ค้นคำว่า อินทรีย์ ในพจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์

อินทรีย์ ความเป็นใหญ่, สภาพที่เป็นใหญ่ในกิจของตน,
       ธรรมที่เป็นเจ้าการในการทำหน้าที่อย่างหนึ่งๆ เช่น ตาเป็นใหญ่ หรือเป็นเจ้าการในการเห็น หูเป็นใหญ่ในการได้ยิน วิริยะเป็นเจ้าการในการครอบงำเสียซึ่งความเกียจคร้าน เป็นต้น
       อินทรีย์ ๕ ธรรมที่เป็นใหญ่ในกิจของตน โดยเป็นเจ้าการในการทำหน้าที่ และเป็นหัวหน้านำสัมปยุตตธรรมในการครอบงำกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ มี ๕ อย่าง
       ได้แก่ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา (ข้อธรรมตรงกับ พละ ๕),
       ธรรม ๕ อย่างชุดเดียวกันนี้ เรียกชื่อต่างกันไป ๒ อย่าง ตามหน้าที่ที่ทำ คือ เรียกชื่อว่า พละ โดยความหมายว่า เป็นกำลังให้เกิดความเข้มแข็งมั่นคง ซึ่งธรรมที่ตรงข้ามแต่ละอย่างจะเข้าครอบงำไม่ได้ เรียกชื่อว่า อินทรีย์ โดยความหมายว่าเป็นเจ้าการในการครอบงำเสียซึ่งธรรมที่ตรงข้ามแต่ละอย่าง คือความไร้ศรัทธา ความเกียจคร้าน ความประมาท ความฟุ้งซ่าน และความหลงงมงาย ตามลำดับ;
           ดู โพธิปักขิยธรรม
       อินทรีย์ ๖ สภาวะที่เป็นใหญ่หรือเป็นเจ้าการในการรับรู้ด้านนั้นๆ
       ได้แก่ อายตนะภายใน ๖ คือ จักขุ-ตา โสตะ-หู ฆานะ-จมูก ชิวหา-ลิ้น กาย-กาย มโน-ใจ
       อินทรีย์ ๒๒ สภาวะที่เป็นใหญ่ในการทำกิจของตน คือ ทำให้ธรรมอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง เป็นไปตามตน ในกิจนั้นๆ ในขณะที่เป็นไปอยู่นั้น มีดังนี้
       หมวด ๑:
           ๑. จักขุนทรีย์ (อินทรีย์ คือ จักขุปสาท)
           ๒. โสตินทรีย์ (อินทรีย์ คือ โสตปสาท)
           ๓. ฆานินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ฆานปสาท)
           ๔. ชิวหินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ชิวหาปสาท)
           ๕. กายินทรีย์ (อินทรีย์ คือ กายปสาท)
           ๖. มนินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ใจ)
       หมวด ๒:
           ๗. อิตถินทรีย์ (อินทรีย์ คือ อิตถีภาวะ)
           ๘. ปุริสินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ปุริสภาวะ)
           ๙. ชีวิตินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ชีวิต)
       หมวด ๓:
           ๑๐. สุขินทรีย์ (อินทรีย์ คือ สุขเวทนา)
           ๑๑. ทุกขินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ทุกขเวทนา)
           ๑๒. โสมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์ คือ โสมนัสสเวทนา)
           ๑๓. โทมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์ คือ โทมนัสสเวทนา)
           ๑๔. อุเปกขินทรีย์ (อินทรีย์ คือ อุเบกขาเวทนา)
       หมวด ๔:
           ๑๕. สัทธินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ศรัทธา)
           ๑๖. วิริยินทรีย์ (อินทรีย์ คือ วิริยะ)
           ๑๗. สตินทรีย์ (อินทรีย์ คือ สติ)
           ๑๘. สมาธินทรีย์ (อินทรีย์ คือ สมาธิ)
           ๑๙. ปัญญินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ปัญญา)
       หมวด ๕:
           ๒๐. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์
               (อินทรีย์แห่งผู้ปฏิบัติด้วยมุ่งว่าเราจักรู้สัจจธรรมที่ยังมิได้รู้ ได้แก่ โสตาปัตติมัคคญาณ)
           ๒๑. อัญญินทรีย์
               (อินทรีย์ คือ อัญญาหรือปัญญาอันรู้ทั่วถึง ได้แก่ ญาณ ๖ ในท่ามกลาง คือ โสตาปัตติผลญาณ ถึงอรหัตตมัคคญาณ)
           ๒๒. อัญญาตาวินทรีย์
               (อินทรีย์แห่งท่านผู้รู้ทั่วถึงแล้ว กล่าวคือ ปัญญาของพระอรหันต์ ได้แก่ อรหัตตผลญาณ

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์
https://84000.org/tipitaka/dic/v_seek.php?text=อินทรีย์
https://84000.org/tipitaka/dic/v_seek.php?text=%CD%D4%B9%B7%C3%D5%C2%EC
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ค้นคำว่า อินทรีย์ https://84000.org/tipitaka/dic/v_seek.php?text=อินทรีย์ https://84000.org/tipitaka/dic/v_seek.php?text=%CD%D4%B9%B7%C3%D5%C2%EC

บันทึก ๒, ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๔๗ การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจาก พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ ๑๐ พ.ศ. ๒๕๔๖ บันทึก ๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๖๘ พิมพ์ครั้งที่ ๓๕ พ.ศ. ๒๕๖๔ หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]