๒๐. ๕. มหาวคฺค
๑. โสตานุคตสุตฺตวณฺณนา
[๑๙๑] ปญฺจมสฺส ปเม โสตานุคตานนฺติ ปสาทโสตํ โอทหิตฺวา าณโสเตน
ววตฺถาปิตานํ. จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขาติ จตฺตาโร คุณานิสํสา ปฏิกงฺขิตพฺพา.
อิทํ ปน ภควตา อตฺถุปฺปตฺติวเสน อารทฺธํ. กตรอตฺถุปฺปตฺติวเสนาติ? ภิกฺขูนํ
ธมฺมสฺสวนาย อนุปสงฺกมนอตฺถุปฺปตฺติวเสน. ปญฺจสตา กิร พฺราหฺมณา ปพฺพชิตา
"สมฺมาสมฺพุทฺโธ ลิงฺควจนวิภตฺติปทพฺยญฺชนาทีหิ กเถนฺโต อเมฺหหิ าตเมว กเถสฺสติ,
อญฺาตํ กึ กเถสฺสตี"ติ ธมฺมสฺสวนตฺถํ ๑- น คจฺฉนฺติ. สตฺถา ตํ ปวุตฺตึ สุตฺวา
เต ปกฺโกสาเปตฺวา "กสฺมา เอวํ กโรถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณาถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ
สุณนฺตานญฺจ สชฺฌายนฺตานญฺจ อิเม เอตฺตกา อานิสํสา"ติ ทสฺเสนฺโต อิมํ เทสนํ
อารภิ.
@เชิงอรรถ: ๑ สี. ธมฺมสฺสวนคฺคํ
ตตฺถ ธมฺมํ ปริยาปุณาตีติ สุตฺตํ เคยฺยนฺติอาทิกํ นวงฺคสตฺถุสาสนภูตํ
ตนฺติธมฺมํ วฬญฺเชติ. โสตานุคตา ๑- โหนฺตีติ โสตํ อนุคตา ๒- อนุปวิฏฺา โหนฺติ.
มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน โอโลกิตา. ทิฏฺิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ
ปญฺาย สุฏฺุ ปฏิวิทฺธา ปจฺจกฺขํ กตา. มุฏฺสฺสติ กาลํ กุรุมาโนติ นยิทํ
พุทฺธวจนํ อนุสฺสรณสฺสติยา อภาเวน วุตฺตํ, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ.
ปุถุชฺชโน หิ มุฏฺสฺสติ กาลํ กโรติ นาม. อุปปชฺชตีติ สุทฺธสีเล ปติฏฺิโต
เทวโลเก นิพฺพตฺตติ. ธมฺมปทา ปิลปนฺตีติ ๓- อนฺตราภเว นิพฺพตฺตสฺส สุขิโน, ๔-
เยปิ ปุพฺเพ สชฺฌาย มูฬฺหกา วาจาปริจิตพุทฺธวจนธมฺมา, เต สพฺเพ ปสนฺเน อาทาเส
ฉายา วิย ปิลปนฺติ, ปากฏา หุตฺวา ปญฺายนฺติ. ทนฺโธ ภิกฺขเว สตุปฺปาโทติ
พุทฺธวจนานุสฺสรณสฺสติยา อุปฺปาโท ทนฺโธ ครุ, อถ โส สตฺโต ขิปฺปํเยว วิเสสคามี
โหติ, นิพฺพานคามี โหตีติ อตฺโถ.
อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโตติ อิทฺธิสมฺปนฺโน จิตฺตสฺส วสีภาวปฺปตฺโต ขีณาสโว.
อยํ วา โส ธมฺมวินโยติ เอตฺถ วิภาวนตฺโถ วาสทฺโท. ยตฺถาติ ยสฺมึ ธมฺมวินเย.
พฺรหฺมจริยํ อจรินฺติ พฺรหฺมจริยวาสํ วสึ. อิทมฺปิ พุทฺธวจนํ นาม มยา ปุพฺเพ
วฬญฺชิตนฺติ พุทฺธวจนานุสฺสรณวเสเนเวตํ วุตฺตํ. เทวปุตฺโตติ ปญฺจาลจณฺโฑ วิย
หตฺถกมหาพฺรหฺมา วิย สนงฺกุมารพฺรหฺมา วิย จ เอโก ธมฺมกถิกเทวปุตฺโต.
โอปปาติโก โอปปาติกํ สาเรตีติ ปมํ อุปฺปนฺโน เทวปุตฺโต ปจฺฉา อุปฺปนฺนํ
สาเรติ. สหปํสุกีฬกาติ เอเตน เนสํ ทีฆรตฺตํ กตปริจยภาวํ ทสฺเสติ.
สมาคจฺเฉยฺยุนฺติ สาลายํ วา รุกฺขมูเล วา สมฺมุขีภาวํ คจฺเฉยฺยุํ. เอวํ วเทยฺยาติ
สาลายํ วา รุกฺขมูเล วา ปมตรํ นิสินฺโน ปจฺฉา อาคตํ เอวํ วเทยฺย. เสสเมตฺถ
ปาลินเยเนว เวทิตพฺพํ.
@เชิงอรรถ: ๑ สี. โสตานุธตา ๒ สี. อนุวตฺตา, ฉ.ม. อนุปตฺตา
@๓ ฉ.ม. ปฺลวนฺตีติ ๔ ฉ.ม. นิพฺพตฺตมุฏฺสฺสติโน
๒. านสุตฺตวณฺณนา
[๑๙๒] ทุติเย านานีติ การณานิ. าเนหีติ การเณหิ. โสเจยฺยนฺติ สุจิภาโว.
สํวสมาโนติ เอกโต วสมาโน. น สนฺตตการีติ น สตตการี. น สนฺตตวุตฺติ สีเลสูติ
สตตํ สพฺพกาลํ สีลชีวิตํ น ชีวตีติ อตฺโถ. สํโวหารมาโนติ กเถนฺโต. เอเกน เอโก
โวหรตีติ เอเกน สทฺธึ เอโก หุตฺวา กเถติ. โวกฺกมตีติ โอกฺกมติ. ปุริมโวหารา
ปจฺฉิมโวหารนฺติ ปุริมกถาย ปจฺฉิมกถํ, ปุริมกถาย จ ปจฺฉิมกถา, น สเมตีติ อตฺโถ.
าติพฺยสเนนาติอาทีสุ าติพฺยสนํ, าติวินาโสติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว
นโย. โรคพฺยสเน ปน โรโคเยว อาโรคฺยวินาสนโต พฺยสนํ. ๑- อนุปริวตฺตนฺตีติ
อนุพนฺธนฺติ. ลาโภ จาติอาทีสุ เอกํ อตฺตภาวํ ลาโภ อนุปริวตฺตติ, เอกํ อลาโภติ
เอวํ นโย เนตพฺโพ. สากจฺฉายมาโนติ ปญฺหาปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน สากจฺฉํ กโรนฺโต.
ยถาติ เยนากาเรน. อุมฺมคฺโคติ ปญฺหุมฺมคฺโค. อภินีหาโรติ ปญฺหาภิสงฺขรณวเสน
จิตฺตสฺส อภินีหาโร. สมุทาหาโรติ ปญฺหาปุจฺฉนํ. สนฺตนฺติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตํ
กตฺวา น กเถตีติ อตฺโถ. ปณีตนฺติ อคฺคปฺปตฺตํ. ๒- อตกฺกาวจรนฺติ ยถา ตกฺเกน
นยคฺคาเหน คเหตุํ สกฺกา โหติ, เอวํ น กเถตีติ อตฺโถ. นิปุณนฺติ สณฺหํ.
ปณฺฑิตเวทนียนฺติ ปณฺฑิเตหิ ชานิตพฺพกํ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.
๓. ภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา
[๑๙๓] ตติเย อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา มาลาคนฺธวิเลปนํ คเหตฺวา
ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามีติ อุปสงฺกมิ. มา อนุสฺสเวนาติอาทีสุ อนุสฺสววเสน ๓- มม กถํ
มา คณฺหถาติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สารมฺโภติ กรณุตฺตริยลกฺขโณ
สารมฺโภ. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขนเยน ๔- เวทิตพฺพา. กุสลธมฺมูปสมฺปทายาติ
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. พฺยสนํ โรคพฺยสนํ ๒ ฉ.ม. อตปฺปกํ
@๓ ฉ.ม. อนุสฺสววจเนน ๔ ม. โลภาทิปฏิปกฺขาติ, ฉ. โลภาทิปฏิปกฺขวเสน
กุสลธมฺมานํ อุปสมฺปาทนตฺถาย, ๑- ปฏิลาภตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. อิเม เจปิ
ภทฺทิยมหาสาลาติ ปุรโต ิเต สาลรุกฺเข ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เสสเมตฺถ เหฏฺา
วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา จ สุวิญฺเยฺยเมว. สตฺถริ ปน เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต
ภทฺทิโย โสตาปนฺโน ชาโตติ.
๔. สาปุลิยาสุตฺตวณฺณนา ๒-
[๑๙๔] จตุตฺเถ สาปุคิยาติ ๓- สาปุคนิคมวาสิโน. พฺยคฺฆปชฺชาติ เต อาลปนฺโต
เอวมาห. โกฬนครสฺส หิ โกลรุกฺเข หาเรตฺวา กตตฺตา โกลนครนฺติ จ พฺยคฺฆปเถ
มาปิตตฺตา พฺยคฺฆปชฺชนฺติ จ เทฺว นามานิ. เอเตสญฺจ ปุพฺพปุริสา ตตฺถ วสึสูติ
พฺยคฺฆปชฺชวาสิตาย พฺยคฺฆปชฺชวาสิโน พฺยคฺฆปชฺชาติ วุจฺจนฺติ. เต อาลปนฺโต
เอวมาห. ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานีติ ปาริสุทฺธิอตฺถาย ปธานิยงฺคานิ
ปทหิตพฺพวิริยสฺส องฺคานิ, โกฏฺาสาติ อตฺโถ. สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ
สีลปริโสธนวิริยสฺเสตํ นามํ. ตญฺหิ สีลปาริสุทฺธิปริปูรณตฺถาย ปธานิยงฺคนฺติ
สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ตตฺถ ปญฺาย อนุคฺคเหสฺสามีติ
ตสฺมึ ตสฺมึ าเน วิปสฺสนาปญฺาย อนุคฺคเหสฺสามิ. โย ตตฺถ ฉนฺโทติอาทีสุ โย ตสฺมึ
อนุคฺคณฺหเณ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติสมฺปชญฺ
ปเนตฺถ สตึ อุปฏฺเปตฺวา าเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิริยปคฺคหณตฺถํ วุตฺตํ. รชนีเยสุ
ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิราเชตีติ ราคปจฺจเยสุ อิฏฺารมฺมเณสุ ยถา จิตฺตํ วิรชฺชติ, เอวํ
กโรติ. วิโมจนีเยสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิโมเจตีติ เยหิ อารมฺมเณหิ จิตฺตํ
วิโมเจตพฺพํ, เตสุ ยถา วิมุจฺจติ, เอวํ กโรติ. วิราเชตฺวาติ เอตฺถ มคฺคกฺขเณ
วิราเชติ นาม, ผลกฺขเณ วิรตฺตํ นาม โหติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สมฺมาวิมุตฺตึ
ผุสตีติ เหตุนา นเยน อรหตฺตผลวิมุตฺตึ าณผสฺเสน ผุสตีติ.
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. สมฺปาทนตฺถาย ๒ ฉ.ม. สามุคิยาสุตฺต
@๓ สี. สาปูคิยาติ, ฉ.ม. สามุคิยาติ
๕. วปฺปสุตฺตวณฺณนา
[๑๙๕] ปญฺจเม วปฺโปติ ทสพลสฺส จูฬปิตา สกฺยราชา. นิคณฺสาวโกติ
เวสาลิยํ สีหเสนาปติ วิย นาฬนฺทายํ อุปาลิคหปติ วิย จ นิคณฺสฺส นาฏปุตฺตสฺส
อุปฏฺาโก. กาเยน สํวุโตติ กายทฺวารสฺส สํวุตตฺตา ปิหิตตฺตา กาเยน สํวุโต นาม.
เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาวิราคาติ อวิชฺชาย ขยวิราเคน. วิชฺชุปฺปาทาติ
มคฺควิชฺชาย อุปฺปาเทน. ตํ านนฺติ ตํ การณํ. อวิปกฺกวิปากนฺติ อลทฺธวิปากวารํ.
ตโตนิทานนฺติ ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา. ทุกฺขเวทนิยา อาสวา อสฺสเวยฺยุนฺติ ทุกฺขเวทนาย
ปจฺจยภูตา กิเลสา อสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส ปริสสฺส อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อตฺโถ.
อภิสมฺปรายนฺติ ทุติเย อตฺตภาเว. กายสมารมฺภปจฺจยาติ กายกมฺมปจฺจเยน. อาสวาติ
กิเลสา. วิฆาตปริฬาหาติ เอตฺถ วิฆาโตติ ทุกฺขํ. ปริฬาโหติ กายิกเจตสิโก ปริฬาโห.
ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตีกโรตีติ าณวชฺฌกมฺมํ าณผุสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ
คเมติ, วิปากวชฺฌกมฺมํ วิปากผสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ คเมติ, นิชฺชราติ
กิเลสชรณกปฏิปทา. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. อิธ ตฺวา อยํ ภิกฺขุ ขีณาสโว กาตพฺโพ,
จตฺตาริ มหาภูตานิ นีหริตฺวา จตุสจฺจววตฺถานํ ทสฺเสตฺวา ยาว อรหตฺตผลํ กมฺมฏฺานํ
กเถตพฺพํ.
อิทานิ ปน ตสฺส ขีณาสวสฺส สตตวิหาเร ทสฺเสตุํ เอวํ สมฺมาวิมุตฺตจิตฺตสฺสาติ-
อาทิมาห. ตตฺถ สมฺมาวิมุตฺตจิตฺตสฺสาติ เหตุนา การเณน สมฺมา วิมุตฺตสฺส.
สตตวิหาราติ นิจฺจวิหารา นิพทฺธวิหารา. เนว สุมโน โหตีติ อิฏฺารมฺมเณ
ราควเสน เนว โสมนสฺสชาโต โหติ. น ทุมฺมโนติ อนิฏฺารมฺมเณ ปฏิฆวเสน
น โทมนสฺสชาโต โหติ. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติ สติสมฺปชญฺปริคฺคหิตาย
มชฺฌตฺตาการลกฺขณาย อุเปกฺขาย เตสุ อารมฺมเณสุ อุเปกฺขโก มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหรติ.
กายปริยนฺติกนฺติ กายนฺติกํ กายปริจฺฉินฺนํ, ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ,
ตาว ปวตฺตํ ปญฺจทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ ชีวิตนฺติกํ
ชีวิตปริจฺฉินฺนํ, ยาว ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ.
ตตฺถ ปญฺจทฺวาริกา เวทนา ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ปมํ นิรุชฺฌติ, มโนทฺวาริกา เวทนา
ปมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌติ. สา หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปสฺมึเยว
ปติฏฺาติ. ปญฺจทฺวาริกา ปวตฺเต ปญฺจทฺวารวเสน ปวตฺตมานา ปมวเย วีสติวสฺสกาเล
รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อธิมตฺตา พลวตี โหติ, ปณฺณาสวสฺสกาเล ิตา โหติ,
สฏฺิวสฺสกาลโต ปฏฺาย ปริหายมานา, อสีตินวุติวสฺสกาเล มนฺทา โหติ. ตทา
หิ สตฺตา "จิรรตฺตํ เอกโต นิสีทิมฺหา นิปชฺชิมฺหา"ติ วทนฺเตปิ น ชานามาติ
วทนฺติ. อธิมตฺตานิปิ รูปาทิอารมฺมณานิ น ปสฺสาม น สุโณม, สุคนฺธทุคฺคนฺธํ
วา สาทุอสาทุํ วา ๑- ถทฺธมุทุกํ วาติปิ น ชานามาติปิ วทนฺติ. อิติ เนสํ
ปญฺจทฺวาริกา เวทนา ภฏฺเ ๒- โหติ, มโนทฺวาริกา เวทนาปิ ๓- ปวตฺตติ. สา
อนุปุพฺเพน ปริหายมานา มรณสมเย หทยวตฺถุโกฏึเยว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ยาว ปเนสา
ปวตฺตติ, ตาว สตฺโต ชีวตีติ วุจฺจติ. ยทา นปฺปวตฺตติ, ตทา สตฺโต ๔- "มโต
นิรุทฺโธ"ติ วุจฺจติ.
สฺวายมตฺโถ วาปิยา ทีเปตพฺโพ:- ยถา หิ ปุริโส ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนํ
วาปึ กเรยฺย. ปมํ เทเว วุฏฺเ ปญฺจหิ อุทกมคฺเคหิ อุทกํ ปวิสิตฺวา อนฺโตวาปิยํ
อาวาเฏ ปูเรยฺย. ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต อุทกมคฺเค ปูเรตฺวา คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ
โอตฺถริตฺวา อุทกํ ติฏฺเยฺย ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ. อถ นิทฺธมนตุมฺเพ วิวริตฺวา
เขตฺเตสุ กมฺเม กยิรมาเน อุทกํ นิกฺขมนฺตํ, สสฺสปากกาเล อุทกํ นิกฺขนฺตํ อุทกํ
ปริหีนํ, "มจฺเฉ คณฺหามา"ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย. ตโต กติปาเหน อาวาเฏสุเยว
อุทกํ สณฺเหยฺย. ยาว ปน ตํ อาวาเฏสุ โหติ, ตาว มหาวาปิยํ อุทกํ อตฺถีติ
@เชิงอรรถ: ๑ ม. สาตํ วา อสาตํ วา ๒ ฉ.ม. ภคฺคา
@๓ ฉ.ม. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ ๔ ฉ.ม. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ
สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ยทา ปน ตตฺถ ฉิชฺชติ, ตทา "วาปิยํ อุทกํ นตฺถี"ติ วุจฺจติ.
เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.
ปมํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจหิ มคฺเคหิ อุทเก ปวิสนฺเต อาวาฏานํ ปูรณกาโล
วิย หิ ปมเมว ปฏิสนฺธิกฺขเณ มโนทฺวาริกเวทนาย วตฺถุรูเป ปติฏฺิตกาโล,
ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจนฺนํ มคฺคานํ ปูริตกาโล ๑- วิย ปวตฺเต
ปญฺจทฺวาริกเวทนาย ปวตฺตติ, คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ อชฺโฌตฺถรณํ วิย ปมวเย
วีสติวสฺสกาเล รชฺชนาทิวเสน ตสฺส อธิมตฺตพลวภาโว, ยาว วาปิโต อุทกํ น นิคจฺฉติ,
ตาว ปูราย วาปิยา ิตกาโล วิย ปญฺาสวสฺสกาเล ตสฺส ิตกาโล, นิทฺธมนตุมฺเพสุ
วิวเฏสุ กมฺมนฺเต กยิรมาเน อุทกสฺส นิกฺขมนกาโล วิย สฏฺิวสฺสกาลโต ปฏฺาย
ตสฺส ปริหานิ, อุทเก ภฏฺเ อุทกมคฺเคสุ ปริตฺตอุทกสฺส ิตกาโล วิย
อสีตินวุติกาเล ปญฺจทฺวาริกเวทนาย มนฺทกาโล, อาวาเฏสุเยว อุทกสฺส ปติฏฺิตกาโล
วิย หทยวตฺถุโกฏึ นิสฺสาย มโนทฺวาเร เวทนาย ปวตฺติกาโล, อาวาเฏสุ ปริตฺเตปิ
อุทเก สติ "วาปิยํ อุทกํ อตฺถี"ติ วตฺตพฺพกาโล วิย ยาว สา ปวตฺตติ, ตาว
"สตฺโต ชีวตี"ติ วุจฺจติ. ยถา ปน อาวาเฏสุ อุทเก ฉินฺเน "นตฺถิ วาปิยํ
อุทกนฺ"ติ วุจฺจติ, เอวํ มโนทฺวาริกเวทนาย อปฺปวตฺตมานาย สตฺโต มโตติ วุจฺจติ.
อิมเมว เวทนํ สนฺธาย วุตฺตํ "ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทิยมาโน"ติ.
กายสฺส เภทาติ กายสฺส เภเทน. อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตกฺขยโต อุทฺธํ.
อิเธวาติ ปฏิสนฺธิวเสน ปรโต อคนฺตฺวา อิเธว. สีติ ภวิสฺสนฺตีติ ปวตฺติวิปฺผนฺทน-
ทรถรหิตานิ สีตานิ ๒- อปฺปวตฺตนธมฺมานิ ภวิสฺสนฺติ.
ถูณํ ปฏิจฺจาติ รุกฺขํ ปฏิจฺจ. กุทฺทาลปิฏกํ อาทายาติ กุทฺทาลญฺจ ขณิตฺติญฺจ
ปจฺฉิญฺจ คเหตฺวาติ อตฺโถ. เทสนา ปน กุทฺทาลวเสเนว กตา. มูเล ฉินฺเทยฺยาติ
มูลมฺหิ กุทฺทาเลน ฉินฺเทยฺย. ปลิขเณยฺยาติ ขณิตฺติยา สมนฺตา ขเณยฺย. เอวเมว
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ปูรณกาโล ๒ ม. ปวตฺติวิพนฺทรหิตานิปิ ตานิ
โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ:- รุกฺโข วิย หิ อตฺตภาโว ทฏฺพฺโพ, รุกฺขํ
ปฏิจฺจ ฉายา วิย กุสลากุสลกมฺมํ, ฉายํ อปฺปวตฺตํ กาตุกาโม ปุริโส วิย
โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ปญฺา, ปิฏกํ วิย สมาธิ, ขณิตฺติ วิย วิปสฺสนา,
ขณิตฺติยา มูลานํ ปลิขณนกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย เฉทนกาโล,
ขณฺฑาขณฺฑิกํ กรณกาโล วิย ขนฺธวเสน ทิฏฺกาโล, ผาลนกาโล วิย อายตนวเสน
ทิฏฺกาโล, สกลีกรณกาโล วิย ธาตุวเสน ทิฏฺกาโล, วาตาตเปน วิโสสนกาโล
วิย กายิกเจตสิกสฺส วิริยสฺส กรณกาโล, อคฺคินา ฑหนกาโล วิย าเณน
กิเลสานํ ฑหนกาโล, มสิกรณกาโล วิย วตฺตมานกปญฺจกฺขนฺธกาโล, มหาวาเต
โอปุนนกาโล ๑- วิย นทีโสเต ปวาหนกาโล วิย อุจฺฉินฺนมูลกานํ ๒- ปญฺจนฺนํ
ขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรโธ, โอปุนนปวาหเนหิ อปณฺณตฺติกภาวูปคโม วิย ปุนพฺภเว
วิปากกฺขนฺธานํ อนุปฺปาเทน อปญฺตฺติกภาโว เวทิตพฺโพ.
ภควนฺตํ เอตทโวจาติ สตฺถริ เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา
เอตํ "เสยฺยถาปิ ภนฺเต"ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อุทยตฺถิโกติ วฑฺฒิอตฺถิโก.
อสฺสปณิยํ โปเสยฺยาติ ปญฺจอสฺสโปตสตานิ กิณิตฺวา ปจฺฉา วิกฺกิณิสฺสามีติ
โปเสยฺย. สหสฺสคฺฆนกสฺส อสฺสสฺส ปญฺจสตมตฺตํ อุปกรณํ คนฺธมาลาทิวเสน
โปสาวนิยํเยว ๓- อคมาสิ. อถสฺส เต อสฺสา เอกทิวเสเนว โรคํ ผุสิตฺวา สพฺเพ
ชีวิตกฺขยํ ปาปุเณยฺยุนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. อุทยญฺเจว นาธิคจฺเฉยฺยาติ
วฑฺฒิญฺจ เคหโต นีหริตฺวา ทินฺนมูลญฺจ กิญฺจิ น ลเภยฺย. ปยิรุปาสินฺติ จตูหิ
ปจฺจเยหิ อุปฏฺหึ. โสหํ อุทยญฺเจว นาธิคจฺฉินฺติ โส อหํ เนว อุทยํ น เคหโต
ทินฺนธนํ อธิคจฺฉึ, ปณิยอสฺสชคฺคนโก นาม ชาโตสฺมีติ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ
อุตฺตานตฺถเมวาติ.
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. โอผุนนกาโล. เอวมุปริปิ ๒ ฉ.ม. วิย จ ฉินฺนมูลกานํ. เอวมุปริปิ
@๓ ฉ.ม. โปสาวนิกํ
๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา
[๑๙๖] ฉฏฺเ ทฺวเยนาติ ทฺวีหิ โกฏฺาเสหิ. โอฆสฺส นิตฺถรณนฺติ
จตุโรฆนิตฺถรณํ. ตโปชิคุจฺฉาเหตูติ ทุกฺกรการิกสงฺขาเตน ตเปน ปาปชิคุจฺฉนเหตุ.
อญฺตรํ สามญฺงฺคนฺติ เอกํ สมณธมฺมโกฏฺาสํ. อปริสุทฺธกายสมาจาราติอาทีสุ
ปุริเมหิ ตีหิ ปเทหิ กายิกวาจสิกเจตสิกสีลานํ อปริสุทฺธตํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉิเมน
ปเทน อปริสุทฺธาชีวตํ ทสฺเสติ. าณทสฺสนายาติ มคฺคาณสงฺขาตาย ทสฺสนาย. อนุตฺตราย
สมฺโพธายาติ อรหตฺตาย, อรหตฺตาณผสฺเสน ๑- ผุสิตุํ อภพฺพาติ วุตฺตํ โหติ.
สาลลฏฺินฺติ สาลรุกฺขํ. นวนฺติ ตรุณํ. อกุกฺกุจฺจกชาตนฺติ "ภเวยฺย นุ โข น
ภเวยฺยา"ติ อชเนตพฺพกุกฺกุจฺจํ. เลขณิยา ลิเขยฺยาติ อวเลขนมตฺตเกน ๒- อวลิเขยฺย.
โธเวยฺยาติ ฆํเสยฺย. อนฺโต อวิสุทฺธาติ อพฺภนฺตเร อวิสุทฺธา อปนีตสารา.
เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ:- สาลลฏฺิ วิย หิ อตฺตภาโว
ทฏฺพฺโพ, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย ทฺวาสฏฺิ ทิฏฺิโย
คเหตฺวา ิตปุริโส, สาลลฏฺิยา พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย พหิทฺธารมฺมเณ
คาฬฺหํ ๓- กตฺวา คหิตกาโล, อนฺโต อปริสุทฺธกาโล วิย อพฺภนฺตเร สีลานํ
อปริสุทฺธกาโล, สาลลฏฺิยา สํสีทิตฺวา อโธคมนํ วิย ทิฏฺิคติกสฺส สํสารโสเต
สํสีทนํ เวทิตพฺพํ.
ชิยาริตฺตํ ๔- พนฺเธยฺยาติ ชิยญฺจ อริตฺตญฺจ โยเชยฺย. เอวเมว โขติ เอตฺถาปิ
อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ:- สาลลฏฺิ วิย อตฺตภาโว, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ
คนฺตุกามปุริโส วิย โยคาวจโร, พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส
ปจฺจุปฏฺิตกาโล, อนฺโต สุวิโสธิตภาโว วิย อพฺภนฺตเร ปริสุทฺธสีลาจาโร, ๕-
ชิยาริตฺตพนฺธนํ วิย กายิกเจตสิกวิริยกรณํ, โสตฺถินา ปาริมตีรคมนํ วิย อนุปุพฺเพน
สีลํ ปูเรตฺวา สมาธึ ปูเรตฺวา ปญฺ ปูเรตฺวา นิพฺพานคมนํ ทฏฺพฺพํ.
@เชิงอรรถ: ๑ ม. อรหตฺตผลผสฺเสน ๒ สี. อวเลขนสตฺถเกน ๓ ฉ.ม. ตปจรณํ คาฬฺหํ
@๔ ฉ.ม. ยิยาริตฺตํ ๕ ฉ.ม. ปริสุทฺธสีลภาโว
กณฺฑจิตฺรกานีติ สรลฏฺิสรรชฺชุสรปาสาทสรสาณิสรโปกฺขรณิสรปทุมาทีนิ ๑-
อเนกานิ กณฺเฑหิ กาตพฺพจิตฺรานิ. อถโข โส ตีหิ าเนหีติ โส เอวํ พหูนิ
กณฺฑจิตฺรกานิ ชานนฺโตปิ น ราชารโห โหติ, ตีหิเยว จ ปน าเนหิ โหตีติ
อตฺโถ. สมฺมาสมาธิ โหตีติ มคฺคสมาธินา จ ผลสมาธินา จ สมาหิโต โหตีติ
อยเมตฺถ อตฺโถ. สมฺมาทิฏฺีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺิยา สมนฺนาคโต. อิทํ
ทุกฺขนฺติอาทีหิ จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. อยํ ปน
มคฺเคเนว อวิราธิตํ วิชฺฌติ นามาติ เวทิตพฺโพ. สมฺมาวิมุตฺตีติ อรหตฺตผล-
วิมุตฺติยา สมนฺนาคโต. อวิชฺชากฺขนฺธํ ปทาเลตีติ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลติ นามาติ
วุจฺจติ. อิมินา หิ เหฏฺา อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชากฺขนฺโธ ปทาลิโต, อิธ ปน
ปทาลิตํ อุปาทาย ปทาเลตีติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.
๗. มลฺลิกาเทวีสุตฺตวณฺณนา
[๑๙๗] สตฺตเม มลฺลิกา เทวีติ ปเสนทิโกสลรญฺโ เทวี. เยน มิเธกจฺโจ
มาตุคาโมติ เยน อิเธกจฺจา อิตฺถี. ทุพฺพณฺโณติ พีภจฺฉวณฺณา. ๒- ทุรูโปติ
ทุสฺสณฺิตา. สุปาปิโกติ สุฏฺุ ปาปิกา สุฏฺุ ลามิกา. ทสฺสนายาติ ปสฺสิตุํ.
ทลิทฺโทติ ธนทลิทฺทา. อปฺปสฺสโกติ สเกน ธนธญฺเน ๓- รหิตา. อปฺปโภโคติ
อุปโภคปริโภคภณฺฑกรหิตา. อปฺเปสกฺโขติ อปฺปริวารา. อฑฺโฒติ อิสฺสรา. มหทฺธโนติ
วฬญฺชนกธเนน มหทฺธนา. มหาโภโคติ อุปโภคปริโภคภณฺฑโภเคน มหาโภคา.
มเหสกฺโขติ มหาปริวารา. อภิรูโปติ อุตฺตมรูปา. ทสฺสนีโยติ ทสฺสนยุตฺตา.
ปาสาทิโกติ ทสฺสเนน ปาสาทิกา. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺเณน เจว สรีรสณฺาเนน จ.
อภิสชฺชตีติ ลคฺคติ. พฺยาปชฺชตีติ ปกตึ ปชหติ. ปฏิตฺถียตีติ โกธวเสน ถีนภาวํ
ถทฺธภาวํ ๔- อาปชฺชติ. น ทาตา โหตีติ น ทายิกา โหติ. เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ
@เชิงอรรถ: ๑ ม....สรปทุมานีติ ๒ ม. วิคจฺฉวณฺณนา
@๓ ฉ.ม. ธเนน ๔ ม. ขิรภาวํ พทฺธภาวํ
เอตฺถ เสยฺยาติ มญฺจผลกาทิสยนํ. อาวสโถติ อาวสถาคารํ. ปทีเปยฺยํ วุจฺจติ
วฏฺฏิเตลาทิปทีปูปกรณํ. อิสฺสามนโกติ อิสฺสาย สมฺปยุตฺตจิตฺตา. อิมินา นเยน