![]() |
| บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ |
19. Paññāsanipāta
399. 1. Tālapuṭattheragāthāvaṇṇanā
paññāsanipāte kadā nuhaṃ pabbatakandarāsūti 1- āyasmato tālapuṭattherassa
gāthā. Kā uppatti?
ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ
upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarasmiṃ naṭakule nibbattitvā
viññutaṃ patto kulānurūpesu naccaṭṭhānesu nipphattiṃ gantvā sakalajambūdīpe pākaṭo
naṭagāmaṇi ahosi. So pañcasatamātugāmaparivāro mahatā naṭavibhavena gāmanigamarājadhānīsu
samajjaṃ dassetvā mahantaṃ pūjāsakkāraṃ labhitvā vicaranto rājagahaṃ āgantvā nagara-
vāsīnaṃ samajjaṃ dassetvā laddhasammānasakkāro ñāṇassa paripākaṃ gatattā satthu santikaṃ
gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno bhagavantaṃ etadavoca "sutametaṃ bhante pubbakānaṃ
ācariyapācariyānaṃ naṭānaṃ bhāsamānānaṃ `yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe
saccālikena janaṃ hāseti rameti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ
devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī'ti. Idha bhagavā kimāhā"ti. Atha naṃ bhagavā tikkhattuṃ
paṭikkhipi "mā maṃ etaṃ pucchī"ti. Catutthavāraṃ 2- puṭṭho āha "gāmaṇi ime sattā
pakatiyāpi rāgabandhanabaddhā dosabandhanabaddhā mohabandhanabaddhā tesaṃ bhiyyopi
rajanīye dosanīye mohanīye dhamme upasaṃharanto pamādetvā kāyassa bhedā paraṃ
maraṇā niraye upapajjati. Sace panassa evaṃdiṭṭhi hoti "yo so naṭo raṅgamajjhe
samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā
pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī"ti, sāssa hoti micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhissa
ca dvinnaṃ gatīnaṃ aññatarā gati icchitabbā, nirayassa vā tiracchānayoniyā vāti.
@Footnote: 1 cha.Ma. kadā nuhantiādikā 2 Sī. catutthavāre
Taṃ sutvā tālapuṭo gāmaṇi parodi. Nanu gāmaṇi pageva mayā paṭikkhitto "mā
maṃ etaṃ pucchī"ti. Nāhaṃ bhante etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhagavā naṭānaṃ abhisamparāyaṃ
evamāhāti. Api cāhaṃ bhante pubbakehi ācariyapācariyehi naṭehi vañcito "naṭo
mahājanassa naṭasamajjaṃ dassetvā sugatiṃ upapajjatī"ti. So satthu santike dhammaṃ
sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā laddhūpasampanno vipassanāya kammaṃ karonto na
cirasseva arahattaṃ pāpuṇi, adhigatārahatto pana arahattappattito pubbe yenākārena
attano cittaṃ niggaṇhanavasena yonisomanasikāro udapādi, taṃ anekadhā vibhajitvā
dassetuṃ:-
[1094] "kadā nuhaṃ pabbatakandarāsu
ekākiyo addutiyo vihassaṃ
aniccato sabbabhavaṃ vipassaṃ
taṃ me idaṃ taṃ nu kadā bhavissati.
[1095] Kadā nuhaṃ bhinnapaṭandharo muni
kāsāvavattho amamo nirāso 1-
rāgañca dosañca tatheva mohaṃ
hitvā 2- sukhī pavanagato vihassaṃ.
[1096] Kadā aniccaṃ vadharoganīḷaṃ
kāyaṃ imaṃ maccujarāyupaddutaṃ
vipassamāno vītabhayo vihassaṃ
eko vane taṃ nu kadā bhavissati.
[1097] Kadā nuhaṃ bhayajananiṃ dukhāvahaṃ
taṇhālataṃ bahuvidhānuvattaniṃ
paññāmayaṃ tikhiṇamasiṃ gahetvā
chetvā vase tampi kadā bhavissati.
@Footnote: 1 pāli. nirāsayo 2 cha.Ma. hantvā
[1098] Kadā nu paññāmayamuggatejaṃ
satthaṃ isīnaṃ sahasādiyitvā
māraṃ sasenaṃ sahasā bhañjissaṃ
sīhāsane taṃ nu kadā bhavissati.
[1099] Kadā nuhaṃ sabbhi samāgamesu
diṭṭho bhave dhammagarūhitādihi
yāthāvadassīhi jitindriyehi
padhāniyo taṃ nu kadā bhavissati.
[1100] Kadā nu maṃ tandi khudā pipāsā
vātātapā kīṭasiriṃsapā 1- vā
na bādhayissanti na taṃ giribbaje
atthatthiyaṃ taṃ nu kadā bhavissati.
[1101] Kadā nu kho yaṃ viditaṃ mahesinā
cattāri saccāni sududdasāni
samāhitatto satimā agacchaṃ
paññāya taṃ taṃ nu kadā bhavissati.
[1102] Kadā nu rūpe amite ca sadde
gandhe rase phusitabbe ca dhamme
ādittatohaṃ samathehi yutto
paññāya dacchaṃ tadidaṃ kadā me.
[1103] Kadā nuhaṃ dubbacanena vutto
tato nimittaṃ vimano na hessaṃ
atho pasatthopi tato nimittaṃ
tuṭṭho na hessaṃ tadidaṃ kadā me.
@Footnote: 1 cha.Ma. kīṭasarīsapā
[1104] Kadā nu kaṭṭhe ca tiṇe latā ca
khandhe imehaṃ amite ca dhamme
ajjhattikāneva ca bāhirāni ca
samaṃ tuleyyaṃ tadidaṃ kadā me.
[1105] Kadā nu maṃ pāvusakālamegho
navena toyena sacīvaraṃ vane
isippayātamhi pathe vajantaṃ
ovassate taṃ nu kadā bhavissati.
[1106] Kadā mayūrassa sikhaṇḍino vane
dijassa sutvā girigabbhare rutaṃ
paccuṭṭhahitvā amatassa pattiyā
sañcintaye taṃ nu kadā bhavissati.
[1107] Kadā nu gaṅgaṃ yamunaṃ sarassatiṃ
pātālakhittaṃ vaḷavāmukhañca 1-
asajjamāno patareyyamiddhiyā
vibhiṃsanaṃ 2- taṃ nu kadā bhavissati.
[1108] Kadā nu nāgova saṅgāmacārī 3-
padālaye kāmaguṇesu chandaṃ
nibbajjayaṃ sabbasubhaṃ nimittaṃ
jhāne yuto taṃ nu kadā bhavissati.
[1109] Kadā iṇaṭṭova daliddako nidhiṃ
ārādhayitvā dhanikehi pīḷito
tuṭṭho bhavissaṃ adhigamma sāsanaṃ
mahesino taṃ nu kadā bhavissati.
@Footnote: 1 Ma. balavāmukhañca 2 Sī. vibhīsanaṃ 3 cha.Ma. asaṅgacārī
[1110] Bahūni vassāni tayāmhi yācito
agāravāsena alaṃ nu te idaṃ
taṃdāni maṃ pabbajitaṃ samānaṃ
kiṃkāraṇā 1- cittaṃ tuvaṃ na yuñjasi.
[1111] Nanu ahaṃ citta tayāmhi yācito
giribbaje citrachadā vihaṅgamā
mahindaghosatthanitābhigajjino
te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ.
[1112] Kulamhi mitte ca piye ca ñātake
khiḍḍāratiṃ kāmaguṇañca loke
sabbaṃ pahāya imamajjhupāgato
athopi tvaṃ citta na mayha tussasi.
[1113] Mameva etaṃ na hi tvaṃ 2- paresaṃ
sannāhakāle paridevitena kiṃ
sabbaṃ idaṃ calamiti pekkhamāno
abhinikkhamiṃ amatapadaṃ jigīsaṃ.
[1114] Suyuttavādī dvipadānamuttamo
mahābhisakko naradammasārathi
cittaṃ calaṃ makkaṭasannibhaṃ iti
avītarāgena sudunnivārayaṃ.
[1115] Kāmā hi citrā madhurā manoramā
aviddasū yattha sitā puthujjanā
te dukkhamicchanti punabbhavesino
cittena nītā niraye nirākatā.
@Footnote: 1 Ma. kiṃkāraṇaṃ 2 Sī. taṃ
[1116] Mayūrakoñcābhirutamhi kānane
dīpīhi byagghehi purakkhato vasaṃ
kāye apekkhaṃ jaha mā virādhaya
itissu maṃ citta pure niyuñjasi.
[1117] Bhāvehi jhānāni ca indriyāni ca
balāni bojjhaṅgasamādhibhāvanā
tisso ca vijjā phusa buddhasāsane
itissu maṃ citta pure niyuñjasi.
[1118] Bhāvehi maggaṃ amatassa pattiyā
niyyānikaṃ sabbadukhakkhayogadhaṃ
aṭṭhaṅgikaṃ sabbakilesasodhanaṃ
itissu maṃ citta pure niyuñjasi.
[1119] Dukkhanti khandhe paṭipassa yoniso
yato ca dukkhaṃ samudeti taṃ jaha
idheva dukkhassa karohi antaṃ
itissu maṃ citta pure niyuñjasi.
[1120] Aniccaṃ dukkhanti vipassa yoniso
suññaṃ anattāti aghaṃ vadhanti ca
manovicāre uparundha cetaso
itissu maṃ citta pure niyuñjasi.
[1121] Muṇḍo virūpo abhisāpamāgato
kapālahatthova kulesu bhikkhasu
yuñjassu satthu vacane mahesino
itissu maṃ citta pure niyuñjasi.
[1122] Susaṃvutatto visikhantare caraṃ
kulesu kāmesu asaṅgamānaso
cando yathā dosinapuṇṇamāsiyā
itissu maṃ citta pure niyuñjasi.
[1123] Āraññiko hohi 1- ca piṇḍapātiko
sosāniko hohi ca paṃsukūliko
nesajjiko hohi sadā dhute rato
itissu maṃ citta pure niyuñjasi.
[1124] Ropetva rukkhāni yathā phalesī
mūle taruṃ chettu tameva icchasi
tathūpamaṃ cittamidaṃ karosi
yaṃ maṃ aniccamhi cale niyuñjasi.
[1125] Arūpa dūraṅgama ekacāri
na te karissaṃ vacanaṃ idānihaṃ
dukkhā hi kāmā kaṭukā mahabbhayā
nibbānamevābhimano carissaṃ.
[1126] Nāhaṃ alakkhyā ahirikkatāya vā
na cittahetū na dūrakantanā
ājīvahetū ca ahaṃ na nikkhamiṃ
kato ca te citta paṭissavo mayā.
[1127] Appicchatā sappurisehi vaṇṇitā
makkhappahānaṃ vūpasamo dukhassa
itissu maṃ citta tadā niyuñjasi
idāni tvaṃ gacchasi pubbaciṇṇaṃ.
@Footnote: 1 ka. hoti
[1128] Taṇhā avijjā ca piyāpiyañca
subhāni rūpāni sukhā ca vedanā
manāpiyā kāmaguṇā ca vantā
vante ahaṃ āvamituṃ na ussahe.
[1129] Sabbattha te citta vaco kataṃ mayā
bahūsu jātīsu namesi kopito
ajjhattasambhavo kataññutāya te
dukkhe ciraṃ saṃsaritaṃ tayā kate.
[1130] Tvaññeva no citta karosi brāhmaṇo
tvaṃ khattiyo rājadasī 1- karosi
vessā ca suddā ca bhavāma ekadā
devattanaṃ vāpi taveva vāhasā.
[1131] Taveva hetū asurā bhavāmase
tvaṃmūlakaṃ nerayikā bhavāmase
atho tiracchānagatāpi ekadā
petattanaṃ vāpi taveva vāhasā.
[1132] Nanu dubbhissasi maṃ punappunaṃ
muhuṃ muhuṃ cāraṇikaṃva 2- dassayaṃ
ummattakeneva mayā palobhasi
kiñcāpi te citta virādhitaṃ mayā.
[1133] Idaṃ pure cittamacāri cārikaṃ
yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukhaṃ
tadajjahaṃ niggahessāmi yoniso
hatthippabhinnaṃ viya aṅkusaggaho.
@Footnote: 1 pāli. rājādisī 2 pāli. vāraṇikaṃva
[1134] Satthā ca me lokamimaṃ adhiṭṭhahi
aniccato addhuvato asārato
pakkhanda maṃ citta jinassa sāsane
tārehi oghā mahatā suduttaRā.
[1135] Na te idaṃ citta yathā purāṇakaṃ
nāhaṃ alaṃ tuyhaṃ vase nivattituṃ
mahesino pabbajitomhi sāsane
na mādisā honti vināsadhārino.
[1136] Nagā samuddā saritā vasundharā
disā catasso vidisā adho divā
sabbe aniccā tibhavā upaddutā
kuhiṃ gato citta sukhaṃ ramissasi.
[1137] Dhitipparaṃ kiṃ mama citta kāhasi 1-
na te alaṃ citta vasānuvattako
na jātu bhastaṃ ubhatomukhaṃ chupe
dhiratthu pūraṃ navasotasandaniṃ.
[1138] Varāhaeṇeyyavigāḷhasevite
pabbhārakūṭe 2- pakateva sundare
navambunā pāvusasittakānane
tahiṃ guhāgehagato ramissasi.
[1139] Sunīlagīvā susikhā supekhunā
sucittapattacchadanā vihaṅgamā
sumañjughosatthanitādhigajjino
te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. kāhisi 2 cha.Ma. pabbhārakuṭṭe
[1140] Vuṭṭhamhi deve caturaṅgule tiṇe
sampupphite meghanibhamhi kānane
nagantare viṭapisamo sayissaṃ
taṃ me mudū hehiti tūlasannibhaṃ.
[1141] Tathā tu kassāmi yathāpi issaro
yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ
na tāhaṃ kassāmi yathā atandito
diḷārabhastaṃva yathā sumadditaṃ.
[1142] Tathā tu kassāmi yathāpi issaro
yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ
viriyena taṃ mayha vasānayissaṃ
gajaṃva mattaṃ kusalaṅkusaggaho.
[1143] Tayā sudantena avaṭṭhitena hi
hayena 1- yoggācariyova ujjunā
pahomi maggaṃ paṭipajjituṃ sivaṃ
cittānurakkhīhi sadā nisevitaṃ.
[1144] Ārammaṇe taṃ balasā nibandhisaṃ
nāgaṃva thambhamhi daḷhāya rajjuyā
taṃ me suguttaṃ satiyā subhāvitaṃ
anissitaṃ sabbabhavesu hehisi.
[1145] Paññāya chetvā vipathānusārinaṃ
yogena niggayha pathe nivesiya
disvā samudayaṃ vibhavañca sambhavaṃ
dāyādako hehisi aggavādino.
@Footnote: 1 Sī. bhayena
[1146] Catubbipallāsavasaṃ adhiṭṭhitaṃ
gāmaṇḍalaṃva parinesi citta maṃ
nanu saññojanabandhanacchidaṃ
saṃsevase kāruṇikaṃ mahāmuniṃ.
[1147] Migo yathā seri sucittakānane
rammaṃ giriṃ pāvusaabbhamāliniṃ
anākule tattha nage ramissaṃ 1-
asaṃsayaṃ citta parā bhavissasi.
[1148] Ye tuyha chandena vasena vattino
narā ca nārī ca anubhonti yaṃ sukhaṃ
aviddasū māravasānuvattino
bhavābhinandī tava citta sāvakā"ti.
Tattha kadā nuhanti kadā nu ahaṃ. Pabbatakandarāsūti pabbatesu ca kandaresu
ca, pabbatassa vā kandarāsu. Ekākiyoti ekako. Addutiyoti nittaṇho. Taṇhā
hi purisassa dutiyo nāma. Vihassanti viharissāmi. Aniccato sabbabhavaṃ vipassanti
kāmabhavādibhedaṃ sabbampi bhavaṃ "hutvā abhāvaṭṭhena aniccan"ti vipassanto kadā
nu viharissanti yojanā. Nidassanamatthaṃ 2- cetaṃ, "yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ
tadanattā"ti vacanato 3- itarampi lakkhaṇadvayaṃ vuttamevāti vattabbaṃ. 4- Taṃ me idaṃ taṃ
nu kadā bhavissatīti taṃ idaṃ me parivitakkitaṃ kadā nu bhavissati, kadā nu kho matthakaṃ
pāpuṇissatīti attho. Taṃ nūti cettha tanti nipātamattaṃ. Ayaṃ hettha saṅkhepattho:-
kadā nu kho ahaṃ mahāgajo viya saṅkhalikabandhanaṃ, gihibandhanaṃ chinditvā pabbajitvā
kāyavivekaṃ paribrūhayanto ekākī pabbatakandarāsu adutiyo sabbattha nirapekkho
sabbasaṅkhāragataṃ aniccādito vipassanto viharissāmīti.
@Footnote: 1 Ma. ramissasi 2 cha.Ma. nidassanamattaṃ 3 saṃ.khandha. 17/15/19 yadaniccasutta
@4 cha.Ma. daṭṭhabbaṃ
Bhinnapaṭandharoti bhinnavatthadharo, gāthāsukhatthaṃ nakārāgamaṃ katvā vuttaṃ.
Satthakacchinnaagghaphassavaṇṇabhinnaṃ 1- paṭacīvaraṃ dhārentoti attho. Munīti pabbajito.
Amamoti kule vā gaṇe vā mamattābhāvena amamo. Katthacipi ārammaṇe āsiṃsanāya abhāvena
nirāso. Hitvā sukhī pavanagato vihassanti rāgādike kilese ariyamaggena
samucchinditvā maggasukhena phalasukhena sukhī mahāvanagato kadā nu kho ahaṃ viharissāmi.
Vadharoganīḷanti maraṇassa ca rogassa ca kulāvakabhūtaṃ. Kāyaṃ imanti imaṃ khandha-
pañcakasaṅkhātaṃ kāyaṃ. Khandhapañcakopi hi "avijjāgatassa bhikkhave purisapuggalassa
taṇhānugatassa ayameva kāyo bahiddhā nāmarūpan"tiādīsu 2- kāyo vuccati. Maccu-
jarāyupaddutanti maraṇena ceva jarāya ca pīḷitaṃ, vipassamāno ahaṃ bhayahetupahānena
vītabhayo, taṃ nu kadā bhavissatīti attho.
Bhayajananinti pañcavīsatiyā mahābhayānaṃ uppādakāraṇabhūtaṃ kāyikassa ca cetasikassa
ca sakalassapi vaṭṭadukkhassa āvahanato dukhāvahaṃ. Taṇhālataṃ bahuvidhānuvattaninti
bahuvidhañca ārammaṇaṃ bhavameva vā anuvattati santanotīti bahuvidhānuvattaniṃ, taṇhā-
saṅkhātalataṃ. Paññāmayanti maggapaññāmayaṃ sunisitaṃ asikhaggaṃ viriyapaggahitena
saddhāhatthena gahetvā samucchinditvā "kadā nuhaṃ vase"ti yaṃ parivitakkitaṃ, tampi
kadā bhavissatīti yojanā.
Uggatejanti samathavipassanāvasena nisitatāya tikkhatejaṃ. Satthaṃ isīnanti
buddhapaccekabuddhaariyasāvakaisīnaṃ satthabhūtaṃ. Māraṃ sasenaṃ sahasā bhañjissanti kilesa-
senāya sasenaṃ abhisaṅkhārādimāraṃ sahasā sīghameva bhañjissāmi. Sīhāsaneti thirāsane,
aparājitapallaṅketi attho.
Sabbhi samāgamesu diṭṭho bhaveti dhammagāravayuttatāya dhammagarūhi tādilakkhaṇappattiyā
@Footnote: 1 Ma. aggaḷadānavaṇṇabhinnaṃ
@2 saṃ.saḷā. 18/64/41 dutiyasabbūpādānapariyādānasutta (syā)
Tādīhi aviparītadassitāya yāthāvadassīhi ariyamaggeneva pāpajitindriyatāya
jitindriyehi buddhādīhi sādhūhi samāgamesu "kadā nu ahaṃ padhāniyoti diṭṭho
bhaveyyan"ti yaṃ me parivitakkitaṃ, taṃ nu kadā bhavissatīti yojanā. Iminā nayena
sabbattha padayojanā veditabbā, padatthamattameva vaṇṇayissāma.
Tandīti ālasiyaṃ. Khudāti jighacchā. Kīṭasiriṃsapāti kīṭañceva siriṃsapā ca. Na
bādhayissantīti maṃ na byādhayissanti sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ jhānehi
paṭibāhitattāti adhippāyo. Giribbajeti pabbatakandarāya. Atthatthiyanti
sadatthasaṅkhātena atthena atthikaṃ.
Yaṃ viditaṃ mahesināti yaṃ catusaccaṃ mahesinā sammāsambuddhena sayambhūñāṇena
ñātaṃ paṭividdhaṃ, tāni cattāri saccāni anupacitakusalasambhārehi suṭṭhu duddasāni
maggasamādhinā samāhitatto sammāsatiyā satimā ariyamaggapaññāya ahaṃ agacchaṃ
paṭivijjhissaṃ adhigamissanti attho.
Rūpeti cakkhuviññeyyarūpe. Amiteti ñāṇe amite, aparicchinne apariññāteti
attho. Phusitabbeti phoṭṭhabbe. Dhammeti manoviññeyyadhamme. Amiteti vā aparimāṇe
nīlādivasena anekabhedabhinne rūpe bherisaddādivasena mūlarasādivasena kakkhaḷamudutādi-
vasena sukhadukkhādivasena ca anekabhedasaddādike cāti attho. Ādittatoti ekādasahi
aggīhi ādittabhāvato. Samathehi yuttoti jhānavipassanāmaggasamādhīhi samannāgato.
Paññāya dacchanti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya dakkhissaṃ. 1-
Dubbacanena vuttoti duruttavacanena ghaṭṭito. Tato nimittanti pharusavācāhetu.
Vimano na hessanti domanassito na bhaveyyaṃ. Athoti atha. Pasatthoti kenaci
pasaṃsito.
@Footnote: 1 Sī. vipassanāpaññāya dakkhissaṃ
Kaṭṭheti dārukkhandhe. Tiṇeti tiṇānaṃ khandhe. Imeti ime mama santatipari-
yāpanne pañca khandhe. Amite ca dhammeti tato aññena indriyakkhandhena amite
rūpadhamme. Tenāha "ajjhattikāneva ca bāhirāni cā"ti. Samaṃ tuleyyanti aniccādi-
vasena ceva asārādiupamāvasena ca sabbaṃ samameva katvā tīreyyaṃ.
Isippayātamhi pathe vajantanti buddhādīhi mahesīhi sammadeva payāte samatha-
vipassanāmagge vajantaṃ paṭipajjantaṃ. Pāvusasamaye kālamegho navena toyena vassodakena
sacīvaraṃ pavane kadā nu ovassati temetīti attano abbhokāsikabhāvaparivitakkitaṃ
dasseti.
Mayūrassa sikhaṇḍino vane dijassāti mātukucchito aṇḍakosato cāti dvikkhattuṃ
jāyanavasena dijassa sikhāsambhavena sikhaṇḍito ca mayūrassa vane kadā pana girigabbhare
rutaṃ kekāravaṃ sutvā velaṃ sallakkhitvā sayanato vuṭṭhahitvā amatassa pattiyā
nibbānādhigamāya. Sañcintayeti vuccamāne bhave aniccādito mānasi kareyyaṃ
vipasseyyanti attho.
Gaṅgaṃ yamunaṃ sarassatinti etā mahānadiyo asajjamāno bhāvanāmayāya iddhiyā
kadā nu patareyyanti yojanā. Pātālakhittaṃ vaḷavāmukhañcāti pātāya alaṃ pariyattanti
pātālaṃ, tadeva khittaṃ, paṭhaviyā saṇṭhahanakāle tathā ṭhitanti pātālakhittaṃ. Yojana-
satikādibhedāni samuddassa antopaṭhaviyā tīraṭṭhānāni, yesu kānici nāgādīnaṃ
vasanaṭṭhānāni honti, kānici suññāniyeva hutvā tiṭṭhanti. Baḷavāmukhanti mahā-
samudde mahantaṃ āvaṭṭamukhaṃ. Mahānirayadvārassa hi vivaṭakāle mahāaggikkhandho
tato nikkhanto tadabhimukhaṃ anekayojanasatāyāmavitthāraṃ heṭṭhā samuddapadesaṃ ḍahati,
tasmiṃ daḍḍhe upari udakaṃ āvaṭṭākārena paribbhamantaṃ mahatā saddena heṭṭhā
nipatati, tattha baḷavāmukhasamaññā, iti tañca pātālakhittaṃ baḷavāmukhañca vibhiṃsanaṃ
bhayānakaṃ asajjamāno iddhiyā kadā nu patareyyanti yaṃ parivitakkitaṃ, taṃ kadā
Nu bhavissati, bhāvanāmayaṃ iddhiṃ nibbattetvā kadā nu evaṃ iddhiṃ vaḷañjissāmīti
attho.
Nāgova saṅgāmacārī padālayeti yathā mattavāraṇo daḷhathambhaṃ bhinditvā
ayasaṅkhalikaṃ viddhaṃsetvā saṅgāmacārī vanaṃ pavisitvā eko adutiyo hutvā attano
rucivasena carati, evamahaṃ kadā nu sabbasubhaṃ nimittaṃ nibbajjayaṃ niravasesato vajjayanto
kāmacchandavaso ahutvā jhāne yuto payutto 1- kāmaguṇesu chandaṃ sammadeva padāleyyaṃ
chindeyyaṃ pajaheyyanti yaṃ parivitakkitaṃ, taṃ kadā nu bhavissati.
Iṇaṭṭova daliddako nidhiṃ ārādhayitvāti yathā koci daliddo jīvikapakato
iṇaṃ gahetvā taṃ sodhetuṃ asakkonto iṇaṭṭo iṇena aṭṭito dhanikehi pīḷito
nidhiṃ ārādhayitvā adhigantvā iṇañca sodhetvā sukhena ca jīvanto tuṭṭho bhaveyya,
evaṃ ahampi kadā nu iṇasadisaṃ kāmacchandaṃ pahāya mahesino ariyadhanasampuṇṇatāya
maṇikanakādiratanasampuṇṇanidhisadisaṃ buddhassa sāsanaṃ adhigantvā tuṭṭho bhaveyyanti
yaṃ parivitakkitaṃ, taṃ kadā nu bhavissatīti.
Evaṃ pabbajito pubbe nekkhammavitakkavasena pavattaṃ attano vitakkapavattiṃ
dassetvā idāni pabbajitvā yehākārehi attānaṃ ovaditvā adhigacchi, te
dassento "bahūni vassānī"tiādikā gāthā abhāsi. Tattha bahūni vassāni tayāmhi
yācito, agāravāsena alaṃ nu te idanti anekasaṃvaccharāni vividhadukkhānubandhena
agāramajjhe vāsena alaṃ pariyattameva teti ambho citta idaṃ tayā 2- anekāni
saṃvaccharāni ahaṃ amhi nanu yācito. Taṃdāni maṃ pabbajitaṃ samānanti taṃ maṃ
tayā tathā ussāhanena pabbajitaṃ samānaṃ kena kāraṇena citta tuvaṃ na yuñjasi,
samathavipassanaṃ chaḍḍetvā nihīne ālasiye niyojesīti attho.
@Footnote: 1 Sī. yutto payutto 2 Sī. pariyattameva ambho citta idaṃ te tayā
Nanu ahaṃ citta tayāmhi yācitoti ambho citta ahaṃ tayā nanu yācito
amhi āyācito maññe, yadi yācito, kasmā idāni tadanurūpaṃ na paṭipajjasīti
adhippāyo. "girabbaje"tiādinā yācitākāraṃ dasseti. Citrachadā vihaṅgamā
vicitrapekhuṇapakkhino, mayūrāti attho. Mahindaghosatthanitābhigajjinoti jalaghosatthanitena
hetunā suṭṭhu gajjanasīlā. Te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinanti te mayūrā
taṃ vane jhānapasutaṃ ramessantīti nanu tayā yācitoti dasseti.
Kulamhīti kulaparivaṭṭe. Imamajjhupāgatoti imaṃ araññaṭṭhānaṃ pabbajjaṃ vā
ajjupāgato. Athopi tvaṃ citta na mayha tussasīti tvaṃ anuvattitvā ṭhitampi maṃ 1-
nārādhessasīti attho.
Mameva etaṃ na hi tvaṃ paresanti etaṃ citta mameva tasmā tvaṃ paresaṃ
na hosi. Tvaṃ pana aññesaṃ viya katvā sannāhakāle kilesamāre yujjhituṃ bhāvanā-
sannāhakālenati vatvā paridevitena kiṃ payojanaṃ, idāni taṃ aññathā vattituṃ
na dassāmīti adhippāyo. Sabbaṃ idaṃ calamiti pekkhamānoti yasmā "idaṃ cittaṃ
aññañca sabbaṃ tebhūmikasaṅkhāraṃ calaṃ anavaṭṭhitan"ti paññācakkhunā olokento
gehato kāmehi ca abhinikkhamiṃ amatapadaṃ nibbānaṃ jigīsaṃ pariyesanto, tasmā
citta ananuvattanto 2- nibbānaṃ pariyesanameva karomīti adhippāyo.
Avītarāgena sudunnivārayaṃ cittaṃ calaṃ makkaṭasannibhaṃ vanamakkaṭasadisaṃ iti
suyuttavādī subhāsitavādī dvipadānamuttamo mahābhisakko naradammasārathīti yojanā. 3-
Aviddasū yattha sitā puthujjanāti yattha yesu vatthukāmesu kilesakāmesu ca sitā
paṭibaddhā te andhaputhujjanā tena kāmarāgena punabbhavesino ekanteneva dukkha-
micchanti, icchantā ca cittena nītā niraye nirākatāti cittavasikā nirayasaṃvattanikaṃ
@Footnote: 1 Sī. tussatīti anuvattitvāpi maṃ 2 Ma. cittaṃ anuvattanto
@3 Ma. dvipadānamuttamo sammāsambuddhoti yojanā
Kammaṃ karontā hitasukhato nirākatā hutvā attano citteneva niraye nītā na
aññathāti cittasseva niggahetabbataṃ dasseti.
Punapi cittaṃyeva niggahetuṃ mantento "mayūrakoñcābhirutamhī"tiādimāha. Tattha
mayūrakoñcābhirutamhīti sikhīhi sārasehi ca abhikūjite. Dīpīhi byagghehi purakkhato
vasanti mettāvihāritāya evarūpehi tiracchānagatehi purakkhato parivārito hutvā
vane vasanto, etena suññabhāvaparibrūhanamāha. Kāye apekkhaṃ jahāti sabbaso
kāye nirapekkho jaha, etena pahitatattaṃ vadati. Mā virādhayāti imaṃ sudullabhaṃ
navamaṃ khaṇaṃ mā virādhehi. Itissu maṃ citta pure niyuñjasīti evaṃ hi tvaṃ citta
maṃ pabbajitato 1- pubbe sammāpaṭipattiyaṃ uyyojesīti attho.
Bhāvehīti uppādehi vaḍḍhehi ca. Jhānānīti paṭhamādīni cattāri jhānāni.
Indriyānīti saddhādīni pañcindriyāni. Balānīti tāniyeva pañca balāni.
Bojjhaṅgasamādhibhāvanāti satta bojjhaṅge catasso samādhibhāvanā ca. Tisso ca vijjāti
pubbenivāsañāṇādikā tisso vijjā ca. Phusa pāpuṇāhi buddhasāsane sammā-
sambuddhaovāde ṭhito.
Niyyānikanti vaṭṭadukkhato niyyānavahaṃ. Sabbadukhakkhayogadhanti amatogadhaṃ
nibbānapatiṭṭhaṃ nibbānārammaṇaṃ. Sabbakilesasodhananti anavasesakilesamalavisodhanaṃ.
Khandheti upādānakkhandhe. Paṭipassa yonisoti rogato gaṇḍato sallato
aghato ābādhatoti evamādīhi vividhehi pakārehi vipassanāñāṇena sammā upāyena
nayena passa. Taṃ jahāti taṃ dukkhassa samudayaṃ taṇhaṃ pajaha samucchinda. Idhevāti
imasmiṃyeva attabhāve.
@Footnote: 1 cha.Ma. pabbajjato
Aniccantiādi antavantato aniccantikato tāvakālikato niccapaṭikkhepato ca
aniccanti vā passa, dukkhanti te udayabbayapaṭipīḷanato sappaṭibhayato dukkhamato 1-
sukhapaṭikkhepato dukkhanti vā passa. Suññanti avasavattanato asāmikato asārato
attapaṭikkhepato ca suññaṃ, tato eva anattāti. Vigarahitabbato avaḍḍhiābādhanato
ca aghanti ca vadhanti ca vipassa yonisoti yojanā. Manovicāre uparundha cetasoti
manovicārasaññino gehasitasomanassupavicārādike aṭṭhārasa cetaso uparundha vārehi
nirodhehi.
Muṇḍoti muṇḍabhāvaṃ upagato, ohāritakesamassuko. Virūpoti tena muṇḍabhāvena
paruḷhalomatāya chinnabhinnakāsāyavatthatāya 2- virūpo vevaṇṇiyaṃ upagato. Abhisāpamāgatoti
"piṇḍolo vicarati pattapāṇī"ti ariyehi kātabbaṃ atisāpaṃ upagato. Vuttaṃ hetaṃ
"abhisāpoyaṃ bhikkhave lokasmiṃ piṇḍolo vicarasi pattapāṇī"ti. 3- Tenāha "kapālahatthova
kulesu bhikkhasū"ti. Yuñjassu satthuvacaneti sammāsambuddhassa ovāde yogaṃ karohi
anuyuñjassu.
Susaṃvutattoti suṭṭha kāyavācācittehi sammadeva saṃvuto. Visikhantare caranti
bhikkhācariyāya racchāvisesesu caranto. Cando yathā dosinapuṇṇamāsiyāti vigatadosāya
puṇṇamāya kulesu niccanavatāya pāsādikatāya candimā viya carāti yojanā.
Sadā dhute ratoti sabbakālañca dhutaguṇe abhirato. Tathūpamaṃ cittamidaṃ karosīti
yathā koci puriso phalāni icchanto phalarukkhe ropetvā tato aladdhaphalova 4- te
mūlato chindituṃ icchati, citta tvaṃ tathūpamaṃ tappaṭibhāgaṃ idaṃ karosi. Yaṃ maṃ
aniccamhi cale niyuñjasīti yaṃ maṃ pabbajjāya niyojetvā pabbajitvā addhāgataṃ
pabbajāphalaṃ aniccamhi cale saṃsāramukhe niyuñjasi niyojanavasena pavattesi.
@Footnote: 1 Sī., Ma. dukkhato 2 Sī.....kāsāvavatthatāya
@3 saṃ.khandha. 17/80/75 piṇḍolyasutta 4 Sī. laddhaphalova
Rūpābhāvato arūpa. Cittassa hi tādisaṃ saṇṭhānaṃ nīlādivaṇṇabhedo vā
natthi, tasmā vuttaṃ arūpāti. Dūraṭṭhānappavattiyā dūraṅgama. Yadipi cittassa makkaṭa-
suttamattampi puratthimādidisābhāgena gamanaṃ nāma natthi, dūre santaṃ pana ārammaṇaṃ
sampaṭicchatīti dūraṅgama. Ekoyeva hutvā caraṇavasena pavattanato ekacāri, antamaso
dve tīṇipi cittāni ekato uppajjituṃ samatthāni nāma natthi, ekameva pana
cittaṃ ekasmiṃ santāne uppajjati. Tasmiṃ niruddhe aparampi ekameva uppajjati,
tasmā ekacāri. Na te karissaṃ vacanaṃ idānihanti yadipi pubbe tava vase anuvattiṃ,
idāni pana satthu ovādaṃ laddhakālato paṭṭhāya cittavasiko na bhavissāmi. Kasmāti
ce? dukkhā hi kāmā kaṭukā mahabbhayā kāmā nāmete atītepi dukkhā, āyatimpi
kaṭukaphalā, attānuvādādibhedena mahatā bhayena anubandhantā mahabbhayā. Nibbāna-
mevābhimano carissaṃ tasmā nibbānameva uddissa abhimukhacitto viharissaṃ.
Tameva nibbānābhimukhabhāvaṃ dassento "nāhaṃ alakkhyā"tiādimāha. Tattha nāhaṃ
alakkhyāti alakkhikatāya nissirīkatāya nāhaṃ gehato nikkhaminti yojanā.
Ahirikkatāyāti yathāvajjaṃ keḷiṃ karonto viya nillajjatāya. Cittahetūti ekadā
nigaṇṭho, ekadā paribbājakādiko honto anavaṭṭhitacitto puriso viya cittavasiko
hutvā. Dūrakantanāti rājādīhi mettaṃ katvā tesu dubbhitvā dubbhibhāvena. Ājīva-
hetūti ājīvakāraṇā jīvikāpakato hutvā ājīvikābhayena ahaṃ na nikkhamiṃ na pabbajiṃ.
Kato ca te citta paṭissavo mayāti "pabbajitakālato paṭṭhāya na tava vase
vattāmi, mameva pana vase vattāmī"ti citta mayā nanu paṭiññā katāti dasseti.
Appicchatā sappurisehi vaṇṇitāti "paccayesu sabbaso appicchā nāma sādhū"ti
buddhādīhi pasaṭṭhā, tathā makkhappahānaṃ paresaṃ guṇe makkhanassa pahānaṃ vūpasamo
sabbassa dukkhassa vūpasamo nibbānaṃ sappurisehi vaṇṇitaṃ. Itissu maṃ citta tadā
niyuñjasi "samma tayā tesu guṇesu patiṭṭhātabban"ti citta tvaṃ evaṃ tadā
Niyuñjasi. Idāni tvaṃ gacchasi pubbaciṇṇaṃ idāni maṃ tvaṃ pahāya attano
purimāciṇṇaṃ mahicchatādiṃ paṭipajjasi, kiṃ nāmetanti adhippāyo.
Yamatthaṃ sandhāya "gacchasi pubbaciṇṇan"ti vuttaṃ, taṃ dassetuṃ "taṇhā avijjā
cā"tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhāti paccayesu taṇhā, avijjāti tattheva ādīnava-
paṭicchādikā avijjā. Piyāpiyanti puttadārādīsu pemasaṅkhāto piyabhāvo ceva
pantasenāsanesu adhikusaladhammesu anabhiratisaṅkhāto appiyabhāvo ca ubhayattha
anurodhapaṭivirodho. Subhāni rūpānīti ajjhattaṃ bahiddhā ca subharūpāni. Sukhā vedanāti
iṭṭhārammaṇe paṭicca uppajjanasukhavedanā. Manāpiyā kāmaguṇāti vuttāvasesā manoramā
kāmakoṭṭhāsā. Vantāti nirūpato taṃnissitassa chandarāgassa vikkhambhanapahānena chaḍḍitatāya
pariccattatāya ca vantā. Vante ahaṃ āvamituṃ na ussaheti evaṃ te chaḍḍite
puna paccāvamituṃ ahaṃ na sakkomi, pariccattā eva hontīti vadati.
Sabbatthāti sabbesu bhavesu sabbāsu yonīsu sabbāsu gatīsu viññāṇaṭṭhitīsu
ca. Vaco kataṃ mayāti ambho citta tava vacanaṃ mayā kataṃ. Karonto ca bahūsu
jātīsu na mesi kopitoti anekāsu jātīsu pana mayā na kopito asi. Mayā
neva paribhavito, tathāpi ajjhattasambhavo attani sambhūto hutvāpi tava akataññutāya
dukkhe ciraṃ saṃsaritaṃ tayā kateti tayā nibbattite anādimati 1- saṃsāradukkhe
sucirakālaṃ mayā saṃsaritaṃ paribbhamitaṃ.
Idāni "dukkhe ciraṃ saṃsaritaṃ tayā kate"ti saṅkhepato vuttamatthaṃ uppattibhedena
gatibhedena ca vitthārato dassento "tavaññevā"tiādimāha. Tattha rājadasīti rājā
asi. Dakāro padasandhikaro. Vessā ca suddā ca bhavāma ekadā taveva vāhasāti
yojanā. Devattanaṃ vāpīti devabhāvaṃ vāpi tvaṃyeva no amhākaṃ citta karosīti
yojanā. Vāhasāti kāraṇabhāvena.
@Footnote: 1 Sī. anādika.....
Taveva hetūti taveva hetubhāvena. Tvaṃmūlakanti tvaṃnimittaṃ.
Nanu dubbhissasi maṃ punappunanti punappunaṃ dubbhissasi nanu, yathā pubbe
tvaṃ anantāsu jātīsu citta mittapaṭirūpako sapatto hutvā mayhaṃ punappunaṃ dubbhi,
idāni tathā dubbhissasi maññe, pubbe viya cāretuṃ na dassāmīti adhippāyo.
Muhuṃ muhuṃ cāraṇikaṃva dassayanti abhiṇhato caraṇārahaṃ 1- viya mano dassento caraṇārahaṃ
purisaṃ vañcetvā caragopakaṃ 2- nipphādento viya punappunaṃ taṃ taṃ bhavaṃ dassento.
Ummattakeneva mayā palobhasīti ummattakapurisena viya mayā saddhiṃ kīḷanto taṃ
taṃ palobhanīyaṃ dassetvā palobhasi. Kiñcāpi te citta virādhitaṃ mayanti ambho
citta kiṃ nāma te mayā viraddhaṃ, taṃ kathehīti adhippāyo.
Idaṃ pure cittanti idaṃ cittaṃ nāma ito pubbe rūpādīsu ārammaṇesu
rajjanādinā, yena ākārena icchati, yattheva cassa kāmo uppajjati, tassa
vasena yatthakāmaṃ yathā vicarantassa sukhaṃ hoti, tatheva ca caranto 3- yathāsukhaṃ dīgharattaṃ
cārikaṃ acari, ajjāhaṃ pabhinnamadaṃ mattahatthiṃ hatthācariyasaṅkhāto cheko aṅkusaggaho
aṅkusena viya yonisomanasikārena naṃ niggahessāmi, nassa vītikkamituṃ dassāmīti.
Satthā ca me lokamimaṃ adhiṭṭhahīti mama satthā sammāsambuddho imaṃ anavasesa-
khandhalokaṃ ñāṇena adhiṭṭhahi, 4- kinti? hutvā abhāvaṭṭhena aniccato, kassacipi dhuvassa
thāvarassa abhāvato addhuvato, sukhasārādīnaṃ abhāvato asārato. Pakkhanda maṃ citta
jinassa sāsaneti tasmā yāthāvato paṭipajjituṃ citta maṃ jinassa bhagavato sāsane
pakkhandehi anuppavesehi. "pakkhandiman"tipi pāli, jinassa sāsane imaṃ lokaṃ ñāṇena
pakkhanda, yāthāvato tārehi, pakkhandanto ca vipassanāñāṇamaggena yāpento
suduttarato mahantato saṃsāramahoghato maṃ tārehi.
@Footnote: 1 Ma. carakārahaṃ 2 Ma. caragopakānaṃ 3 Ma. tasseva ca taraṇato 4 Sī. adhiṭṭhāti
Na te idaṃ citta yathā purāṇakanti ambho citta idaṃ attabhāvagehaṃ porāṇakaṃ
viya tava na hotīti attho. Kasmā? nāhaṃ alaṃ tuyha vase nivattitunti idānāhaṃ
tava vase nivattituṃ na yutto. Yasmā mahesino bhagavato pabbajitomhi sāsane.
Pabbajitakālato ca paṭṭhāya samaṇā nāma mādisāva na honti vināsadhārino,
ekaṃsato samaṇāyeva hontīti attho.
Nagāti sineruhimavantādayo sabbe pabbatā. Samuddāti puratthimasamuddādayo
sītasamuddādayo ca sabbe samuddā. Saritāti gaṅgādayo sabbā nadiyo ca. Vasundharāti
paṭhavī. Disā catassoti puratthimādibhedā catasso disā. Vidisāti puratthimadakkhiṇādayo
catasso anudisā. Adhoti heṭṭhā yāva udakasandhārakavāyukhandhā. Divāti devalokā.
Divāggahaṇena cettha tattha gate sattasaṅkhāre vadati. Sabbe aniccā tibhavā
upaddutāti sabbe kāmabhavādayo tayo bhavā aniccā ceva jātiādīhi rāgādīhi
kilesehi ca upaddutā pīḷitā ca, na ettha kiñci khemaṭṭhānaṃ nāma atthi,
tadabhāvato kuhiṃ gato citta sukhaṃ ramissasi, tasmā tato nissaraṇañcettha pariyesāhīti
adhippāyo.
Dhitipparanti dhitiparāyaṇaṃ paramaṃ thirabhāve ṭhitaṃ mamaṃ citta kiṃ kāhisi, tato
īsakampi maṃ cāletuṃ nāsakkhissasīti attho. Tenāha "na te alaṃ citta vasānuvattako"ti.
Idāni tamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassento "na jātu bhastaṃ ubhatomukhaṃ chupe, dhiratthu
pūraṃ navasotasandanin"ti āha. Tattha bhastanti ruttiṃ. Ubhatomukhanti putoḷiyā 1-
ubhatomukhaṃ. Na jātu chupeti ekaṃseneva pādenāpi na chupeyya, tathā dhiratthu pūraṃ
navasotasandaninti nānappakārassa asucino pūraṃ navahi sotehi vaṇamukhehi asucisandaniṃ
savatiṃ. Tāya vaccakuṭiyā dhī atthu, tassa garahā hotu. 2-
@Footnote: 1 Sī. mūtoḷiyā 2 Ma. vaccakuṭiyā tassa vikāro hotu
Evaṃ aṭṭhavīsatiyā gāthāhi niggaṇhanavasena cittaṃ ovaditvā idāni vivekaṭ-
ṭhānācikkhaṇādinā sampahaṃsento "varāhaeṇeyyavigāḷhasevite"tiādimāha. Tattha
varāhaeṇeyyavigāḷhaseviteti varāhehi ceva eṇeyyehi ca ogāhetvā sevite.
Pabbhārakūṭeti pabbhāraṭṭhāne ceva pabbatasikhare ca. Pakateva sundareti pakatiyā
eva sundare atittimanohare. "pakativasundhare"ti vā pāṭho, pākatike bhūmipadeseti
attho. Navambunā pāvusasittakānaneti pāvusavasena vuṭṭhena meghodakena upasittavasse
sutheve vane. 1- Tahiṃ guhāgehagato ramissasīti tasmiṃ pabbatakānane guhāsaṅkhātaṃ gehaṃ
upagato bhāvanāratiyā abhiramissasi.
Te taṃ ramessantīti te mayūrādayo vanasaññaṃ uppādentā taṃ ramessantīti
attho.
Vuṭṭhamhi deveti meghe adhippavuṭṭhe. 2- Caturaṅgule tiṇeti teneva
gassodakapātena tattha tattha tiṇe surattavaṇṇakambalasadise caturaṅgule jāte. Saṃpupphite
meghanibhamhi kānaneti pāvusameghasaṅkāse kānane sammadeva pupphite. Nagantareti
pabbatantare. Viṭapisamo sayissanti tarusadiso apariggaho hutvā nipajjissaṃ. Taṃ me
mudū hehiti tūlasannibhanti taṃ tiṇapaccattharaṇaṃ mudu sukhasamphassaṃ tūlasannibhaṃ
tūlikasadisaṃ sayanaṃ me bhavissati.
Tathā tu kassāmi yathāpi issaroti yathā koci issarapuriso attano vacanakaradāsādiṃ
vase vatteti, ahampi cittaṃ taṃ tathā karissāmi, mayhaṃ vase vattemiyeva.
Kathaṃ? yaṃ labbhati tenapi hotu me alanti catūsu paccayesu yaṃ yādisaṃ vā tādisaṃ
Vā labbhati, tena ca mayhaṃ alaṃ pariyattaṃ hotu. Etena idaṃ dasseti:- yasmā
idhekacce sattā taṇhuppādahetu cittassa vase anuvattanti, ahaṃ pana taṇhuppādaṃ
dūrato vajjento cittaṃ dāsaṃ viya karonto attano vase vattemīti. Na tāhaṃ
@Footnote: 1 Sī. upasitte vane 2 Sī. adhivuṭṭhe
Kassāmi yathā atandito, biḷārabhastaṃva yathā sumadditanti citta taṇhuppādaparivajjana-
hetu, puna tanti cittaṃ āmasati, yathā aññopi koci sammappadhānayogena bhāvanāya
atandito attano cittaṃ kammakkhamaṃ kammayoggaṃ karoti, tathā ahampi citta taṃ
kammakkhamaṃ kammayoggaṃ mayhaṃ vase vattaṃ 1- karissāmi. Yathā kiṃ? biḷārabhastaṃva yathā
sumadditaṃ, naiti nipātamattaṃ. Yathā suṭṭhu madditaṃ biḷārabhastaṃ kammakkhamaṃ
kammayoggaṃ sukhena pariharaṇīyañca hoti, tathāhaṃ taṃ 2- karissāmi.
Viriyena taṃ mayha vasānayissanti ambho citta taṃ attano viriyena bhāvanābalaṃ
uppādetvā tena mayhaṃ vasaṃ ānayissaṃ. Gajaṃva mattaṃ kusalaṅkusaggahoti yathā
kusalo cheko aṅkusaggaho hatthācariyo attano sikkhābalena mattahatthiṃ attano
vasaṃ āneti, tathevāti attho.
Tayā sudantena avaṭṭhitena hīti hīti nipātamattaṃ, citta samathavipassanābhāvanāhi
suṭṭhu dantena tato eva sammadeva vipassanāvīthiṃ 3- paṭipannattā avaṭṭhitena tayā.
Hayena yoggācariyova ujjunāti yathā sudantena sudantattā eva ujunā avaṅkagatinā
assājānīyena yoggācariyo assadammasārathi akhemaṭṭhānato khemantabhūmiṃ
paṭipajjituṃ sakkoti, evaṃ pahomi maggaṃ paṭipajjituṃ sivanti asivabhāvakarānaṃ kilesānaṃ
abhāvena sivaṃ. Cittānurakkhīhīti attano cittaṃ anurakkhaṇasīlehi buddhādīhi
sabbakālaṃ sevitaṃ ariyamaggaṃ ahaṃ paṭipajjituṃ adhigantuṃ pahomi sakkomīti.
Ārammaṇe taṃ balasā nibandhisaṃ, nāgaṃva thambhamhi daḷhāya rajjuyāti yathā
hatthācariyo mahāhatthiṃ āḷānathambhe daḷhāya thirāya rajjuyā nibandhati, evamahaṃ citta
kammaṭṭhānārammaṇe bhāvanābalena nibandhissaṃ. Taṃ me suguttaṃ satiyā subhāvitanti
taṃ tvaṃ citta mama satiyā suguttaṃ subhāvitañca hutvā. Anissitaṃ sabbabhavesu
hehisīti ariyamaggabhāvanādibalena kāmabhavādīsu sabbesupi bhavesu taṇhādinissayehi
anissitaṃ bhavissasi.
@Footnote: 1 Ma. vasavattiṃ 2 Sī. tathā taṃ 3 Sī. vipassanāvidhiṃ
Paññāya chetvā vipathānusārinanti uppathagāminaṃ āyatanasamudayaṃ yāthāvato disvā
yena samudayena uppathagāmī, 1- tassa kilesavissandanaṃ kilesavipphanditaṃ indriya-
saṃvarūpanissayāya paṭisaṅkhānapaññāya chinditvā sotavicchedanavasena āvaraṇaṃ katvā,
yogena niggayhāti vipassanābhāvanāsaṅkhātena yogena sāmatthiyavidhamanena niggahetvā.
Pathe nivesiyāti vipassanāvīthiyaṃ nivesetvā patiṭṭhapetvā. Yadā pana vipassanā
ussukkāpitā maggena ghaṭṭeti, tadā maggapaññāya "yaṅkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ
taṃ nirodhadhamman"ti 2- nidassanena sabbaso āyatanasamudayassa vibhavaṃ sambhavañca asammohato
disvā sadevake loke aggavādino sammāsambuddhassa dāyādo orasaputto hehisi
bhavissasīti attho.
Catubbipallāsavasaṃ adhiṭṭhitanti anicce niccanti, asubhe subhanti, dukkhe
sukhanti, anattani attāti imesaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ vasaṃ adhiṭṭhitaṃ anuvattantaṃ.
Gāmaṇḍalaṃva parinesi citta manti ambho citta maṃ gāmadārakaṃ viya parikaḍḍhasi, ito cito
parikaḍḍhasi. Nanu saññojanabandhanacchidanti saññojanasaṅkhātānaṃ dasannaṃ bandhanānaṃ
chedakaṃ kāruṇikaṃ mahāmuniṃ sammāsambuddhaṃ saṃsevasi nanu, 3- "tathārūpe mahānubhāve
dūratova vajjesi, mādise pana tapassino 4- yathāruci parinesīti appasādalesena 5-
satthāraṃ pasaṃsati.
Migo yathāti yathā migo rukkhagacchalatādīhi suṭṭhu cittavicitte anākule kānane
seri sayaṃvasī ramati. Rammaṃ giriṃ pāvusaabbhamālinanti evaṃ pāvusakāle samantato
sumālinīhi thalajajalajamālāhi samannāgatattā abbhamāliniṃ janavivittatāya manoramatāya
ca rammaṃ pabbataṃ labhitvā tattha nage ramissaṃ, asaṃsayaṃ 6- ekaṃseneva tvaṃ citta
parābhavissasi, saṃsārabyasanehi ṭhassasīti 7- attho.
@Footnote: 1 Ma. uppathagāminī 2 vi.mahā. 4/16/15 mahākhandhaka, saṃ.mahā. 19/1081/369
@dhammacakkappavattanasutta 3 Sī. saṃsevase nūna 4 cha.Ma. tapassine
@5 Ma. pasaṃsāyogena 6 Sī. ramissāmi asaṃsayaṃ
@7 Sī. saṃsārabyasane ṭhassatīti, Ma. saṃsārabyasanehi bhavissati
Ye tuyha chandena vasena vattinoti sabbe puthujjane 1- cittasāmaññena gahetvā
vadati. Tassattho:- ye naranāriyo ambho citta tuyhaṃ chandena vasena ruciyā
ṭhitā yaṃ gehanissitaṃ sukhaṃ anubhonti anubhavissanti, te aviddasū andhabālā, māra-
vasānuvattino kilesamārādīnaṃ vase anuvattanasīlā, bhavābhinandī kāmādibhavameva
abhinandanato, tava sāvakā anusiṭṭhikarā, mayaṃ pana sammāsambuddhassa sāvakā, na
tuyhaṃ vase anuvattāmāti.
Evaṃ thero pubbe attano uppannaṃ yonisomanasikāraṃ cittassa niggaṇhanavasena
pavattaṃ nānappakārato vibhajitvā samīpe ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānavasena dhammaṃ
kathesi. Yaṃ panettha antarantarā atthato na vibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā
uttānatthamevāti.
Tālapuṭattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Paramatthadīpaniyā theragāthāsaṃvaṇṇanāya
paññāsanipātassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------------------
@Footnote: 1 Ma. sabbesaṃ puthujjanānaṃ
The Pali Atthakatha in Roman Book 33 page 506-531.
http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/read_rm.php?B=33&A=11694
อรรถกถาบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/read_th.php?B=33&A=11694
อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=26&i=399
เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=26&A=8303
พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=26&A=8402
The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=26&A=8402
Contents of The Tipitaka Volume 26
http://84000.org/tipitaka/read/?index_26
![]() ![]() ![]() ![]() |
บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]