อรรถกถาเล่มที่ ๒๐ ภาษาบาลีอักษรไทย
 ธ.อ.๓ ปุปฺผ-พาลวคฺค

วิย อมตวสฺสํ วสฺสนฺโต วิย จ ธมฺมํ เทเสตุํ อนุปุพฺพีกถํ อารภิ.
สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปน ธมฺมํ เทเสนฺเต, ปุรโต ิตาปิ ปจฺฉโต ิตาปิ
จกฺกวาฬสตํ จกฺกวาฬสหสฺสํ อติกฺกมิตฺวา ิตาปิ อกนิฏฺภวเน
ิตาปิ "สตฺถา มญฺเว โอโลเกติ, มยฺหเมว ธมฺมํ เทเสตีติ
วทนฺติ. สตฺถา หิ ตํ ตํ โอโลเกนฺโต วิย เตน เตน สทฺธึ
สลฺลปนฺโต วิย จ โหติ. จนฺทุปมา กิร พุทฺธา, ยถา จนฺโท
คคณมชฺเฌ ิโต "มยฺหํ อุปริ จนฺโท, มยฺหํ อุปริ จนฺโทติ
สพฺพสตฺตานํ ขายติ; เอวเมว ยตฺถ กตฺถจิ ิตานํ อภิมุเข ิตา
วิย ขายนฺติ. อิทํ กิร เตสํ อลงฺกตสีสํ ฉินฺทิตฺวา สุอญฺชนอกฺขีนิ
อุปฺปาเฏตฺวา หทยมํสํ อุพฺพตฺเตตฺวา ปรสฺส ทาสตฺถาย ชาลิสทิเส
ปุตฺเต กณฺหาชินาสทิสา ธีตโร มทฺทีสทิสา ปชาปติโย ปริจฺจชิตฺวา
ทินฺนทานสฺส ผลํ. มิคารเสฏฺีปิ, ตถาคเต ธมฺมเทสนํ วินิวตฺเตนฺเต
วินิวตฺเตนฺเต, พหิสาณิยํ นิสินฺโนว สหสฺสนยปฺปฏิมณฺฑิเต โสตาปตฺติผเล
ปติฏฺาย อจลสทฺธาย สมนฺนาคโต ตีสุ รตเนสุ นิกฺกงฺโข
หุตฺวา สาณิกณฺณํ อุกฺขิปิตฺวา อาคนฺตฺวา สุณิสาย ถนํ  มุเขน
คเหตฺวา "ตฺวํ เม อชฺชโต ปฏฺาย มาตาติ ตํ มาติฏฺาเน เปสิ.
ตโต ปฏฺาย มิคารมาตา นาม ชาตา. ปจฺฉาภาเค ปุตฺตํ ลภิตฺวา
"มิคาโรติสฺส นามํ อกาสิ. มหาเสฏฺี สุณิสาย ถนํ วิสฺสชฺเชตฺวา
คนฺตฺวา ภควโต ปาเทสุ ปติตฺวา ปาเท ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหนฺโต
มุเขน จ ปริจุมฺพนฺโต "มิคาโร อหํ ภนฺเตติ ติกฺขตฺตุํ นามํ
สาเวตฺวา "อหํ ภนฺเต เอตฺตกํ กาลํ `เอตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ น
ชานามิ, อิทานิ เม สุณิสํ นิสฺสาย าตํ, สพฺพา อปายทุกฺขา
มุตฺโตมฺหิ, สุณิสา เม อิมํ เคหํ อาคจฺฉนฺตี มม อตฺถาย หิตาย
สุขาย อาคตาติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
         "โสหํ อชฺช ปชานามิ        ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ,
          อตฺถาย วต เม ภทฺทา      สุณิสา ฆรมาคตาติ.
       วิสาขา ปุนทิวสตฺถายปิ สตฺถารํ นิมนฺเตสิ. ปุนทิวเสปิ สสฺสุ
โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา. ตโต ปฏฺาย ตํ เคหํ สาสนสฺส วิวฏทฺวารํ
อโหสิ. ตโต เสฏฺี จินฺเตสิ "พหูปการา เม สุณิสา, ปณฺณาการมสฺสา
กริสฺสามิ, เอติสฺสา หิ ภาริยํ ปสาธนํ, นิจฺจกาลํ ปสาธิตุํ น
สกฺกา, สลฺลหุกมสฺสา ทิวา จ รตฺโต จ สพฺพิริยาปเถสุ ปสาธนโยคฺคํ
ปสาธนํ กาเรสฺสามีติ สตสหสฺสคฺฆนิกํ ฆนมฏฺกํ นาม ปสาธนํ
กาเรตฺวา, ตสฺมึ นิฏฺิเต, พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา สกฺกจฺจํ
โภเชตฺวา วิสาขํ โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ นหาเปตฺวา สตฺถุ สมฺมุเข
เปตฺวา สตฺถารํ วนฺทาเปสิ. สตฺถา อนุโมทนํ กตฺวา วิหารเมว คโต.
       วิสาขาปิ ตโต ปฏฺาย ทานาทีนิ ปุญฺานิ กโรนฺตี สตฺถุ
สนฺติกา อฏฺ วเร ลภิตฺวา คคณตเล จนฺทเลขา วิย ปญฺายมานา
ปุตฺตธีตาหิ วุฑฺฒึ ปาปุณิ. ตสฺสา กิร ทส ปุตฺตา ทส ธีตโร อเหสุํ,
เตสุ เอเกกสฺส ทส ทส ปุตฺตา จ ธีตโร จ อเหสุํ, เตสุปิ เอเกกสฺส
ทส ทส ปุตฺตา จ ธีตโร จาติ: เอวมสฺสา ปุตฺตนตฺตปนตฺตสนฺตานวเสน
ปวตฺตานิ วีสาธิกานิ จตฺตาริ สตานิ อฏฺ จ ปาณสหสฺสานิ
อเหสุํ. ๑- สยํ วีสวสฺสสตํ อฏฺาสิ, สีเส เอกํปิ ปลิตํ นาม
@เชิงอรรถ: ๑. ม. ยุ. วิสาขา วีสติปุตฺตา         นตฺตา จ จตุโร สตา
@         ปนตฺตา อฏฺสหสฺสา        ชมฺพุทีเปสุ ปากฏาติ.
นาโหสิ, นิจฺจํ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา วิย อโหสิ. ตํ ปุตฺตนตฺตปริวารํ
วิหารํ คจฺฉนฺตึ ทิสฺวา "กตมา เอตฺถ วิสาขาติ ปฏิปุจฺฉิตาโร [๑]-
โหนฺติ. เย นํ คจฺฉนฺตึ ปสฺสนฺติ "อิทานิ โถกํ คจฺฉตุ, คจฺฉมานาว
โน อยฺยา โสภตีติ จินฺเตนฺติ. เย นํ ิตํ นิสินฺนํ นิปนฺนํ ปสฺสนฺติ
"อิทานิ โถกํ นิปชฺชตุ, นิปนฺนาว โน อยฺยา โสภตีติ จินฺเตนฺติ.
อิติ สา "จตูสุ อิริยาปเถสุ อสุกอิริยาปเถ นาม น โสภตีติ น
วตฺตพฺพา อโหสิ. ปญฺจนฺนํ โข ปน หตฺถีนํ ถามํ ธาเรติ. ราชา
"วิสาขา กิร ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ ถามํ ธาเรตีติ สุตฺวา ตสฺสา วิหารํ
คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อาคมนเวลาย ถามํ วีมํสิตุกาโม หตฺถึ
วิสฺสชฺชาเปสิ. โส โสณฺฑํ อุกฺขิปิตฺวา วิสาขาภิมุโข อคมาสิ. ตสฺสา
ปริวาริตฺถิโย ปญฺจสตา เอกจฺจา ปลายึสุ, เอกจฺจา นํ อปริจฺจชิตฺวา,
"กิมิทนฺติ วุตฺเต, "ราชา กิร เต อยฺเย ถามํ วีมํสิตุกาโม หตฺถึ
วิสฺสชฺชาเปสีติ วทึสุ. วิสาขา "อิมํ ทิสฺวา กึ ปลายิเตน, กถนฺนุ โข
ตํ คณฺหิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา "สเจ ตํ ทฬฺหํ คณฺหิสฺสามิ, วินสฺเสยฺยาติ
ทฺวีหิ องฺคุลีหิ โสณฺฑาย คเหตฺวา ปฏิปฺปณาเมสิ. หตฺถี อตฺตานํ
สณฺาตุํ นาสกฺขิ, ราชงฺคเณ อุกฺกุฏิโก หุตฺวา ปติ. มหาชโน
สาธุการํ อทาสิ. สา สปริวารา โสตฺถินา เคหํ อคมาสิ.
     เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิยํ วิสาขา มิคารมาตา พหุปุตฺตา
โหติ พหุนตฺตา อโรคปุตฺตา อโรคนตฺตา อภิมงฺคลสมฺมตา.
ตาวตเกสุ ปุตฺตนตฺตสหสฺเสสุ เอโกปิ อนฺตรา มรณปฺปตฺโต นาม
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. เอตฺถนฺตเร "นาติ อตฺถิ.
นาโหสิ. สาวตฺถีวาสิโน มงฺคเลสุ ฉเณสุ วิสาขํ ปมํ นิมนฺเตตฺวา
โภเชนฺติ. อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส มหาชเน มณฺฑิตปฺปสาธิเต ธมฺมสฺสวนาย
วิหารํ คจฺฉนฺเต, วิสาขาปิ นิมนฺติตฏฺาเน ภุญฺชิตฺวา
มหาลตาปสาธนํ ปสาเธตฺวา มหาชเนน สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา
อาภรณานิ มุญฺจิตฺวา ทาสิยา อทาสิ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ๑- "เตน
โข ปน สมเยน สาวตฺถิยํ อุสฺสโว โหติ, มนุสฺสา อลงฺกตปฏิยตฺตา
อารามํ คจฺฉนฺติ. วิสาขาปิ มิคารมาตา อลงฺกตปฏิยตฺตา วิหารํ
คจฺฉติ. อถโข วิสาขา มิคารมาตา อาภรณานิ มุญฺจิตฺวา
อุตฺตราสงฺเค ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ทาสิยา อทาสิ "หนฺท เช อิมํ ภณฺฑิกํ
คณฺหาหีติ. สา กิร วิหารํ คจฺฉนฺตี "เอวรูปํ มหคฺฆํ ปสาธนํ สีเส
ปฏิมุกฺกํ ยาวปาทปฺปิฏฺึ อลงฺการํ อลงฺกริตฺวา วิหารํ ปวิสิตุํ
อยุตฺตนฺติ ตํ มุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา อตฺตโน ปุญฺเเนว นิพฺพตฺตาย
ปญฺจหตฺถิตฺถามธราย ทาสิยา หตฺเถ อทาสิ. สา เอว ตํ คณฺหิตุํ
สกฺโกติ, เตน ตํ อาห "อมฺม อิมํ ปสาธนํ คณฺห, สตฺถุ
สนฺติกา นิวตฺตนกาเล ปสาเธสฺสามิ นนฺติ. ตํ ปน ทตฺวา ฆนมฏฺกํ
ปสาธนํ ปสาเธตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ อสฺโสสิ.
ธมฺมสฺสวนาวสาเน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อุฏฺายาสนา ปกฺกามิ. สาปิสฺสา
ทาสี ตํ ปสาธนํ ปมฺมุฏฺา. ธมฺมํ สุตฺวา ปน ปกฺกนฺตาย ปริสาย,
สเจ กิญฺจิ ปมฺมุฏฺ โหติ, ตํ อานนฺทตฺเถโร ปฏิสาเมติ. อิติ โส
ตํ ทิวสํ มหาลตาปสาธนํ ทิสฺวา สตฺถุ อาโรเจสิ "ภนฺเต วิสาขา
@เชิงอรรถ: ๑. มหาวิภงฺค.  ๒/๔๘๙.
ปสาธนํ ปมฺมุสฺสิตฺวา คตาติ. "เอกมนฺเต เปหิ อานนฺทาติ. เถโร
ตํ อุกฺขิปิตฺวา โสปาณปสฺเส ลคฺเคตฺวา เปสิ. วิสาขาปิ สุปฺปิยาย
สทฺธึ "อาคนฺตุกคมิกคิลานาทีนํ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามีติ อนฺโตวิหาเร
วิจริ. ตา ปน อุปาสิกาโย อนฺโตวิหาเร ทิสฺวา สปฺปิมธุเตลาทีหิ
อตฺถิกา ปกติยาว ทหรา จ สามเณรา จ ถาลกาทีนิ
คเหตฺวา อุปสงฺกมนฺติ. ตสฺมึปิ ทิวเส ตเถว กรึสุ. อเถกํ คิลานํ
ทิสฺวา สุปฺปิยา "เกนตฺโถ อยฺยสฺสาติ ปุจฺฉิตฺวา, "ปฏิจฺฉาทนีเยนาติ
วุตฺเต, "โหตุ อยฺย, เปเสสฺสามีติ ทุติยทิวเส กปฺปิยมํสํ อลภนฺตี
อตฺตโน อูรุมํเสน กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ปุน สตฺถริ ปสาเทน
ปากติกสรีราว อโหสิ. วิสาขาปิ คิลาเน ทหเร จ สามเณเร จ
โอโลเกตฺวา อญฺเน ทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา วิหารุปจาเร ิตา
"อมฺม ปสาธนํ อาหร, ปสาเธสฺสามีติ อาห. ตสฺมึ ขเณ สา ทาสี
ปมฺมุสฺสิตฺวา นิกฺขนฺตภาวํ ตฺวา "อยฺเย ปมฺมุฏฺมฺหีติ อาห.
"เตนหิ คนฺตฺวา คณฺหิตฺวา เอหิ; สเจ ปน มยฺหํ อยฺเยน
อานนฺทตฺเถเรน อุกฺขิปิตฺวา อญฺสฺมึ าเน ปิตํ โหติ, มา อาหเรยฺยาสิ,
อยฺยสฺเสว ตํ มยา ปริจฺจตฺตนฺติ. ชานาติ กิร สา "มนุสฺสานํ
ปมฺมุฏฺภณฺฑกํ เถโร ปฏิสาเมตีติ; ตสฺมา เอวมาห. เถโรปิ ตํ
ทาสึ ทิสฺวาว "กิมตฺถํ อาคตาสีติ ปุจฺฉิตฺวา, "อยฺยาย เม ปสาธนํ
ปมฺมุสฺสิตฺวา อาคตมฺหีติ วุตฺเต, "เอตสฺมึ เม โสปาณปสฺเส ปิตํ,
คณฺหาหีติ อาห. สา "อยฺย ตุมฺหากํ หตฺเถน อามฏฺภณฺฑกํ
มยฺหํ อยฺยาย อนาหรณียํ กตนฺติ วตฺวา ตุจฺฉหตฺถาว คนฺตฺวา
"กึ อมฺมาติ วิสาขาย ปุฏฺา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. "อมฺม นาหํ มม
อยฺเยน อามฏฺภณฺฑกํ ปิลนฺธิสฺสามิ, ปริจฺจตฺตํ มยา, อยฺยานํ ปน
ปฏิชคฺคิตุํ ทุกฺขํ, ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา กปฺปิยภณฺฑํ อุปเนสฺสามิ, คจฺฉ ตํ
อาหราหีติ. สา คนฺตฺวา อาหริ. วิสาขา ตํ อปิลนฺธิตฺวา กมฺมาเร
ปกฺโกสาเปตฺวา อคฺฆาเปสิ. เตหิ "นว โกฏิโย อคฺฆติ, การาปณิยํ
ปน สตสหสฺสนฺติ วุตฺเต, ปสาธนํ ยาเน เปตฺวา "เตนหิ ตํ
วิกฺกีณถาติ อาห. ตตฺตกํ ธนํ ทตฺวา คณฺหิตุํ น โกจิ สกฺขิสฺสติ, ตํ
หิ ปสาธนํ ปสาเธตุํ อนุจฺฉวิกา อิตฺถิโย ทุลฺลภา. ปวีมณฺฑลสฺมึ
หิ ติสฺโสว อิตฺถิโย มหาลตาปสาธนํ ลภึสุ "วิสาขา มหาอุปาสิกา,
พนฺธุลมลฺลเสนาปติสฺส ภริยา มลฺลิกา, พาราณสีเสฏฺิโน ธีตาติ;
ตสฺมา วิสาขา สยเมว ตสฺส มูลํ ทตฺวา สตสหสฺสาธิกา นวโกฏิโย
สกเฏ อาโรเปตฺวา วิหารํ เนตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา "ภนฺเต มยฺหํ
อยฺเยน อานนฺทตฺเถเรน มม ปสาธนํ หตฺเถน อามฏฺ,
เตนามฏฺกาลโต ปฏฺาย น สกฺกา มยา ปิลนฺธิตุํ, ตํ ปน `วิสฺสชฺเชตฺวา
กปฺปิยํ อุปเนสฺสามีติ วิกฺกีณาเปนฺตี อญฺ คณฺหิตุํ สมตฺถํ อทิสฺวา
อหเมวสฺส มูลํ คาหาเปตฺวา อาคตา, จตูสุ ปจฺจเยสุ กตรปฺปจฺจเย
อุปเนมิ ภนฺเตติ. "ปาจีนทฺวาเร สงฺฆสฺส วสนฏฺานํ กาตุํ เต
ยุตฺตํ วิสาเขติ. "ยุตฺตํ ภนฺเตติ วิสาขา ตุฏฺมานสา นวโกฏีหิ
ภูมิเมว คณฺหิ, อปราหิ นวโกฏีหิ วิหารํ กาตุํ อารภิ.
       อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต เทวโลกา
จวิตฺวา ภทฺทิยนคเร เสฏฺิกุเล นิพฺพตฺตสฺส ภทฺทิยสฺส นาม
เสฏฺิปุตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห ภตฺตกิจฺจํ
กตฺวา อุตฺตรทฺวาราภิมุโข อโหสิ. ปกติยาปิ สตฺถา วิสาขาย เคเห
ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน วสติ,
อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา
ปุพฺพาราเม วสติ. อุตฺตรทฺวารํ สนฺธาย คจฺฉนฺตํเยว ภควนฺตํ ทิสฺวา
"จาริกํ ปกฺกมิสฺสตีติ ชานนฺติ. วิสาขาปิ ตํทิวสํ "สตฺถา
อุตฺตรทฺวาราภิมุโข คโตติ สุตฺวาว เวเคน คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห
"จาริกํ คนฺตุกามตฺถ ภนฺเตติ. "อาม วิสาเขติ.  "ภนฺเต เอตฺตกํ
ธนํ ปริจฺจชิตฺวา ตุมฺหากํ วิหารํ กาเรมิ, นิวตฺตถ ภนฺเตติ.
"อนิวตฺตคมนํ อิทํ วิสาเขติ. สา "อทฺธา เหตุสมฺปนฺนํ กญฺจิ ปสฺสติ
ภควาติ จินฺเตตฺวา "เตนหิ ภนฺเต มยฺหํ กตากตวิชานนกํ เอกํ
ภิกฺขุํ นิวตฺตาเปตฺวา คจฺฉถาติ อาห. "ยํ โรเจสิ, ตสฺส ปตฺตํ คณฺห
วิสาเขติ. สา กิญฺจาปิ อานนฺทตฺเถรํ ปิยายติ, "มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร
อิทฺธิมา, เอตํ เม นิสฺสาย กมฺมํ ลหุํ นิปฺปชฺชิสฺสตีติ ปน
จินฺเตตฺวา เถรสฺส ปตฺตํ คณฺหิ. เถโร สตฺถารํ โอโลเกสิ. สตฺถา
"ตว ปริวาเร ปญฺจสเต ภิกฺขู คเหตฺวา นิวตฺต โมคฺคลฺลานาติ.
โส ตถา อกาสิ. ตสฺสานุภาเวน ปญฺาสสฏฺิโยชนานิปิ รุกฺขตฺถาย
จ ปาสาณตฺถาย จ คตา มนุสฺสา มหนฺเต มหนฺเต รุกฺเข จ
ปาสาเณ จ คเหตฺวา ตํทิวสเมว อาคจฺฉนฺติ, เนว สกเฏ
รุกฺขปาสาเณ อาโรเปนฺตา กิลมนฺติ, น อกฺโข ภญฺชติ, น จิรสฺเสว
เทฺวภูมิกํ ปาสาทํ กรึสุ. "เหฏฺาภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ อุปริภูมิยํ
ปญฺจ คพฺภสตานีติ คพฺภสหสฺสปฏิมณฺฑิโต ปาสาโท อโหสิ.
สตฺถา นวหิ มาเสหิ จาริกํ จริตฺวา ปุน สาวตฺถึ อคมาสิ. วิสาขายปิ
ปาสาเท กมฺมํ นวหิ เอว มาเสหิ นิฏฺิตํ. ปาสาทกูฏํ
ฆนโกฏิมรตฺตสุวณฺเณเนว สฏฺิอุทกฆฏคฺคณฺหนกํ กาเรสิ. "สตฺถา
เชตวนมหาวิหารํ คจฺฉตีติ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา สตฺถารํ อตฺตโน วิหารํ
เนตฺวา ปฏิญฺ คณฺหิ "ภนฺเต อิมํ จาตุมฺมาสํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา
อิเธว วสถ, ปาสาทมหํ กริสฺสามีติ. สตฺถา อธิวาเสสิ. สา ตโต
ปฏฺาย พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิหาเรเยว ทานํ เทติ. อถสฺสา
เอกา สหายิกา สหสฺสคฺฆนิกํ เอกํ วตฺถํ อาทาย อาคนฺตฺวา
"สหายิเก อหํ อิมํ วตฺถํ ตว ปาสาเท ภุมฺมตฺถรณสงฺเขเปน
อตฺถริตุกามา, อตฺถรณฏฺานํ เม อาจิกฺขถาติ อาห. "สหายิเก
สเจ ตฺยาหํ `โอกาโส นตฺถีติ วกฺขามิ, ตฺวํ `เม โอกาสํ อทาตุกามาติ
มญฺิสฺสสิ, สยเมว ปาสาทสฺส เทฺว ภูมิโย คพฺภสหสฺสญฺจ
โอโลเกตฺวา อตฺถรณฏฺานํ ชานาหีติ. สา สหสฺสคฺฆนิกํ วตฺถํ
คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วิจรนฺตี ตโต อปฺปตรมูลํ วตฺถํ อทิสฺวา
"นาหํ อิมสฺมึ ปาสาเท ปุญฺภาคํ ลภามีติ โทมนสฺสปฺปตฺตา
เอกสฺมึ าเน โรทนฺตี อฏฺาสิ. อถ นํ อานนฺทตฺเถโร ทิสฺวา
"กสฺมา โรทสีติ ปุจฺฉิ. สา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เถโร "มา จินฺตยิ,
อหํ เต อตฺถรณฏฺานํ อาจิกฺขิสฺสามีติ วตฺวา `โสปาเณ ปาทปุญฺฉนกํ
กตฺวา อตฺถราหิ, ภิกฺขู ปาเท โธวิตฺวา ปมํ ตตฺถ ปาทํ
ปุญฺฉิตฺวา อนฺโต ปวิสิสฺสนฺติ, เอวนฺเต มหปฺผลํ ภวิสฺสตีติ อาห.
วิสาขาย กิเรตํ อสลฺลกฺขิตฏฺานํ. วิสาขา จตฺตาโร มาเส อนฺโตวิหาเร
พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ อทาสิ. โอสานทิวเส
ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรสาฏเก อทาสิ. สงฺฆนวเกน  ลทฺธจีวรสาฏกา สหสฺสํ
อคฺฆึสุ. สพฺเพสํ ปตฺตานิ ๑- ปูเรตฺวา เภสชฺชํ อทาสิ. ทานปริจฺจาเค
นว โกฏิโย อคมํสุ. อิติ "วิหารสฺส ภูมิคฺคหเณ นว โกฏิโย,
วิหารการาปเน นว, วิหารมเห นวาติ สพฺพาปิ สตฺตวีสติ โกฏิโย
พุทฺธสาสเน ปริจฺจชิ. อิตฺถีภาเว ตฺวา มิจฺฉาทิฏฺิกสฺส เคเห
วสมานาย เอวรูโป ปริจฺจาโค นาม อญฺิสฺสา นตฺถิ.
       สา วิหารมหสฺส นิฏฺิตทิวเส วฑฺฒมานกจฺฉายาย
ปุตฺตนตฺตปริวุตา "ยํ ยํ มยา ปุพฺเพ ปตฺถิตํ, สพฺพเมว มตฺถกํ ปตฺตนฺติ
ปาสาทํ อนุปริยายนฺตี ปญฺจหิ คาถาหิ มธุรสทฺเทน อิมํ อุทานํ
อุทาเนสิ
         "กทาหํ นวปฺปาสาทํ ๒-      สุธามตฺติกเลปนํ
          วิหารทานํ ทสฺสามิ,        สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโต.
         `กทาหํ มญฺจปีญฺจ,         ภิสิพิมฺโพหนานิ จ
          เสนาสนภณฺฑํ ทสฺสามิ,      สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโต.
         `กทาหํ สลากภตฺตํ,         สุจิมํสูปเสจนํ
          โภชนทานํ ทสฺสามิ,        สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโต.
         `กทาหํ กาสิกวตฺถํ          โขมกปฺปาสิกานิ จ
          จีวรทานํ ทสฺสามิ,         สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโต.
@เชิงอรรถ: ๑. ปตฺเต (?) ๒. สี. ม. ยุ. ปาสาทํ รมฺมํ.
         `กทาหํ สปฺปินวนีตํ          มธุเตลญฺจ ผาณิตํ
          เภสชฺชทานํ ทสฺสามิ,       สงฺกปฺโป มยฺห ปูริโตติ.
       ภิกฺขู ตสฺสา สทฺทํ สุตฺวา สตฺถุ อาโรจยึสุ "ภนฺเต อมฺเหหิ
เอตฺตเก อทฺธาเน วิสาขาย คายนํ นาม น ทิฏฺปุพฺพํ, สา อชฺช
ปุตฺตนตฺตปริวุตา คายมานา ปาสาทํ อนุปริยายติ, กินฺนุ ขฺวสฺสา ปิตฺตํ
กุปิตํ, อุทาหุ อุมฺมตฺติกา ชาตาติ. สตฺถา "น ภิกฺขเว มยฺหํ ธีตา
คายติ, อตฺตโน ปนสฺสา อชฺฌาสโย ปริปุณฺโณ, สา `ปตฺถิตปฺปตฺถนา
เม มตฺถกํ ปตฺตาติ ตุฏฺมานสา อุทานํ อุทาเนนฺตี วิจรตีติ
วตฺวา, "กทา ปน ภนฺเต ตาย ปตฺถนา ปตฺถิตาติ วุตฺเต, "สุณิสฺสถ
ภิกฺขเวติ, "สุณิสฺสาม ภนฺเตติ วุตฺเต, อตีตํ อาหริ:
       ภิกฺขเว อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม พุทฺโธ
โลเก นิพฺพตฺติ, ตสฺส วสฺสสตสหสฺสํ อายุ อโหสิ, ขีณาสวานํ
สตสหสฺสํ ปริวาโร, นครํ หํสวตี นาม, ปิตา สุนนฺโท นาม ราชา,
มาตา สุชาตา นาม เทวี. ตสฺส สตฺถุ อคฺคุปฏฺายิกา อุปาสิกา
อฏฺ วเร ยาจิตฺวา มาติฏฺาเน ตฺวา สตฺถารํ จตูหิ ปจฺจเยหิ
ปฏิชคฺคนฺตี สายํ ปาตํ อุปฏฺานํ คจฺฉติ. ตสฺสา เอกา สหายิกา
ตาย สทฺธึ นิพทฺธํ วิหารํ คจฺฉติ. สา ตสฺสา สตฺถารา สทฺธึ
วิสฺสาเสน กถนญฺจ วลฺลภภาวญฺจ ทิสฺวา "กินฺนุ โข กตฺวา เอวํ
พุทฺธานํ วลฺลภา โหตีติ จินฺเตตฺวา สตฺถารํ ปุจฺฉิ "ภนฺเต เอสา อิตฺถี
ตุมฺหากํ กึ โหตีติ. "อุปฏฺายิกานํ อคฺคาติ. "ภนฺเต กึ กตฺวา
อุปฏฺายิกานํ อคฺคา โหตีติ. "กปฺปสตสหสฺสํ ปตฺถนํ ปฏฺเตฺวาติ.
"อิทานิ ปฏฺเตฺวา ลทฺธุํ สกฺกา ภนฺเตติ. "อาม สกฺกาติ. "เตนหิ
ภนฺเต ภิกฺขุสตสหสฺเสน สทฺธึ สตฺตาหํ มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ
อาห. สตฺถา อธิวาเสสิ. สา สตฺตาหํ ทานํ ทตฺวา โอสานทิวเส
จีวรสาฏเก ทตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา "ภนฺเต
นาหํ อิมสฺส ทานสฺส ผเลน เทวิสฺสริยาทีนํ อญฺตรํ ปฏฺเมิ,
ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก อฏฺ วเร ลภิตฺวา มาติฏฺาเน
ตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคิตุํ สมตฺถานํ อคฺคา ภเวยฺยนฺติ
ปตฺถนํ ปฏฺเสิ. สตฺถา "สมิชฺฌิสฺสติ นุ โข อิมิสฺสา ปตฺถนาติ
อนาคตํ อาวชฺเชนฺโต กปฺปสตสหสฺสํ โอโลเกตฺวา "กปฺปสตสหสฺส-
ปริโยสาเน โคตโม นาม พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตทา ตฺวํ วิสาขา
นาม อุปาสิกา หุตฺวา ตสฺส สนฺติเก อฏฺ วเร ลภิตฺวา มาติฏฺาเน
ตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺตีนํ อุปฏฺายิกานํ อคฺคา ภวิสฺสสีติ
อาห. ตสฺสา สา สมฺปตฺติ เสฺวว ลทฺธพฺพา วิย อโหสิ. สา
ยาวตายุกํ ปุญฺ กตฺวา ตโต จุตา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา
เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิกิสฺส กาสีรญฺโ
สตฺตนฺนํ ธีตานํ กนิฏฺา สงฺฆทาสี นาม หุตฺวา ปรกุลํ อคนฺตฺวา
ตาหิ ภคินีหิ สทฺธึ ทีฆรตฺตํ ทานาทีนิ ปุญฺานิ กตฺวา กสฺสป-
สมฺมาสมฺพุทฺธปาทมูเลปิ "อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก
อฏฺ วเร ลภิตฺวา มาติฏฺาเน ตฺวา จตุปฺปจฺจยทายิกานํ อคฺคา
ภเวยฺยนฺติ ปตฺถนํ อกาสิ; ตโต ปฏฺาย ปน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี
อิมสฺมึ อตฺตภาเว เมณฺฑกเสฏฺิปุตฺตสฺส ธนญฺชยเสฏฺิโน ธีตา
หุตฺวา นิพฺพตฺติ, มยฺหํ สาสเน พหูนิ ปุญฺานิ อกาสิ.
       "อิติ โข ภิกฺขเว น มยฺหํ ธีตา คายติ, ปตฺถิตปฺปตฺถนาย ปน
นิปฺผตฺตึ ทิสฺวา อุทานํ อุทาเนตีติ วตฺวา สตฺถา ธมฺมํ เทเสนฺโต
"ภิกฺขเว ยถา นาม เฉโก มาลากาโร นานาปุปฺผานํ มหนฺตํ ราสึ
กตฺวา นานปฺปกาเร มาลาคุเณ กโรติ; เอวเมว วิสาขาย
นานปฺปการานิ กุสลานิ กาตุํ จิตฺตํ นมตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
        "ยถาปิ ปุปฺผราสิมฺหา      กยิรา มาลาคุเณ พหู:
         เอวํ ชาเตน มจฺเจน     กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุนฺติ.
       ตตฺถ "ปุปฺผราสิมฺหาติ: นานปฺปการานํ ปุปฺผานํ ราสิมฺหา.
กยิราติ: กเรยฺย. มาลาคุเณ พหูติ: เอกโต วณฺฏิกมาลาทิเภทา
นานปฺปการา มาลาวิกติโย. มจฺเจนาติ: มริตพฺพสภาวตาย `มจฺโจติ
ลทฺธนาเมน สตฺเตน จีวรทานาทิเภทํ พหุํ กุสลํ กตฺตพฺพํ. ตตฺถ
ปุปฺผราสิคฺคหณํ พหุปุปฺผทสฺสนตฺถํ. สเจ หิ อปฺปานิ ปุปฺผานิ โหนฺติ,
มาลากาโร จ เฉโก เนว พหู มาลาคุเณ กาตุํ สกฺโกติ; อจฺเฉโก ปน
อปฺเปสุปิ พหูสุปิ ปุปฺเผสุ วิชฺชมาเนสุ น สกฺโกติเยว; พหูสุ ปน
ปุปฺเผสุ สติ, เฉโก มาลากาโร ทกฺโข กุสโล พหู มาลาคุเณ
กโรติ; เอวเมว สเจ เอกจฺจสฺส สทฺธา มนฺทา โหติ,  โภคา จ พหู
สํวิชฺชนฺติ, เนว สกฺโกติ พหูนิ กุสลานิ กาตุํ, มนฺทาย จ ปน
สทฺธาย มนฺเทสุ จ โภเคสุ, น สกฺโกติ; อุฬาราย จ ปน สทฺธาย
มนฺเทสุ จ โภเคสุ, น สกฺโกติเยว; อุฬาราย จ ปน สทฺธาย
อุฬาเรสุ จ โภเคสุ สติ, สกฺโกติ; ตถารูปาว วิสาขา อุปาสิกา, ตํ
สนฺธาเยตํ วุตฺตํ
          "ยถาปิ ปุปฺผราสิมฺหา         กยิรา มาลาคุเณ  พหู;
           เอวํ ชาเตน มจฺเจน        กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุนฺติ.
       เทสนาวสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ. มหาชนสฺล
สาตฺถิกา เทสนา ชาตาติ.
                       วิสาขาวตฺถุ.
                      ----------
               ๙. อานนฺทตฺเถรปญฺหวตฺถุ. (๔๑)
       "น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา
สาวตฺถิยํ วิหรนฺโต อานนฺทตฺเถรสฺส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต กเถสิ.
       เถโร กิร สายณฺหสมเย ปฏิสลฺลีโน จินฺเตสิ "ภควตา
`มูลคนฺโธ สารคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธติ ตโย อุตฺตมคนฺธา วุตฺตา, เตสํ
อนุวาตเมว คนฺโธ คจฺฉติ โน ปฏิวาตํ; อตฺถิ นุ โข ตํ คนฺธชาตํ ยสฺส
ปฏิวาตํปิ คนฺโธ คจฺฉตีติ. อถสฺส เอตทโหสิ "กึ มยฺหํ อตฺตนา
วินิจฺฉิเตน, สตฺถารํเยว ปุจฺฉิสฺสามีติ. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา
ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ๑- "อถโข อายสฺมา อานนฺโท สายณฺหสมยํ
ปฏิสลฺลานา วุฏฺิโต, ๒- เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ๓-
@เชิงอรรถ: ๑. องฺ. ติก. ๒๐/๒๙๐. ๒. สายณฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺิโตติ อิเม ปาลิยํ น
@ทิสฺสนฺติ.    ๓. เอตฺถนฺตเร จ "ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.
@เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโทติ ทิสฺสติ.
ภควนฺตํ เอตทโวจ "ตีณิมานิ ภนฺเต คนฺธชาตานิ, เยสํ อนุวาตเมว
คนฺโธ คจฺฉติ โน ปฏิวาตํ. กตมานิ ตีณิ? มูลคนฺโธ, สารคนฺโธ,
ปุปฺผคนฺโธติ. ๑- อิมานิ โข ภนฺเต ตีณิ คนฺธชาตานิ, เยสํ อนุวาตเมว
คนฺโธ คจฺฉติ โน ปฏิวาตํ. อตฺถิ นุ โข ภนฺเต กิญฺจิ คนฺธชาตํ,
ยสฺส อนุวาตํปิ คนฺโธ คจฺฉติ, ปฏิวาตํปิ คนฺโธ คจฺฉติ, อนุวาตปฺ
ปฏิวาตํปิ คนฺโธ คจฺฉตีติ. อถสฺส ภควา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต
"อตฺถานนฺท คนฺธชาตํ, ยสฺส อนุวาตํปิ คนฺโธ คจฺฉติ, ปฏิวาตํปิ
คนฺโธ คจฺฉติ, อนุวาตปฺปฏิวาตํปิ คนฺโธ คจฺฉตีติ. "กตมํ ปน
ตํ ภนฺเต คนฺธชาตํ, ยสฺส อนุวาตํปิ คนฺโธ คจฺฉติ, ปฏิวาตํปิ
คนฺโธ คจฺฉติ, อนุวาตปฺปฏิวาตํปิ คนฺโธ คจฺฉตีติ. "อิธานนฺท ยสฺมึ
คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา ปุริโส วา พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ
สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ; ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต
โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุ มิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต
โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺานา
ปฏิวิรโต โหติ; สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม; วิคตมลมจฺเฉเรน
เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต
ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต, ตสฺส ทิสาสุ สมณพฺราหฺมณา วณฺณํ
ภาสนฺติ `อสุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา ปุริโส วา
พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ฯเปฯ ทานสํวิภาครโตติ. เทวตาปิสฺส
วณฺณํ ภาสนฺติ `อสุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา ปุริโส
@เชิงอรรถ: ๑. อิติสทฺโท  นตฺถิ. . ว.
วา พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ฯเปฯ ทานสํวิภาครโตติ. อิทํ โข ตํ
อานนฺท คนฺธชาตํ, ยสฺส อนุวาตํปิ คนฺโธ  คจฺฉติ, ปฏิวาตํปิ คนฺโธ
คจฺฉติ, อนุวาตปฺปฏิวาตํปิ คนฺโธ คจฺฉตีติ วตฺวา อิมา คาถา
อภาสิ ๑-
               "น ปุปฺผคนฺโธ  ปฏิวาตเมติ,
                น จนฺทนํ ตครมลฺลิกา วา;
                สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมติ.
                สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายติ.
         จนฺทนํ ตครํ วาปิ        อุปฺปลํ อถ วสฺสิกี
         เอเตสํ คนฺธชาตานํ      สีลคนฺโธ อนุตฺตโรติ. ๒-
       ตตฺถ "น ปุปฺผคนฺโธติ: ตาวตึสภวเน ปาริจฺฉตฺตกรุกฺโข
อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนสติโก, ตสฺส ปุปฺผานํ อาภา
ปญฺาสโยชนานิ คจฺฉติ, คนฺโธ โยชนสตํ, โสปิ อนุวาตเมว คจฺฉติ,
ปฏิวาตํ ปน อฑฺฒงฺคุลํปิ คนฺตุํ น สกฺโกติ, เอวรูโปปิ น ปุปฺผคนฺโธ
ปฏิวาตเมติ. จนฺทนนฺติ: จนฺทนคนฺโธ. ตครมลฺลิกา วาติ: อิเมสํปิ
คนฺโธ เอว อธิปฺเปโต. สารคนฺธานํ อคฺคสฺส หิ โลหิตจนฺทนสฺสาปิ
ตครมลฺลิกายปิ อนุวาตเมว ยาติ โน ปฏิวาตํ. สตญฺจ คนฺโธติ:
สปฺปุริสานํ ปน พุทฺธปฺปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ สีลคนฺโธ ปฏิวาตเมติ.
กึการณา? สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายตีติ: ยสฺมา สปฺปุริโส
@เชิงอรรถ: ๑. วตฺวา อิมา คาถา อภาสีติ น ทิสฺสนฺติ. . ว. ๒. จนฺทนํ ฯเปฯ อนุตฺตโรติ
@น ทิสฺสติ. . ว.
สีลคนฺเธน สพฺพา ทิสา อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ; ตสฺมา "ตสฺส
คนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ วตฺตพฺโพ; เตน วุตฺตํ "ปฏิวาตเมตีติ. วสฺสิกีติ:
ชาติสุมนา. เอเตสนฺติ: อิเมสํ จนฺทนาทีนํ คนฺธชาตานํ คนฺธโต
สีลวนฺตานํ สปฺปุริสานํ สีลคนฺโธว อนุตฺตโร อสทิโส อปฺปฏิภาโคติ.
       เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. เทสนา
มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.
                   อานนฺทตฺเถรปญฺหวตฺถุ.
                     ------------
         ๑๐. มหากสฺสปตฺเถรปิณฺฑปาตทานวตฺถุ. ๑-  (๔๒)
       "อปฺปมตฺโต อยํ คนฺโธติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน
วิหรนฺโต มหากสฺสปตฺเถรสฺส ปิณฺฑปาตทานํ อารพฺภ กเถสิ.
       เอกสฺมึ หิ ทิวเส เถโร สตฺตาหจฺจเยน นิโรธา วุฏฺาย
"ราชคเห สปทานํ ปิณฺฑาย จริสฺสามีติ นิกฺขมิ. ตสฺมึ สมเย
สกฺกสฺส เทวรญฺโ ปริจาริกา กกุฏปาทินิโย ปญฺจสตา อจฺฉราโย
"เถรสฺส ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามาติ อุสฺสาหชาตา ปญฺจ ปิณฺฑปาตสตานิ
สชฺเชตฺวา อาทาย อนฺตรามคฺเค ตฺวา "ภนฺเต อิมํ ปิณฺฑปาตํ
คณฺหถ, สงฺคหํ โน กโรถาติ วทึสุ. "คจฺฉถ ตุมฺเห อหํ
ทุคฺคตานํ สงฺคหํ กริสฺสามีติ. "ภนฺเต มา โน นาเสถ, สงฺคหํ โน
@เชิงอรรถ: ๑. มหากสฺสปตฺเถรปิณฺฑปาตทินฺนวตฺถูติ สพฺพตฺถ ทิสฺสติ.
กโรถาติ. เถโร ตฺวา ปุน ปฏิกฺขิปิตฺวา อปคนฺตุํ อนิจฺฉมานา
ยาจนฺติโย "อตฺตโน ปมาณํ น ชานาถ, อปคจฺฉถาติ อจฺฉรํ ปหริ.
ตา เถรสฺส อจฺฉรสทฺทํ สุตฺวา สนฺถมฺภิตฺวา าตุํ อสกฺโกนฺติโย
ปลายิตฺวา เทวโลกเมว คนฺตฺวา สกฺเกน "กหํ คตตฺถาติ ปุฏฺา
"สมาปตฺติวุฏฺิตสฺส มหากสฺสปตฺเถรสฺส ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามาติ
คตมฺหา เทวาติ. "ทินฺโน ปน โวติ. "คณฺหิตุํ น อิจฺฉตีติ. "กึ
กเถสีติ. "ทุคฺคตานํ สงฺคหํ กริสฺสามีติ อาห เทวาติ. "ตุมฺเห
เกนากาเรน คตาติ. "อิมินาว เทวาติ. สกฺโก "ตุมฺหาทิสิโย
เถรสฺส ปิณฺฑปาตํ กึ ทสฺสนฺตีติ สยํ ทาตุกาโม หุตฺวา ชราชิณฺโณ
มหลฺลโก ขณฺฑทนฺโต ปลิตเกโส โอภคฺคสรีโร มหลฺลกตนฺตวาโย
หุตฺวา สุชมฺปิ เทวธีตรํ ตถารูปเมว มหลฺลิกํ กตฺวา เอกํ เปสการวีถึ
มาเปตฺวา ตนฺตํ ปสาเรนฺโต อจฺฉิ.
       เถโรปิ "ทุคฺคตานํ สงฺคหํ กริสฺสามีติ นคราภิมุโข คจฺฉนฺโต
พหินคเร เอว ตํ วีถึ ทิสฺวา โอโลเกนฺโต เทฺว ชเน อทฺทส. ตสฺมึ
ขเณ สกฺโก ตนฺตํ ปสาเรติ, สุชาตา ตสรํ วฏฺเฏติ. เถโร จินฺเตสิ
"อิเม มหลฺลกกาเลปิ กมฺมํ กโรนฺติ, อิมสฺมึ นคเร อิเมหิ ทุคฺคตตโร
นตฺถิ มญฺเ, อิเมหิ ทินฺนํ อุฬุงฺกมตฺตมฺปิ คเหตฺวา อิเมสํ สงฺคหํ
กริสฺสามีติ. โส เตสํ เคหาภิมุโขว อโหสิ. สกฺโก ตํ อาคจฺฉนฺตํ
ทิสฺวา สุชํ อาห "ภทฺเท มยฺหํ อยฺโย อิโต อาคจฺฉติ, ตํ อปสฺสนฺตี
วิย หุตฺวา นิสีท, ขเณน นํ วญฺเจตฺวา ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามาติ.
เถโร อาคนฺตฺวา เคหทฺวาเร อฏฺาสิ. เตปิ อปสฺสนฺตา วิย อตฺตโน
กมฺมเมว กโรนฺตา โถกํ อาคมึสุ. อถ สกฺโก "เคหทฺวาเร เอโก
เถโร วิย ิโต, อุปธาเรหิ ตาวาติ อาห. "คนฺตฺวา อุปธาเรถ สามีติ.
โส เคหา นิกฺขมิตฺวา, เถรํ ปญฺจปฺปติฏฺิเตน วนฺทิตฺวา, อุโภหิ
หตฺเถหิ ชนฺนุกานิ โอลมฺพิตฺวา นิตฺถุนนฺโต อุฏฺาย, "กตรตฺเถโร นุ
โข อยฺโยติ โถกํ โอสกฺกิตฺวา, "อกฺขีนิ เม ธูมายนฺตีติ. วตฺวา,
นลาเฏ หตฺถํ เปตฺวา อุทฺธํ โอโลเกตฺวา, "อโห ทุกฺขํ, อยฺโย
โน มหากสฺสปตฺเถโร จิรสฺสํ เม กุฏิทฺวารํ อาคโต, อตฺถิ นุ โข
กิญฺจิ เคเหติ อาห. สุชาตา โถกํ อากุลา วิย หุตฺวา "อตฺถิ สามีติ
ปฏิวจนํ อทาสิ. สกฺโก "ภนฺเต `ลูขํ วา ปณีตํ วาติ อจินฺเตตฺวา
สงฺคหํ โน กโรถาติ ปตฺตํ คณฺหิ. เถโร "เอเตหิ ทินฺนํ สากํ วา
โหตุ กุณฺฑกมุฏฺิ วา, สงฺคหํ เนสํ กริสฺสามีติ ปตฺตํ อทาสิ. โส
อนฺโตเคหํ ปวิสิตฺวา ฆฏิโอทนํ นาม ฆฏิโต อุทฺธริตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา
เถรสฺส หตฺเถ เปสิ. โส อโหสิ ปิณฺฑปาโต อเนกสูปพฺยญฺชโน
สกลราชคหนครํ คนฺเธน อชฺโฌตฺถริ. ตทา เถโร จินฺเตสิ "อยํ
ปุริโส อปฺเปสกฺโข, ปิณฺฑปาโต มเหสกฺโข สกฺกสฺส โภชนสทิโส,
โก นุ โข เอโสติ. อถ นํ "สกฺโกติ ตฺวา อาห "ภาริยํ เต กมฺมํ กตํ
ทุคฺคตานํ สมฺปตฺตึ วิลุมฺปนฺเตน, อชฺช มยฺหํ ทานํ ทตฺวา โกจิเทว
ทุคฺคโต เสนาปติฏฺานํ วา เสฏฺิฏฺานํ วา ลเภยฺยาติ. "มยา
ทุคฺคตตโร นตฺถิ ภนฺเตติ. "กึการณา ตฺวํ ทุคฺคโต เทวโลเก รชฺชสิรึ
อนุภวนฺโตติ. "ภนฺเต เอวนฺนาเมตํ; มยา ปน, อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ,
กลฺยาณกมฺมํ กตํ, พุทฺธุปฺปาเท วตฺตมาเน, กลฺยาณกมฺมํ กตฺวา
`จูฬรถเทวปุตฺโต มหารถเทวปุตฺโต อเนกวณฺณเทวปุตฺโตติ อิเม ตโย
สมานเทวปุตฺตา มม อาสนฺนฏฺาเน นิพฺพตฺตา มยา เตชวนฺตตรา;
อหญฺหิ, เตสุ เทวปุตฺเตสุ `นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามาติ ปริจฺจาริกาโย
คเหตฺวา อนฺตรวีถึ โอติณฺเณสุ, ปลายิตฺวา เคหํ ปวิสามิ; เตสํ หิ
สรีรโต เตโช มม สรีรํ โอตฺถรติ, มม สรีรโต เตโช เตสํ สรีรํ น
โอตฺถรติ, โก มยา ทุคฺคตตโร ภนฺเตติ. "เอวํ สนฺเตปิ, อิโต ปฏฺาย
มยฺหํ มา เอวํ วญฺเจตฺวา ทานํ อทาสีติ. "วญฺเจตฺวา ตุมฺหากํ ทาเน
ทินฺเน, มยฺหํ กุสลํ อตฺถิ นตฺถีติ. "อตฺถิ อาวุโสติ. "เอวํ สนฺเต,
กุสลกมฺมกรณํ นาม มยฺหํ ภาโร ภนฺเตติ. โส เอวํ วตฺวา เถรํ
วนฺทิตฺวา สุชํ อาทาย เถรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา
         "อโห ทานํ ปรมทานํ         กสฺสเป สุปติฏฺิตนฺติ
อุทานํ อุทาเนสิ.
       เตน วุตฺตํ ๑- "เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน
กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา มหากสฺสโป
ปิปฺผลิคุหายํ วิหรติ, สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโน โหติ ๒- อญฺตรํ
สมาธึ สมาปชฺชิตฺวา. อถโข อายสฺมา มหากสฺสโป ตสฺส สตฺตาหสฺส
อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺาสิ. อถโข อายสฺมโต
มหากสฺสปสฺส ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺิตสฺส เอตทโหสิ `ยนฺนูนาหํ
ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิเสยฺยนฺติ. เตน โข ปน สมเยน ปญฺจมตฺตานิ
เทวตาสตานิ อุสฺสุกฺกํ อาปนฺนานิ โหนฺติ อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส
@เชิงอรรถ: ๑. ขุ. อุ. ๒๕/๑๑๔.  ๒. ปาลิยํ โหติสทฺโท นตฺถิ.
ปิณฺฑปาตปฺปฏิลาภาย. อถโข อายสฺมา มหากสฺสโป ตานิ ปญฺจมตฺตานิ
เทวตาสตานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา
ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. เตน โข ปน สมเยน
สกฺโก เทวานมินฺโท อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส ปิณฺฑปาตํ
ทาตุกาโม โหติ เปสการกวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา ตนฺตํ วายมาโน, ๑-
สุชาตา อสุรกญฺา ตสรํ วฏฺเฏติ. ๒- อถโข อายสฺมา มหากสฺสโป, ๓-
เยน สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส นิเวสนํ, เตนุปสงฺกมิ; อทฺทสา โข
สกฺโก เทวานมินฺโท อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ;
ทิสฺวา ๔- ฆรา นิกฺขมิตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา
ฆรํ ปวิสิตฺวา ฆฏิโอทนํ ๕- อุทฺธริตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา อายสฺมโต
มหากสฺสปสฺส อทาสิ. โส อโหสิ ปิณฺฑปาโต อเนกสูโป
อเนกพฺยญฺชโน. อถโข อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส เอตทโหสิ "โก นุ โข
อยํ สตฺโต, ยสฺสายํ เอวรูโป อิทฺธานุภาโวติ. อถโข อายสฺมโต
มหากสฺสปสฺส เอตทโหสิ "สกฺโก โข ๖- อยํ เทวานมินฺโทติ. วิทิตฺวา ๗-
สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ "กตํ โข เต อิทํ โกสิย, มา ปุนปิ
เอวรูปมกาสีติ. "อมฺหากํปิ ภนฺเต กสฺสป ปุญฺเนตฺโถ, ๘- อมฺหากํปิ
ปุญฺเน กรณียนฺติ. อถโข สกฺโก เทวานมินฺโท อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ
อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อากาเส
อนฺตลิกฺเข ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนสิ
@เชิงอรรถ: ๑. วินาตีติ ทิสฺสติ. ๒. ปูเรตีติ. ๓. เอตฺถนฺตเร จ "ราชคเห สปทานํ ปิณฺฑาย
@จรมาโนติ.   ๔. ทิสฺวานาติ.   ๕. ฆฏิยา โอทนนฺติ ทิสฺสติ.   ๖. สกฺโก นุ โขติ.
@๗. อิติ วิทิตฺวาติ. ๘. ปุญฺเน อตฺโถติ. . ว.
         "อโห ทานํ ปรมทานํ       กสฺสเป สุปติฏฺิตํ,
          อโห ทานํ ปรมทานํ       กสฺสเป สุปติฏฺิตํ,
          อโห ทานํ ปรมทานํ       กสฺสเป สุปติฏฺิตนฺติ. ๑-
       ภควา วิหาเร ิโต เอว ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา
"ปสฺสถ ภิกฺขเว สกฺกํ เทวานมินฺทํ อุทานํ อุทาเนตฺวา อากาเสน
คจฺฉนฺตนฺติ อาห. "กึ ปน เตน กตํ ภนฺเตติ. "วญฺเจตฺวา เตน
มยฺหํ ปุตฺตสฺส กสฺสปสฺส ปิณฺฑปาโต ทินฺโน, ตํ ทตฺวา ตุฏฺมานโส
อุทานํ อุทาเนนฺโต คจฺฉตีติ. "เถรสฺส ปิณฺฑปาตํ ทาตุํ วฏฺฏตีติ
กถนฺเตน ภนฺเต าตนฺติ. "ภิกฺขเว มม ปุตฺตสทิสนฺนาม ปิณฺฑปาติกํ
เทวาปิ มนุสฺสาปิ ปิหยนฺตีติ วตฺวา สยํปิ อุทานํ อุทาเนสิ.
       สุตฺเต ปน เอตฺตกเมว อาคตํ "อสฺโสสิ โข ภควา ทิพฺพาย
โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส
เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อากาเส อนฺตลิกฺเข ติกฺขตฺตุํ อุทานํ
อุทาเนนฺตสฺส
         "อโห ทานํ ปรมทานํ       กสฺสเป สุปติฏฺิตํ,
          อโห ทานํ ปรมทานํ       กสฺสเป สุปติฏฺิตนฺติ.
อถโข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ
               "ปิณฺฑปาติกสฺส ภิกฺขุโน
                อตฺตภรสฺส อนญฺโปสิโน
                เทวา ปิหยนฺติ ตาทิโน
                อุปสนฺตสฺส สทา สตีมโตติ.
@เชิงอรรถ: ๑. อิเม วิสมสมปาทา น ทิสฺสนฺติ. . ว.
อิมญฺจ อุทานํ อุทาเนตฺวา "ภิกฺขเว สกฺโก เทวานมินฺโท
มม ปุตฺตสฺส สีลคนฺเธน อาคนฺตฺวา ปิณฺฑปาตํ อทาสีติ วตฺวา
อิมํ คาถมาห
         "อปฺปมตฺโต อยํ คนฺโธ       ยฺวายํ ตครจนฺทนี,
          โย จ สีลวตํ คนฺโธ        วาติ เทเวสุ อุตฺตโมติ.
       ตตฺถ "อปฺปมตฺโตติ: ปริตฺตปฺปมาโณ. โย จ สีลวตนฺติ:
โย ปน สีลวนฺตานํ สีลคนฺโธ, โส ตคเร วิย โลหิตจนฺทเน วิย จ
ปริตฺตโก น โหติ อติวิย อุฬาโร วิปฺผาริโต, เตเนว การเณน
วาติ เทเวสุ อุตฺตโม วโร เสฏฺโ หุตฺวา เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ
สพฺพตฺถกเมว วาติ โอตฺถรนฺโต คจฺฉตีติ.
       เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. เทสนา
มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.
               มหากสฺสปตฺเถรปิณฺฑปาตทานวตฺถุ.
                     ------------
             ๑๑. โคธิกตฺเถรปรินิพฺพานวตฺถุ. (๔๓)
       "เตสํ สมฺปนฺนสีลานนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ราชคหํ
อุปนิสฺสาย เวฬุวเน วิหรนฺโต โคธิกตฺเถรสฺส ปรินิพฺพานํ อารพฺภ
กเถสิ.
       โส หิ อายสฺมา อิสิคิลิปสฺเส กาลสิลายํ วิหรนฺโต อปฺปมตฺโต
อาตาปิ ปหิตตฺโต สามายิกํ เจโตวิมุตฺตึ ผุสิตฺวา เอกสฺส อนุสายิกสฺส
โรคสฺส วเสน ตโต ปริหายิ. โส ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ฉกฺขตฺตุํ
ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปริหีโน สตฺตเม วาเร อุปฺปาเทตฺวา จินฺเตสิ
"อหํ ฉกฺขตฺตุํ ฌานา ปริหีโน, ปริหีนชฺฌานสฺส โข ปน อนิยตา
คติ, อิทาเนว สตฺถํ อาหริสฺสามีติ เกโสโรปนสตฺถํ คเหตฺวา คลนาลึ
ฉินฺทิตุํ มญฺจเก นิปชฺชิ. มาโร ตสฺส จิตฺตํ ตฺวา "อยํ ภิกฺขุ
สตฺถํ อาหริตุกาโม, สตฺถํ อาหรนฺตา โข ปน ชีวิเต นิรเปกฺขา
โหนฺติ, เต วิปสฺสนํ ปฏฺเปตฺวา อรหตฺตํปิ ปาปุณนฺติ, สจาหํ เอตํ
วาเรสฺสามิ, น เม วจนํ กริสฺสติ, สตฺถารํ วาราเปสฺสามีติ
อญฺาตกเวเสน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห
         "มหาวีร มหาปุญฺ          อิทฺธิยา ยสสา ชล
          สพฺพเวรภยาตีต           ปาเท วนฺทามิ จกฺขุม.
          สาวโก เต มหาวีร        มรณํ มรณาภิภู
          อากงฺขติ เจตยติ,         ตํ นิเสธ ชุตินฺธร.
          กถํ หิ ภควา ตุยฺหํ         สาวโก สาสเน รโต
          อปฺปตฺตมานโส เสโข       กาลํ กยิรา ชเนสุตาติ. ๑-
       ตสฺมึ ขเณ เถเรน สตฺถํ อาหริตํ โหติ. สตฺถา "มาโร
อยนฺติ วิทิตฺวา อิมํ คาถมาห
       "เอวํ หิ ธีรา กุพฺพนฺติ         นาวกงฺขนฺติ ชีวิตํ,
        สมูลํ ตณฺหํ อพฺพุยฺห           โคธิโก ปรินิพฺพุโตติ.
@เชิงอรรถ: ๑. สํ. ส. ๑๕/๑๗๗.
อถโข ภควา สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เถรสฺส สตฺถํ อาหริตฺวา
นิปนฺนฏฺานํ อคมาสิ. ตสฺมึ ขเณ มาโร ปาปิมา "กตฺถ นุ โข
อิมสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺาณํ ปติฏฺิตนฺติ ธูมราสิ วิย ติมิรปุญฺโช วิย จ
หุตฺวา สพฺพทิสาสุ เถรสฺส วิญฺาณํ สมนฺเวสติ. ๑- ตํ ภควา
ธูมติมิรภาวํ ภิกฺขูนํ ทสฺเสตฺวา "เอโส โข ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา
โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส วิญฺาณํ สมนฺเวสติ `กตฺถ โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส
วิญฺาณํ ปติฏฺิตนฺติ, อปฺปติฏฺิเตเนว ภิกฺขเว วิญฺาเณน โคธิโก
กุลปุตฺโต ปรินิพฺพุโตติ อาห. มาโรปิ ตสฺส วิญฺาณฏฺานํ ทฏฺุํ
อสกฺโกนฺโต กุมารวณฺโณ ๒- หุตฺวา เพลุวปณฺฑุวีณํ อาทาย สตฺถารํ
อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ
         "อุทฺธํ อโธ จ ติริยํ           ทิสาสุ จ วิทิสาสุ จ ๓-
          อนฺเวสํ นาธิคจฺฉามิ,         โคธิโก โส กุหึ คโตติ.
อถ นํ สตฺถา อาห
         "โย ๔- ธีโร ธีติสมฺปนฺโน      ฌายี ฌานรโต สทา
          อโหรตฺตํ อนุยุญฺชํ            ชีวิตํ อนิกามยํ
          ชิตฺวาน มจฺจุโน เสนํ         อนาคนฺตฺวา ปุนพฺภวํ
          สมูลํ ตณฺหํ อพฺพุยฺห           โคธิโก ปรินิพฺพุโตติ.
เอวํ วุตฺเต, [๕]-
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. สมนฺเนสติ. ๒. สี. ยุ. กุมารวณฺณี. ม. กุมารวณฺณํ.
@๓. สี. ม. ยุ. ทิสา
@อนุทิสาสฺวหํ.   ๔. สี. ยุ. โส. ๕. สี. ยุ. เอตฺถนฺตเร "มาโร ปาปิมา ภควนฺตํ
@คาถาย อชฺฌภาสีติ อตฺถิ.
         "ตสฺส โสกปเรตสฺส          วีณา กจฺฉา อภสฺสถ
          ตโต โส ทุมฺมโน ยกฺโข      ตตฺเถวนฺตรธายถาติ.
       สตฺถาปิ "กินฺเต ปาปิม โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส นิพฺพตฺตฏฺาเนน,
ตสฺส หิ นิพฺพตฺตฏฺานํ ตุมฺหาทิสานํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ
ทฏฺุํ น สกฺโกตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
         "เตสํ สมฺปนฺนสีลานํ          อปฺปมาทวิหารินํ
          สมฺมทญฺา วิมุตฺตานํ         มาโร มคฺคํ น วินฺทตีติ.
       ตตฺถ "เตสนฺติ: ยถา อปฺปติฏฺิเตน วิญฺาเณน โคธิโก
กุลปุตฺโต ปรินิพฺพุโต, เย จ เอวํ ปรินิพฺพายนฺติ, เตสํ.
สมฺปนฺนสีลานนฺติ: ปริปุณฺณสีลานํ. อปฺปมาทวิหารินนฺติ:
สติอวิปฺปวาสสงฺขาเตน อปฺปมาเทน วิหรนฺตานํ. สมฺมทญฺา วิมุตฺตานนฺติ:
เหตุนา นเยน การเณน ชานิตฺวา "ตทงฺควิมุตฺติยา วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา
สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา ปฏิปสฺสทฺธิวิมุตฺติยา นิสฺสรณวิมุตฺติยาติ
อิมาหิ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิมุตฺตานํ. มาโร มคฺคํ น วินฺทตีติ:
เอวรูปานํ มหาขีณาสวานํ สพฺพตฺถาเมน มคฺคนฺโตปิ มาโร คตมคฺคํ
น วินฺทติ น ปฏิลภติ น ปสฺสตีติ.
       เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตา. เทสนา
มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.
                  โคธิกตฺเถรปรินิพฺพานวตฺถุ.
                   ----------------
                  ๑๒. ครหทินฺนวตฺถุ. (๔๔)
       "ยถา สงฺการธานสฺมินฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน
วิหรนฺโต ครหทินฺนํ นาม นิคฺคณฺสาวกํ อารพฺภ กเถสิ.
       สาวตฺถิยํ หิ สิริคุตฺโต จ ครหทินฺโน จ เทฺว สหายกา
อเหสุํ. เตสุ สิริคุตฺโต อุปาสโก. ครหทินฺโน นิคฺคณฺสาวโก. ตํ
นิคฺคณฺา อภิกฺขณํ เอวํ วทนฺติ "ตว สหายกํ สิริคุตฺตํ `กึ ตฺวํ
สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมสิ, ตสฺส  สนฺติเก กึ ลภิสฺสสีติ วตฺวา,
ยถา อมฺเห อุปสงฺกมิตฺวา อมฺหากํ เทยฺยธมฺมํ ทสฺสติ, กึ เอวํ
โอวทิตุํ น วฏฺฏตีติ. ครหทินฺโน เตสํ วจนํ สุตฺวา อภิกฺขณํ
คนฺตฺวา ิตนิสินฺนฏฺานาทีสุ สิริคุตฺตํ เอวํ วเทสิ "สมฺม กินฺเต
สมเณน โคตเมน, ตํ อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสิ, กินฺเต มม อยฺเย
อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ ทานํ ทาตุํ น วฏฺฏตีติ. สิริคุตฺโต ตสฺส กถํ
สุตฺวาปิ พหุทิวเส ตุณฺหี หุตฺวา นิพฺพิชฺชิตฺวา เอกทิวสํ "สมฺม ตฺวํ
อภิกฺขณํ อาคนฺตฺวา มํ ิตฏฺานาทีสุ เอวํ วเทสิ `สมณํ โคตมํ
อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสิ, มม อยฺเย อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ ทานํ
เทหีติ, กเถหิ ตาว เม, ตว อยฺยา กึ ชานนฺตีติ. "อโห สามิ
มา เอวํ วทิ, มม อยฺยานํ อญฺาตนฺนาม นตฺถิ, สพฺพํ
อตีตานาคตปฺปจฺจุปฺปนฺนํ สพฺพํ  กายวจีมโนกมฺมํ `อิทํ ภวิสฺสติ อิทํ น
ภวิสฺสตีติ สพฺพํ ภพฺพาภพฺพํ ชานนฺตีติ. "ชานนฺตีติ วเทสีติ. "อาม
วเทมีติ. "ยทิ เอวํ, ภาริยนฺเต กตํ เอตฺตกํ กาลํ มยฺหํ เอตมตฺถํ
อนาจิกฺขนฺเตน, อชฺช มยา อยฺยานํ าณานุภาโว าโต, คจฺฉ
สมฺม อยฺเย มม วจเนน นิมนฺเตหีติ. โส นิคฺคณฺานํ สนฺติกํ
คนฺตฺวา เต วนฺทิตฺวา "มยฺหํ สหายโก สิริคุตฺโต สฺวาตนาย ตุมฺเห
นิมนฺเตตีติ อาห. "สิริคุตฺเตน สามํ ตฺวํ วุตฺโตติ. "อาม อยฺยาติ. เต
หฏฺตุฏฺา หุตฺวา "นิปฺผนฺนํ โน กิจฺจํ, สิริคุตฺตสฺส อมฺเหสุ
ปสนฺนกาลโต ปฏฺาย กา นาม สมฺปตฺติ อมฺหากํ น ภวิสฺสตีติ วทึสุ.
สิริคุตฺตสฺสาปิ มหนฺตํ นิเวสนํ. โส ตสฺมึ ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร อุภโต
ทีฆํ อาวาฏํ ขนาเปตฺวา คูถกลลสฺส ปูราเปสิ, พหิอาวาเฏ ทฺวีสุ
ปริยนฺเตสุ ขานุเก โกฏฺฏาเปตฺวา เตสุ รชฺชุโย พนฺธาเปตฺวา
อาสนานํ อุปริมปาเท อาวาฏสฺส ปุริมปสฺเส ปาเปตฺวา ปจฺฉิมปาเท
รชฺชุเกสุ ปาเปสิ "เอวํ นิสินฺนกาเลเยว อวํสิรา ปติสฺสนฺตีติ
มญฺมาโน, ยถา อาวาโฏ น ปญฺายติ; เอวํ อาสนานํ อุปริ
ปจฺจตฺถรณานิ ทาเปสิ, มหนฺตมหนฺตา จาฏิโย โธวาเปตฺวา
กทลิปณฺเณหิ จ ปิโลติกาหิ จ มุขานิ พนฺธาเปตฺวา ตา ตุจฺฉา เอว
เคหสฺส ปจฺฉาภาเค พหิยาคุภตฺตสิตฺถสปฺปิผาณิตปูวจุณฺณมกฺขิตา
กตฺวา ปาเปสิ. ครหทินฺโน ปาโตว ตสฺส ฆรํ เวเคน คนฺตฺวา
"อยฺยานํ สกฺกาโร สชฺชิโตติ ปุจฺฉิ. "อาม สมฺม สชฺชิโตติ. "กหํ
ปเนโสติ. "เอตาสุ เอตฺตกาสุ จาฏีสุ ยาคุ, เอตฺตกาสุ ภตฺตํ,
เอตฺตกาสุ  สปฺปิผาณิตปูวาทีนิ, อาสนานิ ปญฺตฺตานีติ. โส "สาธูติ
วตฺวา คโต. ตสฺส คตกาเล ปญฺจสตา นิคฺคณฺา อาคมึสุ. สิริคุตฺโต
เคหา นิกฺขมิตฺวา ปญฺจปฺปติฏฺิเตน นิคฺคณฺเ วนฺทิตฺวา เตสํ ปุรโต
อญฺชลึ ปคฺคยฺห ิโต จินฺเตสิ "ตุมฺเห กิร อตีตาทิเภทํ สพฺพํ
ชานาถ, เอวํ ตุมฺหากํ อุปฏฺาเกน มยฺหํ กถิตํ; สเจ สพฺพํ ตุมฺเห
ชานาถ, มยฺหํ  เคหํ มา ปวิสถ; มม เคหํ ปวิฏฺานํ หิ โว เนว ยาคุ
อตฺถิ น ภตฺตาทีนิ; สเจ อชานิตฺวา ปวิสิสฺสถ, คูถอาวาเฏ โว ปาเตตฺวา
โปเถสฺสามีติ; เอวํ จินฺเตตฺวา ปุริสานํ สญฺ อทาสิ "เอเตสํ
นิสีทนภาวํ ตฺวา ปจฺฉิมปสฺเส ตฺวา อาสนานํ อุปริ ปจฺจตฺถรณานิ
อปเนยฺยาถ, มา ตานิ อสุจินา มกฺขิยึสูติ. อถ นิคฺคณฺเ "อิโต เอถ
ภนฺเตติ อาห. นิคฺคณฺา ปวิสิตฺวา ปตฺถริตาสเนสุ นิสีทิตุํ อารภึสุ. อถ
เน มนุสฺสา วทึสุ "อาคเมถ ภนฺเต, มา ตาว นิสีทถาติ. "กึการณาติ.
"อมฺหากํ เคหํ ปวิฏฺานํ อยฺยานํ วตฺตํ ตฺวา นิสีทิตุํ วฏฺฏตีติ. "กึ
กาตุํ วฏฺฏติ อาวุโสติ. "อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสนมูเลสุ ตฺวา
สพฺเพหิ เอกปฺปหาเรเนว นิสีทิตุํ วฏฺฏตีติ. อิทํ กิร โส "เอกสฺมึ
อาวาเฏ ปติเต, มา อวเสสา นิสีทึสูติ กาเรสิ. เต "สาธูติ วตฺวา
"อิเมหิ กถิตกถํ อมฺเหหิ กาตุํ วฏฺฏตีติ จินฺตยึสุ. อถ สพฺเพ อตฺตโน
อตฺตโน ปตฺตาสนมูเล ปฏิปาฏิยา อฏฺสุ. อถ เน "ภนฺเต ขิปฺปํ
เอกปฺปหาเรเนว นิสีทถาติ วตฺวา เตสํ นิสีทนภาวํ ตฺวา อาสนานํ
อุปริ ปจฺจตฺถรณานิ นีหรึสุ. นิคฺคณฺา เอกปฺปหาเรเนว นิสินฺนา,
รชฺชูนํ อุปริ ปิตา อาสนปาทา ภฏฺา. นิคฺคณฺา อวํสิรา อาวาเฏ
ปตึสุ. สิริคุตฺโต, เตสุ ปติเตสุ, ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อุตฺติณฺณุตฺติณฺเณ
"อตีตานาคตปฺปจฺจุปฺปนฺนํ กสฺมา น ชานาถาติ  ทณฺเฑหิ โปถาเปตฺวา
"เอตฺตกํ เอเตสํ วฏฺฏิสฺสตีติ ทฺวารํ วิวราเปสิ. เต นิกฺขมิตฺวา
ปลายิตุํ อารภึสุ. คมนมคฺเค ปน เตสํ สุทฺธาปริกมฺมกตํ ภูมึ ปิจฺฉิลํ
การาเปสิ. เต ตตฺถ อสณฺหิตฺวา ปติเต ปติเต ปุน โปถาเปตฺวา
"อลํ เอตฺตกํ ตุมฺหากนฺติ อุยฺโยเชสิ. เต "นาสิตมฺหา ตยา, นาสิตมฺหา
ตยาติ กนฺทนฺตา อุปฏฺากสฺส เคหทฺวารํ อคมํสุ. ครหทินฺโน
เตสํ ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา กุทฺโธ "นาสิตมฺหิ สิริคุตฺเตน, หตฺถํ
ปสาเรตฺวา วนฺทนฺตานํ ฉ เทวโลเก ยถารุจิยา ทาตุํ สมตฺเถ นาม
ปุญฺกฺเขตฺตภูเต มม อยฺเย โปถาเปตฺวา พฺยสนํ ปาเปสีติ
ราชกุลํ คนฺตฺวา ตสฺส กหาปณสหสฺสํ ทณฺฑํ กาเรสิ. อถสฺส ราชา
สาสนํ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา "เทว อุปปริกฺขิตฺวา
ทณฺฑํ คณฺหิสฺสถ, มา อนุปปริกฺขิตฺวาติ อาห. "อุปปริกฺขิตฺวา
คณฺหิสฺสามีติ. "สาธุ เทว, เตนหิ คณฺหาหีติ. "เตนหิ ภณาหีติ. "เทว
มยฺหํ สหายโก นิคฺคณฺสาวโก มํ อุปสงฺกมิตฺวา ิตนิสินฺนฏฺานาทีสุ
อภิณฺหํ เอวํ วเทสิ `สมฺม กินฺเต สมเณน โคตเมน, ตํ อุปสงฺกมิตฺวา
กึ ลภิสฺสตีติ อิทํ อาทึ กตฺวา สิริคุตฺโต สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา
"เทว สเจ อิมสฺมึ การเณ ทณฺฑํ คเหตุํ ยุตฺตํ, คณฺหถาติ. ราชา
ครหทินฺนํ โอโลเกตฺวา "สจฺจํ กิร เต เอวํ วุตฺตนฺติ อาห. "สจฺจํ
เทวาติ. "ตฺวํ เอตฺตกมฺปิ อชานนฺเต `สตฺถาโรติ คเหตฺวา วิจรนฺโต
`สพฺพํ ชานนฺตีติ กึการณา ตถาคตสาวกสฺส กเถสิ, ตยา อาโรปิตทณฺโฑ
ตุยฺหเมว โหตูติ. เอวํ เสฺวว ทณฺฑํ ปาปิโต, ตสฺเสว กุลุปกา
โปเถตฺวา นีหฏา.
       โส ตํ กุชฺฌิตฺวา ตโต ปฏฺาย อฑฺฒมาสมตฺตํ สิริคุตฺเตน
สทฺธึ อกเถตฺวา จินฺเตสิ "เอวํ วิจริตุํ มยฺหํ อยุตฺตํ, ๑- เอตสฺส
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. นาคฺฆติ.
กุลุปกานํปิ มยา พฺยสนํ กาตุํ วฏฺฏตีติ สิริคุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห
"สหาย สิริคุตฺตาติ. "กึ สมฺมาติ. "าติสุหชฺชานํ นาม กลโหปิ
โหติ วิวาโทปิ, ตฺวํ กิญฺจิ น กเถสิ, กสฺมา เอวํ กโรสีติ. "สมฺม
ตว มยา สทฺธึ อกถนโต น กเถมิ, ยํ กตํ, กตเมว ตํ; น มยํ เมตฺตึ
ภินฺทิสฺสามาติ.
       ตโต ปฏฺาย อุโภปิ เอกฏฺาเน ติฏฺนฺติ นิสีทนฺติ. อเถกทิวสํ
สิริคุตฺโต ครหทินฺนํ อาห "กินฺเต นิคฺคณฺเหิ, เต อุปสงฺกมิตฺวา
กึ ลภิสฺสสิ, มม สตฺถารํ อุปสงฺกมิตุํ วา อยฺยานํ ทานํ ทาตุํ วา
กินฺเต น วฏฺฏตีติ. โสปิ เอตเมว ปจฺจาสึสติ, เตนสฺส กณฺฑุวณฏฺาเน
นเขน วิเลขิตํ วิย อโหสิ. โสปิ สิริคุตฺตํ "ตว สตฺถา กึ
ชานาตีติ ปุจฺฉิ. "อมฺโภ มา เอวํ วท, สตฺถุ เม อชานิตพฺพํ นาม
นตฺถิ; อตีตาทิเภทํ สพฺพํ ชานาติ, โสฬสหากาเรหิ สตฺตานํ จิตฺตํ
ปริจฺฉินฺทตีติ. "เอวํ น ชานามิ, กสฺมา มยฺหํ เอตฺตกํ กาลํ น กเถสิ;
เตนหิ คจฺฉ, สตฺถารํ สฺวาตนาย นิมนฺเตหิ, โภเชสฺสามิ, ปญฺจหิ
ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มม ภิกฺขํ คณฺหิตุํ วเทหีติ. สิริคุตฺโต สตฺถารํ
อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห "ภนฺเต มม สหายโก ครหทินฺโน
ตุมฺเห นิมนฺตาเปติ, ปญฺจหิ กิร ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสฺว ตสฺส ภิกฺขํ
คณฺหถ; ปุริมทิวเส โข ปน ตสฺส กุลุปกานํ มยา อิทํ นาม กตํ, มยา
กตสฺส ปฏิกฺกรณํปิ น ชานามิ, ตุมฺหากํ สุทฺธจิตฺเตน ภิกฺขํ ทาตุกามตํปิ
น ชานามิ, อาวชฺเชตฺวา, ยุตฺตญฺเจ, อธิวาเสถ, โน เจ มา
อธิวาสยิตฺถาติ. สตฺถา "กึ นุ โข โส อมฺหากํ ทาตุกาโมติ
อาวชฺเชตฺวา อทฺทส "ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร มหนฺตํ อาวาฏํ
ขนาเปตฺวา อสีติสกฏมตฺตานิ ขทีรทารูนิ อาหราเปตฺวา ปูเรตฺวา
อคฺคึ ทตฺวา อมฺเห องฺคารอาวาเฏ ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิตุกาโมติ,
ปุน อาวชฺเชสิ "กินฺนุ โข ตตฺถ คตปฺปจฺจยา อตฺโถ อตฺถิ นตฺถีติ,
ตโต อิทํ อทฺทส "อหํ องฺคารอาวาเฏ ปาทํ ปสาเรสฺสามิ, ตํ
ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปิตกิลญฺชํ อนฺตรธายิสฺสติ, องฺคารกาสุํ ภินฺทิตฺวา
จกฺกมตฺตํ มหาปทุมํ อุฏฺหิสฺสติ, อถาหํ ปทุมกณฺณิกํ อกฺกมนฺโต
คนฺตฺวา อาสเน นิสีทิสฺสามิ, ปญฺจสตาปิ ภิกฺขู ตเถว คนฺตฺวา
นิสีทิสฺสนฺติ; มหาชโน สนฺนิปติสฺสติ, อหํ ตสฺมึ สมาคเม ทฺวีหิ
คาถาหิ อนุโมทนํ กริสฺสามิ, อนุโมทนาปริโยสาเน จตุราสีติยา
ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสติ, สิริคุตฺโต จ ครหทินฺโน จ
โสตาปนฺนา ภวิสฺสนฺติ, อตฺตโน ธนราสึ สาสเน วิกฺกิริสฺสนฺติ; อิมํ
กุลปุตฺตํ นิสฺสาย มยา คนฺตุํ วฏฺฏตีติ ภิกฺขํ อธิวาเสสิ. สิริคุตฺโต
สตฺถุ อธิวาสนํ วิทิตฺวา ครหทินฺนสฺส อาโรเจตฺวา "โลกเชฏฺสฺส
สกฺการํ กโรหีติ อาห. ครหทินฺโน "อิทานิสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ
ชานิสฺสามีติ ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร มหนฺตํ อาวาฏํ ขนาเปตฺวา
อสีติสกฏานิ ๑- ขทีรทารูนิ อาหราเปตฺวา [๒]- อคฺคึ ทตฺวา สพฺพรตฺตึ
ธูมาเปตฺวา ขทีรงฺคารราสึ กาเรตฺวา อาวาฏมตฺถเก รุกฺขปทรานิ
เปตฺวา กิลญฺเชน ปฏิจฺฉาเทตฺวา โคมเยน ลิมฺปาเปตฺวา เอเกน
ปสฺเสน ทุพฺพลทณฺฑเก อตฺถริตฺวา คมนมคฺคํ กาเรสิ "เอวํ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. อสีติสกฏมตฺตานิ.  ๒. สี. ยุ. เอตฺถนฺตเร "ปูเรตฺวาติ อตฺถิ.
อกฺกนฺตกฺกนฺตกาเล ทณฺฑเกสุ ภคฺเคสุ, ปริวตฺติตฺวา องฺคารกาสุยํ ปติสฺสนฺตีติ
มญฺมาโน, เคหปจฺฉาภาเค สิริคุตฺเตน ปิตนิยาเมเนว จาฏิโย
ปาเปสิ, อาสนานิปิ ตเถว ปญฺาเปสิ. สิริคุตฺโต ปาโตว ตสฺส
เคหํ คนฺตฺวา "กโต เต สมฺม สกฺกาโรติ อาห. "อาม สมฺมาติ.
"กหํ ปเนโสติ. "เอหิ, ปสฺสามาติ สพฺพํ สิริคุตฺเตน ทสฺสิตนิยาเมเนว
ทสฺเสสิ. สิริคุตฺโต "สาธุ สมฺมาติ อาห. มหาชโน สนฺนิปติ.
มิจฺฉาทิฏฺิเกน หิ นิมนฺติเต สตฺถริ, มหนฺโต สนฺนิปาโต โหติ.
มิจฺฉาทิฏฺิกาปิ "สมณสฺส โคตมสฺส วิปฺปการํ ปสฺสิสฺสามาติ สนฺนิปตนฺติ.
สมฺมาทิฏฺิกาปิ "อชฺช สตฺถา มหาธมฺมเทสนํ เทเสสฺสติ, พุทฺธวิสยํ
พุทฺธลีฬฺหํ อุปธาเรสฺสามาติ สนฺนิปตนฺติ. ปุนทิวเส สตฺถา ปญฺจหิ
ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ครหทินฺนสฺส เคหทฺวารํ อคมาสิ. โส เคหา
นิกฺขมิตฺวา ปญฺจปติฏฺิเตน วนฺทิตฺวา ปุรโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห ิโต
จินฺเตสิ "ภนฺเต `ตุมฺเห กิร อตีตาทิเภทํ สพฺพํ ชานาถ, สตฺตานํ
โสฬสหากาเรหิ จิตฺตํ ปริจฺฉินฺทถาติ เอวํ ตุมฺหากํ อุปฏฺาเกน มยฺหํ
กถิตํ; สเจ ชานาถ, ๑- มยฺหํ เคหํ มา ปวิสถ, ปวิฏฺานํ หิ โว เนว
ยาคุ อตฺถิ น ภตฺตาทีนิ, สพฺเพ โข ปน ตุมฺเห องฺคารกาสุยํ ปาเตตฺวา
นิคฺคณฺหิสฺสามีติ; เอวํ จินฺเตตฺวา สตฺถุ ปตฺตํ คเหตฺวา "อิโต เอตุ
ภควาติ วตฺวา "ภนฺเต อมฺหากํ เคหํ อาคตานํ วตฺตํ ตฺวา อาคนฺตุํ
วฏฺฏตีติ อาห. "กึ กาตุํ วฏฺฏติ อาวุโสติ. "เอเกกสฺส ปวิสิตฺวา
ปุรโต คนฺตฺวา นิสินฺนกาเล ปจฺฉา อญฺเน อาคนฺตุํ วฏฺฏตีติ.
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ม. สเจ น ชานาถ.
เอวํ กิรสฺส อโหสิ "ปุรโต คจฺฉนฺตํ องฺคารกาสุยํ ปติตํ ทิสฺวา
อวเสสา นาคจฺฉิสฺสนฺติ, เอเกกเมว ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิสฺสามีติ.
สตฺถา "สาธูติ วตฺวา เอกโกว ปาวิสิ. ครหทินฺโน องฺคารกาสุํ
ปตฺวา อปสกฺกิตฺวา ิโต "ปุรโต ยาถ ภนฺเตติ อาห. อถ สตฺถา
องฺคารกาสุมตฺถเก ปาทํ ปสาเรสิ, กิลญฺชํ อนฺตรธายิ, องฺคารกาสุํ
ภินฺทิตฺวา จกฺกมตฺตานิ ปทุมานิ อุฏฺหึสุ. สตฺถา ปทุมกณฺณิกา
อกฺกมนฺโต คนฺตฺวา ปญฺตฺตพุทฺธาสเน นิสีทิ. ภิกฺขูปิ ตเถว คนฺตฺวา
อาสเน นิสีทึสุ. ครหทินฺนสฺส กายโต ฑาโห อุฏฺหิ. โส เวเคน
คนฺตฺวา สิริคุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา "สามิ ตาณํ เม โหหีติ อาห.
"กิเมตนฺติ. "ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ เคเห ยาคุ วา ภตฺตาทีนิ วา
นตฺถิ, กึ นุ โข กโรมีติ. "กึ ปน ตยา กตนฺติ. "อหํ ทฺวินฺนํ เคหานํ
อนฺตเร มหนฺตํ อาวาฏํ องฺคารปูรํ กาเรสึ `ตตฺถ ปาเตตฺวา
นิคฺคณฺหิสฺสามีติ; อถ นํ ภินฺทิตฺวา มหาปทุมานิ อุฏฺหึสุ, สพฺเพ
ปทุมกณฺณิกา อกฺกมิตฺวา คนฺตฺวา ปญฺตฺตาสเน นิสินฺนา, อิทานิ
กึ กโรมีติ. "นนุ ตฺวํ อิทาเนว มยฺหํ `เอตฺตกา จาฏิโย ยาคุยา
เอตฺตกา ภตฺตาทีนนฺติ ทสฺเสสีติ. "มุสา ตํ สามิ, ตุจฺฉาว จาฏิโยติ.
"โหตุ, คจฺฉ, ตาสุ จาฏีสุ ยาคุอาทีนิ โอโลเกหีติ. ตํขณญฺเว เตน
ยาสุ จาฏีสุ ยาคุ วุตฺตา, ตา ยาคุยา ปูรึสุ, ยาสุ ภตฺตาทีนิ วุตฺตานิ,
ตา ภตฺตาทีนํ ปริปุณฺณาว อเหสุํ. ตํ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา ครหทินฺนสฺส
สรีรํ ปีติปาโมชฺเชน ปูริตํ, จิตฺตํ ปสนฺนํ. โส สกฺกจฺจํ พุทฺธปฺปมุขํ
ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา กตภตฺตกิจฺจสฺส สตฺถุโน อนุโมทนํ
กาเรตุกาโม ปตฺตํ คณฺหิ. สตฺถา อนุโมทนํ กโรนฺโต "อิเม สตฺตา
ปญฺาจกฺขุโน อภาเวเนว มม สาวกานํ พุทฺธสาสนสฺส จ คุณํ น
ชานนฺติ, ปญฺาจกฺขุวิรหิตา อนฺธา นาม, ปญฺวนฺโต สจกฺขุกา
นามาติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ
        "ยถา สงฺการธานสฺมึ        อุชฺฌิตสฺมึ มหาปเถ
         ปทุมํ ตตฺถ ชาเยถ         สุจิคนฺธํ มโนรมํ
         เอวํ สงฺการภูเตสุ         อนฺธภูเต ปุถุชฺชเน
         อติโรจติ ปญฺาย          สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโกติ.
       ตตฺถ "สงฺการธานสฺมินฺติ: สงฺการฏฺานสฺมึ, กจวรราสิมฺหีติ
อตฺโถ. อุชฺฌิตสฺมึ มหาปเถติ: มหามคฺเค ฉฑฺฑิตสฺมึ. สุจิคนฺธนฺติ:
สุรภิคนฺธํ. มโนรมนฺติ: มโน เอตฺถ รมตีติ มโนรมํ. สงฺการภูเตสูติ:
สงฺการมิวภูเตสุ. ปุถุชฺชเนติ: ปุถูนํ กิเลสานํ ชนนโต
เอวํลทฺธนาเม โลกิยมหาชเน. อิทํ วุตฺตํ โหติ; ยถา นาม มหาปเถ
ฉฑฺฑิเต สงฺการธานสฺมึ อสุจิเชคุจฺฉปฏิกฺกูเลปิ สุจิคนฺธํ ปทุมํ
ชาเยถ, ตํ ราชราชมหามตฺตาทีนํ มโนรมํ ปิยํ มนาปํ อุปริมตฺถเก
ปติฏฺานารหเมว ภเวยฺย; เอวเมว สงฺการภูเตสุปิ ปุถุชฺชเนสุ
ชาเตสุ, นิปฺปญฺสฺส มหาชนสฺส อจกฺขุกสฺส อนฺตเร นิพฺพตฺโตปิ
อตฺตโน ปญฺาพเลน กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ
ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิโต ปพฺพชฺชามตฺเตนปิ ตโต อุตฺตรึ
สีลสมาธิปฺปญฺาวิมุตฺติวิมุตฺติาณทสฺสนานิ อาโรเปตฺวาปิ
สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโก ขีณาสโว ภิกฺขุ อนฺธภูเต ปุถุชฺชเน อติกฺกมิตฺวา
วิโรจติ โสภตีติ.
       เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย
อโหสิ. ครหทินฺโน จ สิริคุตฺโต จ โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. เต
สพฺพํ อตฺตโน ธนํ พุทฺธสาสเน วิปฺปกฺกิรึสุ. สตฺถา อุฏฺายาสนา
วิหารํ อคมาสิ.
       ภิกฺขู สายณฺหสมเย ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺาเปสุํ "อโห
อจฺฉริยา พุทฺธคุณา นาม, ตถารูปํ นาม ขทีรงฺคารราสึ ภินฺทิตฺวา
ปทุมานิ อุฏฺหึสูติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา "กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ
กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา, "อิมาย นามาติ วุตฺเต, "อนจฺฉริยํ
ภิกฺขเว, ยํ มม เอตรหิ พุทฺธภูตสฺส องฺคารราสิโต ปทุมานิ
อุฏฺิตานิ, ตานิ ปุพฺเพ ปเทสาเณ วตฺตมานสฺส โพธิสตฺตภูตสฺสาปิ
เม อุฏฺหึสูติ วตฺวา "กทา ภนฺเต, อาจิกฺขถ โนติ เตหิ ยาจิโต,
อตีตํ อาหริตฺวา
       "กามํ ปตามิ นิรยํ      อุทฺธํปาโท ๑- อวํสิโร
        นานริยํ กริสฺสามิ;     หนฺท ปิณฺฑํ ปฏิคฺคหาติ
อิมํ ขทีรงฺคารชาตกํ ๒- วิตฺถาเรตฺวา กเถสีติ.
                      ครหทินฺนวตฺถุ.
                 ปุปฺผวคฺควณฺณนา นิฏฺิตา.
                      จตุตฺโถ วคฺโค.
                       ---------
@เชิงอรรถ: ๑. อุทฺธปาโทติปิ อตฺถิ.  ๒. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๓. ตทฏฺกถา ๑/๓๓๘.

             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๒๐ หน้า ๖๔-๙๙.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=20&A=1324&modeTY=1
             The Pali Atthakatha in Roman :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=20&A=1324&modeTY=1
             อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=14
             เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=395
             พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=385
             The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=385
             สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕
http://84000.org/tipitaka/read/?index_25