มตภาเวน   ฉ.ม. เวฬุปพฺเพ   ฉ.ม.,อิ. รญฺโ ฉ.ม.,อิ. วสนฏฺาเน สตฺตาหํ
@วีตินาเมตฺวา
อคมาสิ. สา ตสฺมึ อาคจฺฉนฺเตเยว "กจฺจิ เต มหาราช สามาวตี โอตารํ น
คเวสตี"ติ กเถนฺตี วิย รญฺโ หตฺถโต วีณํ คเหตฺวา จาเลตฺวา "กึ นุ โข
มหาราช เอตฺถ อพฺภนฺตเร วิจรตี"ติ วตฺวา สปฺปสฺส นิกฺขมโนกาสํ กตฺวา "อพฺภุมฺเม
อนฺโต สปฺโป"ติ วีณํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายิ. ตสฺมึ กาเล ราชา ปทิตฺตเวฬุวนํ ๑-
วิย ปกฺขิตฺตโลณํ อุทฺธนํ วิย จ โรเสน ๒- ตฏตฏายนฺโต "เวเคน สปริวารํ สามาวตึ
ปกฺโกสถา"ติ อาห. ราชปุริสา คนฺตฺวา ปกฺโกสึสุ.
     สา รญฺโ กุทฺธภาวํ ตฺวา เสสมาตุคามานํ สญฺมทาสิ. "ราชา ตุเมฺห
ฆาเตตุกาโม ปกฺโกสติ, อชฺช ทิวสํ โอทิสฺสเกน เมตฺตาผรเณน ราชานํ ผรถา"ติ
อาห. ราชา ตา อิตฺถิโย ปกฺโกสาเปตฺวา สพฺพาว ปฏิปาฏิยา เปตฺวา ๓- มหาธนุํ
อาทาย วิสปีตํ กณฺฑํ ๔- สนฺนยฺหิตฺวา ธนุํ ปูเรตฺวา ๕- อฏฺาสิ. ตสฺมึ ขเณ สพฺพาว
ตา สามาวติปฺปมุขา ๖- อิตฺถิโย โอธิโส เมตฺตํ ผรึสุ. ราชา กณฺหํ เนว ขิปิตุํ ๗-
น อปเนตุํ สกฺโกติ, คตฺเตหิ เสทา มุจฺจึสุ, ๘- สรีรํ เวธติ, มุขโต เขโฬ สวติ, ๙-
คเหตพฺพคหณํ ๑๐- น ปสฺสติ. อถ นํ สามาวตี "กึ มหาราช กิลมสี"ติ อาห.
อาม เทวิ กิลมามิ, อวสฺสโย เม โหหีติ. สาธุ มหาราช กณฺฑํ มหาปวิมุขํ
กโรหีติ. ราชา ตถา อกาสิ. สา "รญฺโ หตฺถโต กณฺฑํ มุจฺจตู"ติ อธิฏฺาสิ.
ตสฺมึ ขเณ กณฺฑํ มุจฺจิ. ราชา ตํขณํเยว อุทเก นิมุชฺชิตฺวา อาคมฺม อลฺลเกโส
อลฺลวตฺโถ สามาวติยา ปาเทสุ ปติตฺวา "ขม เทวิ มยฺหํ, เภทกานเมว วจเนน
อนุปธาเรตฺวา เอตํ กตนฺ"ติ อาห. ขมามิ เทวาติ. สาธุ เทวิ, เอตํ ตยา มยฺหํ
ขมิตํ นาม โหติ. ราชา อิโต ปฏฺาย ตุมฺหากํ ยถารุจิยา ทสพลสฺส ทานํ
เทถ, ปจฺฉาภตฺตํ วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมกถํ สุณาถ, อชฺชโต ๑๑- ปฏฺาย ปริหารํ
ทมฺมีติ. เตนหิ เทว อชฺชโต ปฏฺาย เอกํ ภิกฺขุํ ยาจิตฺวา อาเนถ, โย โน
ธมฺมํ วาเจสฺสตีติ. ราชา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ยาจนฺโต อานนฺทตฺเถรํ ยาจิ.
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ. อาทิตฺตํ เวณุวนํ   ฉ.ม. โทเสน   สี.,อิ. ปาเปตฺวา  ม. วิสปีตํ
@สลฺลํ   ม. ปุเร กตฺวา   อิ. สามาวติปมุขา   สี.,อิ. เนว กณฺฑํ ปกฺขิปิตุํ
@ ฉ.,อิ. มุจฺจนฺติ   ฉ.ม.,อิ. ปตติ ๑๐ สี.,อิ. คเหตพฺพคหณกํ ๑๑ ฉ. อชฺช โว
ตโต ปฏฺาย ตา ปญฺจสตา อิตฺถิโย เถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา สกฺการสมฺมานํ กตฺวา
กตภตฺตกิจฺจสฺส เถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ.
     ตา เอกทิวสํ เถรสฺส อนุโมทนาย ปสนฺนา เถรสฺส ปญฺจ อุตฺตราสงฺคสตานิ
อทํสุ. เถโร กิร ปุพฺเพ ตุนฺนวายกาเล ๑- เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส เอกาย สูจิยา
สทฺธึ หตฺถตลโจฬกฺขณฺฑํ ๒- อทาสิ. โส สูจิยา ผเลน อิมสฺมึ อตฺตภาเว มหาปญฺโ
อโหสิ, โจฬกฺขณฺฑสฺส ผเลน อิมินาว นิยาเมน ปญฺจสตกฺขตฺตุํ ทุสฺสานิ ปฏิลภิ.
     ตโต มาคณฺฑิยา อญฺ กาตพฺพํ อปสฺสนฺตี "อุยฺยานํ คจฺฉาม มหาราชา"ติ
อาห. สาธุ เทวีติ จ รญฺโ ๓- สมฺปฏิจฺฉิตภาวํ ตฺวา จูฬปิตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา
อาห "อมฺหากํ อุยฺยานํ คมนกาเล ๔- สามาวติยา วสนฏฺานํ คนฺตฺวา สามาวตึ
สปริวารํ อนฺโต กริตฺวา `รญฺโ อาณา'ติ วตฺวา ทฺวารํ ปิทหิตฺวา ปลาเสน ๕-
ปลิเวเตฺวา เคเห อคฺคึ เทถา"ติ. มาคณฺฑิโย ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ตถา อกาสิ.
ตสฺมึ ทิวเส สพฺพาปิ ตา อิตฺถิโย ปุพฺเพ กตสฺส อุปปีฬกกมฺมสฺสานุภาเวน สมาปตฺตึ
อปฺปิตุํ ๖- นาสกฺขึสุ, เอกปฺปหาเรเนว ภสฺมมุฏฺ๗- วิย ฌายึสุ. ตาสํ
อารกฺขปุริสา รญฺโ สนฺติกํ คนฺตฺวา "เทว อิทํ นาม กรึสู"ติ อาจิกฺขึสุ.
     ราชา "เกน กตนฺ"ติ ปริเยสนฺโต มาคณฺฑิยาย การิตภาวํ ตฺวา ตํ
ปกฺโกสาเปตฺวา "ภทฺเท ภทฺทกํ ตยา กมฺมํ กตํ มยา กตฺตพฺพํ กโรนฺติยา,
`อุฏฺาย สมุฏฺาย มยฺหํ วธาย ปริสกฺกมานา ฆาติตา, ปสนฺโนสฺมิ, ตุยฺหํ สมฺปตฺตึ
ทสฺสามีติ ตว าตเก ปกฺโกสาเปหี"ติ. สา รญฺโ กถํ สุตฺวา อญฺาตเกปิ
าตเก กตฺวา ปกฺโกสาเปสิ. ราชา สพฺเพสํ สนฺนิปติตภาวํ ตฺวา ราชงฺคเณ
คลปฺปมาเณสุ  อาวาเฏสุ นิขณิตฺวา อุปริ ิตานิ สีสานิ ภินฺทาเปนฺโต มหนฺเตหิ
อยนงฺคเลหิ กสาเปสิ. ๘- มาคณฺฑิยมฺปิ ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทาเปตฺวา ปูวปจนกฏาเห
ภชฺชาเปสิ. ๙-
@เชิงอรรถ:  ม. ตุนฺนวายกุเล   สี.,อิ.,ฉ.ม. หตฺถตลมตฺตํ โจฬขณฺฑํ   ฉ.,อิ. สาธุ
@เทวีติ. สา รญฺโ   ฉ.ม.,อิ. คตกาเล   ฉ.ม. ปลาเลน  ฉ.ม.,อิ. อปฺเปตุํ
@ ฉ.ม.,อิ. ภุสมุฏฺ สี. กสาเปตฺวา   ฉ.ม. ปจาเปสิ
     กึ ปน สามาวติยา สปริวาราย อคฺคินา ฌายนกมฺมนฺติ. ๑- สา กิร อนุปฺปนฺเน
พุทฺเธ เคเหว ปญฺจมาตุคามสเตหิ สทฺธึ คงฺคาย กีฬิตฺวา พหิติตฺเถ ๒- ิตา สีเต
ชาเต อวิทูรฏฺาเน ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปณฺณสาลํ ทิสฺวา อนฺโต อโสเธตฺวาว พหิ อคฺคึ
ทตฺวา วิสิพฺเพสุํ. ๓- อนฺโตปณฺณสาลาย ปจฺเจกพุทฺโธ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา
นิสินฺโน. ตา ชาลาสุ ปจฺฉินฺนาสุ ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวา "กึ อเมฺหหิ กตํ, อยํ
ปจฺเจกพุทฺโธ รญฺโ กุลุปโก, อิมํ ทิสฺวา ราชา อมฺหากํ กุชฺฌิสฺสติ, อิทานิ
นํ สุชฺฌาปิตํ กาตุํ วฏฺฏตี"ติ อญฺานิปิ ทารูนิ ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ อทํสุ. ปุน
ชาลาย ปจฺฉินฺนาย ปจฺเจกพุทฺโธ สมาปตฺติโต วุฏฺาย ตาสํ ปสฺสนฺตีนํเยว จีวรานิ
ปปฺโปเฏตฺวา ๔- เวหาสํ อุปฺปติตฺวา คโต. เตน กมฺเมน นิรเย ปจิตฺวา ปกฺกาวเสเสน
อิมํ พฺยสนํ ปาปุณึสุ. จตุปริสมชฺเฌ ปน กถา อุทปาทิ "พหุสฺสุตาว ขุชฺชุตฺตรา,
มาตุคามตฺตภาเว ตฺวา ปญฺจนฺนํ มาตุคามสตานํ ธมฺมํ กเถตฺวา โสตาปตฺติผเล
ปติฏฺาเปสิ. สามาวตีปิ รญฺโ ๕- อตฺตโน กุปฺปิตํ ๖- กณฺฑํ เมตฺตาผรเณน ผริตฺวา
ปฏิพาหี"ติ. ตสฺสาปิ มหาชโน คุณํ กเถสิ. เอวเมตํ วตฺถุ สมุฏฺิตํ. อถ สตฺถา
อปรภาเค เชตวเน นิสินฺโน ตเทว การณํ อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา ขุชฺชุตฺตรํ พหุสฺสุตานํ,
สามาวตึ เมตฺตาวิหารีนํ อคฺคฏฺาเน เปสีติ.
                         อุตฺตรานนฺทมาตาวตฺถุ
     [๒๖๒] ปญฺจเม ฌายีนนฺติ ฌานาภิรตานํ อุปาสิกานํ อุตฺตรา นนฺทมาตา อคฺคาติ
ทสฺเสติ. สา กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล หํสวติยํ กุลเคเห นิพฺพตฺตา สตฺถุ ธมฺมกถํ
สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ อุปาสิกํ ฌานาภิรตานํ อคฺคฏฺาเน เปนฺตํ ทิสฺวา
อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ านนฺตรํ ปฏฺเสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ
สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร สุมนเสฏฺึ นิสฺสาย วสนฺตสฺส
ปุณฺณเสฏฺิสฺส ๗- นาม ภริยาย กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, อุตฺตราติสฺสา นามํ
อกํสุ.
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม.,อิ. ฌาปนกมฺมนฺติ   สี.,อิ. พหิตีเร   สี.,อิ. วิสิเวสุํ
@ ฉ.ม. ปปฺโผเฏตฺวา, อิ. โผเฏตฺวา   ฉ.ม. รญฺ ฉ.ม.,อิ. อปฺปิตํ
@ ฉ.,อิ. ปุณฺณสีหสฺส
     อเถกสฺมึ นกฺขตฺตมหทิวเส ราชคหเสฏฺี ปุณฺณํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห "ตาต
ปุณฺณ นกฺขตฺตํ วา. อุโปสโถ วา ทุคฺคตสฺส กึ กริสฺสติ, เอวํ สนฺเตปิ วเทหิ `กึ
นกฺขตฺตปริจฺจยํ ๑- คเหตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสสิ, พลวโคเณ จ ผาลญฺจ นงฺคลญฺจ ๒-
คเหตฺวา กริสฺสสี"ติ. "มม ภริยาย สทฺธึ มนฺเตตฺวา ชานิสฺสามิ อยฺยา"ติ ตํ ๓-
ภริยาย อาโรเจสิ. "เสฏฺี นาม อยฺโย อิสฺสโร, ตสฺส ตยา สทฺธึ กเถนฺตสฺส
กถา โสภติ, ตฺวํ ปน อตฺตโน กสิกมฺมํ มา วิสฺสชฺเชสี"ติ อาห. โส ตสฺสา
วจนํ สุตฺวา กสิกภณฺฑํ อาทาย กสิตุํ คโต.
     ตํทิวสญฺจ สาริปุตฺตตฺเถโร นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺาย "กสฺส อชฺช มยา สงฺคหํ
กาตุํ วฏฺฏตี"ติ อาวชฺเชนฺโต อิมสฺส ปุณฺณสฺส อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา ภิกฺขาจารเวลาย
ปตฺตจีวรมาทาย ปุณฺณสฺส กสนฏฺานํ คจฺฉนฺโต อวิทูเร อตฺตานํ ทสฺเสสิ.
ปุณฺโณ เถรํ ทิสฺวา กสึ เปตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺิเตน
วนฺทิ. เถโร ตํ โอโลเกตฺวา อุทกสภาคํ ปุจฺฉิ. ตสฺส เอตทโหสิ "อยฺโย มุขํ
โธวิตุกาโม ภวิสฺสตี"ติ. ตโต เวเคน คนฺตฺวา ทนฺตกฏฺ อาหริตฺวา กปฺปิยํ กตฺวา
เถรสฺส อทาสิ. เถเร ทนฺตกฏฺ ขาทนฺเต ปตฺเตน สทฺธึ ธมฺมกรกํ ๔- นีหริตฺวา
อุทกสฺส ปูเรตฺวา อาหริ. เถโร มุขํ โธวิตฺวา ภิกฺขาจารมคฺคํ ๕- ปฏิปชฺชิ. ปุณฺโณ
จินฺเตสิ "เถโร น อญฺเสุ ทิวเสสุ อิมํ มคฺคํ ปฏิปชฺชติ, อชฺช ปน มยฺหํ
สงฺคหตฺถาย ปฏิปนฺโน ภวิสฺสติ. อโห วต เม ภริยา มมตฺถาย อาหรณกอาหารํ
เถรสฺส ปตฺเต ปติฏฺเปยฺยา"ติ.
     อถสฺส สา ภริยา "อชฺช นกฺขตฺตทิวโส"ติ ปาโตว อตฺตโน ลภนกนิยาเมน
ขาทนียํ โภชนียํ สํวิธาย คเหตฺวา สามิกสฺส กสนฏฺานํ อาคนฺตฺวา ๖- อนฺตรามคฺเค
เถรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ "อญฺเสุ ทิวเสสุ มยฺหํ เถรํ ทิสฺวา เทยฺยธมฺโม น โหติ,
@เชิงอรรถ:  ม. ปริพฺพยํ, ฉ. นกฺขตฺตปริพฺพยํ   สี. ผาลกํ นงฺคลญฺจ   ฉ.ม.,อิ. ตํ กถํ
@ ฉ.ม. ธมฺมกรณํ   สี.,อิ. ภิกฺขาจารเวลาย มคฺคํ   ม. คนฺตฺวา, ฉ. อาคจฺฉนฺตี
เทยฺยธมฺเม สนฺเตปิ มม อยฺยํ น ปสฺสามิ, อชฺช ปน ทฺวินฺนํปิ สมฺมุขีภาโว
ชาโต. มม สามิกสฺส ปน สมฺปาเทตฺวา อาหริสฺสามิ, อิมํ ตาว อาหารํ เถรสฺส
ทสฺสามี"ติ ตีหิ เจตนาหิ สมฺปยุตฺตํ กตฺวา ตํ โภชนํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปตฺเต
ปติฏฺเปตฺวา "เอวมิธ ๑- ทุคฺคตชีวิตา มุจฺจามี"ติ อาห. เถโรปิ "ตว อชฺฌาสโย
ปูรตู"ติ ตสฺสานุโมทนํ กตฺวา ตโต นิวตฺติตฺวา วิหารํ อคมาสิ.
     สาปิ ปุน อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา สามิกสฺส อาหารํ สมฺปาเทตฺวา อาทาย
กสนฏฺานํ คนฺตฺวา สามิกสฺส กุชฺฌนภาวโต ภีตา "สามิ อชฺช เอกทิวสํ ตว มนํ
สนฺธาเรหี"ติ อาห. กึการณาติ. อหํ อชฺช ตาว อาหารํ อาหรนฺตี อนฺตรามคฺเค
เถรํ ทิสฺวา ตว ภาคภตฺตํ เถรสฺส ปตฺเต ปติฏฺเปตฺวา ปุน เคหํ คนฺตฺวา
อาหารํ ปจิตฺวา อาทาย อาคตมฺหีติ. มนาปํ เต ภทฺเท กตํ, มยาปิ ปาโตว
เถรสฺส ทนฺตกฏฺญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺนํ. อชฺช อมฺหากํ สมภาคํ ๒- สพฺพํปิ เถรสฺส
อมฺหากํ สนฺตกเมว ชาตนฺติ ทฺวินฺนํปิ ชนานํ เอกสทิสเมว จิตฺตํ อโหสิ. อถ
ปุณฺโณ อาหารกิจฺจํ กตฺวา ภริยาย อูรุมฺหิ สีสํ กตฺวา มุหุตฺตํ นิปชฺชิ.
อถสฺส นิทฺทา โอกฺกมิ. โส โถกํ นิทฺทายิตฺวา ปพุทฺโธ กสิตฏฺานํ โอโลเกสิ,
โอโลกิโตโลกิตฏฺานํ มหาโกสาตกีปุปฺเผหิ สมฺปุณฺณํ ๓- วิย อโหสิ. โส ภริยํ
อาห "ภทฺเท กึ นาเมตํ อชฺช อิมํ ๔- กสิตฏฺานํ สุวณฺณํ หุตฺวา ขายตี"ติ. อยฺย
อชฺช เต สกลทิวเส กิลนฺตตาย อกฺขีนิ มญฺเ ภมนฺตีติ. ภทฺเท มยฺหํ อสทฺทหนฺตี สยํ
โอโลเกหีติ. ตสฺมึ กาเล สา โอโลเกตฺวา สภาวํ อยฺย กเถสิ, เอวเมตํ ภวิสฺสตีติ.
     ปุณฺโร อุฏฺาย เอกวตึ ๕- คเหตฺวา นงฺคลสีเส ปหริ, คุฬปิณฺโฑ วิย นงฺคลสีเส
อลฺลยิตฺวา ๖- อฏฺาสิ. โส ภริยํ ปกฺโกสิตฺวา อาห "ภทฺเท อญฺเสํ ปิตพีชํ ๗- นาม
ตีหิ วา จตูหิ วา มาเสหิ ผลํ เทติ, อมฺหากํ ปน อยฺยสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส
อนฺตเร โรปิเตน สทฺธาพีเชน อชฺเชว ผลํ ทินฺนํ. อิมสฺมึ กรีสมตฺเต ปเทเส
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม.,อิ. เอวํวิธา   สี.,อิ.,ฉ.ม. สุปฺปภาตํ  ฉ.ม.,อิ. สมฺปริกิณฺณํ
@ ฉ.ม. อิทํ, อิ. มม   ม. วฏฺฏึ, ฉ.,อิ. เอกํ กฏฺ ฉ.ม. อลฺลียิตฺวา,
@อิ. อลฺลิยิตฺวา   สี.,อิ. วปฺเป วปิเต พีชํ, ฉ.ม. วปิตพีชํ
อามลกมตฺโตปิ สุวณฺโณ อสุวณฺโณ ๑- นาม นตฺถี"ติ. อิทานิ กึ กริสฺสาม อยฺยาติ.
"ภทฺเท อิมํ เอตฺตกํ สุวณฺณํ เถเนตฺวา ขาทิตุํ นาม น สกฺกา"ติ ภริยํ ตสฺมึ
าเน เปตฺวา อาภตปาตึ สุวณฺณสฺส ปูเรตฺวา คนฺตฺวา รญฺโ อาโรจาเปสิ
"เอโก มนุสฺโส สุวณฺณปาตึ คเหตฺวา ิโต"ติ. ราชา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา "กหนฺเต
ตาต ลทฺธนฺ"ติ ปุจฺฉิ. "เทว มยฺหํ เอกํ กสิตฏฺานํ สพฺพํ สุวณฺณเมว ชาตํ,
ปหิณิตฺวา อาหราเปถา"ติ. ตฺวํ กึนาโมสีติ. ปุณฺโณ นามาหํ เทวาติ. คจฺฉถ
ภเณ สกฏานิ โยเชตฺวา ปุณฺณสฺส กสิตฏฺานโต สุวณฺณํ อาหรถาติ.
     สกเฏหิ สทฺธึ คตราชปุริสา "รญฺโ ปุญฺนฺ"ติ วตฺวา สุวณฺณปิณฺฑํ ๒-
คณฺหนฺติ, ๓- ตํ คหิตํ กสิตเลฑฺฑุํเยว ๓- โหติ. เต คนฺตฺวา รญฺโ อาโรเจสุํ. เตนหิ
ภเณ คนฺตฺวา "ปุณฺณสฺส ปุญฺนฺ"ติ วตฺวาว คณฺหถาติ. คหิตํ ๔- สุวณฺณเมว โหติ.
เต สพฺพสุวณฺณํ อาหริตฺวา ราชงฺคเณ ราสึ อกํสุ. ราสี อุพฺเพเธน ตาลปฺปมาโณ
อโหสิ. ราชา วาณิเช ปกฺโกสาเปตฺวา "กสฺส เคเห เอตฺตกํ สุวณฺณํ อตฺถี"ติ
ปุจฺฉิ. นตฺถิ เทว กสฺสจีติ. เอตฺตกสฺส ปน ธนสฺส สามิโน กึ กาตุํ
วฏฺฏตีติ. ธนเสฏฺึ นาม นํ กาตุํ วฏฺฏติ เทวาติ. เตนหิ ปุณฺณํ อิมสฺมึ นคเร
ธนเสฏฺึ นาม กาเรถาติ ๕- สพฺพนฺตํ สุวณฺณํ ตสฺเสว ทตฺวา ตํทิวสํเยว เสฏฺิฏฺานํ
อทาสิ. โส เสฏฺี มงฺคลํ กโรนฺโต สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสํฆสฺส ทานํ ๖-
อทาสิ. สตฺตเม ทิวเส ทสพลสฺส ภตฺตานุโมทนาย ปุณฺณเสฏฺีปิ ภริยาปิ ธีตาปิ
สพฺเพ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺหึสุ.
     อปรภาเค ราชคหเสฏฺี "ปุณฺณเสฏฺิโน วยปฺปตฺตา ทาริกา อตฺถี"ติ สุตฺวา
อตฺตโน ปุตฺตสฺส การณา ตสฺส เคเห ๗- เปเสสิ. โส ตสฺส วจนํ ๘- สุตฺวา "นาหํ
ธีตรํ ทสฺสามี"ติ ปฏิสาสนํ เปเสสิ. สุมนเสฏฺีปิ ปุน เปเสสิ "ตฺวํ มม เคหํ
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ. ปํสุจุณฺโณ อสุวณฺณํ, ฉ.ม. ปํสุปิณฺโฑ อสุวณฺโณ
@ ฉ.ม.,อิ. สุวณฺณปิณฺเฑ  ๓-๓ ฉ.ม.,อิ. คหิตคหิตมฺปิ กสิตเลฑฺฑุเยว
@ ฉ.ม.,อิ. คหิตคหิตํ   ฉ.ม.,อิ. กโรถาติ   ฉ.ม.,อิ. มหาทานํ   ฉ.ม.,อิ. เคหํ
@ ฉ.ม.,อิ. สาสนํ
นิสฺสาย วสิตฺวา อิทานิ เอกปฺปหาเรเนว อิสฺสโร หุตฺวา มยฺหํ ทาริกํปิ น
เทสี"ติ. ตโต ปุณฺณเสฏฺี อาห "อิมํ ตาว ตุมฺหากํ เสฏฺิสภาวเมว กเถสิ,
ปุริโส นาม สพฺพกาเล เอวํวิโธเยวาติ น สลฺลกฺเขตพฺโพ. อหญฺหิ อิทานิ ตาทิเส
ปุริเส ทาเส กตฺวา คเหตุํ สกฺโกมิ, ตุยฺหํ ปน ชาตึ วา โคตฺตํ วา นปฺปโหมิ. ๑-
อปิจ โข มม ธีตา โสตาปนฺนา อริยสาวิกา เทวสิกํ ๒- กหาปณคฺฆนเกหิ ปูชํ
อกาสิ, ๒- ตมหํ ตุมฺหาทิสสฺส มิจฺฉาทิฏฺิกสฺส เคหํ กถํ เปเสสฺสามี"ติ. ๓- เอวํ
ปุณณเสฏฺิสฺส ปฏิพาหกภาวํ ตฺวา ราชคหเสฏฺี ปุน สาสนํ เปเสสิ "โปราณกวิสฺสาสํ
มา ภินฺทตุ, ๔- อหํ มยฺหํ สุณิสาย เทวสิกํ ทฺวินฺนํ กหาปณานํ อคฺฆนกานิ ปุปฺผานิ
สชฺชาเปสฺสามี"ติ. โส "สาธู"ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ธีตรํ ตสฺส ฆรํ เปเสสิ.
     อเถกทิวสํ สา ปุณฺณเสฏฺิโน ธีตา อุตฺตรา อตฺตโน สามิกํ เอวมาห "อตฺตโน
กุลเคเห มาสสฺส อฏฺ ทิวสานิ นิพทฺธํ อุโปสถกมฺมํ กโรมิ, อิทานิปิ ตุเมฺหสุ
สมฺปฏิจฺฉนฺเตสุ อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺเหยฺยนฺ"ติ. โส "น สกฺกา"ติ ตํ น สมฺปฏิจฺฉิ.
สา ตํ สญฺาเปตุํ อสกฺโกนฺตี ตุณฺหี อโหสิ. ปุน อนฺโตวสฺเส "อุโปสถิกา
ภวิสฺสามี"ติ ตทาปิ โอกาสํ กโรนฺตี เนว อลตฺถ. สา อนฺโตวสฺเส  อฑฺฒติเยสุ
มาเสสุ อติกฺกนฺเตสุ อฑฺฒมาเส อวสิฏฺเ มาตาปิตูนํ สาสนํ เปเสสิ "อหํ ตุเมฺหหิ
โจรเก ๕- ปกฺขิตฺตา เอตฺตเกสุ าเนสุ ๖- เอกทิวสํปิ อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺาตุํ น
ลภามิ, ปญฺจทส กหาปณสหสฺสานิ เม เปเสถา"ติ. เต ธีตุ สาสนํ สุตฺวา "กึการณา"ติ
อปุจฺฉิตฺวาว ปหิณึสุ. อุตฺตรา เต กหาปเณ คณฺหิตฺวา ตสฺมึ นคเร สิริมา นาม
คณิกา อตฺถิ, ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา "อมฺม สิริเม อหํ อิมํ อฑฺฒมาสํ อุโปสถงฺคานิ
อธิฏฺหิสฺสามิ, ตฺวํ อิมานิ ปญฺจทส กหาปณสหสฺสานิ คเหตฺวา อิมํ อฑฺฒมาสํ
เสฏฺิปุตฺตํ ปริจราหี"ติ. สา "สาธุ อยฺเย"ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตโต ปฏฺาย
เสฏฺิปุตฺโต "สิริมาย สทฺธึ โมทิสฺสามี"ติ อุตฺตราย อฑฺฒมาสํ อุโปสถกมฺมํ
สมฺปฏิจฺฉิ.
@เชิงอรรถ:  สี.,อิ.,ฉ.ม. น โกเปมิ  ๒-๒ ฉ.ม.,อิ. ปุปฺเผหิ ปูชํ กโรติ   สี.,อิ.เคหํ น
@ปหิณิสฺสามีติ, ฉ.ม. เคหํ น เปเสสฺสามีติ   สี.,อิ. มา มทฺทตุ
@ ฉ.ม.,อิ. จารเก   ฉ.,อิ. เอตฺตเก อทฺธาเน
     สา เตน สมฺปฏิจฺฉิตภาวํ ตฺวา ทิวเส ทิวเส ปาโตว ทาสีคณปริวุตา
สตฺถุ สหตฺถา ขาทนียํ โภชนียํ สํวิทหิตฺวา สตฺถริ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วิหารํ
คเต อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺาย ปาสาทวรํ อารุยฺห อตฺตโน สีลานิ อาวชฺชมานา
นิสีทิ. ๑- เอวํ อฑฺฒมาสํ วีตินาเมตฺวา อุโปสถวิสฺสชฺชนทิวเส ปาโตว ยาคุขชฺชกาทีน
สํวิทหนฺตี วิจรติ. ๒- ตสฺมึ สมเย เสฏฺิปุตฺโต สิริมาย สทฺธึ อุปริปาสาทวรคโต
ชาลวาตปานํ วิวริตฺวา อนฺตรวตฺถุํ โอโลเกนฺโต อฏฺาสิ. อุตฺตรา วาตปานฉิทฺเทน
อุทฺธํ โอโลเกสิ. เสฏฺิปุตฺโต อุตฺตรํ โอโลเกตฺวา "เนรยิกชาติกา วต อยํ เอวํวิธ
นาม สมฺปตฺตึ ปหาย อุกฺขลิมสิมกฺขิตา ๓- หุตฺวา นิกฺการณา ทาสีนํ อนฺตเร
วิจรตี"ติ หสิตํ อกาสิ. อุตฺตรา ตสฺส ปมาทภาวํ ตฺวา "อยํ พาโล นาม ๔- อตฺตโน
สมฺปตฺติ สพฺพกาลํ ถาวราติ สญฺี ภวิสฺสตี"ติ สยํปิ หสิตํ อกาสิ. ตโต สิริมา
"อยํ เปติกา ๕- มยิ ิตาย เอวํ มม สามิเกน สทฺธึ หสิตํ กโรตี"ติ กุปิตา
เวเคน โอตริ. อุตฺตรา ตสฺสา คมนากปฺเปเนว ๖- "อยํ พาลา อฑฺฒมาสมตฺตํ อิมสฺมึ
เคเห วสิตฺวา มยฺหเมเวตํ เคหนฺติสญฺี ชาตา"ติ วตฺวา ๗- ตํขณญฺเว เมตฺตชฺฌานํ
สมาปชฺชิตฺวา อฏฺาสิ. สิริมาปิ  ทาสีนํ อนฺตเร ๘- อาคนฺตฺวา อุลฺลุงฺกํ ๙-
คเหตฺวา ปูวปจนฏฺาเน ๑๐- ปกฺกุฏฺิตเตลสฺส ๑๑- ปูเรตฺวา อุตฺตราย มตฺถเก
อาสิญฺจิ, เมตฺตชฺฌานสฺส วิปฺผาเรน อุตฺตราย มตฺถเก อาสิตฺตํ ปกฺกุฏฺิตเตลํ
ปทุมปตฺเต อาสิตฺตอุทกํ วิย วินิวฏฺฏิตฺวา คตํ.
     ตสฺมึ ขเณ สิริมาย สมีเป ิตา ทาสิโย ตํ โอโลเกตฺวา "โหตุ เช,
ตฺวํ อมฺหากํ อยฺยาย หตฺถโต มูลํ คเหตฺวา อาคตา อิมสฺมึ เคเห วสมานา
อมฺหากํ อยฺยาย สทิสา ภวิตุํ วายมสี"ติ สมฺมุขฏฺาเน ๑๒- ตํ ปริภาสึสุ. ตสฺมึ
ขเณ สิริมา อตฺตโน อาคนฺตุกภาวํ อญฺาสิ. สา ตโตว คนฺตฺวา อุตฺตราย
ปาเทสุ ปติตฺวา "อยฺเย อนุปธาเรตฺวา เม กตํ, ขม มยฺหนฺ"ติ อาห. อมฺม
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม.,อิ. นิสีทติ   อิ. จรติ   สี.,อิ.,ฉ.ม. อุกฺขลิกมสิมกฺขิตา   สี. อิมํ
@ ฉ.ม.,อิ. เจฏิกา   ฉ.ม.,อิ. อาคมนากปฺเปเนว   ฉ.ม.,อิ. ตฺวา
@ ฉ.ม.,อิ. อนฺตเรน   ฉ.ม.,อิ. อุฬุงฺกํ ๑๐ อิ. ปูปปจนฏฺาเน
@๑๑ สี.,อิ.,ม. ปกฺกฏฺิตเตลสฺส, ฉ. ปกฺกุิตเตลสฺส. เอวมุปริปิ
@๑๒ สี.,อิ. สมฺมุขสมฺมุขฏฺานโต อุฏฺาย
สิริเม ตํ ๑- นาหํ ตว อิมสฺมึ าเน ขมิสฺสามิ, อหํ สปิติกา ธีตา, ทสพเล
ขมนฺเตเยว ขมิสฺสามีติ.
     สตฺถาปิ โข ภิกฺขุสํฆปริวาโร อาคนฺตฺวา อุตฺตราย นิเวสเน ปญฺตฺตาสเน
นิสีทิ. สิริมา คนฺตฺวา สตฺถุ ปาเทสุ ปติตฺวา "ภนฺเต มยา อยฺยาย อุตฺตราย
อนฺตเร เอโก โทโส กโต, ตุเมฺหสุ ขมนฺเตสุ ขมิสฺสามีติ วทติ, ขมถ มยฺหํ
ภควา"ติ. ขมามิ เต สิริเมติ. สา ตสฺมึ กาเล คนฺตฺวา อุตฺตรํ ขมาเปสิ. ตํทิวสญฺจ
สิริมา ทสพลสฺส ภตฺตานุโมทนํ สุตฺวา:-
               "อกฺโกเธน ชิเน โกธํ        อสาธุํ สาธุนา ชิเน
                ชิเน กทริยํ ทาเนน         สจฺเจนาลิกวาทินนฺ"ติ ๒-
คาถาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺิตา ทสพลํ นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส มหาทานํ
อทาสิ. เอวเมตํ วตฺถุ สมุฏฺิตํ. อปรภาเค ปน สตฺถา เชตวเน นิสีทิตฺวา อุปาสิกาโย
านนฺตเรสุ เปนฺโต อุตฺตรํ นนฺทมาตรํ ฌายีนํ อคฺคฏฺาเน เปสีติ.
                           สุปฺปวาสาวตฺถุ
     [๒๖๓] ฉฏฺเ ปณีตทายิกานนฺติ ปณีตรสทายิกานํ ๓- อุปาสิกานํ สุปฺปวาสา
โกลิยธีตา อคฺคาติ ทสฺเสติ. สา กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล หํสวติยํ กุลเคเห
นิพฺพตฺตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ อุปาสิกํ ปณีตทายิกานํ
อคฺคฏฺาเน เปนฺตํ ทิสฺวา อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ านนฺตรํ ปฏฺเสิ. สา
กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โกลิยนคเร ขตฺติยกุเล
นิพฺพตฺติ, สุปฺปวาสาติสฺสา นามํ อกํสุ. สา วยปฺปตฺตา เอกสฺส สกฺยกุมารสฺส เคหํ
คตา ปมทสฺสเนเนว ๔- สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺาสิ. สา อปรภาเค
สีวลึ นาม ทารกํ วิชายิ. ตสฺส วตฺถุ เหฏฺา วิตฺถาริตเมว.
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม.,อิ. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ   ขุ.ธ. ๒๕/๒๒๓/๕๖   ม. ปณีตสฺส ทายิกานํ
@ ฉ.ม.,อิ. ปมทสฺสเนเยว
     สา เอกสฺมึ สมเย พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสํฆสฺส นานคฺครสปณีตโภชนํ อทาสิ.
สตฺถา กตภตฺตกิจฺโจ อนุโมทนํ กโรนฺโต สุปฺปวาสาย อิมํ ธมฺมํ เทเสสิ "โภชนํ
สุปฺปวาเส เทนฺตี อริยสาวิกา ปฏิคฺคาหกานํ ปญฺจ านานิ เทติ. อายุํ เทติ,
วณฺณํ  เทติ, สุขํ เทติ, พลํ เทติ, ปฏิภาณํ เทติ. อายุํ โข ปน ธมฺมทานํ ๑-
ทตฺวา อายุสฺส ภาคินี โหติ ทิพฺพสฺส วา มานุสสฺส วา ฯเปฯ ปฏิภาณํ
ทตฺวา ปฏิภาณสฺส ภาคินี โหติ ทิพฺพสฺส วา มานุสสฺส วา"ติ. เอวเมตํ วตฺถุํ
สมุฏฺิตํ. อถ อปรภาเค สตฺถา เชตวเน นิสีทิตฺวา อุปาสิกาโย านนฺตเรสุ เปนฺโต
สุปฺปวาสํ โกลิยธีตรํ ปณีตทายิกานํ อคฺคฏฺาเน เปสีติ.
                            สุปฺปิยาวตฺถุ
     [๒๖๔] สตฺตเม คิลานุปฏฺากีนนฺติ คิลานุปฏฺากีนํ อุปาสิกานํ สุปฺปิยา
อุปาสิกา อคฺคาติ ทสฺเสติ. อยํ กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล หํสวติยํ กุลเคเห
นิพฺพตฺตา อปรภาเค สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ อุปาสิกํ
คิลานุปฏฺากีนํ อคฺคฏฺาเน เปนฺตํ ทิสฺวา อธิการํ กตฺวา ตํ านนฺตรํ ปฏฺเสิ.
สา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท พาราณสิยํ กุลเคเห
นิพฺพตฺติ, สุปฺปิยาติสฺสา นามํ อกํสุ. อปรภาเค สตฺถา ภิกฺขุสํฆปริวาโร พาราณสึ
อคมาสิ. สา ตถาคตสฺส ปมทสฺสเนเยว ธมฺมํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺาสิ.
     อเถกทิวสํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย วิหารํ คตา วิหารจาริกญฺจรมานา เอกํ ภิกฺขุํ
คิลานํ ทิสฺวา อภิวาเทตฺวา ปฏิสณฺารํ กตฺวา "อยฺยสฺส กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตี"ติ
ปุจฺฉิ. รสํ ๒- ลทฺธุํ วฏฺฏติ อุปาสิเกติ. "โหตุ ภนฺเต, อหํ ปหิณิสฺสามี"ติ เถรํ
อภิวาเทตฺวา อนฺโตนครํ คนฺตฺวา ปุนทิวเส ปวตฺตมํสตฺถาย ทาสึ อนฺตราปณํ
เปเสสิ. สา สกลนคเร ปวตฺตมํสํ อลภิตฺวา อลทฺธภาวํ กเถสิ. อุปาสิกา จินฺเตสิ
"อหํ อยฺยสฺส รสํ ปหิณิสฺสามีติ วตฺวา สเจ น เปเสสฺสามิ, อยฺโย อญฺโตปิ
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม.,อิ. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ   ม. มํสํ
อลภนฺโต กิลมิสฺสติ, ยงฺกิญฺจิ กตฺวา เปเสตุํ วฏฺฏตี"ติ คพฺภํ ปวิสิตฺวา อูรุมํสํ
ฉินฺทิตฺวา ทาสิยา อทาสิ  "อิมํ ๑- มํสํ คเหตฺวา สมฺภาเรหิ โยเชตฺวา รสํ กตฺวา
วิหารํ เนตฺวา อยฺยสฺส เทหิ, โย จ ๒- มํ ปุจฺฉติ, คิลานาติ ปเวเทหี"ติ. ๓- สา
ตถา อกาสิ.
     สตฺถา ตํ การณํ ตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขาจารเวลาย ภิกฺขุสํฆปริวุโต
อุปาสิกาย เคหํ อคมาสิ. สา ตถาคตสฺส อาคตภาวํ สุตฺวา สามิกํ อามนฺเตสิ
"อยฺยปุตฺต อหํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตุํ น สกฺโกมิ, คจฺฉ ตฺวํ สตฺถารํ อนฺโตเคหํ
ปเวเสตฺวา นิสีทาเปหี"ติ. โส ตถา อกาสิ. สตฺถา "กหํ สุปฺปิยา"ติ อาห. ๔-
คิลานา ภนฺเตติ. ปกฺโกสถ นนฺติ. อถ เต คนฺตฺวา "สตฺถา ตํ ปกฺโกสตี"ติ
อาหํสุ. สา จินฺเตสิ "สพฺพโลกสฺส หิตานุกมฺปโก สตฺถา เม ๕- การณํ ทิสฺวา ๖-
ปกฺโกสาเปสฺสตี"ติ สหสา มญฺจมฺหา อุฏฺาสิ. ๗- อถสฺสา พุทฺธานุภาเวน ตํขณํเยว
วโณ รุหิตฺวา สุญฺฉวี ๘- อโหสิ เสสฏฺานโต อติเรกตรํ วิปฺปสนฺนวณฺโณ. ตสฺมึ
ขเณ อุปาสิกา สิตํ กตฺวา ทสพลํ ปญฺจปติฏฺิเตน วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.
สตฺถา "อิมิสฺสา อุปาสิกาย กึ อผาสุกนฺ"ติ ปุจฺฉิ. สา อตฺตนา กตการณํ
สพฺพํ กเถสิ. สตฺถา กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสํฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ตํ
ภิกฺขุํ อเนกปริยาเยน วิครหิตฺวา สิกฺขาปทํ ๙- ปญฺเปสิ. ๑๐- เอวเมตํ วตฺถุ
สมุฏฺิตํ. อปรภาเค สตฺถา เชตวเน นิสินฺโน อุปาสิกาโย ปฏิปาฏิยา านนฺตเรสุ
เปนฺโต สุปฺปิยํ อุปาสิกํ คิลานุปฏฺากีนํ อคฺคฏฺาเน เปสีติ.
                            กาติยานีวตฺถุ
     [๒๖๕] อฏฺเม อเวจฺจปฺปสนฺนานนฺติ อธิคเตน ๑๑-  อจลปฺปสาเทน สมนฺนาคตานํ
อุปาสิกานํ กาติยานี อคฺคาติ ทสฺเสติ. สา กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล หํสวติยํ
@เชิงอรรถ:  ฉ.ม. อิทํ   ฉ.ม.,อิ. โส เจ   ฉ.ม. วเทหีติ, อิ. ปฏิวาเทหีติ
@ ฉ.,อิ. ปุจฺฉิ   ม. น มํ, ฉ.,อิ. น อิมํ   ฉ.ม. อทิสฺวา   ฉ.ม. วุฏฺาสิ
@ สี.,อิ. สจฺฉวิ, ฉ.ม. สุจฺฉวิ   วิ.มหา. ๕/๑๘๐/๕๐ เภสชฺชกฺขนฺธก
@๑๐ อิ. ปญฺาเปสิ  ๑๑ ม. อวิคเตน
กุลเคเห นิพฺพตฺตา สตฺถารํ เอกํ อุปาสิกํ อเวจฺจปฺปสนฺนานํ อคฺคฏฺาเน เปนฺตํ
ทิสฺวา อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ านนฺตรํ ปฏฺเสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ
สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กุลฆรนคเร ๑- นิพฺพตฺตา, กาติยานีติสฺสา นามํ
อกํสุ.
     สา อปรภาเค วยปฺปตฺตา กุลฆรนิกาฬิยา ๒- สหายิกา ทฬฺหมิตฺตา อโหสิ.
ยทา ปน กุฏิกณฺณโสณตฺเถโร "ทสพลสฺส กถิตนิยาเมน มยฺหํปิ ธมฺมํ กเถหี"ติ
มาตรา ยาจิโต รตฺติภาเค อนฺโตนคเร อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา มาตรํ กายสกฺขึ
กตฺวา ธมฺมเทสนํ อารภิ, ตทา อยํ กาติยานี อุปาสิกา กาฬิยา สทฺธึ คนฺตฺวา
ปริสปริยนฺเต ธมฺมํ สุณนฺตี อฏฺาสิ. ตสฺมึ สมเย นวมตฺตานิ ๓- โจรสตานิ อนฺโตนคเร
ทิวากตสญฺาย โกฏิโต ปฏฺาย อุมฺมงฺคํ ๔- ขนิตฺวา อิมิสฺสา กาติยานิยา ฆรํ
ปาปุณึสุ. เตสํ โจรเชฏฺโก เตหิ สทฺธึ อปวิสิตฺวา "กึ นุ โข อยํ ปริสา
สนฺนิปติตา"ติ วีมํสนตฺถํ ๕- โสณตฺเถรสฺส ธมฺมกถนฏฺานํ คนฺตฺวา ปริสปริยนฺเต
ติฏฺมาโน อิมิสฺสา กาติยานิยา ปิฏฺิปสฺเส อฏฺาสิ.
     ตสฺมึ สมเย กาติยานี ทาสึ อามนฺเตสิ "คจฺฉ เช, เคหํ ปวิสิตฺวา ทีปเตลํ
อาหร, ๖- มยํ ทีเป ชาเลตฺวา ธมฺมํ โสสฺสามา"ติ. ๖- สา ฆรํ คนฺตฺวา ทีปํ
ชาเลตฺวา อุมฺมงฺคโจเร ทิสฺวาปิ ทีปเตลํ อคณฺหิตฺวาว อาคนฺตฺวา อตฺตโน อยฺยาย
อาโรเจสิ "อยฺเย เคเห โจรา อุมฺมงฺคํ ขนนฺตี"ติ.  ตํ สุตฺวา โจรเชฏฺโก จินฺเตสิ
"สจายํ อิมิสฺสา กถํ คณฺหิตฺวา เคหํ คมิสฺสติ, เอตฺเถว นํ อสินา เทฺวธา
ฉินฺทิสฺสามิ. สเจ ปน คหิตนิมิตฺเตเนว ธมฺมํ สุณิสฺสติ, โจเรหิ คหิตคหิตํปิ ๗-
ปุน ทาเปสฺสามี"ติ. กาติยานีปิ โข ทาสิยา กถํ สุตฺวา "อมฺม มา สทฺทํ กริ, โจรา
นาม หรนฺตา อตฺตนา ทิฏฺกเมว หริสฺสนฺติ, อหํ ปน อชฺช ทุลฺลภํ ธมฺมสฺสวนํ ๘-
สุณามิ, มา ธมฺมสฺส อนฺตรายํ กโรหี"ติ อาห. โจรเชฏฺโก ตสฺสา วจนํ สุตฺวา
จินฺเตสิ
@เชิงอรรถ:  ม. กุลเคเห, ฉ.,อิ. กุรรฆรนคเร   ม. กุลฆริกาย, ฉ.,อิ. กุรรฆริกาย กาฬิยา
@ ฉ.ม. ปญฺจมตฺตานิ   สี.,อิ. อุมฺมคฺคํ   ฉ.ม. วีมํสนตฺถาย
@๖-๖ สี. มยมฺปิ ทีเป ชาลาเปสฺสาม, สหายิกาย กาฬิยา กุสลกมฺเม ภาคํ
@คณฺหิสฺสามาติ, อิ. มยฺหมฺปิ ทีเป....   ฉ.ม.,อิ. คหิตภณฺฑกมฺปิ
@ สี. ทุลฺลภวจนํ, อิ. ทุลฺลภสวนํ, ฉ.ม. ทุลฺลภสฺสวนํ
"อิมินา อชฺฌาสเยน ๑- ิตาย นาม เคเห ภณฺฑํ หรนฺเตหิ อเมฺหหิ มหาปวี
ปวิสิตพฺพา ภเวยฺยา"ติ. โส ตาวเทว คนฺตฺวา โจเรหิ คหิตภณฺฑํ ฉฑฺฑาเปตฺวา
โจเรหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา ธมฺมํ สุณนฺโต ปริสปริยนฺเต อฏฺาสิ. กาติยานีปิ อุปาสิกา
เถรสฺส เทสนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺาสิ.
     อถ อรุเณ อุคฺคเต โจรเชฏฺโก คนฺตฺวา อุปาสิกาย ปาเทสุ ปติตฺวา "อยฺเย
สพฺเพสญฺเว โน ขมาหี"ติ อาห. กึ ปน ตุเมฺหหิ มยฺหํ กตนฺติ. โส สพฺพํ
อตฺตนา กตํ โทสํ อาโรเจสิ. เตนหิ ตาตา ขมามิ ตุมฺหากนฺติ. อยฺเย อมฺหากํ
เอวํ ขมิตํ นาม น โหติ, ตุมฺหากํ ปน ปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติเก สพฺเพสํเยว
โน ปพฺพชฺชํ ทาเปหีติ. สา สพฺเพปิ เต คเหตฺวา กุฏิกณฺณโสณตฺเถรสฺส สนฺติเก
ปพฺพาเชสิ. เตปิ โข โจรา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ๒- สพฺเพว อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.
เอวเมตํ วตฺถุํ สมุฏฺิตํ. อถสฺสา อปรภาเค สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อุปาสิกาโย
านนฺตเรสุ เปนฺโต กาติยานีอุปาสิกํ อเวจฺจปฺปสนฺนานํ อคฺคฏฺาเน เปสีติ.
                           นกุลมาตาวตฺถุ
     [๒๖๖] นวเม วิสฺสาสิกานนฺติ วิสฺสาสกถํ กเถนฺตีนํ อุปาสิกานํ นกุลมาตา
คหปตานี อคฺคาติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ เหฏฺา อุปาสกปาลิยํ
วุตฺตนยเมว. ๓- เกวลํ อิธ นกุลมาตรํ ธุรํ กตฺวา เวทิตพฺพนฺติ.
                          กาลีกุรรฆริกาวตฺถุ
     [๒๖๗] ทสเม อนุสฺสวปฺปสนฺนานนฺติ อนุสฺสเวเนว อุปฺปนฺเนน ปสาเทน ๔-
สมนฺนาคตานํ อุปาสิกานํ อนฺตเร กาลี อุปาสิกา กุรรฆริกา ๕- อคฺคาติ ทสฺเสติ. สา
กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล หํสวติยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา ๖- สตฺถุ ธมฺมกถํ สุณนฺตี
@เชิงอรรถ:  ม. อิมิสฺสา มหนฺตอชฺฌาสเยน   ฉ.ม.,อิ. ปพฺพชิตา    ฉ.ม.,อิ. วุตฺตเมว
@ ม. ปสนฺเนน            ม. กุลฆริกา       ฉ. กุรรฆรนคเร นิพฺพตฺตา
สตฺถารํ เอกํ อุปาสิกํ อนุสฺสวปฺปสนฺนานํ อคฺคฏฺาเน เปนฺตํ ทิสฺวา อธิการกมฺมํ
กตฺวา ตํ านนฺตรํ ปฏฺเสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา อิมสฺมึ
พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติ, กาลีติสฺสา นามํ อกํสุ.
     สา วยปฺปตฺตา กุรรฆรนคเร กุลเคหํ คตา. อถสฺสา สํวาเสน คพฺโภ ปติฏฺหิ. สา
ปริปุณฺณคพฺภา "ปเรสํ เคเห คพฺภวุฏฺานนฺนาม อปฺปฏิรูปนฺ"ติ อตฺตโน กุลนครเมว
คนฺตฺวา รตฺติภาคสมนนฺตเร อตฺตโน ปาสาทสฺส อุปริอากาเส ิตานํ สาตาคิรเหมวตานํ
รตนตฺตยสฺส วณฺณํ กเถนฺตานํ กถํ สุตฺวา อนุสฺสวาทิกปสาเท ๑- อุปฺปาเทตฺวา สตฺถุ
อทสฺสเนเนว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺาสิ, อปรภาเค ปนสฺสา คพฺภวุฏฺานํ อโหสิ. ๒-
สพฺพํ วตฺถุํ เหฏฺา วิตฺถาริตเมว. อปรภาเค ปน สตฺถา เชตวเน ภิกฺขุสํฆมชฺเฌ
นิสีทิตฺวา อุปาสิกาโย านนฺตเรสุ เปนฺโต อิมํ อุปาสิกํ อนุสฺสวปฺปสนฺนานํ
อคฺคฏฺาเน เปสีติ.
              ทสสุตฺตปริมาณาย อุปาสิกาปาลิยา วณฺณนา นิฏฺิตา.
             เอตฺตาวตา จ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกายฏฺกถาย
                   สพฺพาปิ เอตทคฺคปาลิวณฺณนา นิฏฺิตา.
                         ---------------
@เชิงอรรถ:  ม. อนุสฺสวาธิคตปฺปสาทํ, ฉ.,อิ. อนุสฺสวิกปฺปสาทํ   ฉ.ม.,อิ. อโหสีติ


             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๑๔ หน้า ๓๕๓-๔๐๑. http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=14&A=8418&modeTY=1              The Pali Atthakatha in Roman :- http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=14&A=8418&modeTY=1              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=20&i=152              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=20&A=735              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=20&A=681              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=20&A=681              สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๐ http://84000.org/tipitaka/read/?index_20

อ่านหน้า[ต่าง] แรกอ่านหน้า[ต่าง] ที่แล้วแสดงหมายเลขหน้า
ในกรณี :- 
   บรรทัดแรกของแต่ละหน้าอ่านหน้า[ต่าง] ถัดไปอ่านหน้า[ต่าง] สุดท้าย คลิกเพื่อเปลี่ยน ฐญ เป็นแบบไทย

บันทึก ๒๖ มกราคม พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]