ทสฺเสตุํ ภุมฺมฏฺฐํ ถลฏฺฐนฺติอาทินา นเยน มาติกํ ฐเปตฺวา
ภุมฺมฏฺฐนฺนาม ภณฺฑํ ภูมิยํ นิกฺขิตฺตํ โหตีติอาทินา นเยน ตสฺส
วิภงฺคํ อาห ฯ {๙๔} ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนาย สทฺธึ วินิจฺฉยกถา ฯ
นิกฺขิตฺตนฺติ ภูมิยํ นิกฺขนิตฺวา ฐปิตํ ฯ ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ปํสุอิฏฺฐกาทีหิ
ปฏิจฺฉนฺนํ ฯ ภุมฺมฏฺฐํ ภณฺฑํ ฯเปฯ คจฺฉติ วา อาปตฺติ
ทุกฺกฏสฺสาติ ตํ เอวํ นิกฺขนิตฺวา วา ปฏิจฺฉาเทตฺวา วา ฐปิตตฺตา
ภูมิยํ ฐิตํ ภณฺฑํ โย ภิกฺขุ เกนจิเทว อุปาเยน ญตฺวา
อาหริสฺสามีติ เถยฺยจิตฺโต หุตฺวา รตฺติภาเค อุฏฺฐาย คจฺฉติ ฯ
โส ภณฺฑฏฺฐานํ อปฺปตฺวาปิ สพฺพกายวจีวิกาเรสุ ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ
กถํ ฯ โส หิ ตสฺส อาหรณตฺถาย อุฏฺฐหนฺโต ยํยํ องฺคปจฺจงฺคํ
ผนฺทาเปติ สพฺพตฺถ ทุกฺกฏเมว ฯ นิวาสนปารุปนํ สณฺฐเปติ
หตฺถวาเร หตฺถวาเร ทุกฺกฏํ ฯ มหนฺตํ นิธานํ น สกฺกา เอเกน
นีหริตุํ ทุติยํ ปริเยสิสฺสามีติ กสฺสจิ สหายสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม
ทฺวารํ วิวรติ ปทวาเร หตฺถวาเร จ ทุกฺกฏํ ฯ ทฺวารปิทหเน
ปน อญฺญสฺมึ วา คมนสฺส อนุปกาเร อนาปตฺติ ฯ ตสฺส
นิปนฺโนกาสํ คนฺตฺวา อิตฺถนฺนามาติ ปกฺโกสติ ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา
เอหิ คจฺฉามาติ วทติ วาจาย วาจาย ทุกฺกฏํ ฯ โส ตสฺส
วจเนน อุฏฺฐหติ ตสฺสาปิ ทุกฺกฏํ ฯ อุฏฺฐหิตฺวา ตสฺส สนฺติกํ
คนฺตุกาโม นิวาสนปารุปนํ สณฺฐเปติ ทฺวารํ วิวริตฺวา ตสฺส
สมีปํ คจฺฉติ หตฺถวารปทวาเรสุ สพฺพตฺถ ทุกฺกฏํ ฯ โส ตํ
ปุจฺฉติ อสุโก จ อสุโก จ กุหึ อสุกญฺจ อสุกญฺจ ปกฺโกสาหีติ
วาจาย วาจาย ทุกฺกฏํ ฯ สพฺเพ สมาคเต ทิสฺวา มยา อสุกสฺมึ
นาม ฐาเน เอวรูโป นิธิ อุปลทฺโธ คจฺฉาม ตํ คเหตฺวา
ปุญฺญานิ จ กริสฺสาม สุขญฺจ ชีวิสฺสามาติ วทติ วาจาย วาจาย
ทุกฺกฏเมว ฯ เอวํ ลทฺธสหาโย กุทฺทาลํ ปริเยสติ สเจ ปนสฺส
อตฺตโน กุทฺทาโล อตฺถิ ตํ อาหริสฺสามีติ คจฺฉนฺโต จ คณฺหนฺโต
จ อาหรนฺโต จ สพฺพตฺถ หตฺถวารปทวาเร ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ
สเจ นตฺถิ อญฺญํ ภิกฺขุํ วา คหฏฺฐํ วา คนฺตฺวา ยาจติ ยาจนฺโต
จ กุทฺทาลํ เม เทหิ กุทฺทาเลน เม อตฺโถ กิญฺจิ กาตพฺพมตฺถิ
ตํ กตฺวา ปจฺจาหริสฺสามีติ มุสา ภณนฺโต ยาจติ วาจาย วาจาย
ทุกฺกฏํ ฯ สเจ มาติกา โสเธตพฺพา อตฺถิ วิหาเร ภูมิกมฺมํ
กาตพฺพํ อตฺถีติ มุสาปิ ภณติ ยํยํ วจนํ มุสา ตตฺถ ตตฺถ
ปาจิตฺติยํ ฯ มหาอฏฺฐกถายมฺปน สจฺเจปิ อลิเกปิ ทุกฺกฏเมว วุตฺตํ ฯ
ตํ ปมาทลิขิตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ น หิ อทินฺนาทานสฺส ปุพฺพปฺปโยเค
ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ทุกฺกฏํ นาม อตฺถิ ฯ สเจ ปน กุทฺทาลสฺส ทณฺโฑ
นตฺถิ ทณฺฑํ กริสฺสามีติ วาสึ วา ผรสุํ วา นิฆํเสติ ตทตฺถาย
คจฺฉติ คนฺตฺวา สุกฺขกฏฺฐํ ฉินฺทติ ตจฺฉติ อาโกฏฺเฏติ สพฺพตฺถ
หตฺถวารปทวาเรสุ ทุกฺกฏํ ฯ อลฺลรุกฺขํ ฉินฺทติ ปาจิตฺติยํ ฯ ตโต
ปรํ สพฺพปฺปโยเคสุ ทุกฺกฏํ ฯ สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน มหาปจฺจริยญฺจ
ตตฺถ ชาตกกฏฺฐลตาเฉทนตฺถํ วาสีผรสุํ ปริเยสนฺตานมฺปิ ทุกฺกฏํ
วุตฺตํ ฯ สเจ ปน เนสํ เอวํ โหติ วาสีผรสุกุทฺทาเล ยาจนฺตา
อสงฺกิตา ภวิสฺสาม โลหํ สมุฏฺฐาเปตฺวา กโรมาติ ตโต อากรํ
คนฺตฺวา โลหพีชตฺถํ ปฐวึ ขนนฺติ ฯ อกปฺปิยปฐวึ ขนนฺตานํ
ทุกฺกเฏหิ สทฺธึ ปาจิตฺติยานีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ ยถา จ อิธ
เอวํ สพฺพตฺถ ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ทุกฺกฏา น มุจฺจติ ฯ กปฺปิยปฐวึ
ขนนฺตานํ ทุกฺกฏานิเยว ฯ พีชมฺปน คเหตฺวา ตโต ปรํ สพฺพกิริยาสุ
ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ ปิฏกปริเยสเนปิ หตฺถวารปทวาเรสุ
วุตฺตนเยเนว ทุกฺกฏํ ฯ มุสาวาเท ปาจิตฺติยํ ฯ ปิฏกํ กาตุกามตาย
วลฺลิจฺเฉทเน ปาจิตฺติยนฺติ สพฺพํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ คจฺฉติ
วา อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอวํ ปริยิฏฺฐสหายกุทฺทาลปิฏโก นิธิฏฺฐานํ
คจฺฉติ ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ ฯ สเจ ปน คจฺฉนฺโต อิมํ
นิธึ ลทฺธา พุทฺธปูชํ วา ธมฺมปูชํ วา สงฺฆภตฺตํ วา กริสฺสามีติ
กุสลํ อุปฺปาเทติ กุสลจิตฺเตน คมเน อนาปตฺติ ฯ กสฺมา ฯ
เถยฺยจิตฺโต ทุติยํ วา ฯเปฯ คจฺฉติ วา อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ
วุตฺตตฺตา ยถา อิธ เอวํ สพฺพตฺถ อเถยฺยจิตฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ
มคฺคโต โอกฺกมฺม นิธานฏฺฐานคมนตฺถาย มคฺคํ กโรนฺโต ภตคามํ
ฉินฺทติ ปาจิตฺติยํ สุกฺขกฏฺฐํ ฉินฺทติ ทุกฺกฏํ ฯ ตตฺถ ชาตกนฺติ
จิรนิหิตาย กุมฺภิยา อุปริ ชาตกํ ฯ กฏฺฐํ วา ลตํ วาติ น เกวลํ
กฏฺฐลตเมว ยงฺกิญฺจิ อลฺลํ วา สุกฺขํ วา ติณรุกฺขลตาทึ
ฉินฺทนฺตสฺส สหปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว โหติ ฯ
อฏฺฐวิธํ เหตํ ทุกฺกฏนฺนาม อิมสฺมึ ฐาเน สโมธาเนตฺวา
เถเรหิ ทสฺสิตํ ฯ ปุพฺพปฺปโยคทุกฺกฏํ สหปฺปโยคทุกฺกฏํ
อนามาสทุกฺกฏํ ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏํ วินยทุกฺกฏํ ญาตทุกฺกฏํ ญตฺติทุกฺกฏํ
ปฏิสฺสวทุกฺกฏนฺติ ฯ ตตฺถ เถยฺยจิตฺโต ทุติยํ วา กุทฺทาลํ วา
ปิฏกํ วา ปริเยสติ คจฺฉติ วา อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ
ปุพฺพปฺปโยคทุกฺกฏนฺนาม ฯ เอตฺถ หิ ทุกฺกฏฏฺฐาเน ทุกฺกฏํ
ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ปาจิตฺติยเมว โหติ ฯ ตตฺถ ชาตกํ กฏฺฐํ วา
ลตํ วา ฉินฺทติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ สหปฺปโยคทุกฺกฏนฺนาม ฯ
เอตฺถ ปาจิตฺติยวตฺถุ จ ทุกฺกฏวตฺถุ จ ทุกฺกฏฏฺฐาเนเยว
ติฏฺฐติ ฯ กสฺมา ฯ อวหารสฺส สหปฺปโยคตฺตา ฯ ยํ ปน ทสวิธํ
รตนํ สตฺตวิธํ ธญฺญํ สพฺพญฺจ อาวุธภณฺฑาทึ อามสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ
วุตฺตํ อิทํ อนามาสทุกฺกฏนฺนาม ฯ ยํ กทลีนาฬิเกรอาทีนํ ตตฺถ
ชาตกผลานิ อามสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ วุตฺตํ อิทํ ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏนฺนาม ฯ
ยํ ปน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส ปตฺเต รเช ปติเต ปตฺตํ
อปฏิคฺคเหตฺวา วา อโธวิตฺวา วา ตตฺถ ภิกฺขํ คณฺหนฺตสฺส
ทุกฺกฏํ วุตฺตํ อิทํ วินยทุกฺกฏนฺนาม ฯ สุตฺวา น วทนฺติ
อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ ญาตทุกฺกฏนฺนาม ฯ ยํ เอกาทสสุ
สมนุภาสนาสุ ญตฺติยา ทุกฺกฏนฺติ วุตฺตํ อิทํ ญตฺติทุกฺกฏนฺนาม ฯ
ตสฺส ภิกฺขเว ภิกฺขุโน ปุริมิกา จ น ปญฺญายติ ปฏิสฺสเว จ
อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ ปฏิสฺสวทุกฺกฏนฺนาม ฯ
อิทํ ปน สหปฺปโยคทุกฺกฏํ ฯ เตน วุตฺตํ ยงฺกิญฺจิ อลฺลํ
วา สุกฺขํ วา ติณรุกฺขลตาทึ ฉินฺทนฺตสฺส สหปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว
โหตีติ ฯ สเจ ปนสฺส ตตฺถ ชาตเก ติณรุกฺขลตาทิมฺหิ ฉินฺเนปิ
ลชฺชิธมฺโม โอกฺกมติ สํวโร อุปฺปชฺชติ เฉทนปจฺจยา ทุกฺกฏํ
เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อถ ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวา สอุสฺสาโหว ปํสุํ ขนติ
เฉทนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ขนนทุกฺกเฏ ปติฏฺฐาติ ฯ อกปฺปิยปฐวึ
ขนนฺโตปิ หิ อิธ สหปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว อาปชฺชติ ฯ
สเจ ปนสฺส สพฺพาทิสาสุ ขนิตฺวา กุมฺภีมูลํ ปตฺตสฺสาปิ ลชฺชิธมฺโม
โอกฺกมติ ขนนปจฺจยา ทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ วิยูหติ วาติ
อถ ปน สอุสฺสาโหว ปํสุํ วิยูหติ เอกปสฺเส ราสึ กโรติ
ขนนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ วิยูหนทุกฺกเฏ ปติฏฺฐาติ ฯ ตญฺจ ปํสุํ
ตตฺถ ตตฺถ ปุญฺชํ กโรนฺโต ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ
สเจ ปน ราสึ กตฺวา ธุรนิกฺเขปํ กโรติ ลชฺชิธมฺมํ อาปชฺชติ
วิยูหนทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อุทฺธรติ วาติ อถ ปน สอุสฺสาโห
ปํสุํ อุทฺธริตฺวา พหิ ปาเตติ วิยูหนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ อุทฺธรณทุกฺกเฏ
ปติฏฺฐาติ ฯ ปํสุํ ปน กุทฺทาเลน วา หตฺเถหิ วา ปจฺฉิยา
วา ตหึ ตหึ ปาเตนฺโต ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ สเจ
ปน สพฺพปํสุํ นีหริตฺวา กุมฺภึ ถลฏฺฐํ กตฺวาปิ ลชฺชิธมฺมํ อาปชฺชติ
อุทฺธรณทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อถ ปน สอุสฺสาโหว
กุมฺภึ อามสติ อุทฺธรณทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ อามสนทุกฺกเฏ
ปติฏฺฐาติ ฯ อามสิตฺวาปิ จ ลชฺชิธมฺมํ อาปชฺชนฺโต อามสนทุกฺกฏํ
เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อถ สอุสฺสาโหว กุมฺภึ ผนฺทาเปติ อามสนทุกฺกฏํ
ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ผนฺทาเปติ อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสาติ วุตฺตถุลฺลจฺจเย
ปติฏฺฐาติ ฯ
ตตฺรายํ ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยานํ ทฺวินฺนมฺปิ วจนตฺโถ ฯ ปฐมนฺตาเวตฺถ
ทุฏฺฐุ กตํ สตฺถารา วุตฺตกิจฺจํ วิราเธตฺวา กตนฺติ ทุกฺกฏํ ฯ อถวา
ทุฏฺฐํ กตํ วิรูปา สา กิริยา ภิกฺขุกิริยานํ มชฺเฌ น โสภตีติ
เอวมฺปิ ทุกฺกฏํ ฯ วุตฺตํปิ เจตํ
ทุกฺกฏนฺติ จ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ
อปรทฺธํ วิรทฺธญฺจ ขลิตํ ยญฺจ ทุกฺกฏํ
ยํ มนุสฺโส กเร ปาปํ อาวิ วา ยทิ วา รโห
ทุกฺกฏนฺติ ปเวเทนฺติ เตเนตํ อิติ วุจฺจตีติ ฯ
อิตรํ ปน ถูลตฺตา อจฺจยตฺตา จ ถุลฺลจฺจยํ ฯ สมฺปราเย จ ทุคฺคติ
ตํ โหติ กฏุกปฺผลนฺติอาทีสุ วิย เจตฺถ สํโยคภาโว เวทิตพฺโพ ฯ
เอกสฺส สนฺติเก เทเสตพฺเพสุ หิ อจฺจเยสุ เตน สโม ถูโล
อจฺจโย นตฺถิ ตสฺมา วุตฺตํ ถูลตฺตา อจฺจยตฺตา จ ถุลฺลจฺจยนฺติ ฯ
วุตฺตญฺเจตํ
ถุลฺลจฺจยนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ
เอกสฺส มูเล โย เทเสติ โย จ ตํ ปฏิคณฺหติ
อจฺจโย เตน สโม นตฺถิ เตเนตํ อิติ วุจฺจตีติ
ผนฺทาเปนฺตสฺส จ ปโยเค ปโยเค ถุลฺลจฺจยํ ฯ ผนฺทาเปตฺวาปิ จ
ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกนฺโต ถุลฺลจฺจยํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ สหปฺปโยคโต
ปฏฺฐายเมว เจตฺถ ปุริมา ปุริมา อาปตฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯ
สหปฺปโยคํ ปน เทเสตฺวา ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกนฺเตน ยา ปุพฺพปฺปโยเค
ทุกฺกฏปาจิตฺติยา อาปนฺนา สพฺพา ตา เทเสตพฺพา ฯ สหปฺปโยเค
จ ตตฺถ ชาตกจฺเฉทเน พหุกานิปิ ทุกฺกฏานิ ปํสุขนนํ ปตฺวา
ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ เอกํ ขนนทุกฺกฏเมว โหติ ฯ ขนเน พหุกานิปิ
วิยูหนํ วิยูหเน พหุกานิปิ อุทฺธรณํ อุทฺธรเณ พหุกานิปิ
อามสนํ อามสเน พหุกานิปิ ผนฺทาปนํ ปตฺวา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ ฯ
ปํสุขนนาทีสุ จ ลชฺชิธมฺเม อุปฺปนฺเน พหุกานิปิ อาปตฺติโย
โหนฺตุ เอกเมว เทเสตฺวา มุจฺจตีติ กุรุนฺทฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ
ปุริมาปตฺติปฏิปฺปสฺสทฺธิ จ นาเมสา ญตฺติยา ทุกฺกฏํ ทฺวีหิ
กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจยา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ เอวํ อนุสฺสาวนาสุเยว
สุตฺเต อาคตา ฯ อิธ ปน ทุติยปาราชิเก อฏฺฐกถาจริยปฺปมาเณน
คเหตพฺพาติ ฯ
ฐานา จาเวติ อาปตฺติ ปาราชิกสฺสาติ โย ปน
ผนฺทาเปตฺวาปิ ลชฺชิธมฺมํ อโนกฺกมิตฺวาว ตํ กุมฺภิฏฺฐานโต อนฺตมโส
เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาเวติ ปาราชิกเมว อาปชฺชตีติ อตฺโถ ฯ ฐานา
จาวนญฺเจตฺถ ฉหิ อากาเรหิ เวทิตพฺพํ ฯ กถํ ฯ กุมฺภีมุขวฏฺฏิยํ
คเหตฺวา อตฺตโน อภิมุขํ อากฑฺฒนฺโต อิมินา อนฺเตน ผฏฺโฐกาสํ
เกสคฺคมตฺตมฺปิ ปาริมนฺเตน อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ ตเถว
คเหตฺวา ปุรโต เปเลนฺโต ปาริมนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ
อิมินา อนฺเตน อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ วามโต วา ทกฺขิณโต
วา อปนาเมนฺโต วามนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ทกฺขิณนฺเตน
อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ทกฺขิณนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ
วามนฺเตน อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ อุทฺธํ อุกฺขิปนฺโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ
ภูมิโต โมเจติ ปาราชิกํ ฯ ขนิตฺวา เหฏฺฐโต โอสีทนฺโต พุนฺเธน
ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ มุขวฏฺฏิยา อติกฺกาเมติ ปาราชิกนฺติ
เอวํ เอกฏฺฐาเน ฐิตาย กุมฺภิยา ฯ ยทิ ปน กุมฺภีมุขวฏฺฏิยา
ปาสํ กตฺวา โลหขาณุํ วา ขทิรสาราทิขาณุํ วา ปฐวิยํ อาโกฏฺเฏตฺวา
ตตฺถ สงฺขลิกาย พนฺธิตฺวา ฐเปนฺติ ฯ เอกิสฺสา ทิสาย เอกาย
สงฺขลิกาย พทฺธา เทฺว ฐานานิ ลภติ ฯ ทฺวีสุ ตีสุ จตูสุ ทิสาสุ
สงฺขลิกาหิ พทฺธา ปญฺจฏฺฐานานิ ลภติ ฯ ตตฺถ เอกขาณุเก
พทฺธกุมฺภิยา ปฐมํ ขาณุํ วา อุทฺธรติ สงฺขลิกํ วา ฉินฺทติ
ถุลฺลจฺจยํ ฯ ตโต กุมฺภึ ยถาวุตฺเตน นเยน เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานา
จาเวติ ปาราชิกํ ฯ อถ ปฐมํ กุมฺภึ อุทฺธรติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ
ตโต ขาณุกํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานา จาเวติ สงฺขลิกํ วา ฉินฺทติ
ปาราชิกํ ฯ เอเตน อุปาเยน ทฺวีสุ ตีสุ จตูสุ ขาณุเกสุ
พทฺธกุมฺภิยาปิ ปจฺฉิเม ฐานา จาวเน ปาราชิกํ เสเสสุ ถุลฺลจฺจยํ
เวทิตพฺพํ ฯ สเจ ขาณุ นตฺถิ สงฺขลิกาย อคฺเค วลยํ กตฺวา ตตฺถ
ชาตเก มูเล ปเวสิตํ โหติ ฯ ปฐมํ กุมฺภึ อุทฺธริตฺวา ปจฺฉา
มูลํ เฉตฺวา วลยํ นีหรติ ปาราชิกํ ฯ อถ มูลํ อจฺเฉตฺวา
วลยํ อิโตจิโตจ สาเรติ รกฺขติ ฯ สเจ ปน มูลโต อนีหริตฺวาปิ
หตฺเถน คเหตฺวา อากาสคตํ กโรติ ปาราชิกํ ฯ อยเมตฺถ วิเสโส ฯ
เสสํ วุตฺตนยเมว ฯ เกจิ ปน นิมิตฺตตฺถาย กุมฺภีมตฺถเก
นิโคฺรธรุกฺขาทีนิ โรเปนฺติ ฯ มูลานิ กุมฺภึ วินทฺธิตฺวา ฐิตานิ โหนฺติ ฯ
มูลานิ ฉินฺทิตฺวา กุมฺภึ คเหสฺสามีติ ฉินฺทนฺตสฺส ปโยเค ปโยเค
ทุกฺกฏํ ฯ ฉินฺทิตฺวา โอกาสํ กตฺวา กุมฺภึ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานา
จาเวติ ปาราชิกํ ฯ มูลานิ ฉินฺทโตว ลุถิตฺวา กุมฺภี นินฺนฏฺฐานํ
คตา รกฺขติ ตาว คตฏฺฐานโต อุทฺธรติ ปาราชิกํ ฯ สเจ
ฉินฺเนสุ มูเลสุ เอกมูลมตฺเตน กุมฺภี ติฏฺฐติ โส จ ตํ อิมสฺมึ
มูเล ฉินฺเน ปติสฺสตีติ ฉินฺทติ ฉินฺนมตฺเต ปาราชิกํ ฯ สเจ
ปน เอกมูเลเนว ปาเส พทฺธสูกโร วิย ฐิตา โหติ อญฺญํ
กิญฺจิ ลคฺคนกํ นตฺถิ ตสฺมึปิ มูเล ฉินฺนมตฺเต ปาราชิกํ ฯ
สเจ กุมฺภีมตฺถเก มหาปาสาโณ ฐปิโต โหติ ตํ ทณฺเฑน
อุกฺขิปิตฺวา อปเนตุกาโม กุมฺภีมตฺถเก ชาตรุกฺขํ ฉินฺทติ ทุกฺกฏํ ฯ
ตสฺสา สมีเป ชาตกํ เฉตฺวา อาหรติ น ตตฺถ ชาตกตฺตา ตํ
ฉินฺทโต ปาจิตฺติยํ ฯ อตฺตโน ภาชนคตนฺติ สเจ ปน กุมฺภึ
อุทฺธริตุํ อสกฺโกนฺโต กุมฺภีคตภณฺฑคฺคหณตฺถํ อตฺตโน ภาชนํ
ปเวเสตฺวา อนฺโตกุมฺภิยํ ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา
อคฺฆนกํ เถยฺยจิตฺโต อามสติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส ฯ ปริจฺเฉโท
เจตฺถ ปาราชิกนิยมตฺถํ วุตฺโต ฯ เถยฺยจิตฺเตน อูนปญฺจมาสกมฺปิ
อามสนฺโต ทุกฺกฏํ อาปชฺชติเยว ฯ ผนฺทาเปตีติ เอตฺถ ยาว เอกาพทฺธํ
กตฺวา อตฺตโน ภาชนํ ปเวเสติ ตาว ผนฺทาเปตีติ วุจฺจติ ฯ
อปิจ อิโตจิโตจ อปพฺยูหนฺโตปิ ผนฺทาเปติเยว ฯ โส ถุลฺลจฺจยํ
อาปชฺชติ ฯ ยทา ปน เอกาพทฺธภาโว ฉินฺโน กุมฺภีคตํ กุมฺภิยเมว
ภาชนคตมฺปิ ภาชเนเยว โหติ ตทา อตฺตโน ภาชนคตนฺนาม โหติ ฯ
เอวํ กตฺวา กุมฺภิโต อนีหเฏปิ ภาชเน ปาราชิกํ อาปชฺชติ ฯ
มุฏฺฐึ วา ฉินฺทตีติ เอตฺถ ยถา องฺคุลนฺตเรหิ นิกฺขนฺตกหาปณา
กุมฺภิคเต กหาปเณ น สมฺผุสนฺติ เอวํ มุฏฺฐึ กโรนฺโต มุฏฺฐึ
ฉินฺทติ นาม ฯ โสปิ ปาราชิกํ อาปชฺชติ ฯ สุตฺตารุฬฺหนฺติ
สุตฺเต อารุฬฺหํ ฯ สุตฺเต อาวุตสฺสปิ สุตฺตมยสฺสปิ เอตํ อธิวจนํ ฯ
ปามงฺคาทีนิ โสวณฺณมยานิปิ โหนฺติ รูปิยมยานิปิ สุตฺตมยานิปิ
มุตฺตาวลีอาทโยปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คตา ฯ เวฐนนฺติ สีสเวฐนปโฏ
วุจฺจติ ฯ เอเตสุ ยงฺกิญฺจิ เถยฺยจิตฺโต อามสติ ทุกฺกฏํ ฯ
ผนฺทาเปติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ปามงฺคโกฏิยํ คเหตฺวา อากาสฏฺฐํ อกโรนฺโต
อุทฺธาเรติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ฆํสนฺโต นีหรตีติ เอตฺถ ปน ปริปุณฺณาย
กุมฺภิยา อุปริ สมติตฺติกํ กุมฺภึ กตฺวา ฐปิตํ วา เอกํ โกฏึ
พุนฺเธ เอกํ โกฏึ มุขวฏฺฏิยํ กตฺวา ฐปิตํ วา ฆํสนฺตสฺส นีหรโต
ถุลฺลจฺจยํ ฯ กุมฺภีมุขา โมเจนฺตสฺส ปาราชิกํ ฯ ยํ ปน
อุปฑฺฒกุมฺภิยํ วา ริตฺตกุมฺภิยํ วา ฐปิตํ ตสฺส อตฺตนา ผุฏฺโฐกาโสว
ฐานํ น สกลา กุมฺภี ตสฺมา ตํ ฆํสนฺตสฺสาปิ นีหรโต
ปติฏฺฐิโตกาสโต เกสคฺคมตฺเต มุตฺเต ปาราชิกเมว ฯ กุมฺภิยา ปน
ปริปุณฺณาย วา อูนาย วา อุชุกเมว อุทฺธรนฺตสฺส เหฏฺฐิมโกฏิยา
ปติฏฺฐิโตกาสา มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ อนฺโตกุมฺภิยํ ฐปิตํ ยงฺกิญฺจิ
ปาราชิกปโหนกํ ภณฺฑํ สกลกุมฺภิยํ จาเลนฺตสฺส ปามงฺคาทีนิ จ
ฆํสิตฺวา นีหรนฺตสฺส ยาว มุขวฏฺฏึ นาติกฺกมติ ตาว ถุลฺลจฺจยเมว ฯ
ตสฺส หิ สพฺพาปิ กุมฺภี ฐานนฺติ สงฺเขปมหาปจฺจริยาทีสุ วุตฺตํ ฯ
มหาอฏฺฐกถายมฺปน ฐปิตฏฺฐานเมว ฐานํ โน สกลา กุมฺภี
ตสฺมา ยถาฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ โมเจนฺตสฺส ปาราชิกเมวาติ
วุตฺตํ ฯ ตํ ปมาณํ ฯ อิตรํ ปน อากาสคตํ อกโรนฺตสฺส
จีวรวํเส ฐปิตจีวรเวฐกนเยน วุตฺตํ ฯ ตํ น คเหตพฺพํ ฯ
วินยวินิจฺฉเย หิ อาคเต ครุเก ฐาตพฺพํ ฯ เอสา วินยธมฺมตา ฯ
อปิจ อตฺตโน ภาชนคตํ วา กโรติ มุฏฺฐึ วา ฉินฺทตีติ วจนโต
เจตํ เวทิตพฺพํ ยถา อนฺโตกุมฺภิยํ ฐิตสฺส น สพฺพา กุมฺภี ฐานนฺติ ฯ
สปฺปิอาทีสุ ยงฺกิญฺจิ ปิวโต เอกปฺปโยเคน ปีตมตฺเต ปาราชิกนฺติ
มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ มหาปจฺจริยาทีสุ ปน อยํ วิภาโค ทสฺสิโต
มุขํ อนปเนตฺวา อากฑฺฒนฺตสฺส ปิวโต สเจ ปน คลคตํ ปาทํ
น อคฺฆติ มุขคเตน สทฺธึ อคฺฆติ รกฺขติ ตาว กณฺเฐน ปน
ปริจฺฉินฺนกาเลเยว ปาราชิกํ โหติ ฯ สเจปิ โอฏฺเฐหิ ปริจฺฉินฺทนฺโต
โอฏฺเฐ ปิทหติ ปาราชิกเมว ฯ อุปฺปลทณฺฑเวฬุนาฬีนฬนาฬีอาทีหิ
ปิวนฺตสฺสาปิ สเจ ปน คลคตเมว ปาทํ อคฺฆติ ปาราชิกํ ฯ สเจ สห
มุขคเตน อคฺฆติ อุปฺปลทณฺฑาทิคเตน สทฺธึ เอกาพทฺธภาวํ โกเปตฺวา
โอฏฺเฐหิ ปริจฺฉินฺนมตฺเต ปาราชิกํ ฯ สเจ อุปฺปลทณฺฑาทิคเตน
สทฺธึ อคฺฆติ อุปฺปลทณฺฑาทีนํ พุนฺเธ องฺคุลิยา ปิทหิตมตฺเต
ปาราชิกํ ฯ ปาทคฺฆนเก ปน คเล อปฺปวิฏฺเฐ อุปฺปลทณฺฑาทีสุ จ
มุเข จ อติเรกปาทมฺปิ เอกาพทฺธํ หุตฺวา ติฏฺฐติ รกฺขติเยวาติ ฯ
ตํ สพฺพมฺปิ ยสฺมา อตฺตโน ภาชนคตํ วา กโรติ มุฏฺฐึ วา
ฉินฺทตีติ อิมํ นยํ ภชติ ตสฺมา สุทสฺสิตเมว ฯ เอส ตาว
เอกาพทฺเธ นโย ฯ สเจ ปน หตฺเถน วา ปตฺเตน วา ถาลกาทินา
วา เยน เกนจิ ภาชเนน คเหตฺวา ปิวติ ยมฺหิ ปโยเค ปาทคฺฆนกํ
ปูรติ ตมฺหิ กเต ปาราชิกํ ฯ อถ มหคฺฆํ โหติ สิปฺปิกายปิ
เอกปฺปโยเคเนว ปาทคฺฆนกํ คเหตุํ สกฺกา โหติ เอกุทฺธาเรเยว
ปาราชิกํ ฯ ภาชนํ ปน นิมุชฺชาเปตฺวา คณฺหนฺตสฺส ยาว เอกาพทฺธํ
โหติ ตาว รกฺขติ ฯ มุขวฏฺฏิปริจฺเฉเทน วา อุทฺธาเรน วา
ปาราชิกํ ฯ ยทา ปน สปฺปึ วา เตลํ วา อจฺฉํ เตลสทิสเมว
มธุผาณิตํ วา กุมฺภึ อาวฏฺเฏตฺวา อตฺตโน ภาชเน ปเวเสติ
ตทา เตสํ อจฺฉตาย เอกาพทฺธตา นตฺถีติ ปาทคฺฆนเก มุขวฏฺฏิโต
คลิตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ ปจิตฺวา ฐปิตํ ปน มธุผาณิตํ สิเลโส
วิย จิกฺกนํ อากฑฺฒนวิกฑฺฒนโยคฺคํ โหติ อุปฺปนฺเน กุกฺกุจฺเจ
เอกาพทฺธเมว หุตฺวา ปฏินีหริตุํ สกฺโกติ ฯ เอตํ มุขวฏฺฏิยา
นิกฺขมิตฺวา ภาชเน ปวิฏฺฐมฺปิ พาหิเรน สทฺธึ เอกาพทฺธตฺตา รกฺขติ ฯ
มุขวฏฺฏิโต ฉินฺนมตฺเต ปน ปาราชิกํ ฯ โยปิ เถยฺยจิตฺเตน ปรสฺส
กุมฺภิยา ปาทคฺฆนกํ สปฺปึ วา เตลํ วา อวสฺสํ ปิวนกํ ยงฺกิญฺจิ
ทุกุลสาฏกํ วา จมฺมขณฺฑาทีนํ วา อญฺญตรํ ปกฺขิปติ หตฺถโต
มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ ริตฺตกุมฺภิยา อิทานิ เตลํ อากีริสฺสนฺตีติ
ญตฺวา ยงฺกิญฺจิ ภณฺฑํ เถยฺยจิตฺโต ปกฺขิปติ ตญฺเจ ตตฺถ
เตเล อากิณฺเณ ปญฺจมาสกอคฺฆนกํ ปิวติ ปิวิตมตฺเต ปาราชิกนฺติ
มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ ตํ ปน ตตฺเถว สุกฺขตฬาเก สุกฺขมาติกาย
อุชุกรณวินิจฺฉเยน วิรุชฺฌติ อวหารลกฺขณํ เจตฺถ น ปญฺญายติ
ตสฺมา น คเหตพฺพํ ฯ มหาปจฺจริยาทีสุ ปน ตสฺส อุทฺธาเร
ปาราชิกํ วุตฺตํ ฯ ตํ ยุตฺตํ ฯ ปรสฺส ริตฺตกุมฺภิยา สงฺโคปนตฺถาย
จมฺมาทิภณฺฑํ ฐเปตฺวา ตตฺถ เตเล อากิณฺเณ สเจ อยํ
ชานิสฺสติ มํ ปลิพุทฺธิสฺสตีติ ภีโต ปาทคฺฆนกํ เตลปีตํ ภณฺฑํ
เถยฺยจิตฺเตน อุทฺธรติ ปาราชิกํ ฯ สุทฺธจิตฺเตน อุทฺธรติ ปเร ๑-
อาหราเปนฺเต ภณฺฑเทยฺยํ ฯ ภณฺฑเทยฺยนฺนาม ยํ ปรสฺส นฏฺฐํ
ตสฺส มูลํ วา ตเทว วา ภณฺฑํ ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ โน เจ
เทติ สามิกสฺส ธุรนิกฺเขเป ปาราชิกํ ฯ สเจ ปนสฺส กุมฺภิยํ
อญฺโญ สปฺปึ วา เตลํ วา อากีรติ ตตฺรปายํ เถยฺยจิตฺเตน
เตลปิวนกํ ภณฺฑํ ปกฺขิปติ วุตฺตนเยเนว ปาราชิกํ ฯ อตฺตโน
ริตฺตกุมฺภิยา ปรสฺส สปฺปึ วา เตลํ วา อากิณฺณภาวํ ญตฺวา
เถยฺยจิตฺเตน ภณฺฑํ ปกฺขิปติ ปุพฺพนเยเนว อุทฺธาเร ปาราชิกํ ฯ
สุทฺธจิตฺโต นิกฺขิปิตฺวา ปจฺฉา เถยฺยจิตฺเตน อุทฺธรติ ปาราชิกเมว ฯ
สุทฺธจิตฺโตว อุทฺธรติ เนว อวหาโร น คีวา ฯ มหาปจฺจริยํ
ปน อนาปตฺติมตฺตเมว วุตฺตํ ฯ กิสฺส มม กุมฺภิยํ เตลํ อากีรสีติ
@เชิงอรรถ: ๑. ปรสฺมึ ฯ
กุปิโต อนตฺตมโน ภณฺฑํ อุทฺธริตฺวา ฉฑฺเฑติ โน ภณฺฑเทยฺยนฺติ
กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ เถยฺยจิตฺเตน มุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา กุมฺภึ อาวิญฺชติ
เตลํ คเลตุกาโม ปาทคฺฆนเก คลิเต ปาราชิกํ ฯ เถยฺยจิตฺเตเนว
ชชฺชรํ กโรติ สวิตฺวา คมิสฺสตีติ ปาทคฺฆนเก สวิตฺวา คเต
ปาราชิกํ ฯ เถยฺยจิตฺเตเนว ฉิทฺทํ กโรติ โอมฏฺฐํ วา อุมฺมฏฺฐํ
วา เวมฏฺฐํ วา ฯ อิทํ ปน สมฺโมหฏฺฐานํ ตสฺมา สุฏฺฐุ
สลฺลกฺเขตพฺพํ ฯ อยํ เหตฺถ วินิจฺฉโย ฯ โอมฏฺฐนฺนาม
อโธมุขจฺฉิทฺทํ ฯ อุมฺมฏฺฐนฺนาม อุทฺธํ มุขจฺฉิทฺทํ ฯ เวมฏฺฐนฺนาม
อุฬุงฺกสฺเสว อุชุคตจฺฉิทฺทํ ฯ ตตฺถ โอมฏฺฐสฺส พหิ ปฏฺฐาย
กตสฺส อพฺภนฺตรนฺตโต ปาทคฺฆนเก เตเล คลิเต พหิ อนิกฺขนฺเตปิ
ปาราชิกํ ฯ กสฺมา ฯ ยสฺมา ตโต คลิตมตฺตเมว พหิ คตํ
นาม โหติ น กุมฺภีคตสงฺขํ ลภติ น กุมฺภิยํ สณฺฐาติ ฯ
อนฺโต ปฏฺฐาย กตสฺส พาหิรนฺตโต ปาทคฺฆนเก คลิเต ปาราชิกํ ฯ
อุมมฏฺฐสฺส ยถา ตถา วา กตสฺส พาหิรนฺตโต คลิเต ปาราชิกํ ฯ
ตํ หิ ยาว พาหิรนฺตโต น คลติ ตาว กุมฺภีคตเมว โหติ ฯ
เวมฏฺฐสฺส กปาลมชฺฌโต คลิตวเสน กาเรตพฺโพติ อฏฺฐกถาสุ
วุตฺตํ ฯ ตํ ปน อนฺโต จ พหิ จ ปฏฺฐาย มชฺเฌ ฐเปตฺวา
กตฉิทฺเท ตฬากสฺส มริยาทเภทเนน สเมติ ฯ อนฺโต ปฏฺฐาย กเต
ปน พาหิรนฺเตน พหิ ปฏฺฐาย กเต อพฺภนฺตรนฺเตน กาเรตพฺโพติ
อิทเมตฺถ ยุตฺตํ ฯ โย ปน วฏฺเฏตฺวา คจฺฉิสฺสตีติ เถยฺยจิตฺเตน
กุมฺภิยา อาธารกํ วา อุปตฺถมฺภนเลฑฺฑุเก วา อปเนติ วฏฺเฏตฺวา
คตาย ปาราชิกํ ฯ เตลากีรณภาวํ ปน ญตฺวา ริตฺตกุมฺภิยา
ชชฺชรภาเวสุ วา ฉิทฺเทสุ วา กเตสุ ปจฺฉานิกฺขนฺตเตลปฺปมาเณน
ภณฺฑเทยฺยํ โหติ ฯ อฏฺฐกถาสุ ปน กตฺถจิ ปาราชิกนฺติปิ ลิขิตํ ฯ
ตํ ปมาทลิขิตํ ฯ ปุณฺณาย กุมฺภิยา อุปริ กฏฺฐํ วา ปาสาณํ
วา ปติตฺวา ภินฺทิสฺสติ ตโต เตลํ ปคฺฆริสฺสตีติ เถยฺยจิตฺเตน
ทุพฺพทฺธํ วา กโรติ ทุฏฺฐปิตํ วา ฐเปติ ฯ อวสฺสํ ปตนกํ ตถา
กโรนฺตสฺส กตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ ริตฺตกุมฺภิยา อุปริ กโรติ ตํ
ปจฺฉา ปุณฺณกาเล ปติตฺวา ภินฺทติ ภณฺฑเทยฺยํ ฯ อีทิเสสุ หิ
ฐาเนสุ ภณฺฑสฺส นตฺถิกาเล กตปโยคตฺตา อาทิโตว ปาราชิกํ
น โหติ ฯ ภณฺฑวินาสนสฺส ปน กตตฺตา ภณฺฑเทยฺยํ โหติ ฯ
อาหราเปนฺเตสุ อททโต สามิกานํ ธุรนิกฺเขเปน ปาราชิกํ ฯ
เถยฺยจิตฺเตน มาติกํ อุชุํ กโรติ วฏฺเฏตฺวา คมิสฺสติ เตลํ วา
อุตฺตราเปสฺสตีติ วฏฺเฏตฺวา วา คจฺฉตุ เตลํ วา อุตฺตรตุ
อุชุกรณกาเล ปาราชิกํ ฯ อีทิสา หิ ปโยคา ปุพฺพปฺปโยคาวหาเร
สงฺคหํ คจฺฉนฺติ ฯ สุกฺขมาติกาย อุชุกตาย ปจฺฉา อุทเก อาคเต
วฏฺฏิตฺวา วา คจฺฉตุ เตลํ วา อุตฺตรตุ ภณฺฑเทยฺยํ ฯ กสฺมา ฯ
ฐานาจาวนปฺปโยคสฺส อภาวา ฯ ตสฺส ลกฺขณํ นาวฏฺเฐ
อาวิภวิสฺสติ ฯ ตตฺเถว ภินฺทติ วาติอาทีสุ อฏฺฐกถายํ ตาว วุตฺตํ
ภินฺทติ วาติ มุคฺคเรน โปเถตฺวา ภินฺทติ ฯ ฉฑฺเฑติ วาติ อุทกํ
วา วาลิกํ วา อากีริตฺวา อุตฺตราเปติ ฯ ฌาเปติ วาติ ทารูนิ
อาหริตฺวา ฌาเปติ วา ฯ อปริโภคํ วา กโรตีติ อขาทิตพฺพํ
อปาตพฺพํ วา กโรติ อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา วิสํ วา อุจฺฉิฏฺฐํ
วา กุณปํ วา ปาเตติ ฯ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ ฐานา จาวนสฺส
นตฺถิตาย ทุกฺกฏํ ฯ พุทฺธวิสโย นาเมโส ฯ กิญฺจาปิ ทุกฺกฏํ
อาหราเปนฺเต ภณฺฑเทยฺยนฺติ ฯ ตตฺถ ปุริมทฺวยํ น สเมติ ฯ ตํ
หิ กุมฺภีชชฺชรกรเณน จ มาติกาอุชุกรเณน จ สทฺธึ เอกลกฺขณํ ฯ
ปจฺฉิมํ ปน ทฺวยํ ฐานา จาเวนฺเตนาปิ สกฺกา กาตุํ ฯ ตสฺมา
เอตฺถ เอวํ วินิจฺฉยํ วทนฺติ ฯ อฏฺฐกถายํ กิร ฐานา จาวนสฺส
นตฺถิตาย ทุกฺกฏนฺติ อิทํ ปจฺฉิมทฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ ฐานา
จาวนํ อกโรนฺโตเยว หิ เถยฺยจิตฺเตน วา วินาเสตุกามตาย วา
ฌาเปยฺยปิ อปริโภคมฺปิ กเรยฺย ปุริมทฺวเย ปน วุตฺตนเยน
ภินฺทนฺตสฺส วา ฉฑฺเฑนฺตสฺส วา ฐานา จาวนํ อตฺถิ ตสฺมา
ตถา กโรนฺตสฺส วินาเสตุกามตาย ภณฺฑเทยฺยํ เถยฺยจิตฺเตน
ปาราชิกนฺติ ฯ ปาลิยํ ทุกฺกฏนฺติ วุตฺตตฺตา อยุตฺตนฺติ เจ ฯ น
อญฺญถา คเหตพฺพตฺถโต ฯ ปาลิยํ หิ เถยฺยจิตฺตปกฺเข ภินฺทติ
วาติ อุทเกน สํภินฺทติ ฉฑฺเฑติ วาติ ตตฺถ วมนํ วา อุจฺจารํ
วา ปสฺสาวํ วา ฉฑฺเฑตีติ เอวเมเก วทนฺติ ฯ อยํ ปเนตฺถ
สาโร ฯ วินีตวตฺถุมฺหิ ติณชฌาปโก วิย ฐานา อจฺจาเวตุกาโมว
เกวลํ ภินฺทติ ฯ ภินฺนตฺตา ปน เตลาทีนิ นิกฺขมนฺติ ฯ ยํ วา
ปเนตฺถ ปตฺถินฺนํ ตํ เอกาพทฺธเมว ติฏฺฐติ อฉฑฺเฑตุกาโมเยว
จ เกวลํ ตตฺถ อุทกวาลิกาทีนิ อากีรติ ฯ อากิณฺณตฺตา ปน
เตลํ ฉฑฺฑิยติ ฯ ตสฺมา โวหารวเสน ภินฺทติ วา ฉฑฺเฑติ
วาติ วุจฺจตีติ ฯ เอวเมเตสํ ปทานํ อตฺโถ คเหตพฺโพ ฯ
นาเสตุกามตาปกฺเข ปน อิตรถาปิ ยุชฺชติ ฯ เอวํ หิ กถิยมาเน
ปาลิ จ อฏฺฐกถา จ ปุพฺพาปเรน สํสนฺทิตฺวา สุกถิตา โหติ ฯ
เอตฺตาวตาปิ จ สนฺโตสํ อกตฺวา อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา วินิจฺฉโย
เวทิตพฺโพติ ฯ
ภุมฺมฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ
{๙๕} ถลฏฺเฐ ฯ ถเล นิกฺขิตฺตนฺติ ภูมิตเล วา ปาสาทปพฺพตตลาทีสุ
วา ยตฺถ กตฺถจิ ปฏิจฺฉนฺเน วา อปฏิจฺฉนฺเน วา
ฐปิตํ ถลฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ ตํ สเจ ราสิกตํ โหติ อนฺโตกุมฺภิยํ
ภาชนคตกรณมุฏฺฐิจฺเฉทนวินิจฺฉเยน วินิจฺฉินิตพฺพํ ฯ สเจ เอกาพทฺธํ
สิเลสนิยฺยาสาทิ ปกฺกมธุผาณิตวินิจฺฉเยน วินิจฺฉินิตพฺพํ ฯ สเจ ครุกํ
โหติ ภารพทฺธํ โลหปิณฺฑี คุฬปิณฺฑี เตลมธุฆฏาทิ วา กุมฺภิยา
ฐานา จาวนวินิจฺฉเยน วินิจฺฉินิตพฺพํ ฯ สงฺขลิกพทฺธสฺส จ ฐานเภโท
สลฺลกฺเขตพฺโพ ฯ ปตฺถริตฺวา ฐปิตํ ปน ปาวารตฺถรกสาฏกาทึ
อุชุกํ คเหตฺวา อากฑฺฒติ ปาริมนฺเต โอริมนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ
อติกฺกนฺเต ปาราชิกํ ฯ เอวํ สพฺพทิสาสุ สลฺลกฺเขตพฺพํ ฯ เวเฐตฺวา
อุทฺธรติ เกสคฺคมตฺตํ อากาสคตํ กโรนฺตสฺส ปาราชิกํ ฯ เสสํ
วุตฺตนยเมวาติ ฯ
ถลฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ
{๙๖} อากาสฏฺเฐ ฯ โมรสฺส ฉหิ อากาเรหิ ฐานปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ
ปุรโต มุขตุณฺฑเกน ปจฺฉโต กลาปคฺเคน อุภยปสฺเสสุ ปกฺขปริยนฺเตหิ
อโธ ปาทนขสิขาย อุทฺธํ สิขคฺเคนาติ ฯ ภิกฺขุ สสฺสามิกํ
อากาสฏฺฐํ โมรํ คเหสฺสามีติ ปุรโต วา ติฏฺฐติ หตฺถํ วา ปสาเรติ ฯ
โมโร อากาเสเยว ปกฺเข ปสาเรติ วาตํ คาหาเปตฺวา คมนํ
อุปจฺฉินฺทิตฺวา ติฏฺฐติ ฯ ตสฺส ภิกฺขุโน ทุกฺกฏํ ฯ ตํ อผนฺเทนฺโต
หตฺเถน อามสติ ทุกฺกฏเมว ฯ ฐานา อจฺจาเวนฺโต ผนฺทาเปติ
ถุลฺลจฺจยํ ฯ หตฺเถน ปน คเหตฺวา วา อคฺคเหตฺวา วา มุขตุณฺฑเกน
ผุฏฺโฐกาสํ กลาปคฺคํ กลาปคฺเคน วา ผุฏฺโฐกาสํ มุขตุณฺฑกํ
อติกฺกาเมติ สเจ ปาทํ อคฺฆติ ปาราชิกํ ฯ ตถา วามปกฺขปริยนฺเตน
ผุฏฺโฐกาสํ ทกฺขิณปกฺขปริยนฺตํ ทกฺขิณปกฺขปริยนฺเตน
วา ผุฏฺโฐกาสํ วามปกฺขปริยนฺตํ อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ ตถา
ปาทนขสิขาย ผุฏฺโฐกาสํ สิขคฺคํ สิขคฺเคน วา ผุฏฺโฐกาสํ ปาทนขสิขํ
อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ อากาเสน คจฺฉนฺโต โมโร สีสาทีสุ
ยสฺมึ องฺเค นิลียติ ตํ ตสฺส ฐานํ ฯ ตสฺมา ตํ หตฺเถ นิลีนํ
อิโตจีโตจ กโรนฺโตปิ ผนฺทาเปติเยว ฯ ยทิ ปน อิตเรน หตฺเถน
คเหตฺวา ฐานา จาเวติ ปาราชิกํ ฯ อิตรํ หตฺถํ อุปเนติ โมโร
สยเมว โอฑฺเฑตฺวา ตตฺถ นิลียติ อนาปตฺติ ฯ องฺเค นิลีนภาวํ
ญตฺวา เถยฺยจิตฺเตน เอกปทวารํ คจฺฉติ ถุลฺลจฺจยํ ทุติยํ
ปาราชิกํ ฯ ภูมิยํ ฐิตโมโร ทฺวินฺนํ ปาทานํ กลาปสฺส จ วเสน
ตีณิ ฐานานิ ลภติ ฯ ตํ อุกฺขิปนฺตสฺส ยาว เอกมฺปิ ฐานํ ปฐวึ
ผุสติ ตาว ถุลฺลจฺจยํ ฯ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ปฐวิยา โมจิตมตฺเต
ปาราชิกํ ฯ ปญฺชเร ฐิตํ สห ปญฺชเรน อุทฺธรติ ปาราชิกํ ฯ
ยทิ ปน ปาทํ น อคฺฆติ สพฺพตฺถ อคฺฆวเสน กาตพฺพํ ฯ
อนฺโตวตฺถุมฺหิ จรนฺตํ โมรํ เถยฺยจิตฺเตน อุตฺตราเสตฺวา ปทสาว
พหิวตฺถุํ นีหรนฺโต ทฺวารปริจฺเฉทํ อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ วเช
ฐิตสฺส พลิวทฺทสฺส หิ วโช วิย อนฺโตวตฺถุ ตสฺส ฐานํ ฯ
หตฺเถน ปน คเหตฺวา อนฺโตวตฺถุสฺมิมฺปิ อากาสคตํ กโรนฺตสฺส
ปาราชิกเมว ฯ อนฺโตคาเม จรนฺตมฺปิ คามปริกฺเขปํ อติกฺกาเมนฺตสฺส
ปาราชิกํ ฯ สยเมว นิกฺขมิตฺวา คามูปจาเร วา วตฺถูปจาเร วา
จรนฺตํ ปน เถยฺยจิตฺโต กฏฺเฐน วา กถลาย วา อุตฺตราเสตฺวา
อฏวีมุขํ กโรติ ฯ โมโร อุฑฺเฑตฺวา อนฺโตคาเม วา อนฺโตวตฺถุมฺหิ
วา ฉทนปิฏฺเฐ วา นิลียติ รกฺขติ ฯ สเจ ปน อฏวีมุโข
อุฑฺเฑติ วา คจฺฉติ วา อฏฺวึ ปเวเสตฺวา คเหสฺสามีติ ปริกปฺเป
อสติ ปฐวิโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อุปฺปติตมตฺเต ทุติยปทวาเร วา
ปาราชิกํ ฯ กสฺมา ฯ ยสฺมา คามโต นิกฺขนฺตสฺส ฐิตฏฺฐานเมว
ฐานํ โหติ ฯ กปิญฺชราทีสุปิ อยเมว วินิจฺฉโย ฯ สาฏกํ วาติ
วาตเวคุกฺขิตฺตํ ปฐวีตเล ปตฺถริตฺวา ฐปิตมิว อากาเส คจฺฉนฺตํ
ขลิตฺถทฺธํ สาฏกํ อภิมุขาคตํ หตฺเถน เอกสฺมึ อนฺเต คณฺหาติ
อิโตจีโตจ ฐานํ อวิโกเปนฺโตเยว คมนูปจฺเฉเท ทุกฺกฏํ ฐานา
จาวนํ อกโรนฺโต ปาเลติ ผนฺทาปเน ถุลฺลจฺจยํ ฐานา จาเวติ
ปาราชิกํ ฯ ฐานปริจฺเฉโท จสฺส โมรสฺเสว ฉหิ อากาเรหิ
เวทิตพฺโพ ฯ อตฺถทฺธสาฏโก ปน เอกสฺมึ อนฺเต คหิตมตฺเตว
ทุติเยนนฺเตน ปปติตฺวา ภูมิยํ ปติฏฺฐาติ ตสฺส เทฺว ฐานานิ
โหนฺติ หตฺโถ เจว ภูมิ จ ฯ ตํ ยถาคหิตเมว ปฐมํ
คหิโตกาสปฺปเทสโต จาเลติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ปจฺฉา ภูมิโต ทุติยหตฺเถน
วา ปาเทน วา อุกฺขิปติ ปาราชิกํ ฯ ปฐมํ วา ภูมิโต อุทฺธรติ
ถุลฺลจฺจยํ ฯ ปจฺฉา คหิโตกาสปฺปเทสโต จาเวติ ปาราชิกํ ฯ
คหณํ วา อมุญฺจนฺโต อุชุกเมว หตฺถํ โอนเมตฺวา ภูมิคตํ กตฺวา
เตเนว หตฺเถน อุกฺขิปติ ปาราชิกํ ฯ เวฏฺฐเนปิ อยเมว วินิจฺฉโย ฯ
หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา ฉิชฺชมานนฺติ มนุสฺสานํ อลงฺกโรนฺตานํ
คีเวยฺยกาทิ ปิลนฺธนํ วา สุวณฺณสลากํ ฉินฺทนฺตานํ สุวณฺณการานํ
สุวณฺณขณฺฑํ วา ฉิชฺชมานํ ปตติ ฯ ตญฺเจ ภิกฺขุ อากาเสน
อาคจฺฉนฺตํ เถยฺยจิตฺโต หตฺเถน คณฺหาติ คหณเมว ฐานํ
คหิตปฺปเทสโต หตฺถํ อปเนติ ปาราชิกํ ฯ จีวเร ปติตํ หตฺเถน
อุกฺขิปติ ปาราชิกํ ฯ อนุทฺธริตฺวาว ยาติ ทุติเย ปทวาเร
ปาราชิกํ ฯ ปตฺเต ปติเตปิ เอเสว นโย ฯ สีเส วา มุเข วา
ปาเท วา ปติตํ หตฺเถน คณฺหาติ ปาราชิกํ ฯ อคฺคเหตฺวาว
ยาติ ทุติเย ปทวาเร ปาราชิกํ ฯ ยตฺถ ยตฺถ จ ปตติ ตสฺส
ปติฏฺฐิโตกาโสว ฐานํ น สพฺพํ องฺคปจฺจงฺคํ ปตฺตจีวรํ วาติ ฯ
อากาสฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ
{๙๗} เวหาสฏฺเฐ ฯ มญฺจปีฐาทีสุ ฐปิตํ ภณฺฑํ อามาสํ วา โหตุ
อนามาสํ วา เถยฺยจิตฺเตน อามสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ มญฺจปีเฐสุ
ฐปิตภณฺเฑ เจตฺถ ถลฏฺเฐ วุตฺตนเยน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ
อยํ ปน วิเสโส ฯ สเจ ขลิยา ถทฺธสาฏโก มญฺเจ วา ปีเฐ
วา ปตฺถโฏ มชฺเฌน มญฺจตลํ น ผุสติ มญฺจปาเทเยว ผุสติ
เตสํ วเสน ฐานํ เวทิตพฺพํ ฯ ปาทานํ อุปริ ผุฏฺโฐกาสเมว หิ
อติกฺกามิตมตฺเต ตตฺถ ปาราชิกํ โหติ ฯ สห มญฺจปีเฐหิ
หรนฺตสฺส ปน มญฺจปีฐปาทานํ ปติฏฺฐิโตกาสวเสน ฐานํ เวทิตพฺพํ ฯ
จีวรวํเส วาติ จีวรฏฺฐปนตฺถาย พนฺธิตฺวา ฐปิเต วํเส วา
กฏฺฐทณฺฑเก วา ฯ ตตฺถ สํหริตฺวา ปารโต อนฺตํ โอรโต โภคํ
กตฺวา ฐปิตจีวรสฺส ปติฏฺฐิโตกาเสน ผุฏฺโฐกาโสว ฐานํ น สพฺโพ
จีวรวํโส ฯ ตสฺมา เถยฺยจิตฺเตน ตํ โภเค คเหตฺวา อากฑฺฒนฺตสฺส
ปารโต วํเส ปติฏฺฐิโตกาสํ โอรโต จีวรวํสสฺส ผุฏฺฐปฺปเทสํ
อติกฺกาเมนฺตสฺส เอกทฺวงฺคุลมตฺตากฑฺฒเนเนว ปาราชิกํ ฯ อนฺเต
คเหตฺวา กฑฺฒนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย ฯ ตตฺเถว ปน จีวรวํเส
วามโต วา ทกฺขิณโต วา โอสาเรนฺตสฺส วามนฺเตน ทกฺขิณนฺตฏฺฐานํ
ทกฺขิณนฺเตน วา วามนฺตฏฺฐานํ อติกฺกนฺตมตฺเต ทสทฺวาทสงฺคุล-
มตฺตสารเณเนว ปาราชิกํ ฯ อุทฺธํ อุกฺขิปนฺตสฺส เกสคฺคมตฺตุกฺเขปเนน
ปาราชิกํ ฯ จีวรวํสํ ผุสนฺตํ วา อผุสนฺตํ วา รชฺชุเกน พนฺธิตฺวา
ฐปิตจีวรํ โมเจนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ มุตฺเต ปาราชิกํ ฯ มุตฺตมตฺตเมว
หิ ตํ ฐานา มุตฺตนฺติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ ฯ วํเส เวเฐตฺวา ฐปิตํ
นิพฺเพเฐนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ นิพฺเพฐิตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ วลยํ กตฺวา
ฐปิเต วลยํ ฉินฺทติ วา โมเจติ วา เอกํ วา วํสโกฏึ โมเจตฺวา
นีหรติ ถุลฺลจฺจยํ ฉินฺนมตฺเต มุตฺตมตฺเต นีหฏมตฺเต จ
ปาราชิกํ ฯ ตถา อกตฺวาว จีวรวํเส อิโตจีโตจ สาเรติ รกฺขติ
ตาว ฯ วลยสฺส หิ สพฺโพปิ จีวรวํโส ฐานํ ฯ กสฺมา ฯ ตตฺถ
สํสรณธมฺมตาย ฯ ยทิ ปน นํ หตฺเถน คเหตฺวา อากาสคตํ
กโรติ ปาราชิกํ ฯ ปสาเรตฺวา ฐปิตสฺส ปติฏฺฐิโตกาเสน
ผุฏฺโฐกาโสว ฐานํ ฯ ตตฺถ สํหริตฺวา ฐปิเต วุตฺตนเยน วินิจฺฉโย
เวทิตพฺโพ ฯ ยํ ปน เอเกนนฺเตน ภูมึ ผุสิตฺวา ฐิตํ โหติ ตสฺส
จีวรวํเส ภูมิยญฺจ ปติฏฺฐิโตกาสวเสน เทฺว ฐานานิ ฯ ตตฺถ ภูมิยํ
เอเกนนฺเตน ปติฏฺฐิเต อตฺถทฺธสาฏเก วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย
เวทิตพฺโพ ฯ จีวรรชฺชุยาปิ อยเมว วินิจฺฉโย ฯ องฺกุสเก ลคฺเคตฺวา
ฐปิตภณฺฑํ ปน เภสชฺชฆโฏ วา เภสชฺชตฺถวิกา วา สเจ ภิตฺตึ
วา ภูมึ วา อผุสิตฺวา ฐิตํ ลคฺคนกํ ฆํสนฺตสฺส นีหรโต องฺกุสโกฏิโต
นิกฺขนฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ ลคฺคนกํ ถทฺธํ โหติ พุนฺเธน อุกฺขิปิตฺวา
อากาสคตํ กโรนฺตสส องฺกุสโกฏิโต อนิกฺขนฺเตปิ ปาราชิกํ ฯ
ภิตฺตินิสฺสิตํ โหติ ปฐมํ องฺกุสโกฏิโต นีหรติ ถุลฺลจฺจยํ ปจฺฉา
ภิตฺตึ โมเจติ ปาราชิกํ ฯ ปฐมํ ภิตฺตึ โมเจตฺวา ปจฺฉา
องฺกุสโต นีหรนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย ฯ สเจ ปน ภาริยํ ภณฺฑํ
นีหริตุมสกฺโกนฺโต สยํ ภิตฺตินิสฺสิตํ กตฺวา องฺกุสโต นีหรติ ปุน
ภิตฺตึ อโมเจตฺวาปิ องฺกุสโต นีหฏมตฺเตเยว ปาราชิกํ ฯ อตฺตนา
กตฏฺฐานํ หิ ฐานํ น โหติ ฯ ภูมึ ผุสิตฺวา ฐิตสฺส ปน
เทฺว เอว ฐานานิ ฯ ตตฺถ วุตฺโตเยว วินิจฺฉโย ฯ ยํ ปน สิกฺกาย
ปกฺขิปิตฺวา ลคฺคิตํ โหติ ตํ สิกฺกาโต นีหรนฺตสฺสาปิ สห สิกฺกาย
องฺกุสโต นีหรนฺตสฺสาปิ ปาราชิกํ ฯ ภิตฺติภูมิสนฺนิสฺสิตวเสน เจตฺถ
ฐานเภโทปิ เวทิตพฺโพ ฯ ภิตฺติขีโลติ อุชุกํ กตฺวา ภิตฺติยํ
อาโกฏฺฏิโต วา ตตฺถ ชาตโก เอว วา ฯ นาคทนฺโต ปน วงฺโก
อาโกฏฺฏิโต เอว ฯ เตสุ ลคฺเคตฺวา ฐปิตํ องฺกุสเก วุตฺตนเยน
วินิจฺฉินิตพฺพํ ฯ ทฺวีสุ ตีสุ ปน ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ อาโรเปตฺวา
ฐปิตํ กุนฺตํ วา ภิณฺฑึ วา วาลํ วา อคฺเค วา พุนฺเธ วา
คเหตฺวา อากฑฺฒติ เอกเมกสฺส ผุฏฺโฐกาสมตฺเต อติกฺกนฺเต
ปาราชิกํ ฯ ผุฏฺโฐกาสมตฺตเมว หิ เตสํ ฐานํ โหติ น สพฺเพ
ขีลา วา นาคทนฺตา วา ฯ ภิตฺติอภิมุโข ฐตฺวา มชฺเฌ คเหตฺวา
อากฑฺฒติ โอริมนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ ปาริมนฺเตน อติกฺกนฺตมตฺเต
ปาราชิกํ ฯ ปรโต เปเลนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย ฯ หตฺเถน คเหตฺวา
อุกฺขิปนฺโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อากาสคตํ กโรติ ปาราชิกํ ฯ ภิตฺตึ
นิสฺสาย ฐปิตํ ภิตฺตึ ฆํสนฺโต กฑฺฒติ อคฺเคน ผุฏฺโฐกาสํ พุนฺธํ
พุนฺเธน วา ผุฏฺโฐกาสํ อคฺคํ อติกฺกาเมนฺตสฺส ปาราชิกํ ฯ
ภิตฺติอภิมุโข ฐตฺวา อากฑฺฒนฺโต เอเกนนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ อปรนฺตํ
อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ อุชุกํ อุกฺขิปนฺโต เกสคฺคมตฺตํ อากาสคตํ
กโรติ ปาราชิกํ ฯ รุกฺเข วา ลคฺคิตนฺติ ตาลรุกฺขาทีสุ อาโรเปตฺวา
ลคฺคิตํ ฯ องฺกุสกาทีสุ วุตฺตนเยน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺถ
ชาตกํ ปน ตาลปิณฺฑึ จาเลนฺตสฺส ยสฺมึ ผเล ปาราชิกวตฺถุ ปูรติ ๑- ตสฺมึ
พนฺธนา มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ ปิณฺฑึ ฉินฺทติ ปาราชิกํ ฯ อคฺเคน
ปน ปณฺณนฺตรํ อาโรเปตฺวา ฐปิตา เทฺว ฐานานิ ลภติ ฐปิตฏฺฐานญฺจ
@เชิงอรรถ: ๑. วตฺถุํ ปูเรตีติปิ ทิสฺสติ. เหตุกตฺตุวาจกํ อาขฺยาตปทํ.
วณฺฏฏฺฐานญฺจ ฯ ตตฺถ วุตฺตนเยน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ โย
ปน ฉินฺนมตฺตา ปตมานา สทฺทํ กเรยฺยาติ ภเยน สยํ อคฺเคน
ปณฺณนฺตรํ อาโรเปตฺวา ฉินฺทติ ฉินฺนมตฺเต ปาราชิกํ ฯ อตฺตนา
กตฏฺฐานํ หิ ฐานํ น โหติ ฯ เอเตน อุปาเยน สพฺพรุกฺขานํ
ปุปฺผผเลสุ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ ปตฺตาธารเกปีติ เอตฺถ
รุกฺขาธารโก วา โหตุ วลยาธารโก วา ทณฺฑาธารโก วา ยงฺกิญฺจิ
ปตฺตฏฺฐปนกํ ปจฺฉิกาปิ โหตุ ปตฺตาธารโกเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ ฯ
ตตฺถ ฐปิตปตฺตสฺส ปตฺเตน ผุฏฺโฐกาโส เอว ฐานํ ฯ ตสฺส
รุกฺขาธารเก ปญฺจหากาเรหิ ฐานปริจฺเฉโท โหติ ฯ ตตฺถ ฐิตปตฺตํ
มุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา จตูสุ ทิสาสุ ยโต กุโตจิ กฑฺฒนฺโต เอเกนนฺเตน
ผุฏฺโฐกาสํ อปรนฺตํ อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ อุทฺธํ เกสคฺคมตฺตํ
อุกฺขิปโต ปาราชิกํ ฯ สพฺพตฺถ จ ภณฺฑํ อคฺฆาเปตฺวา กาเรตพฺพํ ฯ
สหาธารเกน หรนฺตสฺสาปิ เอเสว นโยติ ฯ
เวหาสฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ
{๙๘} อุทกฏฺเฐ ฯ อุทเก นิกฺขิตฺตํ โหตีติ ราชภยาทีหิ ภีเตหิ
อุทเกน อวินสฺสนธมฺเมสุ ตมฺพโลหภาชนาทีสุ สุปฏิจฺฉนฺนํ
กตฺวา โปกฺขรณีอาทีสุ อสนฺทนเก อุทเก นิกฺขิตฺตํ ฯ ตสฺส
ปติฏฺฐิโตกาโสเยว ฐานํ น สพฺพํ อุทกํ ฯ คจฺฉติ วา อาปตฺติ
ทุกฺกฏสฺสาติ อคมฺภีเร อุทเก ปทสา คจฺฉนฺตสฺส ปทวาเร ปทวาเร
ทุกฺกฏํ ฯ คมฺภีเร หตฺเถหิ วา ปาเทหิ วา ปโยคํ กโรนฺตสฺส
หตฺถปาเทหิ วา ปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ เอเสว นโย กุมฺภีคหณตฺถํ
นิมุชฺชนุมฺมุชฺชเนสุปิ ฯ สเจ ปน อนฺตรา กิญฺจิ อุทกสปฺปํ วา
วาฬมจฺฉํ วา ทิสฺวา ภีโต ปลายติ อนาปตฺติ ฯ อามสนาทีสุ
ภูมิคตาย กุมฺภิยา วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ อยํ ปน
วิเสโส ฯ ตตฺถ ภูมิยํ ขนิตฺวา กฑฺฒติ อิธ กทฺทเม โอสาเทติ ฯ
เอวํ ฉหากาเรหิ ฐานปริจฺเฉโท โหติ ฯ อุปฺปลาทีสุ ยสฺมึ ปุปฺเผ
วตฺถุ ปูรติ ตสฺมึ ฉินฺนมตฺเต ปาราชิกํ ฯ อุปฺปลชาติกานญฺเจตฺถ
ยาว เอกสฺมึปิ ปสฺเส วาโก น ฉิชฺชติ ตาว รกฺขติ ฯ
ปทุมชาติกานํ ปน ทณฺเฑ ฉินฺเน อพฺภนฺตเร สุตฺตํ อจฺฉินฺนมฺปิ น
รกฺขติ ฯ สามิเกหิ ฉินฺทิตฺวา ฐปิตานิ อุปฺปลาทีนิ โหนฺติ ยํ
วตฺถุํ ปูเรติ ตสฺมึ อุทฺธเฏ ปาราชิกํ ฯ หตฺถกพทฺธานิ โหนฺติ
ยสฺมึ หตฺถเก วตฺถุ ปูรติ ตสฺมึ อุทฺธเฏ ปาราชิกํ ฯ ภารพทฺธานิ
โหนฺติ ตํ ภารํ ฉนฺนํ อาการานํ เยนเกนจิ อากาเรน ฐานา
จาเวนฺตสฺส ภุมฺมฏฺฐกุมฺภิยํ วุตฺตนเยน ปาราชิกํ ฯ ทีฆนาฬานิ
อุปฺปลาทีนิ ปุปฺเผสุ วา นาเฬสุ วา เวณึ กตฺวา อุทกปิฏฺเฐ
รชฺชุเกสุ ติณานิ สนฺถริตฺวา ฐเปนฺติ วา พนฺธนฺติ วา เตสํ
ทีฆโต ปุปฺผคฺเคน จ นาฬนฺเตน จ ติริยํ ปริยนฺเตหิ เหฏฺฐา
ปติฏฺฐิโตกาเสน อุทฺธํ อุปริฏฺฐิมสฺส ปิฏฺฐิยาติ ฉหิ อากาเรหิ
ฐานา จาวนปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ ฯ โยปิ อุทกปิฏฺฐิยํ
ฐปิตปุปฺผกลาปํ อุทกํ จาเลตฺวา วีจึ อุฏฺฐาเปตฺวา เกสคฺคมตฺตมฺปิ
ยถาฐิตฏฺฐานโต จาเวติ ปาราชิกํ ฯ อถ ปน ปริกปฺเปติ เอตฺถ
คตํ คเหสฺสามีติ รกฺขติ ตาว ฯ คตฏฺฐาเน อุทฺธรโ