อรรถกถาเล่มที่ ๒๕ ภาษาบาลีอักษรไทย
 ธ.อ.๘ ตณฺหา-พฺราหฺมณ

     ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถา: "ปทุมุตฺตรกาลสฺมึ หิ เอโก กุลปุตฺโต
สตฺถารํ จตุปริสมชฺเฌ เอกํ ภิกฺขุํ ทิพฺพจกฺขุกานํ อคฺคฏฺาเน
เปนฺตํ ทิสฺวา ตํ สมฺปตฺตึ ปตฺถยมาโน สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา
สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา "ภนฺเต อหํปิ
อนาคเต เอกสฺส พุทฺธสฺส สาสเน ทิพฺพจกฺขุกานํ อคฺโค ภเวยฺยนฺติ
ปตฺถนํ เปสิ. สตฺถา กปฺปสตสหสฺสํ โอโลเกนฺโต ตสฺส ปตฺถนาย
สมิชฺฌนภาวํ วิทิตฺวา "อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก โคตมพุทฺธสฺส
สาสเน ทิพฺพจกฺขุกานํ อคฺโค อนุรุทฺธตฺเถโร นาม ภวิสฺสสีติ
พฺยากาสิ. โส ตํ พฺยากรณํ สุตฺวา เสฺว ปตฺตพฺพํ
วิย ตํ สมฺปตฺตึ มญฺมาโน, ปรินิพฺพุเต สตฺถริ, ภิกฺขู
ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา สตฺตโยชนิกํ กาญฺจนถูปํ ปริกฺขิปิตฺวา
อเนกานิ ทีปรุกฺขสหสฺสานิ กาเรตฺวา ทีปปูชํ กาเรตฺวา ตโต
จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สตสหสฺสกปฺปานิ
สํสริตฺวา อิมสฺมึ กปฺเป พาราณสิยํ ทลิทฺทกุเล นิพฺพตฺโต
สุมนเสฏฺึ นิสฺสาย ตสฺส ติณหารโก หุตฺวา ชีวิตํ กปฺเปสิ.
"อนฺนภาโรติสฺส นามํ อโหสิ. สุมนเสฏฺีปิ ตสฺมึ นคเร นิจฺจกาลํ
มหาทานํ เทติ. อเถกทิวสํ อุปริฏฺโ นาม ปจฺเจกพุทฺโธ
คนฺธมาทเน นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺาย "กสฺส นุ โข อชฺช อนุคฺคหํ
กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา "อชฺช มยา อนฺนภารสฺส อนุคฺคหํ กาตุํ
วฏฺฏติ, อิทานิ จ โส อฏวิโต ติณํ อาทาย เคหํ อาคมิสฺสตีติ
ตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อิทฺธิยา คนฺตฺวา อนฺนภารสฺส สมฺมุเข
ปจฺจุฏฺาสิ. อนฺนภาโร ตํ ตุจฺฉปตฺตหตฺถํ ทิสฺวา "อปิ ภนฺเต
ภิกฺขํ ลภิตฺถาติ ปุจฺฉิตฺวา, "ลภิสฺสามิ มหาปุญฺาติ วุตฺเต,
"เตนหิ ภนฺเต โถกํ อาคเมถาติ ติณกาชํ ฉฑฺเฑตฺวา เวเคน
เคหํ คนฺตฺวา "ภทฺเท มยฺหํ ปิตภาคภตฺตํ อตฺถิ นตฺถีติ ภริยํ
ปุจฺฉิตฺวา, "อตฺถิ สามีติ วุตฺเต, เวเคน ปจฺจาคนฺตฺวา
ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺตํ อาทาย "มยฺหํ ทาตุกามตาย สติ, เทยฺยธมฺโม
น โหติ, เทยฺยธมฺเม สติ, ปฏิคฺคาหกํ น ลภามิ, อชฺช ปน
เม ปฏิคฺคาหโก จ ทิฏฺโ เทยฺยธมฺโม จ อตฺถิ, ลาภา วต
เมติ เคหํ คนฺตฺวา ปตฺเต ภตฺตํ อากิราเปตฺวา ๑- ปจฺจาหริตฺวา
ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺเถ ปติฏฺาเปตฺวา
        "อิมินา ปน ทาเนน     มา เม ทาลิทฺทิยํ อหุ,
        `นตฺถีติ วจนํ นาม      มา อโหสิ ภวาภเว.
ภนฺเต เอวรูปา ทุชฺชีวิตา มุจฺเจยฺยํ; `นตฺถีติ ปทเมว น
สุเณยฺยนฺติ ปตฺถนํ เปสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ "เอวํ โหตุ มหาปุญฺาติ
อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สุมนเสฏฺิโนปิ ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา
     "อโห ทานํ ปรมทานํ     อุปริฏฺเ สุปฺปติฏฺิตนฺติ
วตฺวา ติกฺขตฺตุํ สาธุการํ อทาสิ. อถ นํ เสฏฺี "กึ มํ เอตฺตกํ
@เชิงอรรถ: ๑. ม. ปกฺขิปาเปตฺวา.
กาลํ ทานํ ททมานํ น ปสฺสสีติ อาห. "นาหํ ตว ทานํ อารพฺภ
สาธุการํ เทมิ อนฺนภาเรน ปน อุปริฏฺสฺส ทินฺนปิณฺฑปาเต
ปสีทิตฺวา มยา เอส สาธุกาโร ปวตฺติโตติ. โส "อจฺฉริยํ วต
โภ: อหํ เอตฺตกํ กาลํ ทานํ เทนฺโต เทวตํ สาธุการํ ทาเปตุํ
นาสกฺขึ, อนฺนภาโร มํ นิสฺสาย ชีวนฺโต เอกปิณฺฑปาเตเนว
สาธุการํ ทาเปสิ; ตสฺส ทาเน อนุจฺฉวิกํ กตฺวา ตํ ปิณฺฑปาตํ
มม สนฺตกํ กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา "อชฺช
ตยา กสฺสจิ กิญฺจิ ทินฺนนฺติ ปุจฺฉิ. "อาม สามิ, อุปริฏฺ-
ปจฺเจกพุทฺธสฺส เม อชฺช ภตฺตํ ทินฺนนฺติ. "หนฺท โภ กหาปณํ
คเหตฺวา เอตํ มยฺหํ ปิณฺฑปาตํ เทหีติ. "น เทมิ สามีติ. โส
ยาว สหสฺสํ วฑฺเฒสิ. อิตโร สหสฺเสนาปิ นาทาสิ. อถ นํ
"โหตุ โภ, ยทิ ปิณฺฑปาตํ น เทสิ, สหสฺสํ คเหตฺวา ปตฺตึ
เม เทหีติ อาห. โส "อยฺเยน สทฺธึ มนฺเตตฺวา ชานิสฺสามีติ
เวเคน ปจฺเจกพุทฺธํ สมฺปาปุณิตฺวา "ภนฺเต สุมนเสฏฺี สหสฺสํ
ทตฺวา ตุมฺหากํ ปิณฺฑปาเต ปตฺตึ ยาจติ, กึ กโรมีติ ปุจฺฉิ.
อถสฺส โส อุปมํ อาหริ:  เสยฺยถาปิ ปณฺฑิต กุลสติเก คาเม
เอกสฺมึ ฆเร ทีโป ชาเลยฺย, เสสา อตฺตโน เตเลน วฏฺฏึ
เตเมตฺวา คนฺตฺวา ชาลาเปตฺวา คณฺเหยฺยุํ; ปุริมทีปสฺส ปภา
`อตฺถีติ วตฺตพฺพา `นตฺถีติ. "อติเรกตรา ภนฺเต ปภา โหตีติ.
"เอวเมว ปณฺฑิต อุฬุงฺกยาคุ วา โหตุ กฏจฺฉุภิกฺขา วา,
อตฺตโน ปิณฺฑปาเต ปเรสํ ปตฺตึ เทนฺตสฺส, ยตฺตกานํ เทติ,
ตตฺตกํ วฑฺฒติ; ตฺวํ หิ เอกเมว ปิณฺฑปาตํ อทาสิ; เสฏฺิสฺส
ปน ปตฺติยา ทินฺนาย, เทฺว ปิณฺฑปาตา โหนฺติ: เอโก ตว
เอโก ตสฺสาติ. โส "สาธุ ภนฺเตติ ตํ อภิวาเทตฺวา เสฏฺิสฺส
สนฺติกํ คนฺตฺวา "คณฺห สามิ ปตฺตินฺติ อาห. "เตนหิ อิเม
กหาปเณ คณฺหาติ. "นาหํ ปิณฺฑปาตํ วิกฺกีณามิ, สทฺธาย เต
ปตฺตึ ทมฺมีติ. "ตฺวํ สทฺธาย เทสิ, สทฺธาย อหํปิ ตว คุณํ ปูเชมิ;
คณฺห ตาต, อิโต ปฏฺาย ปน มา สหตฺถา กมฺมํ อกาสิ.
วีถิยํ ฆรํ มาเปตฺวา วส, เยน จ เต อตฺโถ โหติ, สพฺพํ มม
สนฺติกา คณฺหาหีติ อาห. นิโรธา วุฏฺิตสฺส ปน ทินฺโน ปิณฺฑปาโต
ตทเหว วิปากํ เทติ; ตสฺมา ราชาปิ ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา
อนฺนภารํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปตฺตึ คเหตฺวา มหนฺตํ โภคํ ทตฺวา
ตสฺส เสฏฺิฏฺานํ ทาเปสิ. โส สุมนเสฏฺิสฺส สหายโก หุตฺวา
ยาวชีวํ ปุญฺานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา
เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต, อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุนคเร
อมิโตทนสฺส สกฺกสฺส เคเห ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. "อนุรุทฺโธติสฺส
นามํ กรึสุ. โส มหานามสกฺกสฺส กนิฏฺภาตา สตฺถุ จุลฺลปิตุ
ปุตฺโต ปรมสุขุมาโล มหาปุญฺโ อโหสิ.
     เอกทิวสํ กิร ฉสุ ขตฺติเยสุ ปูเว ลกฺขํ กตฺวา คุเลหิ
กีฬนฺเตสุ, อนุรุทฺโธ ปราชิโต, ปูวานํ อตฺถาย มาตุ สนฺติกํ
ปหิณิ. สา มหนฺตํ สุวณฺณถาลํ ปูเรตฺวา ปูเว เปเสสิ. ปูเว
ขาทิตฺวา ปุน กีฬนฺโต ปราชิโต ตเถว ปหิณิ. เอวํ ติกฺขตฺตุํ
ปูเวสุ อาหเฏสุ, จตุตฺเถ วาเร มาตา "อิทานิ ปูวา นตฺถีติ
ปหิณิ. ตสฺสา วจนํ สุตฺวา "นตฺถีติ ปทสฺส อสฺสุตปุพฺพตาย
"นตฺถิปูวา นาม อิทานิ ภวิสฺสนฺตีติ สญฺ กตฺวา "คจฺฉ,
นตฺถิปูเว อาหราติ เปเสสิ. อถสฺส มาตา, "นตฺถิปูเว กิร
อยฺเย เทถาติ วุตฺเต, "มม ปุตฺเตน `นตฺถีติ ปทํ อสฺสุตปุพฺพํ,
กถํ นุ โข ตํ นตฺถิภาวํ ชานาเปยฺยนฺติ, สุวณฺณปาตึ โธวิตฺวา
อปราย สุวณฺณปาติยา ปฏิกุชฺชิตฺวา "หนฺท ตาต อิมํ มม
ปุตฺตสฺส เทหีติ ปหิณิ. ตสฺมึ ขเณ นครปริคฺคาหกา เทวตา
"อมฺหากํ สามินา อนฺนภารกาเล อุปริฏฺปจฺเจกพุทฺธสฺส ภาคภตฺตํ
ทตฺวา `นตฺถีติ ปทเมว น สุเณยฺยนฺติ ปตฺถนา ปิตา:
สเจ มยํ ตมตฺถํ ตฺวา อชฺฌุเปกฺเขยฺยาม, มุทฺธาปิ โน สตฺตธา
ผเลยฺยาติ จินฺเตตฺวา ทิพฺพปูเวหิ ปาตึ ปูรยึสุ. โส ปุริโส ปาตึ
อาหริตฺวา เตสํ สนฺติเก เปตฺวา วิวริ. เตสํ คนฺโธ สกลนครํ
ผริ. ปูเว ปน มุเข ปิตมตฺเต, สตฺตรสหรณีสหสฺสานิ ผริตฺวา
อฏฺาสิ. อนุรุทฺโธ จินฺเตสิ "น มํ มญฺเ อิโต  ปุพฺเพ มาตา
ปิยายติ, น หิ เม อญฺทา ตาย นตฺถิปูวา นาม ปกฺกปุพฺพาติ.
โส คนฺตฺวา มาตรํ เอวมาห "อมฺม นาหํ ตว ปิโยติ. "ตาต
กึ วเทสิ, มม อกฺขีหิปิ หทยมํสโตปิ ตฺวํ ปิยตโรติ. "สจาหํ
อมฺม ตว ปิโย, กสฺมา มม ปุพฺเพ เอวรูเป นตฺถิปูเว นาม
น อทาสีติ. สา ตํ ปุริสํ ปุจฺฉิ "ตาต กิญฺจิ ปาติยํ อโหสีติ.
"อาม อยฺเย, ปูวานํ ปาติ ปริปุณฺณา อโหสิ, น เม เอวรูปา
ทิฏฺปุพฺพาติ. สา จินฺเตสิ "ปุตฺโต เม กตปุญฺโ, เทวตาหิสฺส
ทิพฺพปูวา ปหิตา ภวิสฺสนฺตีติ. โสปิ มาตรํ อาห  "อมฺม
น มยา เอวรูปา ปูวา ขาทิตปุพฺพา, อิโต ปฏฺาย เม
นตฺถิปูวเมว ๑- ปเจยฺยาสีติ. สา ตโต ปฏฺาย เตน "ปูเว
ขาทิตุกาโมมฺหีติ วุตฺตกาเล สุวณฺณปาตึ โธวิตฺวา อญฺาย
ปาติยา ปฏิกุชฺชิตฺวา ปหิณติ. เทวตา ปาตึ ปูเรนฺติ. เอวํ
โส อคารมชฺเฌ วสนฺโต "นตฺถีติ ปทสฺส อตฺถํ อชานิตฺวา
ทิพฺพปูเวเยว ปริภุญฺชิ. สตฺถุ ปน ปริวารตฺถํ กุลปฺปฏิปาฏิยา
สากิยกุมาเรสุ ปพฺพชนฺเตสุ, มหานาเมน สกฺเกน "ตาต อมฺหากํ
กุเล โกจิ ปพฺพชิโต นตฺถิ, ตยา วา ปพฺพชิตพฺพํ มยา วาติ
วุตฺเต, โส อาห "อหํ อติสุขุมาโล ปพฺพชิตุํ น สกฺขิสฺสามีติ.
"เตนหิ กมฺมนฺตํ อุคฺคณฺห, อหํ ปพฺพชิสฺสามีติ. "โก เอส
กมฺมนฺโต นามาติ. โส หิ ภตฺตสฺส อุฏฺานฏฺานํปิ น ชานาติ,
กมฺมนฺตํ กิเมว ชานิสฺสติ; ตสฺมา เอวมาห.
     เอกทิวสํ หิ "อนุรุทฺโธ ภทฺทิโย กิมฺพิโลติ ตโย ชนา
"ภตฺตํ นาม กหํ อุฏฺาตีติ มนฺตยึสุ. เตสุ กิมฺพิโล "โกฏฺเสุ
อุฏฺาตีติ อาห. โส กิเรกทิวสํ วีหี โกฏฺมฺหิ ปกฺขิปนฺเต
อทฺทส; ตสฺมา "โกฏฺเ ภตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ สญฺาย เอวมาห.
อถ นํ ภทฺทิโย "ตฺวํ น ชานาสีติ วตฺวา "ภตฺตํ นาม อุกฺขลิยํ
อุฏฺาตีติ อาห. โส กิเรกทิวสํ อุกฺขลิโต ภตฺตํ วฑฺเฒนฺเต
@เชิงอรรถ: ๑. นตฺถิปูเวเยวาติ ยุตฺตตรํ.
ทิสฺวา "เอตฺเถเวตํ อุปฺปชฺชตีติ สญฺมกาสิ; ตสฺมา เอวมาห. อนุรุทฺโธ
เต "อุโภปิ ตุมฺเห น ชานาถาติ วตฺวา "รตนุพฺเพธมกุลาย
มหาสุวณฺณปาติยํ ภตฺตํ อุฏฺาตีติ อาห. เตน กิร เนว วีหี
โกฏฺเฏนฺตา น ภตฺตํ ปจนฺตา ทิฏฺปุพฺพา, สุวณฺณปาติยํ
วฑฺเฒตฺวา ปุรโต ปิตภตฺตเมว ปสฺสติ; ตสฺมา "ปาติยํเยเวตํ
[ภตฺตํ] อุปฺปชฺชตีติ สญฺมกาสิ; ตสฺมา เอวมาห. เอวํ
ภตฺตุฏฺานฏฺานํปิ อชานนฺโต มหาปุญฺโ กุลปุตฺโต กมฺมนฺเต
กึ ชานิสฺสติ.
     โส "เอหิ โข เต อนุรุทฺธ ฆราวาสตฺถํ อนุสาสิสฺสามิ:
ปมํ เขตฺตํ กสาเปตพฺพนฺติอาทินา นเยน ภาตรา วุตฺตานํ
กมฺมนฺตานํ อปริยนฺตภาวํ สุตฺวา "น เม ฆราวาเสน อตฺโถติ
มาตรํ อาปุจฺฉิตฺวา ภทฺทิยปมุเขหิ ปญฺจหิ สากิยกุมาเรหิ สทฺธึ
นิกฺขมิตฺวา อนุปิยมฺพวเน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา
จ ปน สมฺมาปฏิปทํ ปฏิปนฺโน อนุปุพฺเพน ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตฺวา
ทิพฺเพน จกฺขุนา เอกาสเน นิสินฺโนว หตฺถตเล ปิตอามลกานิ
วิย สหสฺสโลกธาตุโย โอโลกนสมตฺโถ หุตฺวา
        "ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ,      ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ,
         เตวิชฺโช อิทฺธิปตฺโตมฺหิ,    กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ
อุทานํ อุทาเนตฺวา "กินฺนุ โข เม กตฺวา อยํ สมฺปตฺติ ลทฺธาติ
โอโลเกนฺโต "ปทุมุตฺตรปาทมูเล ปตฺถนํ เปสินฺติ ตฺวา ปุน
"สํสาเร สํสรนฺโต อสุกสฺมึ นาม กาเล พาราณสิยํ สุมนเสฏฺึ
นิสฺสาย ชีวนฺโต อนฺนภาโร นาม อโหสินฺติ ตฺวา
        "อนฺนภาโร ปุเร อาสึ      ทลิทฺโท ติณหารโก, ๑-
         ปิณฺฑปาโต มยา ทินฺโน     อุปริฏฺสฺส ยสสฺสิโนติ ๒-
อาห. อถสฺส เอตทโหสิ "โย โส ตทา มยา อุปริฏฺสฺส
ทินฺนปิณฺฑปาตโต กหาปเณ ทตฺวา ปตฺตึ อคฺคเหสิ มม สหายโก
สุมนเสฏฺี, กหํ นุ โข โส เอตรหิ นิพฺพตฺโตติ. อถ นํ
"วิชฺฌาฏวิยํ ปพฺพตปาเท มุณฺฑนิคโม นาม อตฺถิ, ตตฺถ
มหามุณฺฑสฺส นาม อุปาสกสฺส `มหาสุมโน จูฬสุมโนติ เทฺว
ปุตฺตา, เตสุ โส จูฬสุมโน หุตฺวา นิพฺพตฺโตติ อทฺทส; ทิสฺวา
จ ปน จินฺเตสิ "อตฺถิ นุ โข, ตตฺถ มยิ คเต, อุปกาโร
นตฺถีติ. โส อุปธาเรนฺโต อิทํ อทฺทส "โส, ตตฺถ มยิ คเต,
สตฺตวสฺสิโกว นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสติ, ขุรคฺเคเยว จ อรหตฺตํ
ปาปุณิสฺสตีติ; ทิสฺวา จ ปน, อุปกฏฺเ อนฺโตวสฺเส, อากาเสน
คนฺตฺวา คามทฺวาเร โอตริ. มหามุณฺโฑ ปน อุปาสโก เถรสฺส
ปุพฺเพปิ วิสฺสาสิโกเอว. โส เถรํ ปิณฺฑปาตกาเล จีวรํ
ปารุปนฺตํ ทิสฺวา ปุตฺตํ มหาสุมนํ อาห "ตาต อยฺโย เม
อนุรุทฺธตฺเถโร อาคโต, ยาวสฺส อญฺโ โกจิ ปตฺตํ น คณฺหาติ,
ตาวสฺส คนฺตฺวา ปตฺตํ คณฺห; อหํ อาสนํ ปญฺาเปสฺสามีติ.
โส ตถา อกาสิ. อุปาสโก เถรํ อนฺโตนิเวสเน สกฺกจฺจํ ปริวิสิตฺวา
เตมาสํ วสนตฺถาย ปฏิญฺ คณฺหิ. เถโร อธิวาเสสิ. อถ นํ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. กาชหารโก.      ๒. ม. ตาทิโน.
เอกทิวสํ ปฏิชคฺคนฺโต วิย เตมาสํ ปฏิชคฺคิตฺวา มหาปวารณาย
ติจีวรญฺเจว คุฬเตลตณฺฑุลาทีนิ จ อาหริตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล
เปตฺวา "คณฺหาถ ภนฺเตติ อาห. "อลํ อุปาสก น เม อิมินา
อตฺโถติ. "ภนฺเต วสฺสาวาสิกลาโภ นาเมส, คณฺหาถ นนฺติ.
"อลํ อุปาสกาติ. "กิมตฺถํ น คณฺหาถ ภนฺเตติ. "มยฺหํ สนฺติเก
กปฺปิยการโก สามเณโรปิ นตฺถีติ. "เตนหิ ภนฺเต มม ปุตฺโต
มหาสุมโน สามเณโร ภวิสฺสตีติ. "น เม อุปาสก มหาสุมเนน
อตฺโถติ. "เตนหิ ภนฺเต จูฬสุมนํ ปพฺพาเชถาติ. เถโร "สาธูติ
สมฺปฏิจฺฉิตฺวา จูฬสุมนํ ปพฺพาเชสิ. โส ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ
ปาปุณิ. เถโร เตน สทฺธึ อฑฺฒมาสมตฺตํ ตตฺถ วสิตฺวา
"สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามาติ ตสฺส าตเก อาปุจฺฉิตฺวา อากาเสน
คนฺตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส อรญฺกุฏิกายํ โอตริ. เถโร ปน
ปกติยาปิ อารทฺธวิริโย, ตสฺส ตตฺถ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ จงฺกมนฺตสฺส
อุทรวาโต สมุฏฺหิ. อถ นํ กิลนฺตรูปํ ทิสฺวา สามเณโร ปุจฺฉิ
"ภนฺเต กึ โว รุชฺชตีติ. "อุทรวาโต เม สมุฏฺิโตติ. "อญฺทาปิ
สมุฏฺิตปุพฺโพ ภนฺเตติ อาห. "อาม อาวุโสติ. "เกน ผาสุกํ
โหติ ภนฺเตติ. "อโนตตฺตโต ปานีเย ลทฺเธ, ผาสุ โหติ อาวุโสติ.
"เตนหิ ภนฺเต อาหรามีติ. "สกฺขิสฺสสิ สามเณราติ. "อาม
ภนฺเตติ. "เตนหิ อโนตตฺเต ปนฺนโก นาม นาคราชา มํ ชานาติ,
ตสฺส อาจิกฺขิตฺวา เภสชฺชตฺถาย เอกํ ปานียวารกํ อาหราติ. โส
"สาธูติ อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปญฺจโยชนสตํ
านํ อคมาสิ. ตํทิวสํ ปน นาคราชา นาคนาฏกปริวุโต อุทกกีฬํ
กีฬิตุกาโม โหติ. โส สามเณรํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวาว กุชฺฌิ "อยํ
มุณฺฑกสมโณ อตฺตโน ปาทปํสุํ มม มตฺถเก โอกิรนฺโต วิจรติ,
อโนตตฺเต ปานียตฺถาย อาคโต ภวิสฺสติ, นทานิสฺส ปานียํ
ทสฺสามีติ ปญฺาสโยชนิกํ อโนตตฺตทหํ มหาปาติยา อุกฺขลึ
ปิทหนฺโต วิย ผเณน ปิทหิตฺวา นิปชฺชิ. สามเณโร นาคราชสฺส
อาการํ โอโลเกตฺวาว "กุทฺโธ อยนฺติ ตฺวา อิมํ คาถมาห
        "สุโณหิ เม นาคราช       อุคฺคเตช มหพฺพล,
         เทหิ เม ปานียฆฏํ,       เภสชฺชตฺถมฺหิ อาคโตติ.
ตํ สุตฺวา นาคราชา อิมํ คาถมาห
        "ปุรตฺถิมสฺมึ ทิสาภาเค      คงฺคา นาม มหานที
         มหาสมุทฺทํ อปฺเปติ,       ตโต ตฺวํ ปานียํ หราติ.
     ตํ สุตฺวา สามเณโร "อยํ นาคราชา อตฺตโน อิจฺฉาย
น ทสฺสติ, อหํ พลการํ กตฺวา มหานุภาวํ ๑- ชานาเปตฺวา อิมํ
อภิภวิตฺวา ปานียํ คณฺหิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา "มหาราช อุปชฺฌาโย
มํ อโนตตฺตโตว ปานียํ อาหราเปติ, เตนาหํ อิทเมว หริสฺสามิ,
อเปหิ มา มํ วาเรหีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
        "อิโตว ปานียํ หาสฺสํ ๒-    อิมินา วมฺหิ อตฺถิโก,
         ยทิ [๓]- ถามพลํ อตฺถิ,   นาคราช นิวารยาติ.
       อถ นํ นาคราชา อาห
@เชิงอรรถ: ๑. สี. มนุสฺสภาวํ. ม. อานุภาวํ.  ๒. สี. ยุ. หริสฺสํ.
@๓. สี. ม. ยุ. เอตฺถนฺตเร "เตติ อตฺถิ.
        "สามเณร สเจ อตฺถิ       ตว วิกฺกมโปริสํ,
         อภินนฺทามิ เต วาจํ,      หรสฺสุ ปานียํ มมาติ.
     อถ นํ สามเณโร "เอวํ มหาราช หรามีติ วตฺวา
"สกฺโกนฺโต หราหีติ วุตฺเต, "เตนหิ สุฏฺุ ชานสฺสูติ ติกฺขตฺตุํ
ปฏิญฺ คเหตฺวา `พุทฺธสาสนสฺส อานุภาวํ ทสฺเสตฺวา มยา
ปานียํ หริตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา อากาสฏฺกเทวตานํ ตาว
สนฺติกํ อคมาสิ. ตา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา "กึ ภนฺเตติ วตฺวา
อฏฺสุ. "เอตสฺมึ อโนตตฺตทหปิฏฺเ ปนฺนกนาคราเชน สทฺธึ มม
สงฺคาโม ภวิสฺสติ, ตตฺถ คนฺตฺวา ชยปราชยํ โอโลเกถาติ อาห.
โส เอเตเนว นีหาเรน จตฺตาโร โลกปาเล สกฺกสุยามสนฺตุสิต
สุนิมฺมิต ๑-  วสวตฺตี จ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ.
ตโต ปรํ ปฏิปาฏิยา ยาว พฺรหฺมโลกา คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ
พฺรหฺเมหิ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ิเตหิ "กึ ภนฺเตติ ปุฏฺโ,
ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เอวํ โส อสญฺเ จ อรูปิพฺรหฺมาโน จ
เปตฺวา สพฺพตฺถ มุหุตฺตเมว อาหิณฺฑิตฺวา อาโรเจสิ. ตสฺส
วจนํ สุตฺวา สพฺพาปิ เทวตา อโนตตฺตทหปิฏฺเ นาฬิยํ ปกฺขิตฺตา
ปูวจุณฺณา ๒- วิย อากาสํ นิรนฺตรํ ปูเรตฺวา สนฺนิปตึสุ. สนฺนิปติเต
เทวสงฺเฆ, สามเณโร อากาเส ตฺวา นาคราชานํ อาห
        "สุโณหิ เม นาคราช      อุคฺคเตช มหพฺพล,
         เทหิ เม ปานียฆฏํ,      เภสชฺชตฺถมฺหิ อาคโตติ.
     อถ นํ นาโค อาห
@เชิงอรรถ: ๑. ม. ปรนิมฺมิต.    ๒. ม. ปกฺขิตฺตานิ ปิฏฺจุณฺณานิ.
        "สามเณร สเจ อตฺถิ      ตว วิกฺกมโปริสํ,
         อภินนฺทามิ เต วาจํ,     หรสฺสุ ปานียํ มมาติ.
     โส ติกฺขตฺตุํ นาคราชสฺส ปฏิญฺ คเหตฺวา อากาเส ิตโกว
ทฺวาทสโยชนิกํ พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา อากาสโต โอรุยฺห
นาคราชสฺส ผเณ อกฺกมิตฺวา อโธมุขํ นิปฺปีเฬสิ. ตาวเทว พลวตา
ปุริเสน อกฺกนฺตอลฺลจมฺมํ วิย, นาคราชสฺส ผเณ อกฺกนฺตมตฺเต,
โอภิชฺชิตฺวา ๑- ทพฺพิมตฺตา ผณปูฏกา อเหสุํ. นาคราชสฺส ผเณหิ
มุตฺตฏฺาเน ๒- ตาลกฺขนฺธปฺปมาณา อุทกวฏฺฏิโย อุคฺคจฺฉึสุ. สามเณโร
อากาเสเยว ปานียวารกํ ปูเรสิ. เทวสงฺโฆ สาธุการํ อทาสิ.
นาคราชา ลชฺชิตฺวา สามเณรสฺส กุชฺฌิ. ชยกุสุมวณฺณานิสฺส
อกฺขีนิ อเหสุํ. โส "อยํ มํ เทวสงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ปานียํ ๓-
คเหตฺวา ๓- ลชฺชาเปสิ, เอตํ คเหตฺวา มุเข หตฺถํ ปกฺขิปิตฺวา
หทยมํสํ ตสฺส มทฺทามิ, ปาเท วา นํ คเหตฺวา ปรคงฺคาย
ขิปามีติ เวเคน อนุพนฺธิ. อนุพนฺธนฺโตปิ นํ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิเยว.
สามเณโร อาคนฺตฺวา อุปชฺฌายสฺส หตฺเถ ปานียํ เปตฺวา
"ปิวถ ภนฺเตติ อาห. นาคราชาปิ ปจฺฉโต อาคนฺตวา "ภนฺเต
อนุรุทฺธ สามเณโร มยา อทินฺนเมว ปานียํ คเหตฺวา อาคโต,
มา ปิวถาติ อาห. "เอวํ กิร สามเณราติ. "ปิวถ ภนฺเต,
อิมินา เม ทินฺนํ ปานียํ อาหฏนฺติ. เถโร "ขีณาสวสามเณรสฺส
@เชิงอรรถ: ๑. ม. โอคลิตฺวา.   ๒. ม. มุตฺตมุตฺตฏฺานโต.  ๓. สี. ยุ. ผเณ ตฺวา.
มุสากถํ ๑- นาม นตฺถีติ ตฺวา ปานียํ ปิวิ. ตํขณญฺเวสฺส
อาพาโธ ปฏิปสฺสมฺภิ. ปุน นาโค เถรํ อาห "ภนฺเต สามเณเรนมฺหิ
สพฺพํ เทวคณํ สนฺนิปาเตตฺวา ลชฺชาปิโต, อหมสฺส หทยํ วา
ผาเลสฺสามิ, ปาเท วา นํ คเหตฺวา ปรคงฺคายํ ขิปิสฺสามีติ.
"มหาราช สามเณโร มหานุภาโว, ตุมฺเห สามเณเรน สทฺธึ
สงฺคาเมตุํ น สกฺขิสฺสถ; ขมาเปตฺวา นํ คจฺฉถาติ. โส สยํปิ
สามเณรสฺส อานุภาวํ ชานาติ, ลชฺชาย ปน อนุพนฺธิตฺวา อาคโต.
อถ นํ เถรสฺส วจเนน ขมาเปตฺวา เตน สทฺธึ มิตฺตสนฺถวํ
กตฺวา "อิโต ปฏฺาย อโนตตฺตทหอุทเกน อตฺเถ สติ, ตุมฺหากํ
อาคมนกิจฺจํ นตฺถิ, มยฺหํ ปหิเณยฺยาถ, อหเมว อาหริตฺวา
ทสฺสามีติ วตฺวา ปกฺกามิ. เถโรปิ สามเณรํ อาทาย ปายาสิ.
สตฺถา เถรสฺส อาคมนภาวํ ตฺวา มิคารมาตุปาสาเท เถรสฺส
อาคมนํ โอโลเกนฺโต นิสีทิ. ภิกฺขูปิ เถรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา
ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิคฺคเหสุํ. อเถกจฺเจ สามเณรํ สีเสปิ
กณฺเณสุปิ พาหายปิ คเหตฺวา สญฺจาเลนฺตา "กึ สามเณร [๒]- น
อุกฺกณฺสีติ อาหํสุ. สตฺถา เตสํ กิริยํ ทิสฺวา จินฺเตสิ "ภาริยํ
วติเมสํ ภิกฺขูนํ กมฺมํ, อาสีวิสํ คีวายํ คณฺหนฺตา วิย สามเณรํ
คณฺหนฺติ, นาสฺส อานุภาวํ ชานนฺติ; อชฺช มยา สุมนสามเณรสฺส
คุณํ ปากฏํ กาตุํ วฏฺฏตีติ. เถโรปิ อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ม. ยุ. มุสากถนํ.
@๒. สี. ยุ. เอตฺถนฺตเร "ปิลฺลก อิติ อตฺถิ. ม. จูฬกนิฏฺ.
นิสีทิ. สตฺถา เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อานนฺทตฺเถรํ
อามนฺเตสิ "อานนฺท อโนตตฺตทหอุทเกนมฺหิ ปาเท โธวิตุกาโม,
สามเณรานํ ฆฏํ ทตฺวา ปานียํ อาหราเปหีติ. เถโร วิหาเร
ปญฺจมตฺตานิ สามเณรสตานิ สนฺนิปาเตสิ. เตสํ สุมนสามเณโร
สพฺพนวโก อโหสิ. เถโร สพฺพมหลฺลกํ สามเณรํ อาห "สามเณร
สตฺถา อโนตตฺตทหอุทเกน ปาเท โธวิตุกาโม, ฆฏํ อาทาย
คนฺตฺวา ปานียํ อาหราติ. โส "น สกฺโกมิ ภนฺเตติ น อิจฺฉิ.
เถโร เสเสปิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. เตปิ ตเถว วตฺวา ปฏิกฺขิปึสุ.
"กึ ปเนตฺถ ขีณาสวสามเณรา นตฺถีติ. "อตฺถิ, เต ปน `นายํ
อมฺหากํ พทฺโธ, มาลาปูโฏ สุมนสามเณรสฺเสว พทฺโธติ น อิจฺฉึสุ.
ปุถุชฺชนา ปน อตฺตโน อสมตฺถตาเยว น อิจฺฉึสุ. ปริโยสาเน
ปน สุมนสฺส วาเร สมฺปตฺเต, "สามเณร สตฺถา อโนตตฺตทห-
อุทเกน ปาเท โธวิตุกาโม, ฆฏํ คเหตฺวา กิร อุทกํ อาหราติ
อาห. โส "สตฺถริ อาหราเปนฺเต, อาหริสฺสามีติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา
"ภนฺเต อโนตตฺตโต กิร มํ อุทกํ อาหราเปถาติ อาห. "อาม
สุมนาติ. โส วิสาขาย การิเตสุ ฆนสุวณฺณโกฏิเมสุ เสนาสนกุเฏสุ
เอกํ สฏฺีกุฏอุทกคฺคณฺหนกํ มหาฆฏํ หตฺเถน คเหตฺวา "อิมินา
เม อุกฺขิปิตฺวา อํสกูเฏ ปิเตน อตฺโถ นตฺถีติ โอลมฺพกํ
กตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวนฺตาภิมุโข ปกฺขนฺทิ. นาคราชา
สามเณรํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา กุฏํ อํสกูเฏนาทาย
"ภนฺเต ตุมฺเห, มาทิเส ทาเส วิชฺชมาเน, กสฺมา สยํ
อาคตา; อุทเกน อตฺเถ สติ, กสฺมา สาสนมตฺตํ น ปหิณิตฺถาติ
กุเฏน อุทกํ อาทาย สยํ อุกฺขิปิตฺวา "ปุรโต โหถ ภนฺเต,
อหเมว อาหริสฺสามีติ อาห. "ติฏฺถ ตุมฺเห มหาราช, อหเมว
สมฺมาสมฺพุทฺเธน อาณตฺโตติ นาคราชานํ นิวตฺเตตฺวา กุฏมุขวฏฺฏิยํ
หตฺเถน คเหตฺวา อากาเสน อาคญฺฉิ. อถ นํ สตฺถา
อาคจฺฉนฺตํ โอโลเกตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา "ปสฺสถ ภิกฺขเว
สามเณรสฺส ลีฬฺหํ อากาเส หํสราชา วิย โสภตีติ อาห. โสปิ
ปานียฆฏํ เปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อฏฺาสิ. อถ นํ สตฺถา
อาห "กติวสฺโสสิ ตฺวํ สุมนาติ. "สตฺตวสฺโสมฺหิ ภนฺเตติ. "เตนหิ
สุมน อชฺชโต ปฏฺาย ภิกฺขุ โหหีติ วตฺวา ทายชฺชอุปสมฺปทํ
อทาสิ. เทฺวเยว กิร สามเณรา สตฺตวสฺสา อุปสมฺปทํ ลภึสุ:
"อยญฺจ สุมโน โสปาโก จาติ. เอวํ ตสฺมึ อุปสมฺปนฺเน,
ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺาเปสุํ "อจฺฉริยํ อาวุโส: เอวรูโปปิ นาม
ทหรสฺส สามเณรสฺส อานุภาโว โหติ, น โน อิโต ปุพฺเพ
เอวรูโป อานุภาโว ทิฏฺปุพฺโพติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา "กาย
นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา, "อิมาย
นามาติ วุตฺเต, "ภิกฺขเว มม สาสเน ทหโรปิ สมฺมาปฏิปนฺโน
เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลภติเยวาติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ
คาถมาห
        "โย หเว ทหโร ภิกฺขุ     ยุญฺชติ พุทฺธสาสเน,
         โสมํ โลกํ ปภาเสติ      อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมาติ.
     ตตฺถ ยุญฺชตีติ: ฆฏติ วายมติ.
ปภาเสตีติ: โส ภิกฺขุ อตฺตโน อรหตฺตมคฺคญฺาเณน อพฺภาทีหิ
มุตฺโต จนฺทิมา วิย [โลกํ] ขนฺธาทิเภทํ โลกํ โอภาเสติ
เอกาโลกํ กโรตีติ อตฺโถ.
        เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
                     สุมนสามเณรวตฺถุ.
                  ภิกฺขุวคฺควณฺณนา นิฏฺิตา.
                    ปญฺจวีสติโม วคฺโค.
                      ----------

             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๒๕ หน้า ๘๕-๑๐๐.
http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/read_th.php?B=25&A=1694&modeTY=1
             The Pali Atthakatha in Roman :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=25&A=1694&modeTY=1
             อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=35
             เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=1244
             พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=1248
             The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=1248
             สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕
http://84000.org/tipitaka/read/?index_25