ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
คำว่า กกุธานที คำว่า อินทริยปโรปริยัตตญาณ คำว่า อินทรีย์ คำว่า อินทรียรูป คำว่า โอฬาริกรูป
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต) พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต)

อินทรีย์ ความเป็นใหญ่, สภาพที่เป็นใหญ่ในกิจของตน,
       ธรรมที่เป็นเจ้าการในการทำหน้าที่อย่างหนึ่งๆ เช่น ตาเป็นใหญ่ หรือเป็นเจ้าการในการเห็น หูเป็นใหญ่ในการได้ยิน วิริยะเป็นเจ้าการในการครอบงำเสียซึ่งความเกียจคร้าน เป็นต้น
       อินทรีย์ ๕ ธรรมที่เป็นใหญ่ในกิจของตน โดยเป็นเจ้าการในการทำหน้าที่ และเป็นหัวหน้านำสัมปยุตตธรรมในการครอบงำกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ มี ๕ อย่าง
       ได้แก่ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา (ข้อธรรมตรงกับ พละ ๕),
       ธรรม ๕ อย่างชุดเดียวกันนี้ เรียกชื่อต่างกันไป ๒ อย่าง ตามหน้าที่ที่ทำ คือ เรียกชื่อว่า พละ โดยความหมายว่า เป็นกำลังให้เกิดความเข้มแข็งมั่นคง ซึ่งธรรมที่ตรงข้ามแต่ละอย่างจะเข้าครอบงำไม่ได้ เรียกชื่อว่า อินทรีย์ โดยความหมายว่าเป็นเจ้าการในการครอบงำเสียซึ่งธรรมที่ตรงข้ามแต่ละอย่าง คือความไร้ศรัทธา ความเกียจคร้าน ความประมาท ความฟุ้งซ่าน และความหลงงมงาย ตามลำดับ;
           ดู โพธิปักขิยธรรม
       อินทรีย์ ๖ สภาวะที่เป็นใหญ่หรือเป็นเจ้าการในการรับรู้ด้านนั้นๆ
       ได้แก่ อายตนะภายใน ๖ คือ จักขุ-ตา โสตะ-หู ฆานะ-จมูก ชิวหา-ลิ้น กาย-กาย มโน-ใจ
       อินทรีย์ ๒๒ สภาวะที่เป็นใหญ่ในการทำกิจของตน คือ ทำให้ธรรมอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง เป็นไปตามตน ในกิจนั้นๆ ในขณะที่เป็นไปอยู่นั้น มีดังนี้
       หมวด ๑:
           ๑. จักขุนทรีย์ (อินทรีย์ คือ จักขุปสาท)
           ๒. โสตินทรีย์ (อินทรีย์ คือ โสตปสาท)
           ๓. ฆานินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ฆานปสาท)
           ๔. ชิวหินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ชิวหาปสาท)
           ๕. กายินทรีย์ (อินทรีย์ คือ กายปสาท)
           ๖. มนินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ใจ)
       หมวด ๒:
           ๗. อิตถินทรีย์ (อินทรีย์ คือ อิตถีภาวะ)
           ๘. ปุริสินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ปุริสภาวะ)
           ๙. ชีวิตินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ชีวิต)
       หมวด ๓:
           ๑๐. สุขินทรีย์ (อินทรีย์ คือ สุขเวทนา)
           ๑๑. ทุกขินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ทุกขเวทนา)
           ๑๒. โสมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์ คือ โสมนัสสเวทนา)
           ๑๓. โทมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์ คือ โทมนัสสเวทนา)
           ๑๔. อุเปกขินทรีย์ (อินทรีย์ คือ อุเบกขาเวทนา)
       หมวด ๔:
           ๑๕. สัทธินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ศรัทธา)
           ๑๖. วิริยินทรีย์ (อินทรีย์ คือ วิริยะ)
           ๑๗. สตินทรีย์ (อินทรีย์ คือ สติ)
           ๑๘. สมาธินทรีย์ (อินทรีย์ คือ สมาธิ)
           ๑๙. ปัญญินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ปัญญา)
       หมวด ๕:
           ๒๐. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์
               (อินทรีย์แห่งผู้ปฏิบัติด้วยมุ่งว่าเราจักรู้สัจจธรรมที่ยังมิได้รู้ ได้แก่ โสตาปัตติมัคคญาณ)
           ๒๑. อัญญินทรีย์
               (อินทรีย์ คือ อัญญาหรือปัญญาอันรู้ทั่วถึง ได้แก่ ญาณ ๖ ในท่ามกลาง คือ โสตาปัตติผลญาณ ถึงอรหัตตมัคคญาณ)
           ๒๒. อัญญาตาวินทรีย์
               (อินทรีย์แห่งท่านผู้รู้ทั่วถึงแล้ว กล่าวคือ ปัญญาของพระอรหันต์ ได้แก่ อรหัตตผลญาณ

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์
คำว่า อินทรีย์
https://84000.org/tipitaka/dic/v_i.php?i=4690

คำว่า กกุธานที คำว่า อินทริยปโรปริยัตตญาณ คำว่า อินทรีย์ คำว่า อินทรียรูป คำว่า โอฬาริกรูป

บันทึก ๒, ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๔๗ การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจาก พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ ๑๐ พ.ศ. ๒๕๔๖ บันทึก ๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๖๘ พิมพ์ครั้งที่ ๓๕ พ.ศ. ๒๕๖๔ หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]