อรรถกถาเล่มที่ ๑๘ ภาษาบาลีอักษรไทย
 ธ.อ.๑ ยมกวคฺค.

ราชคหวาสีนํ อนุปุพฺพีกถํ กเถสิ. จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ
ธมฺมาภิสมโย ชาโต. "อโห มหาคุโณ อายสฺมา อานนฺโท;
ตถารูเป นาม หตฺถินาเค อาคจฺฉนฺเต, อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา
สตฺถุ ปุรโต อฏฺฐาสีติ เถรสฺส คุณกถํ สุตฺวา "น ภิกฺขเว
อิทาเนว, ปุพฺเพเปส มมตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชิเยวาติ วตฺวา ภิกฺขูหิ
ยาจิโต จุลฺลหํสมหาหํสกกฺกฏกชาตกานิ ๑- ๒- ๓- กเถสิ.
     เทวทตฺตสฺสาปิ กมฺมํ เนว ตถา รญฺโญ มาราปิตตฺตา,
น วธกานํ ปโยชิตตฺตา, น สิลาย ปวิทฺธตฺตา, ปากฏํ อโหสิ;
ยถา นาฬาคิริหตฺถิโน วิสฺสชฺชิตตฺตา. ตทา หิ มหาชโน "ราชาปิ
เทวทตฺเตเนว มาราปิโต, วธกาปิ ปโยชิตา, สิลาปิ ปวิทฺธา;
อิทานิ ปน เตน นาฬาคิริ วิสฺสชฺชาปิโต, เอวรูปํ นาม ปาปํ
คเหตฺวา ราชา วิจรตีติ โกลาหลมกาสิ. ราชา มหาชนสฺส กถํ
สุตฺวา ปญฺจ ถาลิปากสตานิ หราเปตฺวา น ปุน ตสฺสุปฏฺฐานํ
อคมาสิ. นาคราปิสฺส กุลํ อุปคตสฺส ภิกฺขามตฺตมฺปิ นาทํสุ. โส
ปริหีนลาภสกฺกาโร โกหญฺเญน ชีวิตุกาโม สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา
@เชิงอรรถ: ๑. ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๖๘. ตทฏฺฐกถา. ๘/๒๑๑. ๒. ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๗๗.
@ตทฏฺฐกถา. ๘/๒๔๒.  ๓. ขุ. ชา. จตุ. ๒๗/๑๔๕. ตทฏฺฐกถา. ๔/๓๓๕. ตตฺถ ปน
@"กกฺการุชาตกนฺติ ขายติ.
ปญฺจ วตฺถูนิ ยาจิตฺวา ภควตา "อลํ เทวทตฺต, โย อิจฺฉติ,
อารญฺญโก โหตูติ ปฏิกฺขิตฺโต, "กสฺสาวุโส วจนํ โสภณํ: กึ
ตถาคตสฺส อุทาหุ มม? อหํ หิ อุกฺกฏฺฐวเสน เอวํ วทามิ `สาธุ
ภนฺเต ภิกฺขู ยาวชีวํ อรญฺญิกา อสฺสุ, ปิณฺฑปาติกา, ปํสุกูลิกา,
รุกฺขมูลิกา, มจฺฉมํสํ น ขาเทยฺยุนฺติ, โย ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม,
โส มยา สทฺธึ อาคจฺฉตูติ วตฺวา ปกฺกามิ. ตสฺส วจนํ สุตฺวา
เอกจฺเจ นวปพฺพชิตา มนฺทพุทฺธิโน "กลฺยาณํ เทวทตฺโต อาห,
เอเตน สทฺธึ วิจริสฺสามาติ เตน สทฺธึ เอกโตว อเหสุํ. อิติ โส
ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เตหิ ปญฺจหิ วตฺถูหิ ลูขปฺปสนฺนํ ชนํ
สญฺญาเปนฺโต กุเลสุ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนฺโต สงฺฆเภทาย ปรกฺกมิ.
โส ภควตา "สจฺจํ กิร ตฺวํ เทวทตฺต สงฺฆเภทาย ปรกฺกมสิ
จกฺกเภทายาติ ปุฏฺโฐ "สจฺจํ ภควาติ วตฺวา "ครุโก โข
เทวทตฺต สงฺฆเภโทติอาทีหิ โอวทิโตปิ สตฺถุ วจนํ อนาทยิตฺวา
ปกฺกนฺโต, อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา
"อชฺชตคฺเคทานาหํ อาวุโส อานนฺท อญฺญเตฺรว ภควตา อญฺญตฺร
ภิกฺขุสงฺฆา อุโปสถํ กริสฺสามิ, สงฺฆกมฺมํ กริสฺสามีติ อาห. เถโร
ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจสิ. ตํ วิทิตฺวา สตฺถา อุปฺปนฺนธมฺมสํเวโค
หุตฺวา "เทวทตฺโต สเทวกสฺส โลกสฺส อนตฺถนิสฺสิตํ อตฺตโน
อวีจิมฺหิ ปจนกมฺมํ กโรตีติ ปริวิตกฺเกตฺวา
          "สุกรานิ อสาธูนิ        อตฺตโน อหิตานิ จ;
           ยํ เว หิตญฺจ สาธุญฺจ    ตํ เว ปรมทุกฺกรนฺติ
อิมํ คาถํ วตฺวา ปุน อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
          "สุกรํ สาธุนา สาธุ,     สาธุ ปาเปน ทุกฺกรํ;
           ปาปํ ปาเปน สุกรํ,     ปาปมริเยหิ ทุกฺกรนฺติ. ๑-
     อถโข เทวทตฺโต อุโปสถทิวเส อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ
เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา "ยสฺสิมานิ ปญฺจ วตฺถูนิ ขมนฺติ, โส
สลากํ คณฺหตูติ วตฺวา, ปญฺจสเตหิ วชฺชีปุตฺตเกหิ นวเกหิ
อปฺปกตญฺญูหิ สลากาย คหิตาย, สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา เต ภิกฺขู
อาทาย คยาสีสํ อคมาสิ. ตสฺส ตตฺถ คตภาวํ สุตฺวา สตฺถา เตสํ
ภิกฺขูนํ อานยตฺถาย เทฺว อคฺคสาวเก เปเสสิ. เต ตตฺถ คนฺตฺวา
อาเทสนาปาฏิหาริยานุสาสนิยา จ อิทฺธิปาฏิหาริยานุสาสนิยา จ
อนุสาสนฺตา เต อมตํ ปาเยตฺวา อาทาย อากาเสนาคมึสุ.
โกกาลิโกปิ โข "อุฏฺเฐหิ อาวุโส เทวทตฺต, นีตา เต ภิกฺขู
สารีปุตฺตโมคฺคลฺลาเนหิ, นนุ ตฺวํ มยา วุตฺโต `มา อาวุโส
สารีปุตฺตโมคฺคลฺลาเนหิ วิสฺสาสิ; ปาปิจฺฉา สารีปุตฺตโมคฺคลฺลานา,
ปาปิกานํ อิจฺฉานํ วสงฺคตาติ วตฺวา ชนฺนุเกน หทยมชฺเฌ ปหริ.
ตสฺส ตตฺเถว อุณฺหํ โลหิตํ มุขโต อุคฺคญฺฉิ.
     อายสฺมนฺตํ ปน สารีปุตฺตํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ อากาเสนาคจฺฉนฺตํ
ทิสฺวา ภิกฺขู อาหํสุ "ภนฺเต อายสฺมา สารีปุตฺโต คมนกาเล
อตฺตทุติโยว คโต, อิทานิ มหาปริวาโร อาคจฺฉนฺโต โสภตีติ.
สตฺถา "น  ภิกฺขเว อิทาเนว, ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตกาเลปิ
@เชิงอรรถ: ๑. จุลฺลวคฺค. ๗/๑๙๔. ขุ. อุ. ๒๕/๑๖๗.
มม ปุตฺโต มม สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต โสภติเยวาติ วตฺวา
        "โหติ สีลวตํ อตฺโถ       ปฏิสนฺถารวุตฺตินํ.
         ลกฺขณํ ปสฺส อายนฺตํ      ญาติสงฺฆปุรกฺขิตํ,
         อถ ปสฺสสิมํ กาลํ        สุวิหีนํว ญาติภีติ ๑-
อิทํ ชาตกํ ๒- กเถสิ. ปุน ภิกฺขูหิ "ภนฺเต เทวทตฺโต กิร
เทฺว อคฺคสาวเก อุโภสุ ปสฺเสสุ นิสีทาเปตฺวา `พุทฺธลีฬฺหาย
ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ ตุมฺหากํ อนุกิริยํ กรีติ วุตฺเต, "น ภิกฺขเว
อิทาเนว; ปุพฺเพเปส มม อนุกิริยํ กาตุํ วายมิ, น ปน สกฺขีติ
วตฺวา
        "อปิ วีรก ปสฺเสสิ       สกุณํ มญฺชุภาณกํ
         มยุรคีวสงฺกาสํ         ปตึ มยฺหํ สวิฏฺฐกํ?
                อุทกถลจรสฺส ปกฺขิโน
                นิจฺจํ อามกมจฺฉโภชิโน
                ตสฺสานุกรํ สวิฏฺฐโก
                เสวาเลหิ ปลิคุณฺฐิโต มโตติ ๓-
นทีจรกากชาตกํ ๔- กเถตฺวา, อปเรสุปิ ทิวเสสุ ตถารูปิเมว กถํ
อารพฺภ
               "อจาริ วตายํ วิตุทํ วนานิ
                กฏฺฐงฺครุกฺเขสุ อสารเกสุ,
@เชิงอรรถ: ๑. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๔. ตทฏฺฐกถา. ๑/๒๒๐. ๒. ลกฺขณชาตกํ. ๓. ขุ. ชา.
@ทุก. ๒๗/๗๕. ตทฏฺฐกถา. ๓/๑๙๙. ๔. ชาตเก "วีรกชาตกนฺติ ขายติ.
                  อถาสทา ขทิรํ ชาตสารํ,
                  ยตฺถาภิทา ครุโฬ อุตฺตมงฺคนฺติ ๑- จ
         ลสี จ เต นิปฺผลิตา,        มตฺถโก จ วิทาลิโต,
         สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา,    ทานิ สมฺม วิโรจสีติ ๒- จ
เอวมาทีนิ ชาตกานิ ๓- กเถสิ. ปุน "อกตญฺญู เทวทตฺโตติ กถํ
อารพฺภ
           "อกรมฺหา ว เต กิจฺจํ,    ยํ พลํ อหุวมฺห เส;
            มิคราช นโม ตฺยตฺถุ;     อปิ กิญฺจิ ลภามฺห เส.
            มม โลหิตภกฺขสฺส        นิจฺจํ ลุทฺทานิ กุพฺพโต
            ทนฺตนฺตรคโต สนฺโต      ตํ พฺหุํ, ยํปิ ชีวสีติ ๔-
อาทีนิ ชาตกานิ ๕- กเถสิ. ปุน วธาย ปริสกฺกนมสฺส อารพฺภ
           "ญาตเมตํ กุรุงฺคสฺส       ยํ ตฺวํ เสปณฺณิ เสยฺยสิ;
            อญฺญํ เสปณฺณึ คจฺฉามิ,    น เม เต รุจฺจเต ผลนฺติ ๖-
อาทีนิ ชาตกานิ ๗-  กเถสิ. ปุน "อุภโต ปริหีโน เทวทตฺโต
ลาภสกฺการโต จ สามญฺญโต จาติ กถาสุ ปวตฺตมานาสุ,
"น ภิกฺขเว อิทาเนว, ปุพฺเพปิ ปริหีโนเยวาติ วตฺวา
@เชิงอรรถ: ๑. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๗๗. ตทฏฺฐกถา. ๓/๒๑๖. ๒. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๔๖. ตทฏฺฐกถา.
@๒/๓๘๗.  ๓. กนฺทคลชาตกญฺเจว วิโรจนชาตกญฺจ.   ๔. ขุ. ชา. จตุ. ๒๗/๑๓๓.
@ตทฏฺฐกถา. ๔/๒๕๘.  ๕. ชวสกุณชาตกํ.  ๖. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๗. ตทฏฺฐกถา. ๑/๒๖๒.
@๗. กุรุงฺคมิคชาตกํ.
           "อกฺขี ภินฺนา, ปโฏ นฏฺโฐ,  สขีเคเห จ ภณฺฑนํ,
            อุภโต ปทุฏฺฐกมฺมนฺตา      อุทกมฺหิ ถลมฺหิ จาติ ๑-
อาทีนิ ชาตกานิ ๒- กเถสิ. เอวํ ราชคเห วิหรนฺโต เทวทตฺตํ
อารพฺภ พหูนิ ชาตกานิ กเถตฺวา, ราชคหโต สาวตฺถึ คนฺตฺวา
เชตวนมหาวิหาเร วาสํ กปฺเปสิ.
     เทวทตฺโตปิ โข นว มาเส คิลาโน, ปจฺฉิเม กาเล สตฺถารํ
ทฏฺฐุกาโม หุตฺวา อตฺตโน สาวเก "อหํ สตฺถารํ ทฏฺฐุกาโม,
ตํ เม ทสฺเสถาติ วตฺวา, เตหิ "ตฺวํ สมตฺถกาเล สตฺถารา
สทฺธึ เวรี หุตฺวา อจริ, น มยํ ตํ ตตฺถ เนสฺสามาติ วุตฺเต,
"มา มํ นาเสถ, มยา สตฺถริ อาฆาโต กโต, สตฺถุ ปน มยิ
เกสคฺคมตฺโตปิ อาฆาโต นตฺถีติ. โส หิ ภควา
            วธเก เทวทตฺตมฺหิ        โจเร องฺคุลิมาลเก
            ธนปาเล ราหุเล จ       สพฺพตฺถ สมมานโสติ
"ทสฺเสถ เม ภควนฺตนฺติ ปุนปฺปุนํ ยาจิ. อถ นํ เต มญฺจเกนาทาย
นิกฺขมึสุ. ตสฺสาคมนํ สุตฺวา ภิกฺขู สตฺถุ อาโรเจสุํ "ภนฺเต เทวทตฺโต
กิร ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตีติ. "น ภิกฺขเว โส
เตนตฺตภาเวน มํ ปสฺสิตุํ ลภิสฺสตีติ. ภิกฺขู กิร ปญฺจนฺนํ วตฺถูนํ
อายาจิตกาลโต ปฏฺฐาย ปุน พุทฺเธ ทฏฺฐุํ น ลภนฺติ, อยํ
ธมฺมตา. "อสุกฏฺฐานญฺจ อสุกฏฺฐานญฺจ อาคโต ภนฺเตติ อาหํสุ.
"ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรตุ; น โส มํ ปสฺสิตุํ ลภิสฺสตีติ. "ภนฺเต
@เชิงอรรถ: ๑. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๔๕. ตทฏฺฐกถา. ๒/๓๗๒. ๒. อุภโตภฏฺฐชาตกํ.
อิโต โยชนมตฺตํ อาคโต, อฑฺฒโยชนํ, คาวุตํ, โปกฺขรณีสมีปํ
อาคโต ภนฺเตติ. "สเจปิ อนฺโตเชตวนํ ปวิสติ, เนว มํ
ปสฺสิตุํ ลภิสฺสตีติ. เทวทตฺตํ คเหตฺวา อาคตา เชตวนโปกฺขรณีตีเร
มญฺจํ โอตาเรตฺวา โปกฺขรณิยํ นหายิตุํ โอตรึสุ. เทวทตฺโตปิ
โข มญฺจโต อุฏฺฐาย อุโภ ปาเท ภูมิยํ ฐเปตฺวา นิสีทิ. เต
ปฐวึ ปวิสึสุ. โส อนุกฺกเมน ยาว โคปฺผกา ยาว ชนฺนุกา
ยาว กฏิโต ยาว ถนโต ยาว คีวโต ปวิสิตฺวา หนุกฏฺฐิกสฺส
ภูมิยํ ปติฏฺฐิตกาเล คาถมาห
              "อิเมหิ อฏฺฐีหิ ตมคฺคปุคฺคลํ
               เทวาติเทวํ นรทมฺมสารถึ
               สมนฺตจกฺขุํ สตปุญฺญลกฺขณํ
               ปาเณหิ พุทฺธํ สรณํ คโตสฺมีติ.
อิทํ กิร ฐานํ ทิสฺวา ตถาคโต เทวทตฺตํ ปพฺพาเชสิ. สเจ หิ
โส น ปพฺพชิสฺส; คิหี หุตฺวา กมฺมํ ภาริยํ อกริสฺส, อายตึ
ภวสฺส ปจฺจยํ กาตุํ นาสกฺขิสฺส; ปพฺพชิตฺวา จ ปน, กิญฺจาปิ
กมฺมํ ภาริยํ กริสฺสติ, อายตึ ภวสฺส ปจฺจยํ กาตุํ สกฺขิสฺสตีติ นํ
สตฺถา ปพฺพาเชสิ. โส หิ อิโต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก อฏฺฐิสฺสโร
นาม ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสติ. โส ปฐวึ ปวิสิตฺวา อวีจิมฺหิ
นิพฺพตฺติ. นิจฺจเล พุทฺเธ อปรทฺธภาเวน ปน นิจฺจโลว หุตฺวา
ปจฺจติ. ติโยชนสติเก อนฺโตอวีจิมฺหิ โยชนสตุพฺเพธเมวสฺส สรีรํ
นิพฺพตฺติ, สีสํ ยาว กณฺณสกฺขลิโต อุปริ อยกปลฺลํ ปาวิสิ, ปาทา
ยาว โคปฺผกา เหฏฺฐา อยปฐวึ ปวิฏฺฐา, มหาตาลกฺขนฺธปริมาณํ
อยสูลํ ปจฺฉิมภิตฺติโต นิกฺขมิตฺวา ปิฏฺฐิมชฺฌํ ภินฺทิตฺวา อุเรน
นิกฺขมิตฺวา ปุรตฺถิมภิตฺตึ ปาวิสิ, อปรํ ทกฺขิณภิตฺติโต นิกฺขมิตฺวา
ทกฺขิณปสฺสํ ภินฺทิตฺวา วามปสฺเสน นิกฺขมิตฺวา อุตฺตรภิตฺตึ
ปาวิสิ, อปรํ อุปริ กปลฺลโต นิกฺขมิตฺวา มตฺถกํ ภินฺทิตฺวา
อโธภาเคน นิกฺขมิตฺวา อยปฐวึ ปาวิสิ. เอวํ โส ตตฺถ นิจฺจโล
หุตฺวา ปจฺจติ.
     ภิกฺขู "เอตฺตกํ ฐานํ คนฺตฺวา เทวทตฺโต สตฺถารํ ทฏฺฐุํ
อลภิตฺวาว ปฐวึ ปวิฏฺโฐติ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. สตฺถา "น
ภิกฺขเว เทวทตฺโต อิทาเนว มยิ อปรชฺฌิตฺวา ปฐวึ ปาวิสิ,
ปุพฺเพปิ ปวิฏฺโฐเยวาติ วตฺวา, หตฺถิราชกาเล มคฺคมุฬฺหํ ปุริสํ
สมสฺสาเสตฺวา อตฺตโน ปิฏฺฐึ อาโรเปตฺวา เขมนฺตํ ปาปิตสฺส
เตน ปุน ติกฺขตฺตุํ อาคนฺตฺวา `อคฺคฏฺฐาเน มชฺฌิมฏฺฐาเน มูเลติ
เอวํ ทนฺเต ฉินฺทิตฺวา ตติยวาเร มหาปุริสสฺส จกฺขุปถํ อติกฺกมนฺตสฺส
ตสฺส ปฐวึ ปวิฏฺฐภาวํ ทีเปตุํ
     "อกตญฺญุสฺส โปสสฺส       นิจฺจํ วิวรทสฺสิโน
      สพฺพญฺเจ ปฐวึ ทชฺชา     เนว นํ อภิราธเยติ ๑-
อิมํ ชาตกํ ๒- กเถตฺวา, ปุนปิ ตเถว กถาย สมุฏฺฐิตาย, ขนฺติวาทิภูเต
อตฺตนิ อปรชฺฌิตฺวา กลาพุราชภูตสฺส ตสฺส ปฐวึ ปวิฏฺฐภาวํ
ทีเปตุํ ขนฺติวาทิชาตกํ, ๓- จุลฺลธมฺมปาลภูเต อตฺตนิ อปรชฺฌิตฺวา
@เชิงอรรถ: ๑. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๓. ตทฏฺฐกถา. ๒/๑๒๘. ๒. สีลวนาคชาตกํ. ๓. ขุ. ชา. จตุ.
@๒๗/๑๓๗. ตทฏฺฐกถา. ๔/๒๗๕.
มหาปตาปราชภูตสฺส ตสฺส ปฐวึ ปวิฏฺฐภาวํ ทีเปตุํ จุลฺลธมฺม-
ปาลชาตกญฺจ ๑- กเถสิ.
     ปฐวึ ปวิฏฺเฐ ปน เทวทตฺเต, มหาชโน หฏฺฐตุฏฺโฐ
ธชปตากกทลิโย อุสฺสาเปตฺวา ปุณฺณฆเฏ ฐเปตฺวา "ลาภา วต
โนติ มหนฺตํ ฉณํ อนุโภติ. ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา
"น ภิกฺขเว อิทาเนว เทวทตฺเต มเต มหาชโน ตุสฺสติ, ปุพฺเพปิ
ตุสฺสิเยวาติ วตฺวา, สพฺพชนสฺส อปฺปิเย จณฺเฑ ผรุเส พาราณสิยํ
ปิงฺคลราเช นาม มเต มหาชนสฺส ตุฏฺฐภาวํ ทีเปตุํ
              "สพฺโพ ชโน หึสิโต ปิงฺคเลน,
               ตสฺมึ มเต, ปจฺจยํ เวทยนฺติ,
               ปิโย นุ เต อาสิ อกณฺหเนตฺโต.
               กสฺมา ตุวํ โรทสิ ทฺวารปาล?
               น เม ปิโย อาสิ อกณฺหเนตฺโต,
               ภายามิ ปจฺจาคมนาย ตสฺส,
               อิโต คโต หึเสยฺย มจฺจุราชํ,
               โส หึสิโต อาเนยฺย นํ ปุน อิธาติ
อิมํ ปิงฺคลชาตกํ ๒- กเถสิ.
     ภิกฺขู สตฺถารํ ปุจฺฉึสุ "อิทานิ ภนฺเต เทวทตฺโต กุหึ
นิพฺพตฺโตติ. "อวีจิมหานิรเย ภิกฺขเวติ. "ภนฺเต อิธ ตปฺปนฺโต
@เชิงอรรถ: ๑. ขุ. ชา. ปญฺจ. ๒๗/๑๗๑. ตทฏฺฐกถา. ๔/๔๕๐. ๒. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๙๒. ตทฏฺฐกถา.
@๓/๓๒๑.
วิจริตฺวา ปุน คนฺตฺวา ตปฺปนฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺโตติ. "อาม
ภิกฺขเว, ปพฺพชิตา วา โหนฺตุ คหฏฺฐา วา ปมาทวิหาริโน
อุภยตฺถ ตปฺปนฺติเยวาติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
              "อิธ ตปฺปติ, เปจฺจ ตปฺปติ,
               ปาปการี อุภยตฺถ ตปฺปติ;
              `ปาปํ เม กตนฺติ ตปฺปติ,
               ภิยฺโย ตปฺปติ ทุคฺคตึ คโตติ.
     ตตฺถ "อิธ ตปฺปตีติ: อิธ กมฺมตปฺปเนน โทมนสฺสมตฺเตน
ตปฺปติ. เปจฺจาติ: ปรโลเก ปน วิปากตปฺปเนน อติทารุเณน
อปายทุกฺเขน ตปฺปติ. ปาปการีติ: นานปฺปการสฺส ปาปสฺส กตฺตา.
อุภยตฺถาติ: อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน ตปฺปเนน อุภยตฺถ ตปฺปติ นาม.
ปาปํ เมติ: โส หิ กมฺมตปฺปเนน ตปฺปนฺโต "ปาปํ เม กตนฺติ
ตปฺปติ, ตํ อปฺปมตฺตกํ ตปฺปนํ; วิปากตปฺปเนน ปน ตปฺปนฺโต
ภิยฺโย ตปฺปติ ทุคฺคตึ คโต, อติผรุเสน ตปฺปเนน อติวิย ตปฺปตีติ.
     คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. เทสนา
มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.
                      เทวทตฺตวตฺถุ.
                      ----------
                 ๑๓. สุมนาเทวีวตฺถุ. (๑๓)
     "อิธ นนฺทติ, เปจฺจ นนฺทตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา
เชตวเน วิหรนฺโต สุมนาเทวึ อารพฺภ กเถสิ.
     สาวตฺถิยํ หิ เทวสิกํ อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห เทฺว ภิกฺขุสหสฺสานิ
ภุญฺชนฺติ, ตถา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย. สาวตฺถิยญฺจ โย โย
ทานํ ทาตุกาโม โหติ; โส โส เตสํ อุภินฺนํ โอกาสํ ลภิตฺวาว
กโรติ. "กึการณาติ. "ตุมฺหากํ ทานคฺคํ อนาถปิณฺฑิโก วา
วิสาขา วา อาคตาติ ปุจฺฉิตฺวา, "นาคตาติ วุตฺเต, สตสหสฺสํ
วิสฺสชฺเชตฺวา กตทานมฺปิ "กึ ทานํ นาเมตนฺติ ครหนฺติ. อุโภปิ
หิ เต ภิกฺขุสงฺฆสฺส รุจิญฺจ อนุจฺฉวิกกิจฺจานิ จ ชานนฺติ. เตสุ
วิหรนฺเตสุ, ภิกฺขู จิตฺตานุรูปเมว ภุญฺชนฺติ. ตสฺมา สพฺเพ ทานํ
ทาตุกามา เต คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. อิติ เต อตฺตโน ฆเร ภิกฺขู
ปริวิสิตุํ น ลภนฺติ. ตโต วิสาขา "โก นุ โข มม ฐาเน ฐตฺวา
ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิสฺสตีติ อุปธาเรนฺตี ปุตฺตสฺส ธีตรํ ทิสฺวา ตํ
อตฺตโน ฐาเน ฐเปสิ. สา ตสฺสา นิเวสเน ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสติ.
อนาถปิณฺฑิโกปิ มหาสุภทฺทํ นาม เชฏฺฐธีตรํ ฐเปสิ. สา หิ
ภิกฺขูนํ เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตี ธมฺมํ สุณนฺตี โสตาปนฺนา หุตฺวา
ปติกุลํ อคมาสิ. ตโต จุลฺลสุภทฺทํ ฐเปสิ. สาปิ ตเถว กโรนฺตี
โสตาปนฺนา หุตฺวา ปติกุลํ คตา. อถ สุมนาเทวึ นาม กนิฏฺฐธีตรํ
ฐเปสิ. สา ปน ธมฺมํ สุตฺวา สกทาคามิผลํ ปตฺวา, กุมาริกาว
หุตฺวา ตถารูเปน อผาสุเกน อาตุรา อาหารุปจฺเฉทํ กตฺวา ปิตรํ
ทฏฺฐุกามา หุตฺวา ปกฺโกสาเปสิ. โส เอกสฺมึ ทานคฺเค ตสฺสา
สาสนํ สุตฺวาว อาคนฺตฺวา "กึ อมฺม สุมเนติ อาห. สา ปิตรํ
อาห "กึ กนิฏฺฐภาติกาติ. "วิปฺปลปสิ อมฺมาติ. "น วิปฺปลปามิ
กนิฏฺฐภาติกาติ. "ภายสิ อมฺมาติ. "น ภายามิ กนิฏฺฐภาติกาติ.
เอตฺตกํ วตฺวาเยว ปน สา กาลมกาสิ. โส โสตาปนฺโนปิ สมาโน
เสฏฺฐี ธีตริ อุปฺปนฺนโสกํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ธีตุ สรีรกิจฺจํ
กาเรตฺวา โรทนฺโต สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, "กึ คหปติ ทุกฺขี ทุมฺมโน
อสฺสุมุโข รุทมาโน อาคโตสีติ วุตฺเต, "ธีตา เม ภนฺเต สุมนาเทวี
กาลกตาติ อาห. "อถ กสฺมา โสจสิ, นนุ สพฺเพสํ เอกํสิกํ
มรณนฺติ. "ชานาเมตํ ภนฺเต, เอวรูปา ปน เม หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนา
ธีตา, สา มรณกาเล สตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺตี วิปฺปลปมานา
มตา: เตน เม อนปฺปกํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ. "กึ ปน ตาย
กถิตํ มหาเสฏฺฐีติ. "อหํ ตํ ภนฺเต `กึ อมฺม สุมเนติ อามนฺเตสึ,
อถ มํ อาห `กึ กนิฏฺฐภาติกาติ; ตโต `วิปฺปลปสิ อมฺมาติ วุตฺเต,
`น วิปฺปลปามิ กนิฏฺฐภาติกาติ; `ภายสิ อมฺมาติ, `น ภายามิ
กนิฏฺฐภาติกาติ; เอตฺตกํ วตฺวา กาลมกาสีติ. อถ นํ ภควา อาห
"น หิ เต มหาเสฏฺฐิ ธีตา วิปฺปลปตีติ. "อถ กสฺมา เอวมาหาติ.
"กนิฏฺฐตฺตาเยว; ธีตา หิ เต คหปติ มคฺคผเลหิ ตยา มหลฺลิกา;
ตฺวํ หิ โสตาปนฺโน, ธีตา ปน เต สกทาคามินี; สา มคฺคผเลหิ
มหลฺลิกตฺตา ตํ เอวมาหาติ. "เอวํ ภนฺเตติ. "เอวํ คหปตีติ.
"อิทานิ กุหึ นิพฺพตฺตา ภนฺเตติ. "ตุสิตภวเน คหปตีติ วุตฺเต,
"ภนฺเต มม ธีตา อิธ ญาตกานํ อนฺตเร นนฺทมานา วิจริตฺวา
อิโต คนฺตฺวาปิ นนฺทนฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺตาติ. อถ นํ สตฺถา
"อาม คหปติ อปฺปมตฺตา นาม คหฏฺฐา วา ปพฺพชิตา วา
อิธโลเก จ ปรโลเก จ นนฺทนฺติเยวาติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
              "อิธ นนฺทติ, เปจฺจ นนฺทติ,
               กตปุญฺโญ อุภยตฺถ นนฺทติ,
              `ปุญฺญํ เม กตนฺติ นนฺทติ,
               ภิยฺโย นนฺทติ สุคฺคตึ คโตติ.
     ตตฺถ "อิธาติ: อิธโลเก กมฺมนนฺทเนน นนฺทติ. เปจฺจาติ:
ปรโลเก วิปากนนฺทเนน นนฺทติ. กตปุญฺโญติ: นานปฺปการสฺส
ปุญฺญสฺส กตฺตา. อุภยตฺถาติ: อิธ "กตํ เม กุสลํ, อกตํ เม
ปาปนฺติ นนฺทติ, ปรตฺถ วิปากํ อนุภวนฺโต นนฺทติ. ปุญฺญํ เมติ:
อิธ นนฺทนฺโต ปน "ปุญฺญํ เม กตนฺติ โสมนสฺสมตฺตเกเนว
กมฺมนนฺทนํ อุปาทาย นนฺทติ. ภิยฺโยติ: วิปากนนฺทเนน ปน
สุคตึ คโต, สตฺตปญฺญาสวสฺสโกฏิโย สฏฺฐิญฺจ วสฺสสตสหสฺสานิ
ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตุสิตปุเร อติวิย นนฺทตีติ.
     คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. มหาชนสฺส
ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา ชาตาติ.
                      สุมนาเทวีวตฺถุ.
                      -----------
               ๑๔. เทฺวสหายกภิกฺขุวตฺถุ. (๑๔)
     "พหุมฺปิ เจ สหิตํ ภาสมาโนติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา
เชตวเน วิหรนฺโต เทฺว สหายเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ.
     สาวตฺถีวาสิโน หิ เทฺว กุลปุตฺตา สหายกา วิหารํ คนฺตฺวา
สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา กาเม ปหาย สตฺถุ สาสเน อุรํ ทตฺวา
ปพฺพชิตฺวา ปญฺจ วสฺสานิ อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วสิตฺวา
สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สาสเน ธุรํ ปุจฺฉิตฺวา วิปสฺสนาธุรญฺจ
คนฺถธุรญฺจ วิตฺถารโต สุตฺวา, เอโก ตาว "อหํ ภนฺเต มหลฺลกกาเล
ปพฺพชิโต น สกฺขิสฺสามิ คนฺถธุรํ ปูเรตุํ, วิปสฺสนาธุรํ ปน
ปูเรสฺสามีติ ยาว อรหตฺตา วิปสฺสนํ กถาเปตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต
สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อิตโร ปน "อหํ คนฺถธุรํ
ปูเรสฺสามีติ อนุกฺกเมน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา คตคตฏฺฐาเน
ธมฺมํ กเถติ, สรภญฺญํ ภณติ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ธมฺมํ วาเจนฺโต
วิจรติ, อฏฺฐารสนฺนํ มหาคณานํ อาจริโย อโหสิ. ภิกฺขู สตฺถุ
สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อิตรสฺส เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา
ตสฺโสวาเท ฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา "สตฺถารํ
ทฏฺฐุกามมฺหาติ วทนฺติ. เถโร "คจฺฉถ อาวุโส, มม วจเนน
สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อสีติมหาเถเร วนฺทถ, สหายกตฺเถรํปิ เม `อมฺหากํ
อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตีติ วเทถาติ เปเสสิ. เต วิหารํ คนฺตฺวา
สตฺถารญฺเจว อสีติมหาเถเร จ วนฺทิตฺวา คนฺถิกตฺเถรสฺส สนฺติกํ
คนฺตฺวา "ภนฺเต อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตีติ วทนฺติ. อิตเรน จ
`โก นาเมโสติ วุตฺเต, "ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขุ ภนฺเตติ วทนฺติ. เอวํ
เถเร ปุนปฺปุนํ สาสนํ ปหิณนฺเต, โส ภิกฺขุ โถกํ กาลํ สหิตฺวา
อปรภาเค สหิตุํ อสกฺโกนฺโต, "อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตีติ
วุตฺเต, "โก เอโสติ วตฺวา, "ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขุ ภนฺเตติ วุตฺเต,
"กึ ปน ตุมฺเหหิ ตสฺส สนฺติเก อุคฺคหิตํ: กึ ทีฆนิกายาทีสุ อญฺญตโร
นิกาโย, กึ ตีสุ ปิฏเกสุ เอกํ ปิฏกนฺติ วตฺวา, "จตุปฺปทิกํปิ คาถํ
น ชานาติ, ปํสุกูลํ คเหตฺวา ปพฺพชิตกาเลเยว อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ,
พหู วต อนฺเตวาสิเก ลภิ, ตสฺส อาคตกาเล มยา ปญฺหํ
ปุจฺฉิตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตสิ. อปรภาเค เถโร สตฺถารํ ทฏฺฐุํ อาคโต,
สหายกตฺเถรสฺส สนฺติเก ปตฺตจีวรํ ฐเปตฺวา คนฺตฺวา สตฺถารญฺเจว
อสีติมหาเถเร จ วนฺทิตฺวา สหายกตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปจฺจาคมิ.
อถสฺส โส วตฺตํ กาเรตฺวา สมปฺปมาณํ อาสนํ คเหตฺวา "ปญฺหํ
ปุจฺฉิสฺสามีติ นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ สตฺถา "เอส เอวรูปํ มม ปุตฺตํ
วิเหเฐตฺวา นิรเย นิพฺพตฺเตยฺยาติ ตสฺมึ อนุกมฺปาย วิหารจาริกํ
จรนฺโต วิย เตสํ นิสินฺนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต พุทฺธาสเน
นิสีทิ. ตตฺถ ตตฺถ นิสีทนฺตา หิ ภิกฺขู พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา
ว นิสีทนฺติ. เตน สตฺถา ปกติปญฺญตฺเตเยว อาสเน นิสีทิ.
นิสชฺช โข ปน คนฺถิกภิกฺขุํ ปฐมชฺฌาเน ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา, ตสฺมึ
อกถิเต, ทุติยชฺฌานํ อาทึ กตฺวา อฏฺฐสุปิ สมาปตฺตีสุ รูปารูเปสุ
ปญฺหํ ปุจฺฉิ. คนฺถิกตฺเถโร เอกํปิ กเถตุํ นาสกฺขิ. อิตโร ตํ
สพฺพํ กเถสิ. อถ นํ โสตาปตฺติมคฺเค ปญฺหํ ปุจฺฉิ. คนฺถิกตฺเถโร
กเถตุํ นาสกฺขิ. ตโต ขีณาสวตฺเถรํ ปุจฺฉิ. เถโร กเถสิ. สตฺถา
"สาธุ สาธูติ อภินนฺทิตฺวา เสสมคฺเคสุปิ ปฏิปาฏิยา ปญฺหํ ปุจฺฉิ.
คนฺถิกตฺเถโร เอกํปิ กเถตุํ นาสกฺขิ. ขีณาสโว ปน ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ
กเถสิ. สตฺถา จตูสุปิ ฐาเนสุ ตสฺส สาธุการํ อทาสิ. ตํ สุตฺวา
ภุมฺมเทเว อาทึ กตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา สพฺพา เทวตา เจว
นาคสุปณฺณา จ สาธุการํ อทํสุ. ตํ สาธุการํ สุตฺวา ตสฺส
อนฺเตวาสิกา เจว สทฺธิวิหาริโน จ สตฺถารํ อุชฺฌายึสุ "กึ
นาเมตํ สตฺถารา กตํ: กิญฺจิ อชานนฺตสฺส มหลฺลกตฺเถรสฺส จตูสุ
ฐาเนสุ สาธุการํ อทาสิ, อมฺหากํ ปนาจริยสฺส สพฺพปริยตฺติธรสฺส
ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปาโมกฺขสฺส ปสํสามตฺตํปิ น กรีติ. อถ
เน สตฺถา "กินฺนาเมตํ ภิกฺขเว กเถถาติ ปุจฺฉิตฺวา, ตสฺมึ อตฺเถ
อาโรจิเต, "ภิกฺขเว ตุมฺหากํ อาจริโย มม สาสเน ภติยา
คาโว รกฺขนสทิโส, มยฺหํ ปน ปุตฺโต ยถารุจิยา ปญฺจโครเส
ปริภุญฺชนกสามิสทิโสติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ
              "พหุมฺปิ เจ สหิตํ ๑- ภาสมาโน
               น ตกฺกโร โหติ นโร ปมตฺโต,
               โคโปว คาโว คณยํ ปเรสํ
               น ภาควา สามญฺญสฺส โหติ.
               อปฺปมฺปิ เจ สหิตํ ภาสมาโน
               ธมฺมสฺส โหติ อนุธมฺมจารี
@เชิงอรรถ: ๑. ม. สํหิต. อยญฺหิ คาถา อุเปนฺทวชิโร นาม โหติ, โส จ ช ต ช คเณหิ เจว
@ครุทฺวเยน จ นิยมิโต, ตสฺมา "สํหิต อิติ ยุชฺชติ.
               ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ
               สมฺมปฺปชาโน สุวิมุตฺตจิตฺโต
               อนุปาทิยาโน อิธ วา หุรํ วา,
               ส ภาควา สามญฺญสฺส โหตีติ.
     ตตฺถ "สหิตนฺติ เตปิฏกสฺส พุทฺธวจนสฺเสตํ นามํ, ตํ
อาจริเย อุปสงฺกมิตฺวา อุคฺคณฺหิตฺวา พหุมฺปิ ปเรสํ ภาสมาโน
วาเจนฺโต กเถนฺโต, ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ยํ การเกน ปุคฺคเลน
กตฺตพฺพํ, ตกฺกโร น โหติ, กุกฺกุฏสฺส ปกฺขปหรณมตฺตมฺปิ
อนิจฺจาทิวเสน มนสิการํ นปฺปวตฺเตสิ; เอโส, ยถา นาม ทิวเส
ภติยา คาโว รกฺขนฺโต โคโป ปาโตว สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สายํ
คเณตฺวา สามิกานํ นิยฺยาเทตฺวา ทิวสภติมตฺตํ คณฺหาติ, ยถารุจิยา
ปน ปญฺจโครเส ปริภุญฺชิตุํ น ลภติ; เอวเมว เกวลํ อนฺเตวาสิกานํ
สนฺติกา วตฺตปฏิวตฺตกรณมตฺตสฺส ภาคี โหติ, สามญฺญสฺส ปน
ภาคี น โหติ. ยถา ปน โคปาลเกน นิยฺยาทิตานํ คุนฺนํ ปญฺจโครสํ
โคสามิกาว ปริภุญฺชนฺติ; ตถา เตน กถิตํ ธมฺมํ สุตฺวา
การกปุคฺคลา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิตฺวา, เกจิ ปฐมชฺฌานาทีนิ
ปาปุณนฺติ, เกจิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺคผลานิ ปาปุณนฺติ,
โคสามิกา โครสสฺเสว, สามญฺญสฺส ภาคิโน โหนฺติ. อิติ
สตฺถา สีลสมฺปนฺนสฺส พหุสฺสุตสฺส ปมาทวิหาริโน อนิจฺจาทิวเสน
โยนิโสมนสิกาเร อปฺปวตฺตสฺส ภิกฺขุโน วเสน ปฐมํ คาถํ
กเถสิ, น ทุสฺสีลสฺส.
     ทุติยคาถา ปน อปฺปสฺสุตสฺสาปิ โยนิโสมนสิกาเร กมฺมํ
กโรนฺตสฺส การกปุคฺคลสฺส วเสน กถิตา. ตตฺถ "อปฺปมฺปิ เจติ:
โถกํ เอกวคฺคทฺวิวคฺคมตฺตมฺปิ. ธมฺมสฺส โหติ อนุธมฺมจารีติ:
อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุรูปํ ธมฺมํ
ปุพฺพภาคปฏิปทาสงฺขาตํ จตุปาริสุทฺธิสีลธุตงฺคอสุภกมฺมฏฺฐานาทิเภทํ
จรนฺโต อนุธมฺมจารี โหติ "อชฺช อชฺเชวาติ ปฏิเวธํ อากงฺขนฺโต
วิจรติ; โส อิมาย สมฺมาปฏิปตฺติยา ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย
โมหํ, สมฺมา เหตุนา นเยน ปริชานิตพฺพธมฺเม ปริชานนฺโต,
ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺตีนํ วเสน สุวิมุตฺตจิตฺโต,
อนุปาทิยาโน อิธ วา หุรํ วา, อิธโลกปรโลเก ปริยาปนฺนา วา
อชฺฌตฺติกพาหิรา วา ขนฺธายตนธาตุโย จตูหิ อุปาทาเนหิ
อนุปาทิยนฺโต มหาขีณาสโว, มคฺคสงฺขาตสฺส สามญฺญสฺส วเสน
อาคตสฺส ผลสามญฺญสฺส เจว ปญฺจอเสขธมฺมกฺขนฺธสามญฺญสฺส
จ ภาควา โหตีติ. รตนกูเฏน วิย อคารสฺส, อรหตฺเตน เทสนาย
กูฏํ คณฺหีติ.
     คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. เทสนา
มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.
                    เทฺวสหายกภิกฺขุวตฺถุ.
                  ยมกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.
                      ปฐโม วคฺโค.
             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๑๘ หน้า ๑๓๑-๑๔๘.
http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/read_th.php?B=18&A=2698&w=อนุปุพฺพ&modeTY=2
             The Pali Atthakatha in Roman :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=18&A=2698&modeTY=2
             อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=11
             เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=268
             พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=269
             The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=269
             สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕
http://84000.org/tipitaka/read/?index_25