อรรถกถาเล่มที่ ๒๒ ภาษาบาลีอักษรไทย
 ธ.อ.๕ ปาป-ชราวคฺค

เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. อถ เนสํ สตฺถา อนุปุพฺพีกถํ กเถสิ. เทสนาวสาเน
กุกฺกุฏมิตฺโต สทฺธึ ปุตฺเตหิ เจว สุณิสาหิ จ อตฺตปญฺจทสโม
โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สตฺถา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ วิหารํ
อคมาสิ. อถ นํ อานนฺทตฺเถโร ปุจฺฉิ "อชฺช ภนฺเต กหํ คมิตฺถาติ.
"กุกฺกุฏมิตฺตสฺส สนฺติกํ อานนฺทาติ. "ปาณาติปาตกมฺมสฺส โว ภนฺเต
อการโก กโตติ. "อาม อานนฺท, โส อตฺตปญฺจทสโม อจลสทฺธาย
ปติฏฺฐาย ตีสุ รตเนสุ นิกฺกงฺโข หุตฺวา ปาณาติปาตกมฺมสฺส อการโก
ชาโตติ. ภิกฺขู อาหํสุ "นนุ ภนฺเต ภริยาปิสฺส อตฺถีติ. "อาม ภิกฺขเว,
สา กุลเคเห กุมาริกาว หุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺตาติ. ภิกฺขู
กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ "กุกฺกุฏมิตฺตสฺส กิร ภริยา กุมาริกกาเลเยว
โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา ตสฺส เคหํ คนฺตฺวา สตฺต ปุตฺเต ลภิ, สา
เอตฺตกํ กาลํ สามิเกน `ธนุํ อาหร สเร อาหร สตฺตึ อาหร
สูลํ อาหร ชาลํ อาหราติ วุจฺจมานา ตานิ อทาสิ, โส ตาย
ทินฺนานิ อาทาย คนฺตฺวา ปาณาติปาตํ กโรติ, ๒- กึ นุ โข
โสตาปนฺนาปิ ปาณาติปาตํ กโรนฺตีติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา "กาย นุตฺถ
ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา, "อิมาย นามาติ
วุตฺเต, "น ภิกฺขเว โสตาปนฺนา ปาณาติปาตํ กโรนฺติ, สา ปน
"สามิกสฺส วจนํ กโรมีติ ตถา อกาสิ, `อิทํ คเหตฺวา เอส คนฺตฺวา
@เชิงอรรถ: ๑. มุทุจิตฺตตนฺติ ปเทน ภวิตพฺพํ.  ๒. อกาสีติ. ยุตฺตตรํ.
ปาณาติปาตํ กโรตูติ ตสฺสา จิตฺตํ นตฺถิ; ปาณิตลสฺมึ หิ วเณ
อสติ วิสํ คณฺหนฺตสฺส ตํ วิสํ อนุฑหิตุํ น สกฺโกติ; เอวเมว
อกุสลเจตนาย อภาเวน ปาปํ อกโรนฺตสฺส ธนุอาทีนิ นีหริตฺวา
ททโตปิ ปาปํ นาม น โหตีติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ
เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
        "ปาณิมฺหิ เจ วโณ นาสฺส,   หเรยฺย ปาณินา วิสํ,
         นาพฺพณํ วิสมนฺเวติ        นตฺถิ ปาปํ อกุพฺพโตติ.
     ตตฺถ นาสฺสาติ: น ภเวยฺย. หเรยฺยาติ: หริตุํ สกฺกุเณยฺย.
กึการณา? ยสฺมา นาพฺพณํ วิสมนฺเวติ. อพฺพณํ หิ ปาณึ
วิสํ อนฺเวตุํ น สกฺโกติ; เอวเมว ธนุอาทีนิ นีหริตฺวา เทนฺตสฺสาปิ
อกุสลเจตนาย อภาเวน ปาปํ อกุพฺพโต ปาปํ นาม นตฺถิ, อพฺพณํ
หิ ปาณึ วิสํ วิย นาสฺส จิตฺตํ ปาปํ อนุคจฺฉตีติ.
       เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ.
     อปเรน สมเยน ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ "โก นุ โข
กุกฺกุฏมิตฺตสฺส สปุตฺตสฺส สสุณิสสฺส โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสโย,
เกน การเณน เอส เนสาทกุเล นิพฺพตฺโตติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา
"กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา, "อิมาย
นามาติ วุตฺเต, "ภิกฺขเว อตีเต กสฺสปทสพลสฺส ธาตุเจติยํ
สํวิทหนฺตา เอวมาหํสุ `กึ นุ โข อิมสฺส เจติยสฺส มตฺติกา ภวิสฺสติ,
กึ อุทกนฺติ. อถ เนสํ เอตทโหสิ `หริตาลมโนสิลา มตฺติกา ภวิสฺสติ,
ติลเตลํ อุทกนฺติ. เต หริตาลมโนสิลา โกฏฺเฏตฺวา ติลเตเลน
สํสนฺทิตฺวา อิฏฺฐกาย ฆเฏตฺวา สุวณฺเณน ขจิตฺวา อนฺโต จินึสุ. พหิมุเข
ปน เอกฆนสุวณฺณิฏฺฐกาว อเหสุํ. เอเกกา สตสหสฺสคฺฆนิกา
อโหสิ. เต, ยาว ธาตุนิธานา เจติเย นิฏฺฐิเต, จินฺตยึสุ
`ธาตุนิธานกาเล พหุนา ธเนน อตฺโถ, กนฺนุ โข เชฏฺฐกํ
กโรมาติ. อเถโก คามวาสี เสฏฺฐี `อหํ เชฏฺฐโก ภวิสฺสามีติ
ธาตุนิธานฏฺฐาเน เอกํ หิรญฺญโกฏึ ปกฺขิปิ. ตํ ทิสฺวา รฏฺฐวาสิโน
`อยํ นครเสฏฺฐี ธนเมว สํหรติ, เอวรูเป เจติเย เชฏฺฐโก ภวิตุํ
น สกฺโกติ, คามวาสี ปน โกฏิธนํ ปกฺขิปิตฺวา เชฏฺฐโกว ชาโตติ
อุชฺฌายึสุ. โส เตสํ กถํ สุตฺวา `อหํ เทฺว โกฏิโย ทตฺวา เชฏฺฐโก
ภวิสฺสามีติ เทฺว โกฏิโย อทาสิ. อิตโร `อหเมว เชฏฺฐโก ภวิสฺสามีติ
ติสฺโส โกฏิโย อทาสิ. เอวํ วฑฺเฒตฺวา, นครวาสี อฏฺฐ โกฏิโย
อทาสิ. คามวาสิโน ปน เคเห นวโกฏิธนเมว อตฺถิ, นครวาสิโน
จตฺตาฬีสโกฏิธนํ; ตสฺมา คามวาสี จินฺเตสิ `สจาหํ นว โกฏิโย
ทสฺสามิ, อยํ `ทส โกฏิโย ทสฺสามีติ วกฺขติ, อถ เม นิทฺธนภาโว
ปญฺญายิสฺสตีติ. โส เอวมาห `อหํ เอตฺตกํ ธนํ ทสฺสามิ, สปุตฺตทาโร จ
เจติยสฺส ทาโส ภวิสฺสามีติ สตฺต ปุตฺเต สตฺต สุณิสาโย ภริยญฺจ
คเหตฺวา อตฺตนา สทฺธึ เจติยสฺส นิยฺยาเทสิ. รฏฺฐวาสิโน `ธนํ
นาม สกฺกา อุปฺปาเทตุํ, อยมฺปน สปุตฺตทาโร อตฺตานํ นิยฺยาเทสิ,
อยเมว เชฏฺฐโก โหตูติ ตํ เชฏฺฐกํ กรึสุ. อิติ เต โสฬสปิ ชนา
เจติยสฺส ทาสา อเหสุํ. รฏฺฐวาสิโน ปน เต ภุชิสฺเส กรึสุ. ๑- เอวํ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. อกํสุ.
สนฺเตปิ เจติยเมว ปฏิชคฺคิตฺวา ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุตา
เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เตสุ เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวโลเก วสนฺเตสุ
อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ภริยา ตโต จวิตฺวา ราชคเห เสฏฺฐิโน ธีตา
หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา กุมาริกาว หุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ.
อทิฏฺฐสจฺจสฺส ปน ปฏิสนฺธิ นาม ภาริยาติ ตสฺสา สามิโก
สมฺปริวตฺตมาโน คนฺตฺวา เนสาทกุเล นิพฺพตฺติ. ตสฺส สห ทสฺสเนเนว
เสฏฺฐิธีตรํ ปุพฺพสิเนโห อชฺโฌตฺถริ. วุตฺตมฺปิ เจตํ
        "ปุพฺเพว สนฺนิวาเสน     ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วา
         เอวนฺตํ ชายเต เปมํ    อุปฺปลํว ยโถทเกติ.
     สา ปุพฺพสิเนเหน เนสาทกุลํ อคมาสิ. ปุตฺตาปิสฺสา เทวโลกา
จวิตฺวา ตสฺสาเอว กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหึสุ. สุณิสาโยปิสฺสา
ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา เตสํเยว เคหํ อคมํสุ. เอวํ
เต สพฺเพปิ ตทา เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ตสฺส กมฺมสฺสานุภาเวน
โสตาปตฺติผลํ ปตฺตาติ.
                      กุกฺกุฏมิตฺตวตฺถุ.
                     ------------
                ๙. โกกสุนขลุทฺทกวตฺถุ. (๑๐๓)
       "โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา
เชตวเน วิหรนฺโต โกกนฺนาม สุนขลุทฺทกํ อารพฺภ กเถสิ.
     โส กิร เอกทิวสํ ปุพฺพณฺหสมเย ธนุํ อาทาย สุนขปริวุโต
อรญฺญํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เอกํ ปิณฺฑจาริกํ ภิกฺขุํ ปิณฺฑาย
จรนฺตํ ทิสฺวา กุชฺฌิตฺวา "กาฬกณฺณิ เม ทิฏฺโฐ, อชฺช กิญฺจิ
น ลภิสฺสามีติ จินฺเตนฺโต ปกฺกามิ. เถโรปิ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา
กตภตฺตกิจฺโจ ปุน วิหารํ ปายาสิ. ๑- อิตโรปิ อรญฺเญ วิจริตฺวา
กิญฺจิ อลภิตฺวา ปจฺจาคจฺฉนฺโต ปุน เถรํ ทิสฺวา "อชฺชาหํ อิมํ
กาฬกณฺณึ ทิสฺวา อรญฺญํ คโต กิญฺจิ น ลภึ, อิทานิ เม ปุนปิ
อภิมุโข ชาโต, สุนเขหิ นํ ขาทาเปสฺสามีติ สญฺญํ ทตฺวา สุนเข
วิสฺสชฺเชสิ. เถโร "มา เอวํ กริ อุปาสกาติ ยาจิ. โส "อชฺชาหํ
ตว สมฺมุขีภูตตฺตา กิญฺจิ นาลตฺถํ, ปุนปิ เม สมฺมุขีภาวํ อาคโตสิ,
ขาทาเปสฺสามิ ตนฺติ วตฺวา สุนเข อุยฺโยเชสิ. เถโร เวเคน เอกํ
รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา ปุริสปฺปมาเณ ฐาเน นิสีทิ. สุนขา รุกฺขํ ปริวารยึสุ.
โกโก คนฺตฺวา "รุกฺขํ อภิรุหโตปิ เต โมกฺโข นตฺถีติ สรตุณฺเฑน
เถรสฺส ปาทตเล วิชฺฌิ. เถโร "มา เอวํ กโรหีติ ยาจิเยว. อิตโร ตสฺส
ยาจนํ อนาทยิตฺวา ปุนปฺปุนํ วิชฺฌิเยว. เถโร, เอกสฺมึ ปาทตเล
วิชฺฌิยมาเน, ตํ อุกฺขิปิตฺวา ทุติยํ โอลมฺเพติ. ตสฺมึปิ วิชฺฌิยมาเน ตํ
อุกฺขิปติ. เอวมสฺส โส ยาจนํ อนาทยิตฺวา เทฺวปิ ปาทตลานิ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ปาวิสิ.
วิชฺฌิเยว. เถรสฺส สรีรํ อุกฺกาหิ อาทิตฺตํ วิย อโหสิ. โส
เวทนานุวตฺตี หุตฺวา สตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตุํ นาสกฺขิ; ปารุตจีวรํ
ภสฺสนฺตํปิ น สลฺลกฺเขสิ. ตํ ปตมานํ โกกํ สีสโต ปฏฺฐาย
ปริกฺขิปนฺตเมว ปติ. สุนขา "เถโร ปติโตติ สญฺญาย จีวรนฺตรํ
ปวิสิตฺวา อตฺตโน สามิกํ ลุญฺจิตฺวา ขาทนฺตา อฏฺฐิมตฺตาวเสสํ กรึสุ.
สุนขา จีวรนฺตรโต นิกฺขมิตฺวา พหิ อฏฺฐํสุ. อถ เนสํ เถโร เอกํ
สุกฺขทณฺฑกํ ภญฺชิตฺวา ขิปิ. สุนขา เถรํ ทิสฺวา "สามิโกว อมฺเหหิ
ขาทิโตติ ญตฺวา อรญฺญํ ปวิสึสุ. เถโร กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทสิ "มม
จีวรนฺตรํ ปวิสิตฺวา เอส นฏฺโฐ, อโรคํ นุ โข เม สีลนฺติ. โส รุกฺขา
โอตริตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา
"ภนฺเต มม จีวรํ นิสฺสาย โส อุปาสโก นฏฺโฐ, กจฺจิ เม อโรคํ สีลํ,
กจฺจิ เม อตฺถิ สมณภาโวติ ปุจฺฉิ. สตฺถา ตสฺส วจนํ สุตฺวา
"ภิกฺขุ อโรคํ ตว สีลํ, อตฺถิ เต สมณภาโว: โส อปฺปทุฏฺฐสฺส
ปทุสฺสิตฺวา วินาสํ ปตฺโต, น เกวลญฺจ อิทาเนว, อตีเตปิ อปฺปทุฏฺฐานํ
ปทุสฺสิตฺวา วินาสํ ปตฺโตเยวาติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต อตีตํ
อาหริ:
     "อตีเต กิร เอโก เวชฺโช เวชฺชกมฺมตฺถาย คามํ วิจริตฺวา
กิญฺจิ กมฺมํ อลภิตฺวา ฉาตชฺฌตฺโต นิกฺขมิตฺวา คามทฺวาเร สมฺพหุเล
กุมารเก กีฬนฺเต ทิสฺวา `อิเม สปฺเปน ฑํสาเปตฺวา ติกิจฺฉิตฺวา
อาหารํ ลภิสฺสามีติ เอกสฺมึ รุกฺขพิเล สีสํ นีหริตฺวา นิปนฺนํ
สปฺปํ ทสฺเสตฺวา `อมฺโภ กุมารกา เอส สาลิกโปตโก, คณฺหถ
นนฺติ อาห. อเถโก กุมารโก สปฺปํ คีวายํ ทฬฺหํ คเหตฺวา นีหริตฺวา
ตสฺส สปฺปภาวํ ญตฺวา วิรวนฺโต อวิทูเร ฐิตสฺส เวชฺชสฺส มตฺถเก
ขิปิ. สปฺโป เวชฺชสฺส ขนฺธฏฺฐิกํ ปริกฺขิปิตฺวา ทฬฺหํ ฑํสิตฺวา
ตตฺเถว ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. เอวเมส [โกโก สุนขลุทฺทโก] ปุพฺเพปิ
อปฺปทุฏฺฐสฺส ปทุสฺสิตฺวา วินาสํ ปตฺโตเยวาติ.
     สตฺถา อิมํ อตีตํ อาหริตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต
อิมํ คาถมาห
             "โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ
              สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส,
              ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ
              สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโตติ.
     ตตฺถ อปฺปทุฏฺฐสฺสาติ อตฺตโน วา สพฺพสตฺตานํ วา
อปฺปทุฏฺฐสฺส. นรสฺสาติ: สตฺตสฺส. ทุสฺสตีติ: อปรชฺฌติ. สุทฺธสฺสาติ:
นิรปราธสฺเสว. โปสสฺสาติ อิทมฺปิ อปเรนากาเรน สตฺตาธิวจนเมว.
อนงฺคณสฺสาติ: นิกฺกิเลสสฺส. ปจฺเจตีติ: ปฏิเอติ. ปฏิวาตนฺติ:
ยถา เอเกน ปุริเสน ปฏิวาเต ฐิตํ ปหริตุกามตาย ขิตฺโต สุขุโม
รโช ตเมว ปุริสํ ปจฺเจติ ตสฺเสว อุปริ ปตติ; เอวเมว โย ปุคฺคโล
อปฺปทุฏฺฐสฺส ปุริสสฺส ปาณิปฺปหาราทีนิ ททนฺโต ปทุสฺสติ ตเมว
พาลํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สมฺปราเย วา นิรยาทีสุ วิปจฺจมานํ ตํ ปาปํ
วิปากทุกฺขวเสน ปจฺเจตีติ อตฺโถ.
     เทสนาวสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐหิ. สมฺปตฺตปริสายปิ
สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.
                    โกกสุนขลุทฺทกวตฺถุ.
                     ------------
            ๑๐. มณิการกุลุปกติสฺสตฺเถรวตฺถุ. (๑๐๔)
       "คพฺภเมเก อุปฺปชฺชนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน
วิหรนฺโต มณิการกุลุปกํ ติสฺสตฺเถรํ อารพฺภ กเถสิ.
     โส กิร เถโร เอกสฺส มณิการสฺส กุเล ทฺวาทส วสฺสานิ
ภุญฺชิ. ตสฺมึ กุเล ชายปติกา มาตาปิตุฏฺฐาเน ฐตฺวา เถรํ ปฏิชคฺคึสุ.
อเถกทิวสํ [โส] มณิกาโร เถรสฺส ปุรโต มํสํ ฉินฺทนฺโต นิสินฺโน
โหติ. ตสฺมึ ขเณ ราชา ปเสนทิโกสโล เอกํ มณิรตนํ "อิมํ
โธวิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ปหิณตูติ เปเสสิ. มณิกาโร สโลหิเตเนว
หตฺเถน ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา เปฬาย อุปริ ฐเปตฺวา หตฺถโธวนตฺถํ
อนฺโต ปาวิสิ. ตสฺมึ ปน เคเห โปสาวนิยโกญฺจสกุโณ อตฺถิ.
โส โลหิตคนฺเธน มํสสญฺญาย ตํ มณึ, เถรสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว, คิลิ
มณิกาโร อาคนฺตฺวา มณึ อปสฺสนฺโต "มณิ โว คหิโตติ ภริยญฺจ
ธีตรญฺจ ปุตฺตญฺจ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิตฺวา, เตหิ "น คณฺหามาติ.
วุตฺเต, "เถเรน คหิโต ภวิสฺสตีติ จินฺเตตฺวา ภริยาย สทฺธึ มนฺเตสิ
"เถเรน คหิโต ภวิสฺสตีติ. "สามิ มา เอวํ อวจ, เอตฺตกํ กาลํ
มยา เถรสฺส กิญฺจิ วชฺชํ น ทิฏฺฐปุพฺพํ, น โส มณึ คณฺหาตีติ.
มณิกาโร เถรํ ปุจฺฉิ "ภนฺเต อิมสฺมึ ฐาเน มณิรตนํ ตุมฺเหหิ
คหิตนฺติ. "น คณฺหามิ อุปาสกาติ. "ภนฺเต อิธ อญฺโญ นตฺถิ,
ตุมฺเหหิเยว คหิโต ภวิสฺสติ, เทถ เม มณิรตนนฺติ. โส, ตสฺมึ
อสมฺปฏิจฺฉนฺเต, ปุน ภริยํ อาห "เถเรเนว มณิ คหิโต, ปีเฬตฺวา
นํ ปุจฺฉิสฺสามีติ. "สามิ มา โน นาเสหิ, วรํ อมฺเหหิ ทาสพฺยํ ๑-
อุปคนฺตุํ, น จ เอวรูปํ เถรํ วตฺตุนฺติ. โส "สพฺเพว มยํ ทาสพฺยํ
อุปคจฺฉนฺตา มณึ น อคฺฆามาติ รชฺชุํ คเหตฺวา เถรสฺส สีสํ
เวเฐตฺวา ทณฺฑเกน ฆฏฺเฏสิ. เถรสฺส สีสโต จ กณฺณนาสาหิ จ โลหิตํ
ปคฺฆริ. อกฺขีนิ นิกฺขมนาการปฺปตฺตานิ อเหสุํ. โส เวทนาปฺปตฺโต
ภูมิยํ ปติ. โกญฺโจ โลหิตคนฺเธน อาคนฺตฺวา โลหิตํ ปิวติ. ๒-
อถ นํ มณิกาโร เถเร อุปฺปนฺนโกธเวเคน "ตฺวํ กึ กโรสีติ ปาเทน
ปหริตฺวา ขิปิ. โส เอกปฺปหาเรเนว มริตฺวา ปริวตฺตมาโน ปติ.
เถโร ตํ ทิสฺวา "อุปาสก สีสเวฐนํ ตาว เม สิถิลํ กตฺวา อิมํ
โกญฺจํ โอโลเกหิ, มโต วา โน วาติ. อถ นํ โส อาห "เอโส
วิย ตฺวํปิ มริสฺสสีติ. ๓- "อุปาสก อิมินา [โส] มณิ คิลิโต, สเจ
อยํ น มริสฺสติ, น เต อหํ มรนฺโตปิ มณึ อาจิกฺขิสฺสนฺติ. โส
ตสฺส อุทรํ ผาเลตฺวา มณึ ทิสฺวา ปเวธนฺโต สํวิคฺคมานโส เถรสฺส
ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา "ขมถ เม ภนฺเต, อชานนฺเตน มยา กตนฺติ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ทาสตฺตํ.  ๒. สี. ยุ. ปิวิ.  ๓. สี. ยุ. มราหีติ.
อาห. "อุปาสก เนว ตุยฺหํ โทโส อตฺถิ, น มยฺหํ, วฏฺฏสฺเสว ๑-
โทโส, ขมามิ เตติ. "ภนฺเต สเจ เม ขมถ, ปกตินิยาเมเนว เม
เคเห นิสีทิตฺวา ภิกฺขํ คณฺหถาติ. "อุปาสก นทานาหํ อิโต ปฏฺฐาย
ปเรสํ เคหสฺส อนฺโตฉทนํ ปวิสิสฺสามิ, อนฺโตเคหปฺปเวสนสฺเสว
หิ อยํ โทโส, อิโต ปฏฺฐาย ปาเทสุ วหนฺเตสุ เคหทฺวาเร ฐิโตว
ภิกฺขํ คณฺหิสฺสามีติ วตฺวา ธูตงฺคํ สมาทาย อิมํ คาถมาห
        "ปจฺจติ มุนิโน ภตฺตํ    โถกํ โถกํ กุเล กุเล,
         ปิณฺฑิกาย จริสฺสามิ,   อตฺถิ ชงฺฆพลํ มมาติ. ๒-
อิมญฺจ ปน วตฺวา เถโร เตเนว พฺยาธินา นจิรสฺเสว ปรินิพฺพายิ.
โกญฺโจ มณิการสฺส ภริยาย กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. มณิกาโร
กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติ. มณิการสฺส ภริยา เถเร มุทุจิตฺตตาย
กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ภิกฺขู สตฺถารํ เตสํ อภิสมฺปรายํ
ปุจฺฉึสุ. สตฺถา "ภิกฺขเว อิเธกจฺเจ คพฺเภ นิพฺพตฺตนฺติ, เอกจฺเจ
ปาปการิโน นิรเย นิพฺพตฺตนฺติ, เอกจฺเจ กตกลฺยาณา เทวโลเก
นิพฺพตฺตนฺติ, อนาสวา ปน ปรินิพฺพายนฺตีติ วตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา
ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
        "คพฺภเมเก อุปฺปชฺชนฺติ,   นิรยํ ปาปกมฺมิโน,
         สคฺคํ สุคติโน ยนฺติ,     ปรินิพฺพนฺติ อนาสวาติ.
     ตตฺถ คพฺภนฺติ: อิธ มนุสฺสคพฺโภว อธิปฺเปโต. เสสเมตฺถ
อุตฺตานตฺถเมวาติ.
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. วฏฺฏสฺเสเวส.  ๒. ขุ. เถร. ๒๖/๓๐๗.
          เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
                 มณิการกุลุปกติสฺสตฺเถรวตฺถุ.
                    --------------
                  ๑๑. ตโยชนวตฺถุ. (๑๐๕)
       "น อนฺตลิกฺเข น สมุทฺทมชฺเฌติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา
เชตวเน วิหรนฺโต ตโย ชเน อารพฺภ กเถสิ.
     สตฺถริ กิร เชตวเน วิหรนฺเต สมฺพหุลา ภิกฺขู สตฺถุ
ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉนฺตา เอกํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คามวาสิโน
เตสํ ปตฺเต อาทาย อาสนสาลายํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกํ ทตฺวา
ปิณฺฑปาตเวลํ อาคมยมานา ธมฺมํ สุณนฺตา นิสีทึสุ. ตสฺมึ ขเณ
ภตฺตํ ปจิตฺวา สูปพฺยญฺชเน ปจมานาย ๑- เอกิสฺสา อิตฺถิยา อุทฺธนโต
อคฺคิชาลา อุฏฺฐหิตฺวา ฉทนํ คณฺหิ. ตโต เอกํ ติณกรฬํ อุฏฺฐหิตฺวา
ฌายมานํ อากาสํ ปกฺขนฺทิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก กาโก อากาเสน
คจฺฉนฺโต ตตฺถ คีวํ ปเวเสตฺวา ติณวลฺลิปลิเวฐิโต ฌายิตฺวา
คามมชฺเฌ ปติ. ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา "อโห ภาริยํ กมฺมํ, ปสฺสถาวุโส
กาเกน ปตฺตํ วิปฺปการํ, อิมินา กตกมฺมํ อญฺญตฺร สตฺถารา โก
ชานิสฺสติ, สตฺถารมสฺส กมฺมํ ปุจฺฉิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา ปกฺกมึสุ.
     อปเรสํ ๒- ภิกฺขูนํ สตฺถุ ทสฺสนตฺถาย นาวํ อภิรุยฺห คจฺฉนฺตานํ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. สูปพฺยญฺชนํ ธูปยมานาย. ๒. สี. ยุ. อปเรสมฺปิ.
นาวา สมุทฺทมชฺเฌ นิจฺจลา ว อฏฺฐาสิ. มนุสฺสา "กาฬกณฺณินา เอตฺถ
ภวิตพฺพนฺติ สลากํ วิจาเรสุํ. นาวิกสฺส จ ภริยา ปฐมวเย ฐิตา
ทสฺสนียา, สลากา ตสฺสา ปาปุณิ. "สลากํ ปุน วิจาเรถาติ วตฺวา
ยาวตติยํ วิจารยึสุ. ติกฺขตฺตุมฺปิ ตสฺสาเยว ปาปุณิ. มนุสฺสา "กึ
สามีติ นาวิกสฺส มุขํ โอโลเกสุํ. นาวิโก "น สกฺกา เอติสฺสา
อตฺถาย มหาชนํ นาเสตุํ, อุทเก นํ ขิปถาติ อาห. สา คเหตฺวา
อุทเก ขิปิยมานา มรณภยตชฺชิตา มหาวิรวมกาสิ. ตํ สุตฺวา
นาวิโก "โก อตฺโถ อิมิสฺสา อาภรเณหิ นฏฺเฐหิ, สพฺพาภรณานิ
โอมุญฺจิตฺวา เอกํ ปิโลติกํ นิวาสาเปตฺวา ฉฑฺเฑถ นํ, อหมฺปเนตํ
อุทกปิฏฺเฐ ปลฺวมานํ ๑- ทฏฺฐุํ น สกฺขิสฺสามิ; ตสฺมา ยถา นํ อหํ
น ปสฺสามิ; เอวํ วาลุกกุฏํ คีวายํ พนฺธิตฺวา สมุทฺเท ขิปถาติ.
เต ตถา กรึสุ. ตมฺปิ ปติตฏฺฐาเนเยว มจฺฉกจฺฉปา วิลุมฺปึสุ. ภิกฺขู
ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา "สตฺถารํ ฐเปตฺวา โก อญฺโญ เอติสฺสา อิตฺถิยา
กมฺมํ ชานิสฺสติ, สตฺถารมสฺสา กมฺมํ ปุจฺฉิสฺสามาติ อิจฺฉิตฏฺฐานํ
ปตฺวา นาวาโต โอรุยฺห ปกฺกมึสุ.
     อปเรปิ สตฺต ภิกฺขู ปจฺจนฺตโต สตฺถารํ ทสฺสนตฺถาย คจฺฉนฺตา
สายํ เอกํ วิหารํ ปวิสิตฺวา วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉึสุ. เอกสฺมิญฺจ เลเณ
สตฺต มญฺจา โหนฺติ, เตสํ ตเทว ลภิตฺวา ตตฺถ นิปนฺนานํ,
รตฺติภาเค กูฏาคารมตฺโต ปาสาโณ ปวฏฺฏมาโน อาคนฺตฺวา
เลณทฺวารํ ปิทหิ. เนวาสิกา ภิกฺขู "มยํ อิมํ เลณํ อาคนฺตุกภิกฺขูนํ
@เชิงอรรถ: ๑. ยุ. มรมานํ.
ปาปยิมฺหา, อยญฺจ มหาปาสาโณ เลณทฺวารํ ปิทหนฺโต อฏฺฐาสิ,
อปเนสฺสาม นนฺติ สมนฺตา สตฺตหิ คาเมหิ มนุสฺเส สนฺนิปาเตตฺวา
ตํ วายมนฺตาปิ ฐานา จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. อนฺโต ปวิฏฺฐภิกฺขูปิ
วายมึสุเยว. เอวํ สนฺเตปิ สตฺตาหํ ปาสาณํ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ.
อาคนฺตุกา ภิกฺขู สตฺตาหํ ฉาตชฺฌตฺตา มหาทุกฺขํ อนุภวึสุ. สตฺตเม
ทิวเส ปาสาโณ สยเมว ปวฏฺฏิตฺวา อปคโต. ภิกฺขู นิกฺขมิตฺวา
"อมฺหากํ อิมํ ปาปํ อญฺญตฺร สตฺถารา โก ชานิสฺสติ, สตฺถารํ
ปุจฺฉิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา ปกฺกมึสุ. เต ปุริเมหิ สทฺธึ อนฺตรามคฺเค
สมาคนฺตฺวา สพฺเพ เอกโตว สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา
เอกมนฺตํ นิสินฺนา สตฺถารา กตปฏิสนฺถารา อตฺตนา ทิฏฺฐานุภูตานิ
การณานิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉึสุ. สตฺถาปิ เตสํ ปฏิปาฏิยา เอวํ
พฺยากาสิ:
     "ภิกฺขเว โส ตาว กาโก อตฺตนา กตกมฺมเมว อนุโภสิ.
อตีเต หิ พาราณสิยํ เอโก กสโก อตฺตนา โคณํ ทเมนฺโต ทเมตุํ
นาสกฺขิ. โส หิสฺส โคโณ โถกํ คนฺตฺวา นิปชฺชิ, โปเถตฺวา
อุฏฺฐาปิโตปิ โถกํ คนฺตฺวา ปุนปิ ตเถว นิปชฺชิ. โส วายมิตฺวาปิ
ตํ ทเมตุํ อสกฺโกนฺโต โกธาภิภูโต หุตฺวา `อิโตทานิ ปฏฺฐาย สุขํ
นิปชฺชิสฺสสีติ ตํ ปลาลปิณฺฑํ วิย กโรนฺโต ปลาเลน ตสฺส คีวํ
ปลิเวเฐตฺวา อคฺคึ อทาสิ. โคโณ ตตฺเถว ฌายิตฺวา มโต. ตทา
ภิกฺขเว เตน กาเกน ตํ ปาปกมฺมํ กตํ, โส ตสฺส วิปาเกน
ทีฆรตฺตํ นิรเย ปจิตฺวา วิปากาวเสเสน สตฺตกฺขตฺตุํ กากโยนิยํ
นิพฺพตฺติตฺวา เอวเมว อากาเส ฌายิตฺวา มโตติ.
     "สาปิ ภิกฺขเว อิตฺถี อตฺตนา กตกมฺมเมว อนุโภสิ. สา หิ อตีเต
พาราณสิยํ เอกสฺส คหปติกสฺส ภริยา อุทกาหรณโกฏฺฏนปจนาทีนิ
สพฺพกิจฺจานิ สหตฺเถเนว อกาสิ. ตสฺสา เอโก สุนโข ตํ เคเห
สพฺพกิจฺจานิ กุรุมานํโอโลเกนฺโต นิสีทิ. เขตฺเต ภตฺตํ หรนฺติยา
ทารุปณฺณาทีนํ วา อตฺถาย อรญฺญํ คจฺฉนฺติยา โส ตาย สทฺธึเยว
คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา ทหรมนุสฺสา `อมฺโภ นิกฺขนฺโต สุนขลุทฺทโก,
อชฺช มยํ มํเสน ภุญฺชิสฺสามาติ อุปฺผณฺเฑนฺติ. สา เตสํ กถาย
มงฺกุ หุตฺวา สุนขํ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหริตฺวา ปลาเปสิ. สุนโข
นิวตฺติตฺวา ปุน อนุพนฺธิ. โส กิร ตสฺสา ตติเย อตฺตภาเว
สามิโก อโหสิ; ตสฺมา สิเนหํ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกติ. กิญฺจาปิ หิ
อนมตคฺเค สํสาเร ชายา วา ปติ วา อภูตปุพฺโพ นาม นตฺถิ,
อวิทูเร ปน อตฺตภาเว ญาตเกสุ อธิมตฺโต สิเนโห โหติ; ตสฺมา
โส ตํ วิชหิตุํ น สกฺโกติ. สา ตสฺส กุชฺฌิตฺวา เขตฺเต สามิกสฺส
ยาคุํ หรมานา รชฺชุํ อุจฺฉงฺเค ฐเปตฺวา อคมาสิ. สุนโข ตาเยว
สทฺธึ คโต. สา สามิกสฺส ยาคุํ ทตฺวา ตุจฺฉกุฏํ อาทาย เอกํ
อุทกฏฺฐานํ คนฺตฺวา กุฏํ วาลุกาย ปูเรตฺวา สมีเป โอโลเกตฺวา
ฐิตสฺส สุนขสฺส สทฺทมกาสิ. สุนโข `จิรสฺสํ วต เม อชฺช มธุรกถา
ลทฺธาติ นงฺคุฏฺฐํ จาเลนฺโต ตํ อุปสงฺกมิ. สา ตํ คีวายํ ทฬฺหํ
คเหตฺวา เอกาย รชฺชุโกฏิยา กุฏํ พนฺธิตฺวา เอกํ รชฺชโกฏึ สุนขสฺส
คีวายํ พนฺธิตฺวา กุฏํ อุทกาภิมุขํ ปวฏฺเฏสิ. สุนโข กุฏํ อนุพนฺธนฺโต
อุทเก ปติตฺวา ตตฺเถว กาลมกาสิ. สา ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน
ทีฆรตฺตํ นิรเย ปจิตฺวา วิปากาวเสเสน อตฺตภาวสเต วาลุกาย
กุฏํ คีวายํ พนฺธิตฺวา อุทเก ปกฺขิตฺตา กาลมกาสีติ.
     "ตุมฺเหหิปิ ภิกฺขเว อตฺตนา กตกมฺมเมว อนุภูตํ. อตีตสฺมึ
หิ พาราณสีวาสิโน สตฺต โคปาลทารกา เอกสฺมึ อฏวิปฺปเทเส
สตฺตาหวาเรน คาวิโย วิจาเรนฺตา เอกทิวสํ คาวิโย วิจาเรตฺวา
อาคจฺฉนฺตา เอกํ มหาโคธํ ทิสฺวา อนุพนฺธึสุ. โคธา ปลายิตฺวา
เอกํ วมฺมิกํ ปาวิสิ. ตสฺส ปน วมฺมิกสฺส สตฺต ฉิทฺทานิ. ทารกา
"มยํ อิทานิ คเหตุํ น สกฺขิสฺสาม, เสฺว อาคนฺตฺวา คณฺหิสฺสามาติ
เอเกโกเอเกกํ สาขาภงฺคมุฏฺฐิมาทาย สตฺตปิ ชนา สตฺต ฉิทฺทานิ
ปิทหิตฺวา ปกฺกมึสุ. เต ปุนทิวเส ตํ โคธํ อมนสิกริตฺวา อญฺญสฺมึ
ปเทเส คาวิโย วิจาเรตฺวา สตฺตเม ทิวเส คาวิโย อาทาย คจฺฉนฺตา
ตํ วมฺมิกํ ทิสฺวา สตึ ปฏิลภิตฺวา "กา นุ โข ตสฺสา โคธาย
ปวตฺตีติ อตฺตนา อตฺตนา ปิทหิตานิ ฉิทฺทานิ วิวรึสุ. โคธา ชีวิเต
นิราลยา หุตฺวา อฏฺฐิจมฺมาวเสสา ปเวธมานา นิกฺขมิ. เต ตํ
ทิสฺวา อนุกมฺปํ กตฺวา `มา นํ มาเรถ, สตฺตาหํ ฉินฺนภตฺตา
ชาตาติ ตสฺสา ปิฏฺฐึ ปริมชฺชิตฺวา `สุเขน คจฺฉาหีติ วิสฺสชฺเชสุํ.
เต โคธาย อมาริตตฺตา นิรเย ตาว น ปจฺจึสุ. เต ปน สตฺต
ชนา เอกโต หุตฺวา จุทฺทสสุ อตฺตภาเวสุ สตฺต สตฺต ทิวสานิ
ฉินฺนภตฺตา อเหสุํ. ตทา ภิกฺขเว ตุมฺเหหิ สตฺตหิ โคปาลเกหิ
หุตฺวา ตํ กมฺมํ กตนฺติ. เอวํ สตฺถา เตหิ ปุฏฺฐปุฏฺฐํ ปญฺหํ พฺยากาสิ. ๑-
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. เอวํ วตฺวา เตหิ ปุฏฺฐปญฺเห พฺยากาสิ.
     อเถโก ภิกฺขุ สตฺถารํ อาห "กึ ปน ภนฺเต ปาปกมฺมํ
กตฺวา อากาเส อุปฺปติตสฺสาปิ สมุทฺทํ ปกฺขนฺตสฺสาปิ ปพฺพตนฺตรํ
ปวิฏฺฐสฺสาปิ ๑- โมกฺโข นตฺถีติ. สตฺถา "เอวเมว ภิกฺขเว, อากาสาทีสุปิ
เอกปเทโสปิ นตฺถิ, ยตฺร ฐิโต ปาปกมฺมโต มุจฺเจยฺยาติ วตฺวา
อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
              "น อนฺตลิกฺเข, น สมุทฺทมชฺเฌ,
               น ปพฺพตานํ วิวรํ ปวิสฺส,
               น วิชฺชเต โส ชคติปฺปเทโส,
               ยตฺรฏฺฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมาติ.
    ตสฺสตฺโถ "สเจ หิ โกจิ `อิมินา อุปาเยน ปาปกมฺมโต
มุจฺจิสฺสามีติ อนฺตลิกฺเข วา นิสีเทยฺย, จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีรํ
มหาสมุทฺทํ วา ปวิเสยฺย, ปพฺพตนฺตเร วา นิสีเทยฺย, เนว ปากกมฺมโต
มุจฺเจยฺย. ปุรตฺถิมาทีสุ หิ ชคติปฺปเทเสสุ ปฐวีภาเคสุ น โส
วาลคฺคมตฺโตปิ โอกาโส อตฺถิ, ยตฺถ ฐิโต ปาปกมฺมโต มุจฺจิตุํ
สกฺกุเณยฺยาติ.
     เทสนาวสาเน เต ภิกฺขู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ.
สมฺปตฺตมหาชนสฺสาปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติ.
                       ตโยชนวตฺถุ.
                       --------
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ปวิสนฺตสฺสาปิ.
                ๑๒. สุปฺปพุทฺธสกฺกวตฺถุ. (๑๐๖)
      "น อนฺตลิกฺเข น สมุทฺทมชฺเฌติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา
นิโคฺรธาราเม วิหรนฺโต สุปฺปพุทฺธํ สกฺกํ อารพฺภ กเถสิ.
     โส กิร "อยํ มม ธีตรํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขนฺโต มม ปุตฺตํ
ปพฺพาเชตฺวา ตสฺส เวริฏฺฐาเน ฐิโต จาติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ
สตฺถริ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา เอกทิวสํ "นทานิสฺส นิมนฺตนฏฺฐานํ คนฺตฺวา
ภุญฺชิตุํ ทสฺสามีติ คมนมคฺคํ ปิทหิตฺวา อนฺตรวีถิยํ สุรํ ปิวนฺโต
นิสีทิ. อถสฺส, สตฺถริ ภิกฺขุสงฺฆปริวุเต ตํ ฐานํ อาคเต, "สตฺถา
อาคโตติ อาโรเจสุํ. โส อาห "ปุรโต คจฺฉถ, ตสฺส วเทถ `นายํ
มยา มหลฺลกตโรติ นาสฺส มคฺคํ ทสฺสามีติ, ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโนปิ
ตเถว วตฺวา นิสีทิ. สตฺถา มาตุลสฺส สนฺติกา มคฺคํ อลภิตฺวา ตโต
นิวตฺติ. โสปิ เอกํ จารปุริสํ เปเสสิ "คจฺฉ, ตสฺส กถํ สุตฺวา
เอหีติ. สตฺถาปิ นิวตฺตนฺโต สิตํ กตฺวา อานนฺทตฺเถเรน "โก นุ โข
ภนฺเต สิตปาตุกมฺมสฺส ๑- ปจฺจโยติ ปุฏฺโฐ อาห "ปสฺสสิ อานนฺท
สุปฺปพุทฺธนฺติ. "ปสฺสามิ ภนฺเตติ. "ภาริยํ เตน กมฺมํ กตํ มาทิสสฺส
พุทฺธสฺส มคฺคํ อเทนฺเตน, อิโต สตฺตเม ทิวเส เหฏฺฐาปาสาเท
โสปาณปาทมูเล ปฐวึ ปวิสิสฺสตีติ. จารปุริโส ตํ กถํ สุตฺวา
สุปฺปพุทฺธสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา "กึ เม ภาคิเนยฺเยน นิวตฺตนฺเตน
วุตฺตนฺติ ปุฏฺโฐ ยถาสุตํ อาโรเจสิ. โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา
"นทานิ มม ภาคิเนยฺยสฺส กถาโทโส อตฺถิ, อทฺธา ยํ โส วทติ
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. กมฺเม.
ตํ ตเถว โหติ, เอวํ สนฺเตปิ นํ อิทานิ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหิสฺสามิ,
โส หิ มํ `สตฺตเม ทิวเส ปฐวึ ปวิสิสฺสตีติ อนิยเมน อวตฺวา
`เหฏฺฐาปาสาเท โสปาณปาทมูเล ปฐวึ ปวิสิสฺสตีติ อาห อิโตทานิ
ปฏฺฐายาหํ ตํ ฐานํ น คมิสฺสามิ, อถ นํ ตสฺมึ ฐาเน ปฐวึ
อปวิสิตฺวา มุสาวาเทน นิคฺคณฺหิสฺสามีติ. โส อตฺตโน อุปโภคชาตํ
สพฺพํ สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริ อาโรเปตฺวา โสปาณํ
หราเปตฺวา ทฺวารํ ปิทหาเปตฺวา เอเกกสฺมึ ทฺวาเร เทฺว เทฺว
มลฺเล ฐเปตฺวา "สจาหํ ปมาเทน เหฏฺฐา โอโรหิตุกาโม โหมิ;
นิวาเรยฺยาถ มนฺติ วตฺวา สตฺตเม ปาสาทตเล สิริคพฺเภ นิสีทิ.
สตฺถา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา "ภิกฺขเว สุปฺปพุทฺโธ น เกวลํ ปาสาทตเล ๑-,
เวหาสํ อุปฺปติตฺวา อากาเส วา นิสีทตุ, นาวาย วา สมุทฺทํ
ปกฺขนฺทตุ, ปพฺพตนฺตรํ วา ปวิสตุ; พุทฺธานํ กถาย ทฺวิธาภาโว
นาม นตฺถิ, มยา วุตฺตฏฺฐาเนเยว โส ปฐวึ ปวิสิสฺสตีติ วตฺวา
อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห
              "น อนฺตลิกฺเข, น สมุทฺทมชฺเฌ,
               น ปพฺพตานํ วิวรํ ปวิสฺส,
               น วิชฺชเต โส ชคติปฺปเทโส,
               ยตฺรฏฺฐิตํ นปฺปสเหยฺย มจฺจูติ.
     ตตฺถ นปฺปสเหยฺย มจฺจูติ: ยสฺมึ ปเทเส ฐิตํ มรณํ
นปฺปสเหยฺย นาภิภเวยฺย, เกสคฺคมตฺโตปิ โส ปฐวิปฺปเทโส นตฺถิ.
@เชิงอรรถ: ๑. สี. ยุ. ปาสาทตลํ.
เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.
     เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.
     สตฺตเม ทิวเส สตฺถุ ภิกฺขาจารมคฺคสฺส นิรุทฺธเวลาย
เหฏฺฐาปาสาเท สุปฺปพุทฺธสฺส มงฺคลสฺโส อุทฺทาโม หุตฺวา ตํ ตํ
ภิตฺตึ ปหริ. โส อุปริ นิสินฺโนวสฺส สทฺทํ สุตฺวา "กึ เอตนฺติ
ปุจฺฉิ. "มงฺคลสฺโส อุทฺทาโมติ. โส ปนสฺโส สุปฺปพุทฺธํ ทิสฺวาว
สนฺนิสีทติ. อถ นํ โส คณฺหิตุกาโม หุตฺวา นิสินฺนฏฺฐานา อุฏฺฐาย
ทฺวาราภิมุโข อโหสิ. ทฺวารานิ สยเมว วิวฏานิ, โสปาณํ สกฏฺฐาเนเยว
ฐิตํ. ทฺวาเร ฐิตา มลฺลา ตํ คีวายํ คเหตฺวา เหฏฺฐาภิมุขํ ขิปึสุ.
เอเตนุปาเยน สตฺตสุปิ ตเลสุ ทฺวารานิ สยเมว วิวฏานิ,
โสปาณานิ ยถาฐาเนสุ ฐิตานิ. ตตฺถ ตตฺถ มลฺลา ตํ คีวายเมว
คเหตฺวา เหฏฺฐาภิมุขํ ขิปึสุ. อถ นํ เหฏฺฐาปาสาเท โสปาณปาทมูลํ
สมฺปตฺตเมว มหาปฐวี วิวรมานา ภิชฺชิตฺวา สมฺปฏิจฺฉิ. โส คนฺตฺวา
อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺตีติ.
                     สุปฺปพุทฺธสกฺกวตฺถุ.
                  ปาปวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.
                       นวโม วคฺโค
                       ---------

             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๒๒ หน้า ๒๕-๔๓.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=22&A=499&modeTY=2
             The Pali Atthakatha in Roman :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=22&A=499&modeTY=2
             อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=19
             เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=587
             พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=572
             The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=572
             สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕
http://84000.org/tipitaka/read/?index_25