คำว่า ภาวนา 4 ในพจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์

ภาวนา การทำให้มีให้เป็น, การทำให้เกิดขึ้น, การเจริญ, การบำเพ็ญ, การพัฒนา
       1. สำหรับพระภิกษุ และบุคคลที่ดำเนินชีวิตดีงาม มีพื้นฐานในระดับศีลแล้ว โดยทั่วไปพูดกันถึงการฝึกอบรม หรือการเจริญพัฒนาที่มุ่งหน้าต่อไป คือภาวนา ๒ ได้แก่
           ๑. สมถภาวนา การฝึกอบรมจิตใจให้อยู่กับความดีงามเกิดความแน่วสงบ, การเจริญพัฒนาจิตใจให้งอกงามด้วยคุณธรรม มีความเข้มแข็งมั่นคง เบิกบาน สงบสุข ผ่องใส พร้อมด้วยความเพียร สติ และสมาธิ
           ๒. วิปัสสนาภาวนา การฝึกอบรมเจริญปัญญาให้เกิดความรู้แจ้งชัดตามเป็นจริง, การเจริญพัฒนาปัญญา ให้รู้เท่าทันเข้าใจสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง จนมีจิตใจเป็นอิสระ ไม่ถูกครอบงำด้วยกิเลสและความทุกข์;
       ภาวนา ๒ ที่กล่าวนี้ เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า
           ๑. จิตตภาวนา (=สมถภาวนา)
           ๒. ปัญญาภาวนา (=วิปัสสนาภาวนา); ดู กัมมัฏฐาน
       2. ภาวนา คือการฝึกอบรมพัฒนามนุษย์ ที่เต็มระบบครบกระบวนตลอดทั้งชีวิต ทุกส่วนทุกด้านทุกขั้นตอน ตั้งแต่ต้นจนจบสมบูรณ์ ได้แก่ ภาวนา ๔ คือ
           ๑. กายภาวนา การพัฒนาเบ็ญจทวารกาย อันเป็นด้านผัสสทวาร คืออินทรีย์ ๕ ให้รับรู้ดูฟังเป็นต้นอย่างมีสติได้ปัญญา ให้ติดต่อสัมพันธ์กับโลก คือสิ่งแวดล้อมอย่างเกื้อกูลและก่อกุศล
           ๒. ศีลภาวนา การพัฒนาด้านกรรมทวาร คือการใช้กายวาจาในการอยู่ร่วมโลกร่วมสังคม โดยประพฤติปฏิบัติมีพฤติกรรมกระทำการอันไม่เบียดเบียน แต่สร้างสรรค์เกื้อกูล
           ๓. จิตตภาวนา การพัฒนาจิตใจให้งอกงามด้วยคุณธรรม มีความเข้มแข็งมั่นคง เบิกบาน ผ่องใส สงบสุข พร้อมด้วยความเพียร สติ และสมาธิ
           ๔. ปัญญาภาวนา การพัฒนาปัญญา ให้รู้เข้าใจมองเห็นสิ่งทั้งหลายตามเป็นจริงเท่าทันสภาวะและเหตุปัจจัย รู้จักคิดรู้จักใช้ปัญญาแก้ไขปัญหา จัดทำดำเนินการทั้งหลายให้เกิดผลดี โดยข้างในมีจิตใจเป็นอิสระเสรี พ้นจากอำนาจของกิเลสและความทุกข์
       ภาวนาบุคคลที่พัฒนาแล้ว เป็นภาวิต ทั้ง ๔ ด้าน คือเป็น
           ภาวิตกาย (มีกายที่พัฒนาแล้ว)
           ภาวิตศีล (มีศีลที่พัฒนาแล้ว)
           ภาวิตจิต (มีจิตที่พัฒนาแล้ว)
           ภาวิตปัญญา (มีปัญญาที่พัฒนาแล้ว)
       จึงเป็นผู้จบการศึกษา (อเสขะ-ผู้ไม่ต้องศึกษา) เรียกว่าพระอรหันต์ ดังมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นแบบ (ขุ.จู. ๓๐/๑๔๘/๗๑; คำอธิบายพอเห็นหลัก พึงดู เถร.อ.๑/๑๐; เนตติ.อ.-ฉบับอักษรพม่า, ๑๕๕)
       3. การเจริญสมถกรรมฐานเพื่อให้เกิดสมาธิ มี ๓ ขั้น คือ
           ๑. บริกรรมภาวนา ภาวนาขั้นตระเตรียม คือ กำหนดอารมณ์กรรมฐาน
           ๒. อุปจารภาวนา ภาวนาขั้นจวนเจียน คือ เกิดอุปจารสมาธิ
           ๓. อัปปนาภาวนา ภาวนาขั้นแน่วแน่ คือ เกิดอัปปนาสมาธิเข้าถึงฌาน
       4. ในภาษาไทย ความหมายเลือนมาเป็นการท่องบ่นหรือว่าซ้ำๆ ให้ขลัง ก็มี

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์
คำว่า ภาวนา 4
https://84000.org/tipitaka/dic/v_i.php?i=2317