คำว่า ไตรทิพ, ไตรทิพย์ ในพจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์

ไตรทิพ, ไตรทิพย์ “แดนทิพย์ทั้งสาม” หรือ “สามแดนเทพ”, ตรงกับคำบาลีว่า “ติทิว”
       ซึ่งในพระไตรปิฎกพบใช้เฉพาะในคำร้อยกรอง คือคาถา หมายถึงเทวโลก
       ในความหมายอย่างกว้าง ที่รวมทั้งพรหมโลก (คือ กามาวจรเทวโลก รูปาวจรเทวโลก และอรูปาวจรเทวโลก) มักใช้อย่างไม่เจาะจง คือหมายถึงแดนเทพแห่งใดแห่งหนึ่ง อันมักรู้ได้ด้วยข้อความแวดล้อมในที่นั้นว่าหมายถึงแห่งใด
       เช่น ในคาถาของพระกาฬุทายีเถระ (ขุ.เถร. ๒๖/๓๗๐/๓๔๘) ว่า
       “พระนางเจ้ามายา พุทธมารดา มเหสีของพระเจ้าสุทโธทนะ ทรงบริหารพระองค์ผู้เป็นพระโพธิสัตว์มาด้วยพระครรภ์ ครั้นทำลายขันธ์แล้ว ทรงบันเทิงอยู่ในไตรทิพย์” ไตรทิพย์ (ติทิว) ในที่นี้ หมายถึงสวรรค์ชั้นดุสิต,
       เมื่อครั้งที่พระพุทธเจ้าประทับนั่งสงบอยู่ ณ ไพรสณฑ์แห่งหนึ่งในแคว้นโกศล พราหมณ์สำคัญคนหนึ่ง พร้อมด้วยศิษย์จำนวนมาก ได้เข้าไปกล่าวข้อความแด่พระองค์เป็นคาถา มีความตอนหนึ่งว่า (สํ.ส. ๑๕/๗๑๐/๒๖๕)
       “ท่านมาอยู่ในป่าเปลี่ยวเพียงผู้เดียวอย่างเอิบอิ่มใจ ตัวข้าพเจ้านี้มุ่งหวังไตรทิพย์อันสูงสุด จึงเขม้นหมายถึงการที่จะได้เข้ารวมอยู่กับพระพรหมเจ้า ผู้เป็นอธิบดีแห่งโลก เหตุไฉนท่านจึงพอใจป่าวังเวงที่ปราศจากผู้คน ณ ที่นี้ ท่านกำลังบำเพ็ญตบะเพื่อจะถึงองค์พระพรหมเป็นเจ้ากระนั้นหรือ?” ไตรทิพย์ (ติทิว) ในที่นี้ หมายถึงพรหมโลก,
       อุบาสิกาท่านหนึ่งซึ่งได้เกิดเป็นเทพบุตร กล่าวคาถาไว้ตอนหนึ่งมีความว่า (ที.ม. ๑๐/๒๕๓/๓๐๖)
       “ข้าพเจ้าได้เป็นอุบาสิกาของพระผู้ทรงจักษุ มีนามปรากฏว่า โคปิกา .. ข้าฯ มีจิตเลื่อมใส ได้บำรุงสงฆ์ .. (บัดนี้) ข้าฯ ได้เข้าถึงไตรทิพย์ เป็นบุตรของท้าวสักกะ มีอานุภาพยิ่งใหญ่ มีความรุ่งเรืองมาก ณ ที่นี้ พวกเทวดารู้จักข้าฯ ว่า โคปกเทพบุตร” ไตรทิพย์ (ติทิว) ในที่นี้ หมายถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
       คัมภีร์ชั้นหลังแห่งหนึ่ง (อนุฎีกาแห่งปัญจปกรณ์) กล่าวถึง ไตรทิพย์ที่หมายถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ดังอธิบายว่า “ติทิว” คือโลกชั้นที่ ๓ โดยเทียบกันในสุคติภูมิ นับเป็น ๑. มนุษย์ ๒. จาตุมหาราชิกา ๓. ดาวดึงส์
       อภิธานัปปทีปิกาฏีกา ซึ่งเป็นคัมภีร์ชั้นหลังมากสักหน่อย (แต่งในพม่า ในยุคที่ตรงกับสมัยสุโขทัย) อธิบายว่า “ชื่อว่า ‘ติทิว’ (ไตรทิพ) เพราะเป็นที่เพลิดเพลินของเทพทั้ง ๓ คือ พระหริ (พระวิษณุ หรือนารายณ์) พระหระ (พระศิวะ หรืออิศวร) และพระพรหม” (ที่จริง หริ-หระ เพิ่งปรากฏเป็นสำคัญขึ้นมาในศาสนาฮินดู หลังพุทธกาลหลายศตวรรษ),
       ตรีทิพ ก็ว่า; เทียบ ไตรทศ

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์
คำว่า ไตรทิพ, ไตรทิพย์
https://84000.org/tipitaka/dic/v_i.php?i=886