อรรถกถาเล่มที่ ๒๒ ภาษาบาลีอักษรไทย
 ธ.อ.๕ ปาป-ชราวคฺค

เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. อถ เนสํ สตฺถา อนุปุพฺพีกถํ กเถสิ. เทสนาวสาเน
กุกฺกุฏมิตฺโต สทฺธึ ปุตฺเตหิ เจว สุณิสาหิ จ อตฺตปญฺจทสโม
โสตาปตฺติผเล ปติฏฺหิ. สตฺถา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ วิหารํ
อคมาสิ. อถ นํ อานนฺทตฺเถโร ปุจฺฉิ "อชฺช ภนฺเต กหํ คมิตฺถาติ.
"กุกฺกุฏมิตฺตสฺส สนฺติกํ อานนฺทาติ. "ปาณาติปาตกมฺมสฺส โว ภนฺเต
อการโก กโตติ. "อาม อานนฺท, โส อตฺตปญฺจทสโม อจลสทฺธาย
ปติฏฺาย ตีสุ รตเนสุ นิกฺกงฺโข หุตฺวา ปาณาติปาตกมฺมสฺส อการโก
ชาโตติ. ภิกฺขู อาหํสุ "นนุ ภนฺเต ภริยาปิสฺส อตฺถีติ. "อาม ภิกฺขเว,
สา กุลเคเห กุมาริกาว หุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺตาติ. ภิกฺขู
กถํ สมุฏฺาเปสุํ "กุกฺกุฏมิตฺตสฺส กิร ภริยา กุมาริกกาเลเยว
โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา ตสฺส เคหํ คนฺตฺวา สตฺต ปุตฺเต ลภิ, สา
เอตฺตกํ กาลํ สามิเกน `ธนุํ อาหร สเร อาหร สตฺตึ อาหร
สูลํ อาหร ชาลํ อาหราติ วุจฺจมานา ตานิ อทาสิ, โส ตาย
ทินฺนานิ อาทาย คนฺตฺวา ปาณาติปาตํ กโรติ, ๒- กึ นุ โข
โสตาปนฺนาปิ ปาณาติปาตํ กโรนฺตีติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา "กาย นุตฺถ
ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา, "อิมาย นามาติ
วุตฺเต, "น ภิกฺขเว โสตาปนฺนา ปาณาติปาตํ กโรนฺติ, สา ปน
"สามิกสฺส วจนํ กโรมีติ ตถา อกาสิ, `อิทํ คเหตฺวา เอส คนฺตฺวา
@เชิงอรรถ: ๑. มุทุจิตฺตตนฺติ ปเทน ภวิตพฺพํ.  ๒. อกาสีติ. ยุตฺตตรํ.
ปาณาติปาตํ กโรตูติ ตสฺสา จิตฺตํ นตฺถิ; ปาณิตลสฺมึ หิ วเณ
อสติ วิสํ คณฺหนฺตสฺส ตํ วิสํ อนุฑหิตุํ น สกฺโกติ; เอวเมว
อกุสลเจตนาย อภาเวน ปาปํ อกโรนฺตสฺส ธนุอาทีนิ นีหริตฺวา
ททโตปิ ปาปํ นาม น โหตีติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ
เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
        "ปาณิมฺหิ เจ วโณ นาสฺส,   หเรยฺย ปาณินา วิสํ,
         นาพฺพณํ วิสมนฺเวติ        นตฺถิ ปาปํ อกุพฺพโตติ.
     ตตฺถ นาสฺสาติ: น ภเวยฺย. หเรยฺยาติ: หริตุํ สกฺกุเณยฺย.
กึการณา? ยสฺมา นาพฺพณํ วิสมนฺเวติ. อพฺพณํ หิ ปาณึ
วิสํ อนฺเวตุํ น สกฺโกติ; เอวเมว ธนุอาทีนิ นีหริตฺวา เทนฺตสฺสาปิ
อกุสลเจตนาย อภาเวน ปาปํ อกุพฺพโต ปาปํ นาม นตฺถิ, อพฺพณํ
หิ ปาณึ วิสํ วิย นาสฺส จิตฺตํ ปาปํ อนุคจฺฉตีติ.
       เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ.
     อปเรน สมเยน ภิกฺขู กถํ สมุฏฺาเปสุํ "โก นุ โข
กุกฺกุฏมิตฺตสฺส สปุตฺตสฺส สสุณิสสฺส โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสโย,
เกน การเณน เอส เนสาทกุเล นิพฺพตฺโตติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา
"กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา, "อิมาย
นามาติ วุตฺเต, "ภิกฺขเว อตีเต กสฺสปทสพลสฺส ธาตุเจติยํ
สํวิทหนฺตา เอวมาหํสุ `กึ นุ โข อิมสฺส เจติยสฺส มตฺติกา ภวิสฺสติ,
กึ อุทกนฺติ. อถ เนสํ เอตทโหสิ `หริตาลมโนสิลา มตฺติกา ภวิสฺสติ,
ติลเตลํ อุทกนฺติ. เต หริตาลมโนสิลา โกฏฺเฏตฺวา ติลเตเลน
สํสนฺทิตฺวา อิฏฺกาย ฆเฏตฺวา สุวณฺเณน ขจิตฺวา อนฺโต จินึสุ. พหิมุเข
ปน เอกฆนสุวณฺณิฏฺกาว อเหสุํ. เอเกกา สตสหสฺสคฺฆนิกา
อโหสิ. เต, ยาว ธาตุนิธานา เจติเย นิฏฺิเต, จินฺตยึสุ
`ธาตุนิธานกาเล พหุนา ธเนน อตฺโถ, กนฺนุ โข เชฏฺกํ
กโรมาติ. อเถโก คามวาสี เสฏฺี `อหํ เชฏฺโก ภวิสฺสามีติ
ธาตุนิธานฏฺาเน เอกํ หิรญฺโกฏึ ปกฺขิปิ. ตํ ทิสฺวา รฏฺวาสิโน
`อยํ นครเสฏฺี ธนเมว สํหรติ, เอวรูเป เจติเย เชฏฺโก ภวิตุํ
น สกฺโกติ, คามวาสี ปน โกฏิธนํ ปกฺขิปิตฺวา เชฏฺโกว ชาโตติ
อุชฺฌายึสุ. โส เตสํ กถํ สุตฺวา `อหํ เทฺว โกฏิโย ทตฺวา เชฏฺโก
ภวิสฺสามีติ เทฺว โกฏิโย อทาสิ. อิตโร `อหเมว เชฏฺโก ภวิสฺสามีติ
ติสฺโส โกฏิโย อทาสิ. เอวํ วฑฺเฒตฺวา, นครวาสี อฏฺ โกฏิโย
อทาสิ. คามวาสิโน ปน เคเห นวโกฏิธนเมว อตฺถิ, นครวาสิโน
จตฺตาฬีสโกฏิธนํ; ตสฺมา คามวาสี จินฺเตสิ `สจาหํ นว โกฏิโย
ทสฺสามิ, อยํ `ทส โกฏิโย ทสฺสามีติ วกฺขติ, อถ เม นิทฺธนภาโว
ปญฺายิสฺสตีติ. โส เอวมาห `อหํ เอตฺตกํ ธนํ ทสฺสามิ, สปุตฺตทาโร จ
เจติยสฺส ทาโส ภวิสฺสามีติ สตฺต ปุตฺเต สตฺต สุณิสาโย ภริยญฺจ
คเหตฺวา อตฺตนา สทฺธึ เจติยสฺส นิยฺยาเทสิ. รฏฺวาสิโน `ธนํ
นาม สกฺกา อุปฺปาเทตุํ, อยมฺปน สปุตฺตทาโร อตฺตานํ นิยฺยาเทสิ,
อยเมว เชฏฺโก โหตูติ ตํ เชฏฺกํ กรึสุ. อิติ เต โสฬสปิ ชนา
เจติยสฺส ทาสา อเหสุํ. รฏฺวาสิโน ปน เต ภุชิสฺเส กรึสุ. ๑- เอวํ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. อกํสุ.
สนฺเตปิ เจติยเมว ปฏิชคฺคิตฺวา ยาวตายุกํ ตฺวา ตโต จุตา
เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เตสุ เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวโลเก วสนฺเตสุ
อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ภริยา ตโต จวิตฺวา ราชคเห เสฏฺิโน ธีตา
หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา กุมาริกาว หุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ.
อทิฏฺสจฺจสฺส ปน ปฏิสนฺธิ นาม ภาริยาติ ตสฺสา สามิโก
สมฺปริวตฺตมาโน คนฺตฺวา เนสาทกุเล นิพฺพตฺติ. ตสฺส สห ทสฺสเนเนว
เสฏฺิธีตรํ ปุพฺพสิเนโห อชฺโฌตฺถริ. วุตฺตมฺปิ เจตํ
        "ปุพฺเพว สนฺนิวาเสน     ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วา
         เอวนฺตํ ชายเต เปมํ    อุปฺปลํว ยโถทเกติ.
     สา ปุพฺพสิเนเหน เนสาทกุลํ อคมาสิ. ปุตฺตาปิสฺสา เทวโลกา
จวิตฺวา ตสฺสาเอว กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหึสุ. สุณิสาโยปิสฺสา
ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา เตสํเยว เคหํ อคมํสุ. เอวํ
เต สพฺเพปิ ตทา เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ตสฺส กมฺมสฺสานุภาเวน
โสตาปตฺติผลํ ปตฺตาติ.
                      กุกฺกุฏมิตฺตวตฺถุ.
                     ------------
                ๙. โกกสุนขลุทฺทกวตฺถุ. (๑๐๓)
       "โย อปฺปทุฏฺสฺส นรสฺส ทุสฺสตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา
เชตวเน วิหรนฺโต โกกนฺนาม สุนขลุทฺทกํ อารพฺภ กเถสิ.
     โส กิร เอกทิวสํ ปุพฺพณฺหสมเย ธนุํ อาทาย สุนขปริวุโต
อรญฺ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เอกํ ปิณฺฑจาริกํ ภิกฺขุํ ปิณฺฑาย
จรนฺตํ ทิสฺวา กุชฺฌิตฺวา "กาฬกณฺณิ เม ทิฏฺโ, อชฺช กิญฺจิ
น ลภิสฺสามีติ จินฺเตนฺโต ปกฺกามิ. เถโรปิ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา
กตภตฺตกิจฺโจ ปุน วิหารํ ปายาสิ. ๑- อิตโรปิ อรญฺเ วิจริตฺวา
กิญฺจิ อลภิตฺวา ปจฺจาคจฺฉนฺโต ปุน เถรํ ทิสฺวา "อชฺชาหํ อิมํ
กาฬกณฺณึ ทิสฺวา อรญฺ คโต กิญฺจิ น ลภึ, อิทานิ เม ปุนปิ
อภิมุโข ชาโต, สุนเขหิ นํ ขาทาเปสฺสามีติ สญฺ ทตฺวา สุนเข
วิสฺสชฺเชสิ. เถโร "มา เอวํ กริ อุปาสกาติ ยาจิ. โส "อชฺชาหํ
ตว สมฺมุขีภูตตฺตา กิญฺจิ นาลตฺถํ, ปุนปิ เม สมฺมุขีภาวํ อาคโตสิ,
ขาทาเปสฺสามิ ตนฺติ วตฺวา สุนเข อุยฺโยเชสิ. เถโร เวเคน เอกํ
รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา ปุริสปฺปมาเณ าเน นิสีทิ. สุนขา รุกฺขํ ปริวารยึสุ.
โกโก คนฺตฺวา "รุกฺขํ อภิรุหโตปิ เต โมกฺโข นตฺถีติ สรตุณฺเฑน
เถรสฺส ปาทตเล วิชฺฌิ. เถโร "มา เอวํ กโรหีติ ยาจิเยว. อิตโร ตสฺส
ยาจนํ อนาทยิตฺวา ปุนปฺปุนํ วิชฺฌิเยว. เถโร, เอกสฺมึ ปาทตเล
วิชฺฌิยมาเน, ตํ อุกฺขิปิตฺวา ทุติยํ โอลมฺเพติ. ตสฺมึปิ วิชฺฌิยมาเน ตํ
อุกฺขิปติ. เอวมสฺส โส ยาจนํ อนาทยิตฺวา เทฺวปิ ปาทตลานิ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ปาวิสิ.
วิชฺฌิเยว. เถรสฺส สรีรํ อุกฺกาหิ อาทิตฺตํ วิย อโหสิ. โส
เวทนานุวตฺตี หุตฺวา สตึ ปจฺจุปฏฺาเปตุํ นาสกฺขิ; ปารุตจีวรํ
ภสฺสนฺตํปิ น สลฺลกฺเขสิ. ตํ ปตมานํ โกกํ สีสโต ปฏฺาย
ปริกฺขิปนฺตเมว ปติ. สุนขา "เถโร ปติโตติ สญฺาย จีวรนฺตรํ
ปวิสิตฺวา อตฺตโน สามิกํ ลุญฺจิตฺวา ขาทนฺตา อฏฺิมตฺตาวเสสํ กรึสุ.
สุนขา จีวรนฺตรโต นิกฺขมิตฺวา พหิ อฏฺสุ. อถ เนสํ เถโร เอกํ
สุกฺขทณฺฑกํ ภญฺชิตฺวา ขิปิ. สุนขา เถรํ ทิสฺวา "สามิโกว อมฺเหหิ
ขาทิโตติ ตฺวา อรญฺ ปวิสึสุ. เถโร กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทสิ "มม
จีวรนฺตรํ ปวิสิตฺวา เอส นฏฺโ, อโรคํ นุ โข เม สีลนฺติ. โส รุกฺขา
โอตริตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา อาทิโต ปฏฺาย ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา
"ภนฺเต มม จีวรํ นิสฺสาย โส อุปาสโก นฏฺโ, กจฺจิ เม อโรคํ สีลํ,
กจฺจิ เม อตฺถิ สมณภาโวติ ปุจฺฉิ. สตฺถา ตสฺส วจนํ สุตฺวา
"ภิกฺขุ อโรคํ ตว สีลํ, อตฺถิ เต สมณภาโว: โส อปฺปทุฏฺสฺส
ปทุสฺสิตฺวา วินาสํ ปตฺโต, น เกวลญฺจ อิทาเนว, อตีเตปิ อปฺปทุฏฺานํ
ปทุสฺสิตฺวา วินาสํ ปตฺโตเยวาติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต อตีตํ
อาหริ:
     "อตีเต กิร เอโก เวชฺโช เวชฺชกมฺมตฺถาย คามํ วิจริตฺวา
กิญฺจิ กมฺมํ อลภิตฺวา ฉาตชฺฌตฺโต นิกฺขมิตฺวา คามทฺวาเร สมฺพหุเล
กุมารเก กีฬนฺเต ทิสฺวา `อิเม สปฺเปน ฑํสาเปตฺวา ติกิจฺฉิตฺวา
อาหารํ ลภิสฺสามีติ เอกสฺมึ รุกฺขพิเล สีสํ นีหริตฺวา นิปนฺนํ
สปฺปํ ทสฺเสตฺวา `อมฺโภ กุมารกา เอส สาลิกโปตโก, คณฺหถ
นนฺติ อาห. อเถโก กุมารโก สปฺปํ คีวายํ ทฬฺหํ คเหตฺวา นีหริตฺวา
ตสฺส สปฺปภาวํ ตฺวา วิรวนฺโต อวิทูเร ิตสฺส เวชฺชสฺส มตฺถเก
ขิปิ. สปฺโป เวชฺชสฺส ขนฺธฏฺิกํ ปริกฺขิปิตฺวา ทฬฺหํ ฑํสิตฺวา
ตตฺเถว ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. เอวเมส [โกโก สุนขลุทฺทโก] ปุพฺเพปิ
อปฺปทุฏฺสฺส ปทุสฺสิตฺวา วินาสํ ปตฺโตเยวาติ.
     สตฺถา อิมํ อตีตํ อาหริตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต
อิมํ คาถมาห
             "โย อปฺปทุฏฺสฺส นรสฺส ทุสฺสติ
              สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส,
              ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ
              สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโตติ.
     ตตฺถ อปฺปทุฏฺสฺสาติ อตฺตโน วา สพฺพสตฺตานํ วา
อปฺปทุฏฺสฺส. นรสฺสาติ: สตฺตสฺส. ทุสฺสตีติ: อปรชฺฌติ. สุทฺธสฺสาติ:
นิรปราธสฺเสว. โปสสฺสาติ อิทมฺปิ อปเรนากาเรน สตฺตาธิวจนเมว.
อนงฺคณสฺสาติ: นิกฺกิเลสสฺส. ปจฺเจตีติ: ปฏิเอติ. ปฏิวาตนฺติ:
ยถา เอเกน ปุริเสน ปฏิวาเต ิตํ ปหริตุกามตาย ขิตฺโต สุขุโม
รโช ตเมว ปุริสํ ปจฺเจติ ตสฺเสว อุปริ ปตติ; เอวเมว โย ปุคฺคโล
อปฺปทุฏฺสฺส ปุริสสฺส ปาณิปฺปหาราทีนิ ททนฺโต ปทุสฺสติ ตเมว
พาลํ ทิฏฺเว ธมฺเม สมฺปราเย วา นิรยาทีสุ วิปจฺจมานํ ตํ ปาปํ
วิปากทุกฺขวเสน ปจฺเจตีติ อตฺโถ.
     เทสนาวสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺหิ. สมฺปตฺตปริสายปิ
สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.
                    โกกสุนขลุทฺทกวตฺถุ.
                     ------------
            ๑๐. มณิการกุลุปกติสฺสตฺเถรวตฺถุ. (๑๐๔)
       "คพฺภเมเก อุปฺปชฺชนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน
วิหรนฺโต มณิการกุลุปกํ ติสฺสตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.
     โส กิร เถโร เอกสฺส มณิการสฺส กุเล ทฺวาทส วสฺสานิ
ภุญฺชิ. ตสฺมึ กุเล ชายปติกา มาตาปิตุฏฺาเน ตฺวา เถรํ ปฏิชคฺคึสุ.
อเถกทิวสํ [โส] มณิกาโร เถรสฺส ปุรโต มํสํ ฉินฺทนฺโต นิสินฺโน
โหติ. ตสฺมึ ขเณ ราชา ปเสนทิโกสโล เอกํ มณิรตนํ "อิมํ
โธวิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ปหิณตูติ เปเสสิ. มณิกาโร สโลหิเตเนว
หตฺเถน ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา เปฬาย อุปริ เปตฺวา หตฺถโธวนตฺถํ
อนฺโต ปาวิสิ. ตสฺมึ ปน เคเห โปสาวนิยโกญฺจสกุโณ อตฺถิ.
โส โลหิตคนฺเธน มํสสญฺาย ตํ มณึ, เถรสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว, คิลิ
มณิกาโร อาคนฺตฺวา มณึ อปสฺสนฺโต "มณิ โว คหิโตติ ภริยญฺจ
ธีตรญฺจ ปุตฺตญฺจ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิตฺวา, เตหิ "น คณฺหามาติ.
วุตฺเต, "เถเรน คหิโต ภวิสฺสตีติ จินฺเตตฺวา ภริยาย สทฺธึ มนฺเตสิ
"เถเรน คหิโต ภวิสฺสตีติ. "สามิ มา เอวํ อวจ, เอตฺตกํ กาลํ
มยา เถรสฺส กิญฺจิ วชฺชํ น ทิฏฺปุพฺพํ, น โส มณึ คณฺหาตีติ.
มณิกาโร เถรํ ปุจฺฉิ "ภนฺเต อิมสฺมึ าเน มณิรตนํ ตุมฺเหหิ
คหิตนฺติ. "น คณฺหามิ อุปาสกาติ. "ภนฺเต อิธ อญฺโ นตฺถิ,
ตุมฺเหหิเยว คหิโต ภวิสฺสติ, เทถ เม มณิรตนนฺติ. โส, ตสฺมึ
อสมฺปฏิจฺฉนฺเต, ปุน ภริยํ อาห "เถเรเนว มณิ คหิโต, ปีเฬตฺวา
นํ ปุจฺฉิสฺสามีติ. "สามิ มา โน นาเสหิ, วรํ อมฺเหหิ ทาสพฺยํ ๑-
อุปคนฺตุํ, น จ เอวรูปํ เถรํ วตฺตุนฺติ. โส "สพฺเพว มยํ ทาสพฺยํ
อุปคจฺฉนฺตา มณึ น อคฺฆามาติ รชฺชุํ คเหตฺวา เถรสฺส สีสํ
เวเตฺวา ทณฺฑเกน ฆฏฺเฏสิ. เถรสฺส สีสโต จ กณฺณนาสาหิ จ โลหิตํ
ปคฺฆริ. อกฺขีนิ นิกฺขมนาการปฺปตฺตานิ อเหสุํ. โส เวทนาปฺปตฺโต
ภูมิยํ ปติ. โกญฺโจ โลหิตคนฺเธน อาคนฺตฺวา โลหิตํ ปิวติ. ๒-
อถ นํ มณิกาโร เถเร อุปฺปนฺนโกธเวเคน "ตฺวํ กึ กโรสีติ ปาเทน
ปหริตฺวา ขิปิ. โส เอกปฺปหาเรเนว มริตฺวา ปริวตฺตมาโน ปติ.
เถโร ตํ ทิสฺวา "อุปาสก สีสเวนํ ตาว เม สิถิลํ กตฺวา อิมํ
โกญฺจํ โอโลเกหิ, มโต วา โน วาติ. อถ นํ โส อาห "เอโส
วิย ตฺวํปิ มริสฺสสีติ. ๓- "อุปาสก อิมินา [โส] มณิ คิลิโต, สเจ
อยํ น มริสฺสติ, น เต อหํ มรนฺโตปิ มณึ อาจิกฺขิสฺสนฺติ. โส
ตสฺส อุทรํ ผาเลตฺวา มณึ ทิสฺวา ปเวธนฺโต สํวิคฺคมานโส เถรสฺส
ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา "ขมถ เม ภนฺเต, อชานนฺเตน มยา กตนฺติ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ทาสตฺตํ.  ๒. สี. ยุ. ปิวิ.  ๓. สี. ยุ. มราหีติ.
อาห. "อุปาสก เนว ตุยฺหํ โทโส อตฺถิ, น มยฺหํ, วฏฺฏสฺเสว ๑-
โทโส, ขมามิ เตติ. "ภนฺเต สเจ เม ขมถ, ปกตินิยาเมเนว เม
เคเห นิสีทิตฺวา ภิกฺขํ คณฺหถาติ. "อุปาสก นทานาหํ อิโต ปฏฺาย
ปเรสํ เคหสฺส อนฺโตฉทนํ ปวิสิสฺสามิ, อนฺโตเคหปฺปเวสนสฺเสว
หิ อยํ โทโส, อิโต ปฏฺาย ปาเทสุ วหนฺเตสุ เคหทฺวาเร ิโตว
ภิกฺขํ คณฺหิสฺสามีติ วตฺวา ธูตงฺคํ สมาทาย อิมํ คาถมาห
        "ปจฺจติ มุนิโน ภตฺตํ    โถกํ โถกํ กุเล กุเล,
         ปิณฺฑิกาย จริสฺสามิ,   อตฺถิ ชงฺฆพลํ มมาติ. ๒-
อิมญฺจ ปน วตฺวา เถโร เตเนว พฺยาธินา นจิรสฺเสว ปรินิพฺพายิ.
โกญฺโจ มณิการสฺส ภริยาย กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. มณิกาโร
กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติ. มณิการสฺส ภริยา เถเร มุทุจิตฺตตาย
กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ภิกฺขู สตฺถารํ เตสํ อภิสมฺปรายํ
ปุจฺฉึสุ. สตฺถา "ภิกฺขเว อิเธกจฺเจ คพฺเภ นิพฺพตฺตนฺติ, เอกจฺเจ
ปาปการิโน นิรเย นิพฺพตฺตนฺติ, เอกจฺเจ กตกลฺยาณา เทวโลเก
นิพฺพตฺตนฺติ, อนาสวา ปน ปรินิพฺพายนฺตีติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา
ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
        "คพฺภเมเก อุปฺปชฺชนฺติ,   นิรยํ ปาปกมฺมิโน,
         สคฺคํ สุคติโน ยนฺติ,     ปรินิพฺพนฺติ อนาสวาติ.
     ตตฺถ คพฺภนฺติ: อิธ มนุสฺสคพฺโภว อธิปฺเปโต. เสสเมตฺถ
อุตฺตานตฺถเมวาติ.
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. วฏฺฏสฺเสเวส.  ๒. ขุ. เถร. ๒๖/๓๐๗.
          เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
                 มณิการกุลุปกติสฺสตฺเถรวตฺถุ.
                    --------------
                  ๑๑. ตโยชนวตฺถุ. (๑๐๕)
       "น อนฺตลิกฺเข น สมุทฺทมชฺเฌติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา
เชตวเน วิหรนฺโต ตโย ชเน อารพฺภ กเถสิ.
     สตฺถริ กิร เชตวเน วิหรนฺเต สมฺพหุลา ภิกฺขู สตฺถุ
ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉนฺตา เอกํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คามวาสิโน
เตสํ ปตฺเต อาทาย อาสนสาลายํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกํ ทตฺวา
ปิณฺฑปาตเวลํ อาคมยมานา ธมฺมํ สุณนฺตา นิสีทึสุ. ตสฺมึ ขเณ
ภตฺตํ ปจิตฺวา สูปพฺยญฺชเน ปจมานาย ๑- เอกิสฺสา อิตฺถิยา อุทฺธนโต
อคฺคิชาลา อุฏฺหิตฺวา ฉทนํ คณฺหิ. ตโต เอกํ ติณกรฬํ อุฏฺหิตฺวา
ฌายมานํ อากาสํ ปกฺขนฺทิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก กาโก อากาเสน
คจฺฉนฺโต ตตฺถ คีวํ ปเวเสตฺวา ติณวลฺลิปลิเวิโต ฌายิตฺวา
คามมชฺเฌ ปติ. ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา "อโห ภาริยํ กมฺมํ, ปสฺสถาวุโส
กาเกน ปตฺตํ วิปฺปการํ, อิมินา กตกมฺมํ อญฺตฺร สตฺถารา โก
ชานิสฺสติ, สตฺถารมสฺส กมฺมํ ปุจฺฉิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา ปกฺกมึสุ.
     อปเรสํ ๒- ภิกฺขูนํ สตฺถุ ทสฺสนตฺถาย นาวํ อภิรุยฺห คจฺฉนฺตานํ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. สูปพฺยญฺชนํ ธูปยมานาย. ๒. สี. ยุ. อปเรสมฺปิ.
นาวา สมุทฺทมชฺเฌ นิจฺจลา ว อฏฺาสิ. มนุสฺสา "กาฬกณฺณินา เอตฺถ
ภวิตพฺพนฺติ สลากํ วิจาเรสุํ. นาวิกสฺส จ ภริยา ปมวเย ิตา
ทสฺสนียา, สลากา ตสฺสา ปาปุณิ. "สลากํ ปุน วิจาเรถาติ วตฺวา
ยาวตติยํ วิจารยึสุ. ติกฺขตฺตุมฺปิ ตสฺสาเยว ปาปุณิ. มนุสฺสา "กึ
สามีติ นาวิกสฺส มุขํ โอโลเกสุํ. นาวิโก "น สกฺกา เอติสฺสา
อตฺถาย มหาชนํ นาเสตุํ, อุทเก นํ ขิปถาติ อาห. สา คเหตฺวา
อุทเก ขิปิยมานา มรณภยตชฺชิตา มหาวิรวมกาสิ. ตํ สุตฺวา
นาวิโก "โก อตฺโถ อิมิสฺสา อาภรเณหิ นฏฺเหิ, สพฺพาภรณานิ
โอมุญฺจิตฺวา เอกํ ปิโลติกํ นิวาสาเปตฺวา ฉฑฺเฑถ นํ, อหมฺปเนตํ
อุทกปิฏฺเ ปลฺวมานํ ๑- ทฏฺุํ น สกฺขิสฺสามิ; ตสฺมา ยถา นํ อหํ
น ปสฺสามิ; เอวํ วาลุกกุฏํ คีวายํ พนฺธิตฺวา สมุทฺเท ขิปถาติ.
เต ตถา กรึสุ. ตมฺปิ ปติตฏฺาเนเยว มจฺฉกจฺฉปา วิลุมฺปึสุ. ภิกฺขู
ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา "สตฺถารํ เปตฺวา โก อญฺโ เอติสฺสา อิตฺถิยา
กมฺมํ ชานิสฺสติ, สตฺถารมสฺสา กมฺมํ ปุจฺฉิสฺสามาติ อิจฺฉิตฏฺานํ
ปตฺวา นาวาโต โอรุยฺห ปกฺกมึสุ.
     อปเรปิ สตฺต ภิกฺขู ปจฺจนฺตโต สตฺถารํ ทสฺสนตฺถาย คจฺฉนฺตา
สายํ เอกํ วิหารํ ปวิสิตฺวา วสนฏฺานํ ปุจฺฉึสุ. เอกสฺมิญฺจ เลเณ
สตฺต มญฺจา โหนฺติ, เตสํ ตเทว ลภิตฺวา ตตฺถ นิปนฺนานํ,
รตฺติภาเค กูฏาคารมตฺโต ปาสาโณ ปวฏฺฏมาโน อาคนฺตฺวา
เลณทฺวารํ ปิทหิ. เนวาสิกา ภิกฺขู "มยํ อิมํ เลณํ อาคนฺตุกภิกฺขูนํ
@เชิงอรรถ: ๑. ยุ. มรมานํ.
ปาปยิมฺหา, อยญฺจ มหาปาสาโณ เลณทฺวารํ ปิทหนฺโต อฏฺาสิ,
อปเนสฺสาม นนฺติ สมนฺตา สตฺตหิ คาเมหิ มนุสฺเส สนฺนิปาเตตฺวา
ตํ วายมนฺตาปิ านา จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. อนฺโต ปวิฏฺภิกฺขูปิ
วายมึสุเยว. เอวํ สนฺเตปิ สตฺตาหํ ปาสาณํ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ.
อาคนฺตุกา ภิกฺขู สตฺตาหํ ฉาตชฺฌตฺตา มหาทุกฺขํ อนุภวึสุ. สตฺตเม
ทิวเส ปาสาโณ สยเมว ปวฏฺฏิตฺวา อปคโต. ภิกฺขู นิกฺขมิตฺวา
"อมฺหากํ อิมํ ปาปํ อญฺตฺร สตฺถารา โก ชานิสฺสติ, สตฺถารํ
ปุจฺฉิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา ปกฺกมึสุ. เต ปุริเมหิ สทฺธึ อนฺตรามคฺเค
สมาคนฺตฺวา สพฺเพ เอกโตว สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา
เอกมนฺตํ นิสินฺนา สตฺถารา กตปฏิสนฺถารา อตฺตนา ทิฏฺานุภูตานิ
การณานิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉึสุ. สตฺถาปิ เตสํ ปฏิปาฏิยา เอวํ
พฺยากาสิ:
     "ภิกฺขเว โส ตาว กาโก อตฺตนา กตกมฺมเมว อนุโภสิ.
อตีเต หิ พาราณสิยํ เอโก กสโก อตฺตนา โคณํ ทเมนฺโต ทเมตุํ
นาสกฺขิ. โส หิสฺส โคโณ โถกํ คนฺตฺวา นิปชฺชิ, โปเถตฺวา
อุฏฺาปิโตปิ โถกํ คนฺตฺวา ปุนปิ ตเถว นิปชฺชิ. โส วายมิตฺวาปิ
ตํ ทเมตุํ อสกฺโกนฺโต โกธาภิภูโต หุตฺวา `อิโตทานิ ปฏฺาย สุขํ
นิปชฺชิสฺสสีติ ตํ ปลาลปิณฺฑํ วิย กโรนฺโต ปลาเลน ตสฺส คีวํ
ปลิเวเตฺวา อคฺคึ อทาสิ. โคโณ ตตฺเถว ฌายิตฺวา มโต. ตทา
ภิกฺขเว เตน กาเกน ตํ ปาปกมฺมํ กตํ, โส ตสฺส วิปาเกน
ทีฆรตฺตํ นิรเย ปจิตฺวา วิปากาวเสเสน สตฺตกฺขตฺตุํ กากโยนิยํ
นิพฺพตฺติตฺวา เอวเมว อากาเส ฌายิตฺวา มโตติ.
     "สาปิ ภิกฺขเว อิตฺถี อตฺตนา กตกมฺมเมว อนุโภสิ. สา หิ อตีเต
พาราณสิยํ เอกสฺส คหปติกสฺส ภริยา อุทกาหรณโกฏฺฏนปจนาทีนิ
สพฺพกิจฺจานิ สหตฺเถเนว อกาสิ. ตสฺสา เอโก สุนโข ตํ เคเห
สพฺพกิจฺจานิ กุรุมานํโอโลเกนฺโต นิสีทิ. เขตฺเต ภตฺตํ หรนฺติยา
ทารุปณฺณาทีนํ วา อตฺถาย อรญฺ คจฺฉนฺติยา โส ตาย สทฺธึเยว
คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา ทหรมนุสฺสา `อมฺโภ นิกฺขนฺโต สุนขลุทฺทโก,
อชฺช มยํ มํเสน ภุญฺชิสฺสามาติ อุปฺผณฺเฑนฺติ. สา เตสํ กถาย
มงฺกุ หุตฺวา สุนขํ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหริตฺวา ปลาเปสิ. สุนโข
นิวตฺติตฺวา ปุน อนุพนฺธิ. โส กิร ตสฺสา ตติเย อตฺตภาเว
สามิโก อโหสิ; ตสฺมา สิเนหํ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกติ. กิญฺจาปิ หิ
อนมตคฺเค สํสาเร ชายา วา ปติ วา อภูตปุพฺโพ นาม นตฺถิ,
อวิทูเร ปน อตฺตภาเว าตเกสุ อธิมตฺโต สิเนโห โหติ; ตสฺมา
โส ตํ วิชหิตุํ น สกฺโกติ. สา ตสฺส กุชฺฌิตฺวา เขตฺเต สามิกสฺส
ยาคุํ หรมานา รชฺชุํ อุจฺฉงฺเค เปตฺวา อคมาสิ. สุนโข ตาเยว
สทฺธึ คโต. สา สามิกสฺส ยาคุํ ทตฺวา ตุจฺฉกุฏํ อาทาย เอกํ
อุทกฏฺานํ คนฺตฺวา กุฏํ วาลุกาย ปูเรตฺวา สมีเป โอโลเกตฺวา
ิตสฺส สุนขสฺส สทฺทมกาสิ. สุนโข `จิรสฺสํ วต เม อชฺช มธุรกถา
ลทฺธาติ นงฺคุฏฺ จาเลนฺโต ตํ อุปสงฺกมิ. สา ตํ คีวายํ ทฬฺหํ
คเหตฺวา เอกาย รชฺชุโกฏิยา กุฏํ พนฺธิตฺวา เอกํ รชฺชโกฏึ สุนขสฺส
คีวายํ พนฺธิตฺวา กุฏํ อุทกาภิมุขํ ปวฏฺเฏสิ. สุนโข กุฏํ อนุพนฺธนฺโต
อุทเก ปติตฺวา ตตฺเถว กาลมกาสิ. สา ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน
ทีฆรตฺตํ นิรเย ปจิตฺวา วิปากาวเสเสน อตฺตภาวสเต วาลุกาย
กุฏํ คีวายํ พนฺธิตฺวา อุทเก ปกฺขิตฺตา กาลมกาสีติ.
     "ตุมฺเหหิปิ ภิกฺขเว อตฺตนา กตกมฺมเมว อนุภูตํ. อตีตสฺมึ
หิ พาราณสีวาสิโน สตฺต โคปาลทารกา เอกสฺมึ อฏวิปฺปเทเส
สตฺตาหวาเรน คาวิโย วิจาเรนฺตา เอกทิวสํ คาวิโย วิจาเรตฺวา
อาคจฺฉนฺตา เอกํ มหาโคธํ ทิสฺวา อนุพนฺธึสุ. โคธา ปลายิตฺวา
เอกํ วมฺมิกํ ปาวิสิ. ตสฺส ปน วมฺมิกสฺส สตฺต ฉิทฺทานิ. ทารกา
"มยํ อิทานิ คเหตุํ น สกฺขิสฺสาม, เสฺว อาคนฺตฺวา คณฺหิสฺสามาติ
เอเกโกเอเกกํ สาขาภงฺคมุฏฺิมาทาย สตฺตปิ ชนา สตฺต ฉิทฺทานิ
ปิทหิตฺวา ปกฺกมึสุ. เต ปุนทิวเส ตํ โคธํ อมนสิกริตฺวา อญฺสฺมึ
ปเทเส คาวิโย วิจาเรตฺวา สตฺตเม ทิวเส คาวิโย อาทาย คจฺฉนฺตา
ตํ วมฺมิกํ ทิสฺวา สตึ ปฏิลภิตฺวา "กา นุ โข ตสฺสา โคธาย
ปวตฺตีติ อตฺตนา อตฺตนา ปิทหิตานิ ฉิทฺทานิ วิวรึสุ. โคธา ชีวิเต
นิราลยา หุตฺวา อฏฺิจมฺมาวเสสา ปเวธมานา นิกฺขมิ. เต ตํ
ทิสฺวา อนุกมฺปํ กตฺวา `มา นํ มาเรถ, สตฺตาหํ ฉินฺนภตฺตา
ชาตาติ ตสฺสา ปิฏฺึ ปริมชฺชิตฺวา `สุเขน คจฺฉาหีติ วิสฺสชฺเชสุํ.
เต โคธาย อมาริตตฺตา นิรเย ตาว น ปจฺจึสุ. เต ปน สตฺต
ชนา เอกโต หุตฺวา จุทฺทสสุ อตฺตภาเวสุ สตฺต สตฺต ทิวสานิ
ฉินฺนภตฺตา อเหสุํ. ตทา ภิกฺขเว ตุมฺเหหิ สตฺตหิ โคปาลเกหิ
หุตฺวา ตํ กมฺมํ กตนฺติ. เอวํ สตฺถา เตหิ ปุฏฺปุฏฺ ปญฺหํ พฺยากาสิ. ๑-
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. เอวํ วตฺวา เตหิ ปุฏฺปญฺเห พฺยากาสิ.
     อเถโก ภิกฺขุ สตฺถารํ อาห "กึ ปน ภนฺเต ปาปกมฺมํ
กตฺวา อากาเส อุปฺปติตสฺสาปิ สมุทฺทํ ปกฺขนฺตสฺสาปิ ปพฺพตนฺตรํ
ปวิฏฺสฺสาปิ ๑- โมกฺโข นตฺถีติ. สตฺถา "เอวเมว ภิกฺขเว, อากาสาทีสุปิ
เอกปเทโสปิ นตฺถิ, ยตฺร ิโต ปาปกมฺมโต มุจฺเจยฺยาติ วตฺวา
อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
              "น อนฺตลิกฺเข, น สมุทฺทมชฺเฌ,
               น ปพฺพตานํ วิวรํ ปวิสฺส,
               น วิชฺชเต โส ชคติปฺปเทโส,
               ยตฺรฏฺิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมาติ.
    ตสฺสตฺโถ "สเจ หิ โกจิ `อิมินา อุปาเยน ปาปกมฺมโต
มุจฺจิสฺสามีติ อนฺตลิกฺเข วา นิสีเทยฺย, จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีรํ
มหาสมุทฺทํ วา ปวิเสยฺย, ปพฺพตนฺตเร วา นิสีเทยฺย, เนว ปากกมฺมโต
มุจฺเจยฺย. ปุรตฺถิมาทีสุ หิ ชคติปฺปเทเสสุ ปวีภาเคสุ น โส
วาลคฺคมตฺโตปิ โอกาโส อตฺถิ, ยตฺถ ิโต ปาปกมฺมโต มุจฺจิตุํ
สกฺกุเณยฺยาติ.
     เทสนาวสาเน เต ภิกฺขู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ.
สมฺปตฺตมหาชนสฺสาปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.
                       ตโยชนวตฺถุ.
                       --------
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ปวิสนฺตสฺสาปิ.
                ๑๒. สุปฺปพุทฺธสกฺกวตฺถุ. (๑๐๖)
      "น อนฺตลิกฺเข น สมุทฺทมชฺเฌติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา
นิโคฺรธาราเม วิหรนฺโต สุปฺปพุทฺธํ สกฺกํ อารพฺภ กเถสิ.
     โส กิร "อยํ มม ธีตรํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขนฺโต มม ปุตฺตํ
ปพฺพาเชตฺวา ตสฺส เวริฏฺาเน ิโต จาติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ
สตฺถริ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา เอกทิวสํ "นทานิสฺส นิมนฺตนฏฺานํ คนฺตฺวา
ภุญฺชิตุํ ทสฺสามีติ คมนมคฺคํ ปิทหิตฺวา อนฺตรวีถิยํ สุรํ ปิวนฺโต
นิสีทิ. อถสฺส, สตฺถริ ภิกฺขุสงฺฆปริวุเต ตํ านํ อาคเต, "สตฺถา
อาคโตติ อาโรเจสุํ. โส อาห "ปุรโต คจฺฉถ, ตสฺส วเทถ `นายํ
มยา มหลฺลกตโรติ นาสฺส มคฺคํ ทสฺสามีติ, ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโนปิ
ตเถว วตฺวา นิสีทิ. สตฺถา มาตุลสฺส สนฺติกา มคฺคํ อลภิตฺวา ตโต
นิวตฺติ. โสปิ เอกํ จารปุริสํ เปเสสิ "คจฺฉ, ตสฺส กถํ สุตฺวา
เอหีติ. สตฺถาปิ นิวตฺตนฺโต สิตํ กตฺวา อานนฺทตฺเถเรน "โก นุ โข
ภนฺเต สิตปาตุกมฺมสฺส ๑- ปจฺจโยติ ปุฏฺโ อาห "ปสฺสสิ อานนฺท
สุปฺปพุทฺธนฺติ. "ปสฺสามิ ภนฺเตติ. "ภาริยํ เตน กมฺมํ กตํ มาทิสสฺส
พุทฺธสฺส มคฺคํ อเทนฺเตน, อิโต สตฺตเม ทิวเส เหฏฺาปาสาเท
โสปาณปาทมูเล ปวึ ปวิสิสฺสตีติ. จารปุริโส ตํ กถํ สุตฺวา
สุปฺปพุทฺธสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา "กึ เม ภาคิเนยฺเยน นิวตฺตนฺเตน
วุตฺตนฺติ ปุฏฺโ ยถาสุตํ อาโรเจสิ. โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา
"นทานิ มม ภาคิเนยฺยสฺส กถาโทโส อตฺถิ, อทฺธา ยํ โส วทติ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. กมฺเม.
ตํ ตเถว โหติ, เอวํ สนฺเตปิ นํ อิทานิ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหิสฺสามิ,
โส หิ มํ `สตฺตเม ทิวเส ปวึ ปวิสิสฺสตีติ อนิยเมน อวตฺวา
`เหฏฺาปาสาเท โสปาณปาทมูเล ปวึ ปวิสิสฺสตีติ อาห อิโตทานิ
ปฏฺายาหํ ตํ านํ น คมิสฺสามิ, อถ นํ ตสฺมึ าเน ปวึ
อปวิสิตฺวา มุสาวาเทน นิคฺคณฺหิสฺสามีติ. โส อตฺตโน อุปโภคชาตํ
สพฺพํ สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริ อาโรเปตฺวา โสปาณํ
หราเปตฺวา ทฺวารํ ปิทหาเปตฺวา เอเกกสฺมึ ทฺวาเร เทฺว เทฺว
มลฺเล เปตฺวา "สจาหํ ปมาเทน เหฏฺา โอโรหิตุกาโม โหมิ;
นิวาเรยฺยาถ มนฺติ วตฺวา สตฺตเม ปาสาทตเล สิริคพฺเภ นิสีทิ.
สตฺถา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา "ภิกฺขเว สุปฺปพุทฺโธ น เกวลํ ปาสาทตเล ๑-,
เวหาสํ อุปฺปติตฺวา อากาเส วา นิสีทตุ, นาวาย วา สมุทฺทํ
ปกฺขนฺทตุ, ปพฺพตนฺตรํ วา ปวิสตุ; พุทฺธานํ กถาย ทฺวิธาภาโว
นาม นตฺถิ, มยา วุตฺตฏฺาเนเยว โส ปวึ ปวิสิสฺสตีติ วตฺวา
อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
              "น อนฺตลิกฺเข, น สมุทฺทมชฺเฌ,
               น ปพฺพตานํ วิวรํ ปวิสฺส,
               น วิชฺชเต โส ชคติปฺปเทโส,
               ยตฺรฏฺิตํ นปฺปสเหยฺย มจฺจูติ.
     ตตฺถ นปฺปสเหยฺย มจฺจูติ: ยสฺมึ ปเทเส ิตํ มรณํ
นปฺปสเหยฺย นาภิภเวยฺย, เกสคฺคมตฺโตปิ โส ปวิปฺปเทโส นตฺถิ.
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ปาสาทตลํ.
เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.
     เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
     สตฺตเม ทิวเส สตฺถุ ภิกฺขาจารมคฺคสฺส นิรุทฺธเวลาย
เหฏฺาปาสาเท สุปฺปพุทฺธสฺส มงฺคลสฺโส อุทฺทาโม หุตฺวา ตํ ตํ
ภิตฺตึ ปหริ. โส อุปริ นิสินฺโนวสฺส สทฺทํ สุตฺวา "กึ เอตนฺติ
ปุจฺฉิ. "มงฺคลสฺโส อุทฺทาโมติ. โส ปนสฺโส สุปฺปพุทฺธํ ทิสฺวาว
สนฺนิสีทติ. อถ นํ โส คณฺหิตุกาโม หุตฺวา นิสินฺนฏฺานา อุฏฺาย
ทฺวาราภิมุโข อโหสิ. ทฺวารานิ สยเมว วิวฏานิ, โสปาณํ สกฏฺาเนเยว
ิตํ. ทฺวาเร ิตา มลฺลา ตํ คีวายํ คเหตฺวา เหฏฺาภิมุขํ ขิปึสุ.
เอเตนุปาเยน สตฺตสุปิ ตเลสุ ทฺวารานิ สยเมว วิวฏานิ,
โสปาณานิ ยถาาเนสุ ิตานิ. ตตฺถ ตตฺถ มลฺลา ตํ คีวายเมว
คเหตฺวา เหฏฺาภิมุขํ ขิปึสุ. อถ นํ เหฏฺาปาสาเท โสปาณปาทมูลํ
สมฺปตฺตเมว มหาปวี วิวรมานา ภิชฺชิตฺวา สมฺปฏิจฺฉิ. โส คนฺตฺวา
อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺตีติ.
                     สุปฺปพุทฺธสกฺกวตฺถุ.
                  ปาปวคฺควณฺณนา นิฏฺิตา.
                       นวโม วคฺโค
                       ---------

             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๒๒ หน้า ๒๕-๔๓.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=22&A=499&modeTY=1
             The Pali Atthakatha in Roman :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=22&A=499&modeTY=1
             อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=19
             เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=587
             พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=572
             The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=572
             สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕
http://84000.org/tipitaka/read/?index_25