อรรถกถาเล่มที่ ๒๕ ภาษาบาลีอักษรไทย
 ธ.อ.๘ ตณฺหา-พฺราหฺมณ

     ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถา: "ปทุมุตฺตรกาลสฺมึ หิ เอโก กุลปุตฺโต
สตฺถารํ จตุปริสมชฺเฌ เอกํ ภิกฺขุํ ทิพฺพจกฺขุกานํ อคฺคฏฺฐาเน
ฐเปนฺตํ ทิสฺวา ตํ สมฺปตฺตึ ปตฺถยมาโน สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา
สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา "ภนฺเต อหํปิ
อนาคเต เอกสฺส พุทฺธสฺส สาสเน ทิพฺพจกฺขุกานํ อคฺโค ภเวยฺยนฺติ
ปตฺถนํ ฐเปสิ. สตฺถา กปฺปสตสหสฺสํ โอโลเกนฺโต ตสฺส ปตฺถนาย
สมิชฺฌนภาวํ วิทิตฺวา "อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก โคตมพุทฺธสฺส
สาสเน ทิพฺพจกฺขุกานํ อคฺโค อนุรุทฺธตฺเถโร นาม ภวิสฺสสีติ
พฺยากาสิ. โส ตํ พฺยากรณํ สุตฺวา เสฺว ปตฺตพฺพํ
วิย ตํ สมฺปตฺตึ มญฺญมาโน, ปรินิพฺพุเต สตฺถริ, ภิกฺขู
ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา สตฺตโยชนิกํ กาญฺจนถูปํ ปริกฺขิปิตฺวา
อเนกานิ ทีปรุกฺขสหสฺสานิ กาเรตฺวา ทีปปูชํ กาเรตฺวา ตโต
จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สตสหสฺสกปฺปานิ
สํสริตฺวา อิมสฺมึ กปฺเป พาราณสิยํ ทลิทฺทกุเล นิพฺพตฺโต
สุมนเสฏฺฐึ นิสฺสาย ตสฺส ติณหารโก หุตฺวา ชีวิตํ กปฺเปสิ.
"อนฺนภาโรติสฺส นามํ อโหสิ. สุมนเสฏฺฐีปิ ตสฺมึ นคเร นิจฺจกาลํ
มหาทานํ เทติ. อเถกทิวสํ อุปริฏฺโฐ นาม ปจฺเจกพุทฺโธ
คนฺธมาทเน นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย "กสฺส นุ โข อชฺช อนุคฺคหํ
กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา "อชฺช มยา อนฺนภารสฺส อนุคฺคหํ กาตุํ
วฏฺฏติ, อิทานิ จ โส อฏวิโต ติณํ อาทาย เคหํ อาคมิสฺสตีติ
ญตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อิทฺธิยา คนฺตฺวา อนฺนภารสฺส สมฺมุเข
ปจฺจุฏฺฐาสิ. อนฺนภาโร ตํ ตุจฺฉปตฺตหตฺถํ ทิสฺวา "อปิ ภนฺเต
ภิกฺขํ ลภิตฺถาติ ปุจฺฉิตฺวา, "ลภิสฺสามิ มหาปุญฺญาติ วุตฺเต,
"เตนหิ ภนฺเต โถกํ อาคเมถาติ ติณกาชํ ฉฑฺเฑตฺวา เวเคน
เคหํ คนฺตฺวา "ภทฺเท มยฺหํ ฐปิตภาคภตฺตํ อตฺถิ นตฺถีติ ภริยํ
ปุจฺฉิตฺวา, "อตฺถิ สามีติ วุตฺเต, เวเคน ปจฺจาคนฺตฺวา
ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺตํ อาทาย "มยฺหํ ทาตุกามตาย สติ, เทยฺยธมฺโม
น โหติ, เทยฺยธมฺเม สติ, ปฏิคฺคาหกํ น ลภามิ, อชฺช ปน
เม ปฏิคฺคาหโก จ ทิฏฺโฐ เทยฺยธมฺโม จ อตฺถิ, ลาภา วต
เมติ เคหํ คนฺตฺวา ปตฺเต ภตฺตํ อากิราเปตฺวา ๑- ปจฺจาหริตฺวา
ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาเปตฺวา
        "อิมินา ปน ทาเนน     มา เม ทาลิทฺทิยํ อหุ,
        `นตฺถีติ วจนํ นาม      มา อโหสิ ภวาภเว.
ภนฺเต เอวรูปา ทุชฺชีวิตา มุจฺเจยฺยํ; `นตฺถีติ ปทเมว น
สุเณยฺยนฺติ ปตฺถนํ ฐเปสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ "เอวํ โหตุ มหาปุญฺญาติ
อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สุมนเสฏฺฐิโนปิ ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา
     "อโห ทานํ ปรมทานํ     อุปริฏฺเฐ สุปฺปติฏฺฐิตนฺติ
วตฺวา ติกฺขตฺตุํ สาธุการํ อทาสิ. อถ นํ เสฏฺฐี "กึ มํ เอตฺตกํ
@เชิงอรรถ: ๑. ม. ปกฺขิปาเปตฺวา.
กาลํ ทานํ ททมานํ น ปสฺสสีติ อาห. "นาหํ ตว ทานํ อารพฺภ
สาธุการํ เทมิ อนฺนภาเรน ปน อุปริฏฺฐสฺส ทินฺนปิณฺฑปาเต
ปสีทิตฺวา มยา เอส สาธุกาโร ปวตฺติโตติ. โส "อจฺฉริยํ วต
โภ: อหํ เอตฺตกํ กาลํ ทานํ เทนฺโต เทวตํ สาธุการํ ทาเปตุํ
นาสกฺขึ, อนฺนภาโร มํ นิสฺสาย ชีวนฺโต เอกปิณฺฑปาเตเนว
สาธุการํ ทาเปสิ; ตสฺส ทาเน อนุจฺฉวิกํ กตฺวา ตํ ปิณฺฑปาตํ
มม สนฺตกํ กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา "อชฺช
ตยา กสฺสจิ กิญฺจิ ทินฺนนฺติ ปุจฺฉิ. "อาม สามิ, อุปริฏฺฐ-
ปจฺเจกพุทฺธสฺส เม อชฺช ภตฺตํ ทินฺนนฺติ. "หนฺท โภ กหาปณํ
คเหตฺวา เอตํ มยฺหํ ปิณฺฑปาตํ เทหีติ. "น เทมิ สามีติ. โส
ยาว สหสฺสํ วฑฺเฒสิ. อิตโร สหสฺเสนาปิ นาทาสิ. อถ นํ
"โหตุ โภ, ยทิ ปิณฺฑปาตํ น เทสิ, สหสฺสํ คเหตฺวา ปตฺตึ
เม เทหีติ อาห. โส "อยฺเยน สทฺธึ มนฺเตตฺวา ชานิสฺสามีติ
เวเคน ปจฺเจกพุทฺธํ สมฺปาปุณิตฺวา "ภนฺเต สุมนเสฏฺฐี สหสฺสํ
ทตฺวา ตุมฺหากํ ปิณฺฑปาเต ปตฺตึ ยาจติ, กึ กโรมีติ ปุจฺฉิ.
อถสฺส โส อุปมํ อาหริ:  เสยฺยถาปิ ปณฺฑิต กุลสติเก คาเม
เอกสฺมึ ฆเร ทีโป ชาเลยฺย, เสสา อตฺตโน เตเลน วฏฺฏึ
เตเมตฺวา คนฺตฺวา ชาลาเปตฺวา คณฺเหยฺยุํ; ปุริมทีปสฺส ปภา
`อตฺถีติ วตฺตพฺพา `นตฺถีติ. "อติเรกตรา ภนฺเต ปภา โหตีติ.
"เอวเมว ปณฺฑิต อุฬุงฺกยาคุ วา โหตุ กฏจฺฉุภิกฺขา วา,
อตฺตโน ปิณฺฑปาเต ปเรสํ ปตฺตึ เทนฺตสฺส, ยตฺตกานํ เทติ,
ตตฺตกํ วฑฺฒติ; ตฺวํ หิ เอกเมว ปิณฺฑปาตํ อทาสิ; เสฏฺฐิสฺส
ปน ปตฺติยา ทินฺนาย, เทฺว ปิณฺฑปาตา โหนฺติ: เอโก ตว
เอโก ตสฺสาติ. โส "สาธุ ภนฺเตติ ตํ อภิวาเทตฺวา เสฏฺฐิสฺส
สนฺติกํ คนฺตฺวา "คณฺห สามิ ปตฺตินฺติ อาห. "เตนหิ อิเม
กหาปเณ คณฺหาติ. "นาหํ ปิณฺฑปาตํ วิกฺกีณามิ, สทฺธาย เต
ปตฺตึ ทมฺมีติ. "ตฺวํ สทฺธาย เทสิ, สทฺธาย อหํปิ ตว คุณํ ปูเชมิ;
คณฺห ตาต, อิโต ปฏฺฐาย ปน มา สหตฺถา กมฺมํ อกาสิ.
วีถิยํ ฆรํ มาเปตฺวา วส, เยน จ เต อตฺโถ โหติ, สพฺพํ มม
สนฺติกา คณฺหาหีติ อาห. นิโรธา วุฏฺฐิตสฺส ปน ทินฺโน ปิณฺฑปาโต
ตทเหว วิปากํ เทติ; ตสฺมา ราชาปิ ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา
อนฺนภารํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปตฺตึ คเหตฺวา มหนฺตํ โภคํ ทตฺวา
ตสฺส เสฏฺฐิฏฺฐานํ ทาเปสิ. โส สุมนเสฏฺฐิสฺส สหายโก หุตฺวา
ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา
เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต, อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุนคเร
อมิโตทนสฺส สกฺกสฺส เคเห ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. "อนุรุทฺโธติสฺส
นามํ กรึสุ. โส มหานามสกฺกสฺส กนิฏฺฐภาตา สตฺถุ จุลฺลปิตุ
ปุตฺโต ปรมสุขุมาโล มหาปุญฺโญ อโหสิ.
     เอกทิวสํ กิร ฉสุ ขตฺติเยสุ ปูเว ลกฺขํ กตฺวา คุเลหิ
กีฬนฺเตสุ, อนุรุทฺโธ ปราชิโต, ปูวานํ อตฺถาย มาตุ สนฺติกํ
ปหิณิ. สา มหนฺตํ สุวณฺณถาลํ ปูเรตฺวา ปูเว เปเสสิ. ปูเว
ขาทิตฺวา ปุน กีฬนฺโต ปราชิโต ตเถว ปหิณิ. เอวํ ติกฺขตฺตุํ
ปูเวสุ อาหเฏสุ, จตุตฺเถ วาเร มาตา "อิทานิ ปูวา นตฺถีติ
ปหิณิ. ตสฺสา วจนํ สุตฺวา "นตฺถีติ ปทสฺส อสฺสุตปุพฺพตาย
"นตฺถิปูวา นาม อิทานิ ภวิสฺสนฺตีติ สญฺญํ กตฺวา "คจฺฉ,
นตฺถิปูเว อาหราติ เปเสสิ. อถสฺส มาตา, "นตฺถิปูเว กิร
อยฺเย เทถาติ วุตฺเต, "มม ปุตฺเตน `นตฺถีติ ปทํ อสฺสุตปุพฺพํ,
กถํ นุ โข ตํ นตฺถิภาวํ ชานาเปยฺยนฺติ, สุวณฺณปาตึ โธวิตฺวา
อปราย สุวณฺณปาติยา ปฏิกุชฺชิตฺวา "หนฺท ตาต อิมํ มม
ปุตฺตสฺส เทหีติ ปหิณิ. ตสฺมึ ขเณ นครปริคฺคาหกา เทวตา
"อมฺหากํ สามินา อนฺนภารกาเล อุปริฏฺฐปจฺเจกพุทฺธสฺส ภาคภตฺตํ
ทตฺวา `นตฺถีติ ปทเมว น สุเณยฺยนฺติ ปตฺถนา ฐปิตา:
สเจ มยํ ตมตฺถํ ญตฺวา อชฺฌุเปกฺเขยฺยาม, มุทฺธาปิ โน สตฺตธา
ผเลยฺยาติ จินฺเตตฺวา ทิพฺพปูเวหิ ปาตึ ปูรยึสุ. โส ปุริโส ปาตึ
อาหริตฺวา เตสํ สนฺติเก ฐเปตฺวา วิวริ. เตสํ คนฺโธ สกลนครํ
ผริ. ปูเว ปน มุเข ฐปิตมตฺเต, สตฺตรสหรณีสหสฺสานิ ผริตฺวา
อฏฺฐาสิ. อนุรุทฺโธ จินฺเตสิ "น มํ มญฺเญ อิโต  ปุพฺเพ มาตา
ปิยายติ, น หิ เม อญฺญทา ตาย นตฺถิปูวา นาม ปกฺกปุพฺพาติ.
โส คนฺตฺวา มาตรํ เอวมาห "อมฺม นาหํ ตว ปิโยติ. "ตาต
กึ วเทสิ, มม อกฺขีหิปิ หทยมํสโตปิ ตฺวํ ปิยตโรติ. "สจาหํ
อมฺม ตว ปิโย, กสฺมา มม ปุพฺเพ เอวรูเป นตฺถิปูเว นาม
น อทาสีติ. สา ตํ ปุริสํ ปุจฺฉิ "ตาต กิญฺจิ ปาติยํ อโหสีติ.
"อาม อยฺเย, ปูวานํ ปาติ ปริปุณฺณา อโหสิ, น เม เอวรูปา
ทิฏฺฐปุพฺพาติ. สา จินฺเตสิ "ปุตฺโต เม กตปุญฺโญ, เทวตาหิสฺส
ทิพฺพปูวา ปหิตา ภวิสฺสนฺตีติ. โสปิ มาตรํ อาห  "อมฺม
น มยา เอวรูปา ปูวา ขาทิตปุพฺพา, อิโต ปฏฺฐาย เม
นตฺถิปูวเมว ๑- ปเจยฺยาสีติ. สา ตโต ปฏฺฐาย เตน "ปูเว
ขาทิตุกาโมมฺหีติ วุตฺตกาเล สุวณฺณปาตึ โธวิตฺวา อญฺญาย
ปาติยา ปฏิกุชฺชิตฺวา ปหิณติ. เทวตา ปาตึ ปูเรนฺติ. เอวํ
โส อคารมชฺเฌ วสนฺโต "นตฺถีติ ปทสฺส อตฺถํ อชานิตฺวา
ทิพฺพปูเวเยว ปริภุญฺชิ. สตฺถุ ปน ปริวารตฺถํ กุลปฺปฏิปาฏิยา
สากิยกุมาเรสุ ปพฺพชนฺเตสุ, มหานาเมน สกฺเกน "ตาต อมฺหากํ
กุเล โกจิ ปพฺพชิโต นตฺถิ, ตยา วา ปพฺพชิตพฺพํ มยา วาติ
วุตฺเต, โส อาห "อหํ อติสุขุมาโล ปพฺพชิตุํ น สกฺขิสฺสามีติ.
"เตนหิ กมฺมนฺตํ อุคฺคณฺห, อหํ ปพฺพชิสฺสามีติ. "โก เอส
กมฺมนฺโต นามาติ. โส หิ ภตฺตสฺส อุฏฺฐานฏฺฐานํปิ น ชานาติ,
กมฺมนฺตํ กิเมว ชานิสฺสติ; ตสฺมา เอวมาห.
     เอกทิวสํ หิ "อนุรุทฺโธ ภทฺทิโย กิมฺพิโลติ ตโย ชนา
"ภตฺตํ นาม กหํ อุฏฺฐาตีติ มนฺตยึสุ. เตสุ กิมฺพิโล "โกฏฺเฐสุ
อุฏฺฐาตีติ อาห. โส กิเรกทิวสํ วีหี โกฏฺฐมฺหิ ปกฺขิปนฺเต
อทฺทส; ตสฺมา "โกฏฺเฐ ภตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ สญฺญาย เอวมาห.
อถ นํ ภทฺทิโย "ตฺวํ น ชานาสีติ วตฺวา "ภตฺตํ นาม อุกฺขลิยํ
อุฏฺฐาตีติ อาห. โส กิเรกทิวสํ อุกฺขลิโต ภตฺตํ วฑฺเฒนฺเต
@เชิงอรรถ: ๑. นตฺถิปูเวเยวาติ ยุตฺตตรํ.
ทิสฺวา "เอตฺเถเวตํ อุปฺปชฺชตีติ สญฺญมกาสิ; ตสฺมา เอวมาห. อนุรุทฺโธ
เต "อุโภปิ ตุมฺเห น ชานาถาติ วตฺวา "รตนุพฺเพธมกุลาย
มหาสุวณฺณปาติยํ ภตฺตํ อุฏฺฐาตีติ อาห. เตน กิร เนว วีหี
โกฏฺเฏนฺตา น ภตฺตํ ปจนฺตา ทิฏฺฐปุพฺพา, สุวณฺณปาติยํ
วฑฺเฒตฺวา ปุรโต ฐปิตภตฺตเมว ปสฺสติ; ตสฺมา "ปาติยํเยเวตํ
[ภตฺตํ] อุปฺปชฺชตีติ สญฺญมกาสิ; ตสฺมา เอวมาห. เอวํ
ภตฺตุฏฺฐานฏฺฐานํปิ อชานนฺโต มหาปุญฺโญ กุลปุตฺโต กมฺมนฺเต
กึ ชานิสฺสติ.
     โส "เอหิ โข เต อนุรุทฺธ ฆราวาสตฺถํ อนุสาสิสฺสามิ:
ปฐมํ เขตฺตํ กสาเปตพฺพนฺติอาทินา นเยน ภาตรา วุตฺตานํ
กมฺมนฺตานํ อปริยนฺตภาวํ สุตฺวา "น เม ฆราวาเสน อตฺโถติ
มาตรํ อาปุจฺฉิตฺวา ภทฺทิยปมุเขหิ ปญฺจหิ สากิยกุมาเรหิ สทฺธึ
นิกฺขมิตฺวา อนุปิยมฺพวเน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา
จ ปน สมฺมาปฏิปทํ ปฏิปนฺโน อนุปุพฺเพน ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตฺวา
ทิพฺเพน จกฺขุนา เอกาสเน นิสินฺโนว หตฺถตเล ฐปิตอามลกานิ
วิย สหสฺสโลกธาตุโย โอโลกนสมตฺโถ หุตฺวา
        "ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ,      ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ,
         เตวิชฺโช อิทฺธิปตฺโตมฺหิ,    กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ
อุทานํ อุทาเนตฺวา "กินฺนุ โข เม กตฺวา อยํ สมฺปตฺติ ลทฺธาติ
โอโลเกนฺโต "ปทุมุตฺตรปาทมูเล ปตฺถนํ ฐเปสินฺติ ญตฺวา ปุน
"สํสาเร สํสรนฺโต อสุกสฺมึ นาม กาเล พาราณสิยํ สุมนเสฏฺฐึ
นิสฺสาย ชีวนฺโต อนฺนภาโร นาม อโหสินฺติ ญตฺวา
        "อนฺนภาโร ปุเร อาสึ      ทลิทฺโท ติณหารโก, ๑-
         ปิณฺฑปาโต มยา ทินฺโน     อุปริฏฺฐสฺส ยสสฺสิโนติ ๒-
อาห. อถสฺส เอตทโหสิ "โย โส ตทา มยา อุปริฏฺฐสฺส
ทินฺนปิณฺฑปาตโต กหาปเณ ทตฺวา ปตฺตึ อคฺคเหสิ มม สหายโก
สุมนเสฏฺฐี, กหํ นุ โข โส เอตรหิ นิพฺพตฺโตติ. อถ นํ
"วิชฺฌาฏวิยํ ปพฺพตปาเท มุณฺฑนิคโม นาม อตฺถิ, ตตฺถ
มหามุณฺฑสฺส นาม อุปาสกสฺส `มหาสุมโน จูฬสุมโนติ เทฺว
ปุตฺตา, เตสุ โส จูฬสุมโน หุตฺวา นิพฺพตฺโตติ อทฺทส; ทิสฺวา
จ ปน จินฺเตสิ "อตฺถิ นุ โข, ตตฺถ มยิ คเต, อุปกาโร
นตฺถีติ. โส อุปธาเรนฺโต อิทํ อทฺทส "โส, ตตฺถ มยิ คเต,
สตฺตวสฺสิโกว นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสติ, ขุรคฺเคเยว จ อรหตฺตํ
ปาปุณิสฺสตีติ; ทิสฺวา จ ปน, อุปกฏฺเฐ อนฺโตวสฺเส, อากาเสน
คนฺตฺวา คามทฺวาเร โอตริ. มหามุณฺโฑ ปน อุปาสโก เถรสฺส
ปุพฺเพปิ วิสฺสาสิโกเอว. โส เถรํ ปิณฺฑปาตกาเล จีวรํ
ปารุปนฺตํ ทิสฺวา ปุตฺตํ มหาสุมนํ อาห "ตาต อยฺโย เม
อนุรุทฺธตฺเถโร อาคโต, ยาวสฺส อญฺโญ โกจิ ปตฺตํ น คณฺหาติ,
ตาวสฺส คนฺตฺวา ปตฺตํ คณฺห; อหํ อาสนํ ปญฺญาเปสฺสามีติ.
โส ตถา อกาสิ. อุปาสโก เถรํ อนฺโตนิเวสเน สกฺกจฺจํ ปริวิสิตฺวา
เตมาสํ วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ คณฺหิ. เถโร อธิวาเสสิ. อถ นํ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. กาชหารโก.      ๒. ม. ตาทิโน.
เอกทิวสํ ปฏิชคฺคนฺโต วิย เตมาสํ ปฏิชคฺคิตฺวา มหาปวารณาย
ติจีวรญฺเจว คุฬเตลตณฺฑุลาทีนิ จ อาหริตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล
ฐเปตฺวา "คณฺหาถ ภนฺเตติ อาห. "อลํ อุปาสก น เม อิมินา
อตฺโถติ. "ภนฺเต วสฺสาวาสิกลาโภ นาเมส, คณฺหาถ นนฺติ.
"อลํ อุปาสกาติ. "กิมตฺถํ น คณฺหาถ ภนฺเตติ. "มยฺหํ สนฺติเก
กปฺปิยการโก สามเณโรปิ นตฺถีติ. "เตนหิ ภนฺเต มม ปุตฺโต
มหาสุมโน สามเณโร ภวิสฺสตีติ. "น เม อุปาสก มหาสุมเนน
อตฺโถติ. "เตนหิ ภนฺเต จูฬสุมนํ ปพฺพาเชถาติ. เถโร "สาธูติ
สมฺปฏิจฺฉิตฺวา จูฬสุมนํ ปพฺพาเชสิ. โส ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ
ปาปุณิ. เถโร เตน สทฺธึ อฑฺฒมาสมตฺตํ ตตฺถ วสิตฺวา
"สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามาติ ตสฺส ญาตเก อาปุจฺฉิตฺวา อากาเสน
คนฺตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส อรญฺญกุฏิกายํ โอตริ. เถโร ปน
ปกติยาปิ อารทฺธวิริโย, ตสฺส ตตฺถ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ จงฺกมนฺตสฺส
อุทรวาโต สมุฏฺฐหิ. อถ นํ กิลนฺตรูปํ ทิสฺวา สามเณโร ปุจฺฉิ
"ภนฺเต กึ โว รุชฺชตีติ. "อุทรวาโต เม สมุฏฺฐิโตติ. "อญฺญทาปิ
สมุฏฺฐิตปุพฺโพ ภนฺเตติ อาห. "อาม อาวุโสติ. "เกน ผาสุกํ
โหติ ภนฺเตติ. "อโนตตฺตโต ปานีเย ลทฺเธ, ผาสุ โหติ อาวุโสติ.
"เตนหิ ภนฺเต อาหรามีติ. "สกฺขิสฺสสิ สามเณราติ. "อาม
ภนฺเตติ. "เตนหิ อโนตตฺเต ปนฺนโก นาม นาคราชา มํ ชานาติ,
ตสฺส อาจิกฺขิตฺวา เภสชฺชตฺถาย เอกํ ปานียวารกํ อาหราติ. โส
"สาธูติ อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปญฺจโยชนสตํ
ฐานํ อคมาสิ. ตํทิวสํ ปน นาคราชา นาคนาฏกปริวุโต อุทกกีฬํ
กีฬิตุกาโม โหติ. โส สามเณรํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวาว กุชฺฌิ "อยํ
มุณฺฑกสมโณ อตฺตโน ปาทปํสุํ มม มตฺถเก โอกิรนฺโต วิจรติ,
อโนตตฺเต ปานียตฺถาย อาคโต ภวิสฺสติ, นทานิสฺส ปานียํ
ทสฺสามีติ ปญฺญาสโยชนิกํ อโนตตฺตทหํ มหาปาติยา อุกฺขลึ
ปิทหนฺโต วิย ผเณน ปิทหิตฺวา นิปชฺชิ. สามเณโร นาคราชสฺส
อาการํ โอโลเกตฺวาว "กุทฺโธ อยนฺติ ญตฺวา อิมํ คาถมาห
        "สุโณหิ เม นาคราช       อุคฺคเตช มหพฺพล,
         เทหิ เม ปานียฆฏํ,       เภสชฺชตฺถมฺหิ อาคโตติ.
ตํ สุตฺวา นาคราชา อิมํ คาถมาห
        "ปุรตฺถิมสฺมึ ทิสาภาเค      คงฺคา นาม มหานที
         มหาสมุทฺทํ อปฺเปติ,       ตโต ตฺวํ ปานียํ หราติ.
     ตํ สุตฺวา สามเณโร "อยํ นาคราชา อตฺตโน อิจฺฉาย
น ทสฺสติ, อหํ พลการํ กตฺวา มหานุภาวํ ๑- ชานาเปตฺวา อิมํ
อภิภวิตฺวา ปานียํ คณฺหิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา "มหาราช อุปชฺฌาโย
มํ อโนตตฺตโตว ปานียํ อาหราเปติ, เตนาหํ อิทเมว หริสฺสามิ,
อเปหิ มา มํ วาเรหีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
        "อิโตว ปานียํ หาสฺสํ ๒-    อิมินา วมฺหิ อตฺถิโก,
         ยทิ [๓]- ถามพลํ อตฺถิ,   นาคราช นิวารยาติ.
       อถ นํ นาคราชา อาห
@เชิงอรรถ: ๑. สี. มนุสฺสภาวํ. ม. อานุภาวํ.  ๒. สี. ยุ. หริสฺสํ.
@๓. สี. ม. ยุ. เอตฺถนฺตเร "เตติ อตฺถิ.
        "สามเณร สเจ อตฺถิ       ตว วิกฺกมโปริสํ,
         อภินนฺทามิ เต วาจํ,      หรสฺสุ ปานียํ มมาติ.
     อถ นํ สามเณโร "เอวํ มหาราช หรามีติ วตฺวา
"สกฺโกนฺโต หราหีติ วุตฺเต, "เตนหิ สุฏฺฐุ ชานสฺสูติ ติกฺขตฺตุํ
ปฏิญฺญํ คเหตฺวา `พุทฺธสาสนสฺส อานุภาวํ ทสฺเสตฺวา มยา
ปานียํ หริตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา อากาสฏฺฐกเทวตานํ ตาว
สนฺติกํ อคมาสิ. ตา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา "กึ ภนฺเตติ วตฺวา
อฏฺฐํสุ. "เอตสฺมึ อโนตตฺตทหปิฏฺเฐ ปนฺนกนาคราเชน สทฺธึ มม
สงฺคาโม ภวิสฺสติ, ตตฺถ คนฺตฺวา ชยปราชยํ โอโลเกถาติ อาห.
โส เอเตเนว นีหาเรน จตฺตาโร โลกปาเล สกฺกสุยามสนฺตุสิต
สุนิมฺมิต ๑-  วสวตฺตี จ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ.
ตโต ปรํ ปฏิปาฏิยา ยาว พฺรหฺมโลกา คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ
พฺรหฺเมหิ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิเตหิ "กึ ภนฺเตติ ปุฏฺโฐ,
ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เอวํ โส อสญฺเญ จ อรูปิพฺรหฺมาโน จ
ฐเปตฺวา สพฺพตฺถ มุหุตฺตเมว อาหิณฺฑิตฺวา อาโรเจสิ. ตสฺส
วจนํ สุตฺวา สพฺพาปิ เทวตา อโนตตฺตทหปิฏฺเฐ นาฬิยํ ปกฺขิตฺตา
ปูวจุณฺณา ๒- วิย อากาสํ นิรนฺตรํ ปูเรตฺวา สนฺนิปตึสุ. สนฺนิปติเต
เทวสงฺเฆ, สามเณโร อากาเส ฐตฺวา นาคราชานํ อาห
        "สุโณหิ เม นาคราช      อุคฺคเตช มหพฺพล,
         เทหิ เม ปานียฆฏํ,      เภสชฺชตฺถมฺหิ อาคโตติ.
     อถ นํ นาโค อาห
@เชิงอรรถ: ๑. ม. ปรนิมฺมิต.    ๒. ม. ปกฺขิตฺตานิ ปิฏฺฐจุณฺณานิ.
        "สามเณร สเจ อตฺถิ      ตว วิกฺกมโปริสํ,
         อภินนฺทามิ เต วาจํ,     หรสฺสุ ปานียํ มมาติ.
     โส ติกฺขตฺตุํ นาคราชสฺส ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อากาเส ฐิตโกว
ทฺวาทสโยชนิกํ พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา อากาสโต โอรุยฺห
นาคราชสฺส ผเณ อกฺกมิตฺวา อโธมุขํ นิปฺปีเฬสิ. ตาวเทว พลวตา
ปุริเสน อกฺกนฺตอลฺลจมฺมํ วิย, นาคราชสฺส ผเณ อกฺกนฺตมตฺเต,
โอภิชฺชิตฺวา ๑- ทพฺพิมตฺตา ผณปูฏกา อเหสุํ. นาคราชสฺส ผเณหิ
มุตฺตฏฺฐาเน ๒- ตาลกฺขนฺธปฺปมาณา อุทกวฏฺฏิโย อุคฺคจฺฉึสุ. สามเณโร
อากาเสเยว ปานียวารกํ ปูเรสิ. เทวสงฺโฆ สาธุการํ อทาสิ.
นาคราชา ลชฺชิตฺวา สามเณรสฺส กุชฺฌิ. ชยกุสุมวณฺณานิสฺส
อกฺขีนิ อเหสุํ. โส "อยํ มํ เทวสงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ปานียํ ๓-
คเหตฺวา ๓- ลชฺชาเปสิ, เอตํ คเหตฺวา มุเข หตฺถํ ปกฺขิปิตฺวา
หทยมํสํ ตสฺส มทฺทามิ, ปาเท วา นํ คเหตฺวา ปรคงฺคาย
ขิปามีติ เวเคน อนุพนฺธิ. อนุพนฺธนฺโตปิ นํ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิเยว.
สามเณโร อาคนฺตฺวา อุปชฺฌายสฺส หตฺเถ ปานียํ ฐเปตฺวา
"ปิวถ ภนฺเตติ อาห. นาคราชาปิ ปจฺฉโต อาคนฺตวา "ภนฺเต
อนุรุทฺธ สามเณโร มยา อทินฺนเมว ปานียํ คเหตฺวา อาคโต,
มา ปิวถาติ อาห. "เอวํ กิร สามเณราติ. "ปิวถ ภนฺเต,
อิมินา เม ทินฺนํ ปานียํ อาหฏนฺติ. เถโร "ขีณาสวสามเณรสฺส
@เชิงอรรถ: ๑. ม. โอคลิตฺวา.   ๒. ม. มุตฺตมุตฺตฏฺฐานโต.  ๓. สี. ยุ. ผเณ ฐตฺวา.
มุสากถํ ๑- นาม นตฺถีติ ญตฺวา ปานียํ ปิวิ. ตํขณญฺเญวสฺส
อาพาโธ ปฏิปสฺสมฺภิ. ปุน นาโค เถรํ อาห "ภนฺเต สามเณเรนมฺหิ
สพฺพํ เทวคณํ สนฺนิปาเตตฺวา ลชฺชาปิโต, อหมสฺส หทยํ วา
ผาเลสฺสามิ, ปาเท วา นํ คเหตฺวา ปรคงฺคายํ ขิปิสฺสามีติ.
"มหาราช สามเณโร มหานุภาโว, ตุมฺเห สามเณเรน สทฺธึ
สงฺคาเมตุํ น สกฺขิสฺสถ; ขมาเปตฺวา นํ คจฺฉถาติ. โส สยํปิ
สามเณรสฺส อานุภาวํ ชานาติ, ลชฺชาย ปน อนุพนฺธิตฺวา อาคโต.
อถ นํ เถรสฺส วจเนน ขมาเปตฺวา เตน สทฺธึ มิตฺตสนฺถวํ
กตฺวา "อิโต ปฏฺฐาย อโนตตฺตทหอุทเกน อตฺเถ สติ, ตุมฺหากํ
อาคมนกิจฺจํ นตฺถิ, มยฺหํ ปหิเณยฺยาถ, อหเมว อาหริตฺวา
ทสฺสามีติ วตฺวา ปกฺกามิ. เถโรปิ สามเณรํ อาทาย ปายาสิ.
สตฺถา เถรสฺส อาคมนภาวํ ญตฺวา มิคารมาตุปาสาเท เถรสฺส
อาคมนํ โอโลเกนฺโต นิสีทิ. ภิกฺขูปิ เถรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา
ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิคฺคเหสุํ. อเถกจฺเจ สามเณรํ สีเสปิ
กณฺเณสุปิ พาหายปิ คเหตฺวา สญฺจาเลนฺตา "กึ สามเณร [๒]- น
อุกฺกณฺฐสีติ อาหํสุ. สตฺถา เตสํ กิริยํ ทิสฺวา จินฺเตสิ "ภาริยํ
วติเมสํ ภิกฺขูนํ กมฺมํ, อาสีวิสํ คีวายํ คณฺหนฺตา วิย สามเณรํ
คณฺหนฺติ, นาสฺส อานุภาวํ ชานนฺติ; อชฺช มยา สุมนสามเณรสฺส
คุณํ ปากฏํ กาตุํ วฏฺฏตีติ. เถโรปิ อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ม. ยุ. มุสากถนํ.
@๒. สี. ยุ. เอตฺถนฺตเร "ปิลฺลก อิติ อตฺถิ. ม. จูฬกนิฏฺฐ.
นิสีทิ. สตฺถา เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อานนฺทตฺเถรํ
อามนฺเตสิ "อานนฺท อโนตตฺตทหอุทเกนมฺหิ ปาเท โธวิตุกาโม,
สามเณรานํ ฆฏํ ทตฺวา ปานียํ อาหราเปหีติ. เถโร วิหาเร
ปญฺจมตฺตานิ สามเณรสตานิ สนฺนิปาเตสิ. เตสํ สุมนสามเณโร
สพฺพนวโก อโหสิ. เถโร สพฺพมหลฺลกํ สามเณรํ อาห "สามเณร
สตฺถา อโนตตฺตทหอุทเกน ปาเท โธวิตุกาโม, ฆฏํ อาทาย
คนฺตฺวา ปานียํ อาหราติ. โส "น สกฺโกมิ ภนฺเตติ น อิจฺฉิ.
เถโร เสเสปิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. เตปิ ตเถว วตฺวา ปฏิกฺขิปึสุ.
"กึ ปเนตฺถ ขีณาสวสามเณรา นตฺถีติ. "อตฺถิ, เต ปน `นายํ
อมฺหากํ พทฺโธ, มาลาปูโฏ สุมนสามเณรสฺเสว พทฺโธติ น อิจฺฉึสุ.
ปุถุชฺชนา ปน อตฺตโน อสมตฺถตาเยว น อิจฺฉึสุ. ปริโยสาเน
ปน สุมนสฺส วาเร สมฺปตฺเต, "สามเณร สตฺถา อโนตตฺตทห-
อุทเกน ปาเท โธวิตุกาโม, ฆฏํ คเหตฺวา กิร อุทกํ อาหราติ
อาห. โส "สตฺถริ อาหราเปนฺเต, อาหริสฺสามีติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา
"ภนฺเต อโนตตฺตโต กิร มํ อุทกํ อาหราเปถาติ อาห. "อาม
สุมนาติ. โส วิสาขาย การิเตสุ ฆนสุวณฺณโกฏิเมสุ เสนาสนกุเฏสุ
เอกํ สฏฺฐีกุฏอุทกคฺคณฺหนกํ มหาฆฏํ หตฺเถน คเหตฺวา "อิมินา
เม อุกฺขิปิตฺวา อํสกูเฏ ฐปิเตน อตฺโถ นตฺถีติ โอลมฺพกํ
กตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวนฺตาภิมุโข ปกฺขนฺทิ. นาคราชา
สามเณรํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา กุฏํ อํสกูเฏนาทาย
"ภนฺเต ตุมฺเห, มาทิเส ทาเส วิชฺชมาเน, กสฺมา สยํ
อาคตา; อุทเกน อตฺเถ สติ, กสฺมา สาสนมตฺตํ น ปหิณิตฺถาติ
กุเฏน อุทกํ อาทาย สยํ อุกฺขิปิตฺวา "ปุรโต โหถ ภนฺเต,
อหเมว อาหริสฺสามีติ อาห. "ติฏฺฐถ ตุมฺเห มหาราช, อหเมว
สมฺมาสมฺพุทฺเธน อาณตฺโตติ นาคราชานํ นิวตฺเตตฺวา กุฏมุขวฏฺฏิยํ
หตฺเถน คเหตฺวา อากาเสน อาคญฺฉิ. อถ นํ สตฺถา
อาคจฺฉนฺตํ โอโลเกตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา "ปสฺสถ ภิกฺขเว
สามเณรสฺส ลีฬฺหํ อากาเส หํสราชา วิย โสภตีติ อาห. โสปิ
ปานียฆฏํ ฐเปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ นํ สตฺถา
อาห "กติวสฺโสสิ ตฺวํ สุมนาติ. "สตฺตวสฺโสมฺหิ ภนฺเตติ. "เตนหิ
สุมน อชฺชโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุ โหหีติ วตฺวา ทายชฺชอุปสมฺปทํ
อทาสิ. เทฺวเยว กิร สามเณรา สตฺตวสฺสา อุปสมฺปทํ ลภึสุ:
"อยญฺจ สุมโน โสปาโก จาติ. เอวํ ตสฺมึ อุปสมฺปนฺเน,
ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ "อจฺฉริยํ อาวุโส: เอวรูโปปิ นาม
ทหรสฺส สามเณรสฺส อานุภาโว โหติ, น โน อิโต ปุพฺเพ
เอวรูโป อานุภาโว ทิฏฺฐปุพฺโพติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา "กาย
นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา, "อิมาย
นามาติ วุตฺเต, "ภิกฺขเว มม สาสเน ทหโรปิ สมฺมาปฏิปนฺโน
เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลภติเยวาติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ
คาถมาห
        "โย หเว ทหโร ภิกฺขุ     ยุญฺชติ พุทฺธสาสเน,
         โสมํ โลกํ ปภาเสติ      อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมาติ.
     ตตฺถ ยุญฺชตีติ: ฆฏติ วายมติ.
ปภาเสตีติ: โส ภิกฺขุ อตฺตโน อรหตฺตมคฺคญฺญาเณน อพฺภาทีหิ
มุตฺโต จนฺทิมา วิย [โลกํ] ขนฺธาทิเภทํ โลกํ โอภาเสติ
เอกาโลกํ กโรตีติ อตฺโถ.
        เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
                     สุมนสามเณรวตฺถุ.
                  ภิกฺขุวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.
                    ปญฺจวีสติโม วคฺโค.
                      ----------

             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๒๕ หน้า ๘๕-๑๐๐.
http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/read_th.php?B=25&A=1694&modeTY=2
             The Pali Atthakatha in Roman :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=25&A=1694&modeTY=2
             อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=35
             เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=1244
             พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=1248
             The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=1248
             สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕
http://84000.org/tipitaka/read/?index_25