![]() |
| บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ |
6. Sumanabuddhavaṃsavaṇṇanā
evaṃ ekappakāreneva dasasahassilokadhātuṃ ekandhakāraṃ katvā tasmiṃ
bhagavati parinibbute tassa aparabhāge navutivassasahassāyukesu manussesu anukkamena
parihāyitvā dasavassesu jātesu 2- puna vaḍḍhitvā anukkamena asaṅkhyeyyāyukā
hutvā puna parihāyitvā navutivassasahassāyukesu jātesu sumano nāma bodhisatto
pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā mekhalanagare sudattassa
nāma rañño kule sirimāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi.
Pāṭihāriyāni pubbe vuttanayāneva.
So anukkamena vuddhippatto sirivaḍḍhanasomavaḍḍhanaiddhivaḍḍhananāmadheyyesu
tīsu pāsādesu tesaṭṭhiyā nāṭakitthisatasahassehi paricāriyamāno surayuvatīhi
paricāriyamāno devakumāro viya navavassasahassāni dibbasukhasadisaṃ visayasukhamanubhavamāno
vaṭaṃsikāya nāma deviyā anupamaṃ nāma nirupamaṃ puttaṃ janetvā cattāri nimittāni
disvā hatthiyānena nikkhamitvā pabbaji. Taṃ pana pabbajantaṃ tiṃsakoṭiyo
anupabbajiṃsu.
@Footnote: 1 Sī.,i. tamagataṃ 2 Sī.,i. atikkantesu antarakappesu
So tehi parivuto dasamāse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya
anomanigame anomaseṭṭhino dhītāya anupamāya nāma dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ
pāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā anupamājīvakena dinnā
aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā nāgabodhiṃ upagantvā taṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhahi
tiṇamuṭṭhīhi tiṃsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ katvā tattha pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi.
Tato mārabalaṃ vidhamitvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā "anekajātisaṃsāraṃ
.pe. Taṇhānaṃ khayamajjhagā"ti 1- udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ:-
[1] "maṅgalassa aparena sumano nāma nāyako
sabbadhammehi asamo sabbasattānamuttamo"ti.
Tattha maṅgalassa aparenāti maṅgalassa bhagavato aparabhāge. Sabbadhammehi
asamoti sabbehipi sīlasamādhipaññādhammehi asamo asadiso.
Sumano kira bhagavā bodhisamīpeyeva sattasattāhāni vītināmetvā
dhammadesanatthaṃ brahmāyācanaṃ sampaṭicchitvā "kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ
deseyyan"ti 2- upadhārento attanā saha pabbajitānaṃ tiṃsakoṭiyo ca attano
kaniṭṭhabhātikaṃ vemātikaṃ saraṇakumārañca purohitaputtaṃ bhāvitattamāṇavakañca
upanissayasampanne disvā "etesaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyan"ti cintetvā
haṃsarājā viya gaganapathena mekhaluyyāne otaritvā uyyānapālaṃ pesetvā attano
kaniṭṭhabhātikaṃ saraṇakumārañca purohitaputtaṃ bhāvitattakumārañca pakkosāpetvā
tesaṃ parivārabhūtā tesaṃ parivārabhūtā sattattiṃsakoṭiyo attanā saha pabbajitā
tiṃsakoṭiyo ca aññe ca bahū devamanussakoṭiyo cāti devaṃ koṭisatasahassaṃ
dhammacakkappavattanena dhammāmataṃ pāyesi. Tena vuttaṃ:-
@Footnote: 1 khu.dha. 25/153 ādi/44
@2 vi.mahā. 4/10/10, dī.mahā. 10/72/35, Ma.mū. 12/284/245, Ma.Ma. 13/340/322
[2] "tadā amatabheriṃ so 1- āhanī mekhale pure
dhammasaṅkhasamāyuttaṃ navaṅgaṃ jinasāsanan"ti.
Tattha amatabherinti amatādhigamāya nibbānādhigamāya bheriṃ. Āhanīti vādayi,
dhammaṃ desesīti attho. Sāyaṃ amatabherī nāma amatapariyosānaṃ navaṅgaṃ buddhavacanaṃ.
Tenevāha "dhammasaṅkhasamāyuttaṃ, navaṅgaṃ jinasāsanan"ti. Tattha dhammasaṅkhasamāyuttanti
catusaccadhammakathāsaṅkhavarasamāyuttaṃ.
Sumano pana lokanāyako abhisambodhiṃ pāpuṇitvā paṭiññānurūpaṃ paṭipadaṃ
paṭipajjamāno mahājanassa bhavabandhanamokkhatthāya kusalaratanassa kilesacorehi
viluppamānassa parittānatthaṃ sīlavipulapākāraṃ samādhiparikhāparivāritaṃ vipassanā-
ñāṇadvāraṃ satisampajaññadaḷhakavāṭaṃ samāpattimaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bodhipakkhiyajanasamākulaṃ
amatavaranagaraṃ māpesi. Tena vuttaṃ:-
[3] "nijjinitvā 2- kilese so patvā sambodhimuttamaṃ
māpesi nagaraṃ satthā saddhammapuravaruttaman"ti.
Tattha nijjinitvāti vijinitvā abhibhuyya, kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre
viddhaṃsetvāti attho. Soti so sumano bhagavā. "vijinitvā kilesehī"tipi pāṭho.
Tattha hikāro padapūraṇamatte nipāto. Patvāti adhigantvā. "patto"tipi pāṭho.
Nagaranti nibbānanagaraṃ. Saddhammapuravaruttamanti saddhammasaṅkhātaṃ puravaresu uttamaṃ
seṭṭhaṃ padhānabhūtaṃ. Atha vā saddhammamayesu puresu pavaresu uttamaṃ saddhammapuravaruttamaṃ.
Purimasmiṃ atthavikappe "nagaran"ti tasseva vevacananti daṭṭhabbaṃ. Paṭividdhadhamma-
sabhāvānaṃ sekkhāsekkhānaṃ ariyapuggalānaṃ patiṭṭhānaṃ gocaranivāsaṭṭhena nibbānaṃ
"nagaran"ti vuccati. Tasmiṃ pana saddhammavaranagare so satthā avicchinnaṃ akuṭilaṃ
ujuṃ puthulañca vitthatañca satipaṭṭhānamayaṃ mahāvīthiṃ māpesi. Tena vuttaṃ:-
@Footnote: 1 pāḷi. amatabheriyo 2 pāḷi. vijinitvā, i. jinitvā
[4] "nirantaraṃ akuṭilaṃ ujuṃ vipulavitthataṃ
māpesi so mahāvīthiṃ satipaṭṭhānavaruttaman"ti.
Tattha nirantaranti kusalajavanasañcaraṇānantarabhāvato nirantaraṃ. Akuṭilanti
kuṭilabhāvakaradosavirahitato akuṭilaṃ. Ujunti akuṭilattāva ujuṃ. Purimapadasseva
atthadīpakamidaṃ vacanaṃ. Vapulavitthatanti āyāmato ca vitthārato ca puthulavitthataṃ,
puthulavitthatabhāvo lokiyalokuttarasatipaṭṭhānavasena daṭṭhabbo. Mahāvīthinti
mahāmaggaṃ. Satipaṭṭhānavaruttamanti satipaṭṭhānañca taṃ varesu uttamañcāti
satipaṭṭhānavaruttamaṃ. Atha vā varaṃ satipaṭṭhānamayaṃ uttamavīthinti attho.
Idāni tassa nibbānamahānagarassa tassaṃ satipaṭṭhānavīthiyaṃ cattāri
sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidā cha abhiññā aṭṭha samāpattiyoti imāni
mahaggharatanāni ubhosu passesu dhammāpaṇe pasāresi. Tena vuttaṃ:-
[5] "phale cattāri sāmaññe catasso paṭisambhidā
chaḷabhiññāṭṭhasamāpattī pasāresi tattha vīthiyan"ti.
Idāni bhagavā imāni ratanabhaṇḍāni ye pana appamattā satimanto
paṇḍitā hiriottappavīriyādīhi samannāgatā, te ādiyantīti tesaṃ ratanānaṃ
haraṇūpāyaṃ dassento:-
[6] "ye appamattā akhilā hirivīriyehupāgatā
te te ime guṇavare ādiyanti yathāsukhan"ti
āha.
Tattha yeti aniyamuddeso. Appamattāti pamādassa paṭipakkhabhūtena satiyā
avippavāsalakkhaṇena appamādena samannāgatā. Akhilāti pañcacetokhilarahitā. Hirivīriyehu-
pāgatāti kāyaduccaritādīhi hirīyatīti hirī, lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Vīrassa bhāvo
Vīriyaṃ, taṃ ussāhalakkhaṇaṃ. Tehi hirivīriyehi upāgatā samannāgatā bhabbapuggalā.
Teti idaṃ pubbe aniyamuddesassa niyamuddeso. Puna teti vuttappakāre
guṇaratanavisese te kulaputtā ādiyanti paṭilabhanti adhigacchantīti attho. Sabbaṃ
pana sumano bhagavā kataviditamano dhammabheriṃ āhanitvā dhammanagaraṃ māpetvā
iminā nayena paṭhamameva satasahassakoṭiyo bodhesi. Ayaṃ paṭhamo abhisamayo
ahosi. 1- Tena vuttaṃ:-
[7] "evametena yogena uddharanto mahājanaṃ
bodhesi paṭhamaṃ satthā koṭisatasahassiyo"ti.
Tattha uddharantoti saṃsārasāgarato ariyamagganāvāya samuddharanto.
Koṭisatasahassiyoti satasahassakoṭiyoti attho. Vipariyāyena niddiṭṭhaṃ.
Yadā pana sumano lokanāyako sunandavatīnagare ambarukkhamūle titthiyamadamānamaddanaṃ
yamakapāṭihāriyaṃ katvā sattānaṃ koṭisahassaṃ 2- dhammāmataṃ pāyesi.
Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ:-
[8] "yamhi kāle mahāvīro ovadī titthiye gaṇe
koṭisatasahassāni 3- dutiye dhammadesane"ti.
Tattha titthiye gaṇeti titthiyabhūte gaṇe, titthiyānaṃ gaṇe vā "titthiye
abhimaddanto, buddho dhammamadesayī"ti paṭhanti keci.
Yadā pana dasasu cakkavāḷasahassesu devatā imasmiṃ cakkavāḷe sannipatitvā
manussā ca nirodhakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ "kathaṃ nirodhaṃ samāpajjanti, kathaṃ nirodhasamāpannā
honti, kathaṃ nirodhā vuṭṭhahantī"ti. Evaṃ samāpajjaadhiṭṭhānavuṭṭhānādīsu vinicchayaṃ
kātuṃ asakkontā saha manussehi chasu kāmāvacaradevalokesu devā ca navasu
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ paṭhamo abhisamayo ahosīti ime pāṭhā na dissanti
@2 Ma. koṭisatasahassaṃ 3 cha. koṭisahassābhisamiṃsu
Brahmalokesu brahmāno ca dveḷhakajātā dvidhā ahesuṃ. Tato narasundarena
arindamena nāma raññā saddhiṃ sāyanhasamaye sumanadasabalaṃ sabbalokanāthaṃ
upasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā arindamo rājā bhagavantaṃ nirodhapañhaṃ pucchi. Tato
bhagavatā nirodhapañhe vissajjite navutipāṇakoṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ayaṃ
tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ:-
[9] "yadā devā manussā ca samaggā ekamānasā
nirodhapañhaṃ pucchiṃsu saṃsayañcāpi mānasaṃ.
[10] Tadāpi dhammadesane nirodhaparidīpane
navutikoṭisahassānaṃ tatiyābhisamayo ahū"ti.
Tassa pana sumanassa bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Tattha
paṭhamasannipāte mekhalanagaraṃ upanissāya vassaṃ vasitvā paṭhamapavāraṇāya arahantānaṃ
koṭisahassena ehibhikkhupabbajjāya pabbajitena saddhiṃ bhagavā pavāresi, ayaṃ
paṭhamo sannipāto ahosi. Athāparena samayena saṅkassanagarassāvidūre
arindamarājakusalabalanibbatte yojanappamāṇe kanakapabbate nisinno saradasamayarucira-
karanikaro divasakaro viya yugandharapabbate munivaradivasakaro arindamarājānaṃ parivāretvā
āgatānaṃ parisānaṃ navutikoṭisahassāni dametvā sabbe ehibhikkhupabbajjāya
pabbājetvā tasmiṃyeva divase arahattaṃ pattehi bhikkhūhi parivuto caturaṅgasannāgate
sannipāte pātimokkhaṃ uddisi. Ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Yadā pana
sakko devarājā sugatadassanatthāya upasaṅkami, tadā sumano bhagavā asītiyā
arahantakoṭisahassehi parivuto pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ tatiyo sannipāto
ahosi. Tena vuttaṃ:-
[11] "sannipātā tayo āsuṃ sumanassa mahesino
khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ santacittāna tādinaṃ.
[12] Vassaṃ vuṭṭhassa bhagavato abhighuṭṭhe pavāraṇe
koṭisatasahassehi pavāresi tathāgato.
[13] Tatoparaṃ sannipāte vimale kañcanapabbate
navutikoṭisahassānaṃ dutiyo āsi samāgamo.
[14] Yadā sakko devarājā buddhadassanupāgami
asītikoṭisahassānaṃ tatiyo āsi samāgamo"ti.
Tattha abhighuṭṭhe pavāraṇeti liṅgavipallāso daṭṭhabbo, abhighuṭṭhāya
pavāraṇāyāti attho. Tatoparanti tato aparabhāge. Kañcanapabbateti kanakamaye
pabbate. Buddhadassanupāgamīti buddhadassanatthamupāgami. Tadā kira amhākaṃ bodhisatto
atulo nāma nāgarājā ahosi mahiddhiko mahānubhāvo. So "loke buddho
uppanno"ti sutvā ñātigaṇaparivuto sakabhavanā nikkhamitvā koṭisatasahassa-
bhikkhuparivārassa sumanassa bhagavato dibbehi turiyehi upahāraṃ kāretvā mahādānaṃ
pavattetvā paccekadussayugāni datvā saraṇesu patiṭṭhāsi. Sopi naṃ satthā
"anāgate buddho bhavissatī"ti byākāsi. Tena vuttaṃ:-
[15] "ahantena samayena nāgarājā mahiddhiko
atulo nāma nāmena ussannakusalasañcayo. 1-
[16] Tadāhaṃ nāgabhavanā nikkhamitvā sañātibhi
nāgānaṃ dibbaturiyehi sasaṃghaṃ jinamupaṭṭhahiṃ.
[17] Koṭisatasahassāni 2- annapānena tappayiṃ
paccekadussayugaṃ datvā saraṇaṃ tamupāgamiṃ.
@Footnote: 1 pāḷi. uppannakusalasañcayo 2 cha.Ma. koṭisatasahassānaṃ
[18] Sopi maṃ buddho byākāsi sumano lokanāyako
aparimeyyito kappe ayaṃ buddho bhavissati
1- ahu kapilavhayā rammā nikkhamitvā tathāgato. 1-
[19] Padhānaṃ padahitvāna katvā dukkarakārikaṃ
ajapālarukkhamūlasmiṃ nisīditvā tathāgato
tattha pāyāsaṃ paggayha nerañjaramupehiti.
Nerañjarāya tīramhi pāyāsaṃ adi so jino
paṭiyattavaramaggena bodhimūlamhi ehiti.
Tato padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ anuttaraṃ
assattharukkhamūlamhi bujjhissati mahāyaso.
Imassa janikā mātā māyā nāma bhavissati
pitā suddhodano nāma ayaṃ hessati gotamo.
Anāsavā vītarāgā santacittā samāhitā
kolito upatisso ca aggā hessanti sāvakā
ānando nāmupaṭṭhāko upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ.
Khemā uppalavaṇṇā ca aggā hessanti sāvikā
anāsavā vītarāgā santacittā samāhitā.
Bodhi tassa bhagavato assatthoti pavuccati
citto ca hatthāḷavako aggā hessantupaṭṭhakā.
Nandamātā ca uttarā aggā hessantupaṭṭhikā
āyu vassasataṃ tassa gotamassa yasassino.
@Footnote: 1 cha.Ma. ime pāṭhā na dissanti
Idaṃ sutvāna vacanaṃ asamassa mahesino
āmoditā naramarū buddhavījaṃ kira ayaṃ.
Ukkuṭṭhisaddā vattanti apphoṭenti hasanti ca
katañjalī namassanti dasasahassī sadevakā.
Yadimassa lokanāthassa virajjissāma sāsanaṃ
anāgatamhi addhāne hessāma sammukhā imaṃ.
Yathā manussā nadiṃ tarantā paṭititthaṃ virajjhiya
heṭṭhātitthaṃ gahetvāna uttaranti mahānadiṃ.
Evameva ayaṃ sabbe yadi muñcāmimaṃ jinaṃ
anāgatamhi addhāne hessāma sammukhā imaṃ. 1-
Yathā koṇḍaññabuddhavaṃse, evaṃ aṭṭhārasa gāthā 2- vitthāretabbāti.
[20] Tassāpi vacanaṃ sutvā bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ
uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ dasapāramipūriyā"ti.
Tassa pana sumanassa bhagavato mekhalaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sudatto nāma
rājā pitā, sirimā nāma devī mātā, saraṇo ca bhāvitatto ca dve
aggasāvakā, udeno nāmupaṭṭhāko, soṇā ca upasoṇā ca dve aggasāvikā,
nāgarukkho bodhi, navutihatthubbedhaṃ sarīraṃ, navutiyeva vassasahassāni āyuppamāṇaṃ
ahosi, vaṭaṃsikā nāmassa mahesī devī, anūpamo nāma putto ahosi, hatthiyānena
nikkhami. Upaṭṭhāko aṅgarājā. Aṅgārāme vasīti. Tena vuttaṃ:-
[21] "nagaraṃ mekhalaṃ nāma sudatto khattiyo
sirimā nāma janikā sumanassa mahesino.
@Footnote: 1 cha.Ma. (19) padhānaṃ padahitvāna .pe. hessāma sammukhā imanti pāṭhā na dissanti
@2 cha.Ma. aṭṭha gāthā
[22] Navavassasahassāni agāraṃ ajjhāsi so 1-
cando sucando vaṭaṃso ca tayo pāsādamuttamā.
[23] Tesaṭṭhisatasahassāni nāriyo samalaṅkatā
vaṭaṃsikā nāma nārī anūpamo nāma atrajo.
[24] Nimitte caturo disvā hatthiyānena nikkhami
anūnadasamāsāni padhānaṃ padahī jino.
[25] Brahmunā yācito santo sumano lokanāyako
vatti cakkaṃ mahāvīro mekhale puramuttame.
[26] Saraṇo bhāvitatto ca ahesuṃ aggasāvakā
udeno nāmupaṭṭhāko sumanassa mahesino.
[27] Soṇā ca upasoṇā ca ahesuṃ aggasāvikā
sopi buddho amitayaso nāgamūle abujjhatha.
[28] Varuṇo ceva saraṇo ca ahesuṃ aggupaṭṭhakā
cālā ca upacālā ca ahesuṃ aggupaṭṭhikā.
[29] Uccattanena so buddho navutihatthamuggato
kañcanagghiyasaṅkāso dasasahassī virocati.
[30] Navutivassasahassāni āyu vijjati tāvade
tāvatā tiṭṭhamāno so tāresi janataṃ bahuṃ.
[31] Tāraṇīye tārayitvā bodhanīye ca bodhayi
parinibbāyi sambuddho uḷurājāva atthami.
@Footnote: 1 cha.Ma. ajjha so vasi
[32] Te ca khīṇāsavā bhikkhū so ca buddho asādiso
atulappabhaṃ dassayitvā nibbutā te mahāyasā.
[33] Tañca ñāṇaṃ atuliyaṃ tāni ca atulāni ratanāni
sabbaṃ tamantarahitaṃ nanu rittā sabbasaṅkhāRā.
[34] Sumano yasadharo buddho aṅgārāmamhi nibbuto
tattheva tassa jinathūpo catuyojanamuggato"ti.
Tattha kañcanagghiyasaṅkāsoti vividharatanavicittakañcanamayagghikasadisarūpasobho.
Dasasahassī virocatīti tassa pabhāya dasasahassīpi lokadhātu virocatīti attho.
Tāraṇīyeti tārayitabbe, tārayituṃ yutte sabbe buddhaveneyyeti attho.
Uḷurājāvāti cando viya. Atthamīti atthaṅgato. Keci "atthaṃ gato"ti paṭhanti.
Asādisoti asadiso. Mahāyasāti mahākittisaddā mahāparivārā ca. Tañca
ñāṇanti taṃ sabbaññutaññāṇañca. Atuliyanti atulyaṃ asadisaṃ. Sesaṃ sabbattha
uttānamevāti.
Sumanabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.
Niṭṭhito catuttho buddhavaṃso.
---------------
The Pali Atthakatha in Roman Book 51 page 225-235.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=51&A=5024
อรรถกถาบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=51&A=5024
อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=33&i=185
เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=33&A=7379
พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=33&A=9214
The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=33&A=9214
Contents of The Tipitaka Volume 33
http://84000.org/tipitaka/read/?index_33
![]() ![]() ![]() ![]() |
บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]