ค้นคำว่า ธาตุ ในพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม

[146] แสดงผลการค้น ลำดับที่ 1/5

[146] ธาตุ 4 (สิ่งที่ทรงสภาวะของตนอยู่เอง คือมีอยู่โดยธรรมดา เป็นไปตามเหตุปัจจัย ไม่มีผู้สร้าง ไม่มีอัตตา มิใช่สัตว์ มิใช่ชีวะ - Dhātu: elements)
ได้แก่ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และ วาโยธาตุ คือ มหาภูต หรือ ภูตรูป 4 นั่นเอง.
ดู [39] มหาภูต 4 และ [147] ธาตุกัมมัฏฐาน 4

[147] แสดงผลการค้น ลำดับที่ 2/5

[147] ธาตุกัมมัฏฐาน 4 (กรรมฐานคือธาตุ, กรรมฐานที่พิจารณาธาตุเป็นอารมณ์ คือ กำหนดพิจารณากายนี้แยกเป็นส่วนๆ ให้เห็นว่าเป็นเพียงธาตุสี่แต่ละอย่าง ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ตัวตนของเรา - Dhātu-kammaṭṭhāna: meditation on the elements; meditation subject consisting of elements)
       1. ปฐวีธาตุ (Paṭhavī-dhātu: the earth-element) คือ ธาตุที่มีลักษณะแข้นแข็ง ภายในตัวก็มี ภายนอกตัวก็มี กล่าวเฉพาะที่เป็นภายใน สำหรับกำหนด พอให้สำเร็จประโยชน์เป็นอารมณ์ของกรรมฐาน ได้แก่ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ม้าม หัวใจ ตับ พังผืด ไต ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า หรือสิ่งอื่นใดก็ตามในตัว ที่มีลักษณะแข้นแข็งเป็นต้น อย่างเดียวกันนี้
       2. อาโปธาตุ (Āpo-dhātu: the water-element) คือ ธาตุที่มีลักษณะเอิบอาบ ภายในตัวก็มี ภายนอกตัวก็มี กล่าวเฉพาะที่เป็นภายใน สำหรับกำหนด พอให้สำเร็จประโยชน์เป็นอารมณ์ของกรรมฐาน ได้แก่ ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร หรือสิ่งอื่นใดก็ตามในตัว ที่มีลักษณะเอิบอาบเป็นต้น อย่างเดียวกันนี้
       3. เตโชธาตุ (Tejo-dhātu: the fire-element) คือ ธาตุที่มีลักษณะร้อน ภายในตัวก็มี ภายนอกตัวก็มี กล่าวเฉพาะที่เป็นภายใน สำหรับกำหนด พอให้สำเร็จประโยชน์เป็นอารมณ์ของกรรมฐาน ได้แก่ ไฟที่ยังกายให้อบอุ่น ไฟที่ยังกายให้ทรุดโทรม ไฟที่ยังกายให้กระวนกระวาย ไฟที่ยังอาหารให้ย่อย หรือสิ่งอื่นใดก็ตามในตัว ที่มีลักษณะร้อนเป็นต้น อย่างเดียวกันนี้
       4. วาโยธาตุ (Vāyo-dhātu: the air-element) คือ ธาตุที่มีลักษณะพัดผันเคร่งตึง ภายในตัวก็มี ภายนอกตัวก็มี กล่าวเฉพาะที่เป็นภายใน สำหรับกำหนด พอให้สำเร็จประโยชน์เป็นอารมณ์ของกรรมฐาน ได้แก่ ลมพัดขึ้นเบื้องบน ลมพัดลงเบื้องต่ำ ลมในท้อง ลมในไส้ ลมซ่านไปตามตัว ลมหายใจ หรือสิ่งอื่นใดก็ตามในตัว ที่มีลักษณะพัดผันไปเป็นต้น อย่างเดียวกันนี้

       ตัวอย่างธาตุที่แสดงข้างต้นนี้ ในปฐวีธาตุมี 19 อย่าง ในอาโปธาตุมี 12 อย่าง เติมมัตถลุงค์ คือมันสมอง เข้าเป็นข้อสุดท้ายในปฐวีธาตุ รวมเป็น 32 เรียกว่า อาการ 32 หรือ ทวัตติงสาการ (มัตถลุงค์ไม่มีในปฐวีธาตุ 19 อย่าง เพราะรวมเข้าในอัฏฐิมิญชะ คือเยื่อในกระดูก)
       ธาตุกัมมัฏฐานนี้ เรียกอย่างอื่นว่า ธาตุมนสิการ (การพิจารณาธาตุ - Dhātu-manasikāra: contemplation on the elements) บ้าง จตุธาตุววัฏฐาน (การกำหนดธาตุสี่ - Catudhātuvavaṭṭhāna: determining of the four elements) บ้าง
       เมื่อพิจารณากำหนดธาตุ 4 ด้วยสติสัมปชัญญะ มองเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมสลายไปในกาย ตระหนักว่ากายนี้ก็สักว่ากาย มิใช่สัตว์ บุคคล ตัวตน เราเขา ดังนี้ จัดเป็นกายานุปัสสนาสติปัฏฐานส่วนหนึ่ง (หมวดที่ 5 คือ ธาตุมนสิการบรรพ).

D.II.244;
M.I 185;
M.III.240;
Vism.347.

ที.ม. 10/278 /329;
ม.มู. 12/342 /350;
ม.อุ. 14/684-687 /437-439;
วิสุทธิ. 2/161.

[148] แสดงผลการค้น ลำดับที่ 3/5

[148] ธาตุ 6 (Dhātu: the six elements) ได้แก่ ธาตุ 4 หรือมหาภูต 4 คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และ วาโยธาตุ นั้น กับเพิ่มอีก 2 อย่าง คือ
       5. อากาสธาตุ (สภาวะที่ว่าง โปร่งไป เป็นช่อง - Ākāsa-dhātu: the space-element)
       6. วิญญาณธาตุ (สภาวะที่รู้แจ้งอารมณ์ ธาตุรู้ ได้แก่ วิญญาณธาตุ 6 คือ จักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนวิญญาณธาตุ - Viññāṇa-dhātu: element of consciousness; consciousness-element)

       ดู [39] มหาภูต 4 และ [146] ธาตุ 4.

M.III.31;
Vbh.82.

ม.อุ. 14/169 /125;
อภิ.วิ. 35/114 /101.

[149] แสดงผลการค้น ลำดับที่ 4/5

[149] ธาตุกัมมัฏฐาน 6 ได้แก่ ธาตุกัมมัฏฐาน 4 นั้น และเพิ่มอีก 2 อย่าง คือ
       5. อากาสธาตุ (the space-element) คือ ธาตุที่มีลักษณะเป็นช่องว่าง ภายในตัวก็มี ภายนอกตัวก็มี กล่าวเฉพาะภายใน สำหรับกำหนด พอให้สำเร็จประโยชน์ เป็นอารมณ์ของกรรมฐาน ได้แก่ ช่องหู ช่องจมูก ช่องปาก ช่องทวารหนัก ทวารเบา ช่องแห่งอวัยวะทั้งหลาย หรือที่อื่นใดที่มีลักษณะเป็นช่องว่างอย่างเดียวกันนี้
       6. วิญญาณธาตุ (the consciousness-element) คือ ธาตุที่มีลักษณะเป็นเครื่องรู้แจ้งอารมณ์ กล่าวคือ วิญญาณธาตุ 6.

       ดู [147] ธาตุกัมมัฏฐาน 4; [148] ธาตุ 6.

M.III.240.

ม.อุ. 14/684-689 /437-440.

[348] แสดงผลการค้น ลำดับที่ 5/5

[348] ธาตุ 18 (สิ่งที่ทรงสภาวะของตนอยู่เอง ตามที่เหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น เป็นไปตามธรรมนิยามคือกำหนดแห่งธรรมดา ไม่มีผู้สร้างผู้บันดาล และมีรูปลักษณะกิจอาการเป็นแบบจำเพาะตัว อันพึงกำหนดเอาเป็นหลักได้แต่ละอย่างๆ - Dhātu: elements)
       1. จักขุธาตุ (ธาตุคือจักขุปสาท - Cakkhu-dhātu: eye element)
       2. รูปธาตุ (ธาตุคือรูปารมณ์ - Rūpa-dhātu: visible-data element)
       3. จักขุวิญญาณธาตุ (ธาตุคือจักขุวิญญาณ - Cakkhuviññāṇa-dhātu: eye-consciousness element)
       4. โสตธาตุ (ธาตุคือโสตปสาท - Sota-dhātu: ear element)
       5. สัททธาตุ (ธาตุคือสัททารมณ์ - Sadda-dhātu: sound element)
       6. โสตวิญญาณธาตุ (ธาตุคือโสตวิญญาณ - Sotaviññāṇa-dhātu: ear-consciousness element)
       7. ฆานธาตุ (ธาตุคือฆานปสาท - Ghāna-dhātu: nose element)
       8. คันธธาตุ (ธาตุคือคันธารมณ์ - Gandha-dhātu: odour element)
       9. ฆานวิญญาณธาตุ (ธาตุคือฆานวิญญาณ - Ghānaviññāṇa-dhātu: nose-consciousness element)
       10. ชิวหาธาตุ (ธาตุคือชิวหาปสาท - Jivhā-dhātu: tongue element)
       11. รสธาตุ (ธาตุคือรสารมณ์ - Rasa-dhātu: flavour element)
       12. ชิวหาวิญญาณธาตุ (ธาตุคือชิวหาวิญญาณ - Jivhāviññāṇa-dhātu: tongue-consciousness element)
       13. กายธาตุ (ธาตุคือกายปสาท - Kāya-dhātu: body element)
       14. โผฏฐัพพธาตุ (ธาตุคือโผฏฐัพพารมณ์ - Phoṭṭhabba-dhātu: tangible-data element)
       15. กายวิญญาณธาตุ (ธาตุคือกายวิญญาณ - Kāyaviññāṇa-dhātu: body-consciousness element)
       16. มโนธาตุ (ธาตุคือมโน - Mano-dhātu: mind element)
       17. ธรรมธาตุ (ธาตุคือธรรมารมณ์ - Dhamma-dhātu: mental-data element)
       18. มโนวิญญาณธาตุ (ธาตุคือมโนวิญญาณ - Manoviññāṇa-dhātu: mind-consciousness element)

       ข้อควรสังเกต
           ก. ข้อ 3, 6, 9, 12, 15 ได้แก่ ทวิปัญจวิญญาณจิต รวมเป็นจิต = 10
           ข. ข้อ 16 มโนธาตุ ได้แก่ สัมปฏิจฉนะ 2 กับปัญจทวาราวัชชนะ 1 รวมเป็นจิต = 3
           ค. ข้อ 18 มโนวิญญาณธาตุ ได้แก่ จิตนอกเหนือจากนั้นอีก = 76
                  รวมเป็นจิตทั้งสิ้น = 89

       ดู [356] จิต 89 หรือ 121.

Vbh.87;
Vism.484;
Comp.183.

อภิ.วิ. 35/124 /108;
วิสุทธิ. 3/65;
สงฺคห. 44.

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ ๔๓ - กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๔
https://84000.org/tipitaka/dic/d_seek.php?text=ธาตุ
https://84000.org/tipitaka/dic/d_seek.php?text=%B8%D2%B5%D8