[351] ภูมิ 4 หรือ 31 : พจนานุกรมพุทธศาสตร์ พ.ศ. ๒๕๖๔

[351] ภูมิ 4 หรือ 31 (ชั้นแห่งจิต, ระดับจิตใจ, ระดับชีวิต - Bhūmi: planes of existence; planes of life)
       1. อบายภูมิ 4 (ภูมิที่ปราศจากความเจริญ - Apāya-bhūmi: planes of loss and woe; unhappy planes)
           1) นิรยะ (นรก - Niraya: woeful state; hell)
           2) ติรัจฉานโยนิ (กำเนิดดิรัจฉาน - Tiracchānayoni: animal kingdom)
           3) ปิตติวิสัย (แดนเปรต - Pittivisaya: ghost-sphere)
           4) อสุรกาย (พวกอสูร - Asurakāya: host of demons)

       2. กามสุคติภูมิ 7 (กามาวจรภูมิที่เป็นสุคติ, ภูมิที่เป็นสุคติซึ่งยังเกี่ยวข้องกับกาม - Kāmasugatibhūmi: sensuous blissful planes)
           1) มนุษย์ (ชาวมนุษย์ - Manussā: human realm)
           2) จาตุมหาราชิกา (สวรรค์ชั้นที่ท้าวมหาราช 4 ปกครอง - Cātummahārājikā: realm of the Four Great Kings)
           3) ดาวดึงส์ (แดนแห่งเทพ 33 มีท้าวสักกะเป็นใหญ่ - Tāvatiṁsā: realm of the Thirty-three Gods)
           4) ยามา (แดนแห่งเทพผู้ปราศจากความทุกข์ - Yāmā: realm of the Yāma gods)
           5) ดุสิต (แดนแห่งเทพผู้เอิบอิ่มด้วยสิริสมบัติของตน - Tusitā: realm of satisfied gods)
           6) นิมมานรดี (แดนแห่งเทพผู้ยินดีในการเนรมิต - Nimmānaratī: realm of the gods who rejoice in their own creations)
           7) ปรนิมมิตวสวัตดี (แดนแห่งเทพผู้ยังอำนาจให้เป็นไปในสมบัติที่ผู้อื่นนิรมิตให้ - Paranimmitavasavattī: realm of gods who lord over the creation of others)

       ภูมิทั้ง 11 ใน 2 หมวดนี้ รวมเป็น กามาวจรภูมิ 11 (ชั้นที่ท่องเที่ยวอยู่ในกาม - Kāmāvacarabhūmi: Sensuous Planes)

       3. รูปาวจรภูมิ 16 (ชั้นที่ท่องเที่ยวอยู่ในรูป, ชั้นรูปพรหม - Rūpāvacara-bhūmi: Form Planes)
       ก. ปฐมฌานภูมิ 3 (ระดับปฐมฌาน - first-Jhāna planes)
           1) พรหมปาริสัชชา (พวกบริษัทบริวารมหาพรหม - Brahmapārisajjā: realm of great Brahmas’ attendants)
           2) พรหมปุโรหิตา (พวกปุโรหิตมหาพรหม - Brahmapurohitā: realm of great Brahmas’ ministers)
           3) มหาพรหมา (พวกท้าวมหาพรหม - Mahābrahmā: realm of great Brahmas)
       ข. ทุติยฌานภูมิ 3 (ระดับทุติยฌาน - second-Jhāna planes)
           4) ปริตตาภา (พวกมีรัศมีน้อย - Parittābhā: realm of Brahmas with limited lustre)
           5) อัปปมาณาภา (พวกมีรัศมีประมาณไม่ได้ - Appamāṇābhā: realm of Brahmas with infinite lustre)
           6) อาภัสสรา (พวกมีรัศมีสุกปลั่งซ่านไป - Ābhassarā: realm of Brahmas with radiant lustre)
       ค. ตติยฌานภูมิ 3 (ระดับตติยฌาน - third-Jhāna planes)
           7) ปริตตสุภา (พวกมีลำรัศมีงามน้อย - Parittasubhā: realm of Brahmas with limited aura)
           8) อัปปมาณสุภา (พวกมีลำรัศมีงามประมาณมิได้ - Appamāṇasubhā: realm of Brahmas with infinite aura)
           9) สุภกิณหา (พวกมีลำรัศมีงามกระจ่างจ้า - Subhakiṇhā: realm of Brahmas with steady aura)
       ง. จตุตถฌานภูมิ 3-7 (ระดับจตุตถฌาน - fourth-Jhāna planes)
           10) เวหัปผลา (พวกมีผลไพบูลย์ - Vehapphalā: realm of Brahmas with abundant reward)
           11) อสัญญีสัตว์ (พวกสัตว์ไม่มีสัญญา - Asaññīsattā: realm of non-percipient beings)

       (*) สุทธาวาส 5 (พวกมีที่อยู่อันบริสุทธิ์ หรือ ที่อยู่ของท่านผู้บริสุทธิ์ คือ ที่เกิดของ พระอนาคามี - Suddhāvāsa: pure abodes) คือ
           12) อวิหา (เหล่าท่านผู้ไม่เสื่อมจากสมบัติของตน หรือผู้ไม่ละไปเร็ว, ผู้คงอยู่นาน - Avihā: realm of Brahmas who do not fall from prosperity)
           13) อตัปปา (เหล่าท่านผู้ไม่ทำความเดือดร้อนแก่ใคร หรือผู้ไม่เดือดร้อนกับใคร - Atappā: realm of Brahmas who are serene)
           14) สุทัสสา (เหล่าท่านผู้งดงามน่าทัศนา - Sudassā: realm of Brahmas who are beautiful)
           15) สุทัสสี (เหล่าท่านผู้มองเห็นชัดเจนดี หรือผู้มีทัศนาแจ่มชัด - Sudassī: realm of Brahmas who are clear-sighted)
           16) อกนิฏฐา (เหล่าท่านผู้ไม่มีความด้อยหรือเล็กน้อยกว่าใคร, ผู้สูงสุด - Akaniṭṭhā: realm of the highest or supreme Brahmas)

       4. อรูปาวจรภูมิ 4 (ชั้นที่ท่องเที่ยวอยู่ในอรูป, ชั้นอรูปพรหม - Arūpāvacara-bhūmi: formless planes)
           1) อากาสานัญจายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะมีอากาศไม่มีที่สุด - Ākāsānañcāyatanabhūmi: realm of infinite space)
           2) วิญญาณัญจายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะมีวิญญาณไม่มีที่สุด - Viññāṇañcāyatanabhūmi: realm of infinite consciousness)
           3) อากิญจัญญายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะไม่มีอะไร - Ākiñcaññāyatana-bhūmi: realm of nothingness)
           4) เนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ - Nevasaññānāsaññāyatana-bhūmi: realm of neither perception nor nonperception)

       ปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี ย่อมไม่เกิดในสุทธาวาสภูมิ; พระอริยะไม่เกิดในอสัญญีภพ และในอบายภูมิ; ในภูมินอกจากนี้ ย่อมมีทั้งพระอริยะและมิใช่อริยะไปเกิด.
       ในพระไตรปิฎก ไม่พบที่ใดแสดงรายชื่อภูมิทั้งหลายไว้ทั้งหมดในที่เดียว บาลีแสดงรายชื่อภูมิมากที่สุด (มีเฉพาะชั้นสุคติภูมิ) พบที่ ม.อุ. 14/318-332 /217-225 (M.III.99-103) กล่าวตั้งแต่มนุษย์ขึ้นไปจนถึงอรูปาวจรภูมิ.

       ในบาลีแห่งทีฆนิกาย เป็นต้น^@๑ แสดงคติ (ที่ไปเกิดของสัตว์, แบบการดำเนินชีวิต - Gati: destiny; course of existence) ว่ามี 5 คือ นิรยะ ติรัจฉานโยนิ เปตติวิสัย มนุษย์ และเทพ (พวกเทพ - heavenly world ได้แก่ภูมิ 26 ตั้งแต่จาตุมหาราชิกาขึ้นไปทั้งหมด) จะเห็นว่าภูมิ 31 สงเคราะห์ลงได้ในคติ 5 ทั้งหมด ขาดแต่อสุรกาย อย่างไรก็ดี ในอรรถกถาแห่งอิติวุตตกะ เป็นต้น^@๒ ท่านกล่าวว่า อสูร สงเคราะห์ลงในเปตติวิสัยด้วย จึงเป็นอันสงเคราะห์ลงได้บริบูรณ์ และในคติ 5 นั้น 3 คติแรกจัดเป็นทุคติ (woeful courses) 2 คติหลังเป็นสุคติ (happy courses).
       เนื่องด้วยภูมิ 31 นี้จัดได้เป็น 4 ระดับอย่างที่กล่าวมา บางทีจึงเรียกว่า ภูมิ 4
       อนึ่ง พึงเทียบภูมิ 31 หรือ ภูมิ 4 หมวดนี้ กับ [162] ภูมิ 4 ที่มาในพระบาลีด้วย กล่าวคือ ภูมิ 31 หรือ 4 หมวดนี้ จัดเข้าในภูมิ 3 ข้อต้นใน [162] ภูมิ 4 ดังนี้ อบายภูมิ 4 และ กามสุคติภูมิ 7 รวมเข้าเป็นกามาวจรภูมิ (11) ส่วนรูปาวจรภูมิ (16) และ อรูปาวจรภูมิ (4) ตรงกัน รวมภูมิทั้งหมด 31 นี้ เป็นโลกียภูมิ พ้นจากนี้ไปเป็นโลกุตตรภูมิ
       ดู [162] ภูมิ 4; [198] อบาย 4; [207] อรูป 4; [270] สวรรค์ 6.
----------------------------------------------
^@๑ ที.ปา. 11/281 /246; ม.มู. 12/170 /148; องฺ.นวก. 23/272 /480 (D.III.234; M.I.73; A.IV.459)
^@๒ อุ.อ. 174; อิติ.อ. 168 (approx., UdA.140; ItA.101)

Comp.137.

สงฺคห. 25.

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ ๔๓ - กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๔
http://84000.org/tipitaka/dic/d_item.php?i=351