อรรถกถาเล่มที่ ๕๓ ภาษาบาลีอักษรไทย
 สงฺคณี.อ. (อฏฺฐสาลินี)

     วุฏฺานคามินี จ วิปสฺสนา กิมารมฺมณาติ? ลกฺขณารมฺมณาติ. ลกฺขณํ
นาม ปณฺณตฺติคติกํ ๒- น วตฺตพฺพธมฺมภูตํ. โย ปน "อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา"ติ
ติลกฺขณานิ สลฺลกฺเขติ, ตสฺส ปญฺจกฺขนฺธา กณฺเ พนฺธกุณปํ ๓- วิย โหนฺติ,
สงฺขารารมฺมณเมว าณํ สงฺขารโต วุฏฺาติ. ยถา หิ เอโก ภิกฺขุ ปตฺตํ
กิณิตุกาโม ปตฺตวาณิเชน ปตฺตํ อาภตํ ทิสฺวา หฏฺปหฏฺโ "คณฺหิสฺสามี"ติ
จินฺเตตฺวา วีมํสมาโน ตีณิ ฉิทฺทานิ ปสฺเสยฺย. โส น ฉิทฺเทสุ นิราลโย โหติ,
ปตฺเต ปน นิราลโย โหติ, เอวเมว ตีณิ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขตฺวา สงฺขาเรสุ
นิราลโย โหติ, สงฺขารารมฺมเณเนว าเณน สงฺขารโต วุฏฺาตีติ เวทิตพฺโพ. ๔-
ทุสฺโสปมายปิ เอเสว นโย.
     อิติ ภควา โลกุตฺตรชฺฌานํ ภาเชนฺโต สุทฺธิกปฏิปทาย จตุกฺกนยํ
ปญฺจกนยนฺติ เทฺวปิ นเย อาหริ. ตถา สุทฺธิกสุญฺตาย สุญฺตปฏิปทาย
สุทฺธิกอปฺปณิหิตาย ๕- อปฺปณิหิตปฏิปทายาติ. กสฺมา เอวํ อาหรีติ? ปุคฺคลชฺฌาสเยน
เจว เทสนาวิลาเสน จ. ตทุภยมฺปิ เหฏฺา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอวํ
โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวตีติ เอตฺถ สุทฺธิกปฏิปทาย จตุกฺกปญฺจกวเสน เทฺว นยา,
ตถา เสเสสูติ สพฺเพสุปิ ปญฺจสุ โกฏฺาเสสุ ทส นยา ภาชิตา.
                      โลกุตฺตรกุสลปกิณฺณกกถา
     ตตฺริทํ ปกิณฺณกํ:-
           อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ         รูปารูเปสุ ปญฺจสุ
           สตฺตฏฺงฺคปริณามํ            นิมิตฺตํ ปฏิปทาปตีติ.
@เชิงอรรถ: ๑ สี. เทตีติ         ๒ ฉ.ม. ปญฺตฺติคติกํ     ๓ ฉ.ม. พทฺธกุณปํ
@๔ ฉ.ม. เวทิตพฺพํ     ๕ สิ.,ม. สุทฺธิกอปฺปณิหิเต
     โลกุตฺตรมคฺเค ๑- หิ อชฺฌตฺตํ อภินิวิสิตฺวา อชฺฌตฺตํ วุฏฺาติ, อชฺฌตฺตํ
อภินิวิสิตฺวา พหิทฺธา วุฏฺาติ, พหิทฺธา อภินิวิสิตฺวา พหิทฺธา วุฏฺาติ,
พหิทฺธา อภินิวิสิตฺวา อชฺฌตฺตํ วุฏฺาติ, รูเป อภินิวิสิตฺวา รูปา วุฏฺาติ,
รูเป อภินิวิสิตฺวา อรูปา วุฏฺาติ, อรูเป อภินิวิสิตฺวา อรูปา วุฏฺาติ, อรูเป
อภินิวิสิตฺวา รูปา วุฏฺาติ. เอกปฺปหาเรน ๒- ปญฺจหิ ขนฺเธหิ วุฏฺาติ.
     สตฺตฏฺงฺคปริณามนฺติ โส ปเนส มคฺโค อฏฺงฺคิโกปิ สตฺตงฺคิโกปิ โหติ.
โพชฺฌงฺคาปิ สตฺต วา โหนฺติ ฉ วา. ฌานมฺปิ ๓- ปญฺจงฺคิกํ วา โหติ จตุรงฺคิกํ
ติวงฺคิกํ วา ทุวงฺคิกํ วาติ, ๔- เอวํ สตฺตอฏฺาทีนํ องฺคานํ ปริณาโม เวทิตพฺโพติ
อตฺโถ.
     นิมิตฺตํ ปฏิปทาปตีติ นิมิตฺตนฺติ ยโต วุฏฺานํ ๕- โหติ. ปฏิปทาปตีติ
ปฏิปทาย จ อธิปติโน จ จลนาจลนํ เวทิตพฺพํ.
     ตตฺถ อชฺฌตฺตํ อภินิวิสิตฺวา อชฺฌตฺตํ วุฏฺาตีติอาทีสุ ตาว อิเธกจฺโจ
อาทิโตว อชฺฌตฺตํ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อภินิวิสติ, อภินิวิสิตฺวา เต อนิจฺจาทิโต
ปสฺสติ. ยสฺมา ปน น สุทฺธิกชฺฌตฺตทสฺสนมตฺเตเนว ๖- มคฺควุฏฺานํ โหติ,
พหิทฺธาปิ ทฏฺพฺพเมว. ตสฺมา ปรสฺส ขนฺเธปิ อนุปาทินฺนสงฺขาเรปิ "อนิจฺจํ
ทุกฺขมนตฺตา"ติ ปสฺสติ. โส กาเลน อชฺฌตฺตํ สมฺมสติ, กาเลน พหิทฺธาติ.
ตสฺเสวํ สมฺมสโต อชฺฌตฺตํ สมฺมสนกาเล วิปสฺสนา มคฺเคน สทฺธึ ฆฏิยติ.
เอวํ อชฺฌตฺตํ อภินิวิสิตฺวา อชฺฌตฺตํ วุฏฺาติ นาม. สเจ ปนสฺส พหิทฺธา
สมฺมสนกาเล วิปสฺสนา มคฺเคน สทฺธึ ฆฏิยติ, เอวํ อชฺฌตฺตํ อภินิวิสิตฺวา
พหิทฺธา วุฏฺาติ นาม. เอเสว นโย พหิทฺธา อภินิวิสิตฺวา พหิทฺธา จ ๗-
อชฺฌตฺตญฺจ วุฏฺาเนปิ.
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. โลกุตฺตรมคฺโค       ๒ ฉ.ม. เอกปฺปหาเรเนว   ๓ ฉ.ม. ฌานํ ปน
@๔ ฉ.ม. อิติ-สทฺโท น ทิสฺสติ   ๕ ม. อุฏฺานํ     ๖ ฉ.ม. สุทฺธอชฺฌตฺต.....
@๗ สี. พหิทฺธา เจว
     อปโร อาทิโตว รูเป อภินิวิสติ, อภินิวิสิตฺวา ภูตรูปญฺจ อุปาทารูปญฺจ
ปริจฺฉินฺทิตฺวา อนิจฺจาทิโต ปสฺสติ. ยสฺมา ปน น สุทฺธรูปทสฺสนมตฺเตน ๑-
มคฺควุฏฺานํ โหติ, อรูปมฺปิ ทฏฺพฺพเมว. ตสฺมา ตํ รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา
อุปฺปนฺนํ เวทนํ สญฺ สงฺขาเร วิญฺาณญฺจ "อิทํ อรูปนฺ"ติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา
อนิจฺจาทิโต ปสฺสติ, โส กาเลน รูปํ สมฺมสติ กาเลน อรูปํ. ตสฺเสวํ สมฺมสโต
รูปสมฺมสนกาเล วิปสฺสนา มคฺเคน สทฺธึ ฆฏิยติ. เอวํ รูเป อภินิวิสิตฺวา รูปา
วุฏฺาติ นาม. สเจ ปนสฺส อรูปสมฺมสนกาเล วิปสฺสนามคฺเคน สทฺธึ ฆฏิยติ,
เอวํ รูเป อภินิวิสิตฺวา อรูปา วุฏฺาติ นาม. เอเสว นโย อรูเป อภินิวิสิตฺวา
อรูปา จ รูปา จ วุฏฺาเนปิ.
     "ยงฺกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพนฺตํ นิโรธธมฺมนฺ"ติ ๒- เอวํ อภินิวิสิตฺวา
เอวเมว วุฏฺานกาเล ปน เอกปฺปหาเรเนว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ วุฏฺาติ นามาติ อยํ
ติกฺขวิปสฺสกสฺส มหาปญฺสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนา.
     ยถา หิ ฉาตชฺฌตฺตสฺส ปุริสสฺส มชฺเฌ ๓- คูถปิณฺฑํ เปตฺวา
นานคฺครสโภชนปุณฺณปาฏึ อุปเนยฺย. ๔- โส พฺยญฺชนํ หตฺเถน พฺยหนฺโต ๕- ตํ คูถปิณฺฑํ
ทิสฺวา "กิมิทนฺ"ติ ปุจฺฉิตฺวา "คูถปิณฺโฑ"ติ วุตฺเต "ธิ ธิ, อปเนถา"ติ ภตฺเตปิ
ปาฏิยมฺปิ นิราลโย โหติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺพฺพํ.
     โภชนาปาฏิทสฺสนสฺมึ หิ ตสฺส อตฺตมนกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน
พาลปุถุชฺชนกาเล ปญฺจกฺขนฺเธ "อหํ มมนฺ"ติ คหิตกาโล, คูถปิณฺฑสฺส ทิฏฺกาโล
วิย ติณฺณํ ลกฺขณานํ สลฺลกฺขิตกาโล, ภตฺเตปิ ปาฏิยมฺปิ นิราลยกาโล วิย
ติกฺขวิปสฺสกสฺส มหาปญฺสฺส ภิกฺขุโน "ยงฺกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพนฺตํ
นิโรธธมฺมนฺ"ติ ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกปฺปหาเรเนว วุฏฺิตกาโล เวทิตพฺโพ.
     "สตฺตฏฺงฺคปฺปริณามนฺ"ติ เอตฺถ อยํ วุตฺตปฺปเภโท องฺคปฺปริณาโม ยถา โหติ,
ตถา เวทิตพฺโพ. สงฺขารุเปกฺขาาณเมว หิ อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคมคฺคงฺคฌานงฺควิเสสํ
นิยเมติ. ๖- เกจิ ปน เถรา "โพชฺฌงฺคมคฺคงฺคฌานงฺควิเสสํ
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม......มตฺเตเนว      ๒ วินย. ๔/๑๙/๑๗       ๓ ม. ภตฺตมชฺเฌ
@๔ ฉ.ม. อุปเนยฺยุํ           ๕ ฉ.ม. วิยูหนฺโต        ๖ สี. นิยาเมติ
ปาทกชฺฌานํ นิยเมตี"ติ วทนฺติ, เกจิ "วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา นิยเมนฺตี"ติ
วทนฺติ, เกจิ "ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตี"ติ วทนฺติ, เตสมฺปิ วาเทสุ อยํ
สงฺขารุเปกฺขา สงฺขาตา ปุพฺพภาคา วุฏฺานคามินี วิปสฺสนาว นิยเมตีติ เวทิตพฺพา.
     ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา:- วิปสฺสนานิยเมน หิ สุกฺขวิปสฺสกสฺส อุปฺปนฺนมคฺโคปิ
สมาปตฺติลาภิโน ฌานํ ปาทกํ อกตฺวา อุปฺปนฺนมคฺโคปิ ปมชฺฌานํ ปาทกํ
กตฺวา ปกิณฺณกสงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโคปิ ปมชฺฌานิโกว โหติ,
สพฺเพสุ สตฺต โพชฺฌงฺคานิ อฏฺ มคฺคงฺคานิ ปญฺจ ฌานงฺคานิ โหนฺติ. เตสมฺปิ
หิ ปุพฺพภาควิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตาปิ อุเปกฺขาสหคตาปิ หุตฺวา วุฏฺานกาเล
สงฺขารุเปกฺขาภาวปฺปตฺตา โสมนสฺสสหคตาว โหติ.
     ปญฺจกนเย ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานานิ ปาทกานิ กตฺวา อุปฺปาทิตมคฺเคสุ
ยถากฺกเมเนว ฌานํ จตุรงฺคิกํ ติวงฺคิกํ ทุวงฺคิกญฺจ โหติ, สพฺเพสุ ปน สตฺต
มคฺคงฺคานิ โหนฺติ, จตุตฺเถ ฉ โพชฺฌงฺคานิ. อยํ วิเสโส ปาทกชฺฌานนิยเมน
เจว วิปสฺสนานิยเมน จ โหติ, เตสมฺปิ หิ ปุพฺพภาควิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตาปิ
อุเปกฺขาสหคตาปิ โหติ, วุฏฺานคามินี โสมนสฺสสหคตาว.
     ปญฺจมชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตมคฺเค ปน อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาวเสน
เทฺว ฌานงฺคานิ, โพชฺฌงฺคมคฺคงฺคานิ ฉ สตฺต เจว. อยมฺปิ วิเสโส
อุภยนิยมวเสน โหติ. อิมสฺมึ หิ นเย ปุพฺพภาควิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตา วา
อเปกฺขาสหคตา วา โหติ, วุฏฺานคามินี อุเปกฺขาสหคตาว. อรูปชฺฌานานิ
ปาทกานิ กตฺวา อุปฺปาทิตมคฺเคปิ เอเสว นโย. เอวํ ปาทกชฺฌานโต วุฏฺาย
เย เกจิ สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา นิพฺพตฺติตมคฺคสฺส อาสนฺนปฺปเทเส วุฏฺิตา สมาปตฺติ
อตฺตโน ๑- สทิสภาวํ กโรติ ภูมิวณฺโณ วิย โคธาวณฺณสฺส.
     ทุติยตฺเถรวาเท ปน ยโต ยโต สมาปตฺติโต วุฏฺาย เย เย สมาปตฺติธมฺเม
สมฺมสิตฺวา มคฺโค นิพฺพตฺติโต โหติ, ตํตํสมาปตฺติสทิโสว โหติ,
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อตฺตนา
สมฺมสิตสมาปตฺติสทิโสติ อตฺโถ. สเจ ปน กามาวจรธมฺเม สมฺมสติ, ปมชฺฌานิโกว
โหติ, ตตฺถายํปิ ๑- วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.
     ตติยตฺเถรวาเท "อโห วตาหํ สตฺตงฺคิกํ มคฺคํ ปาปุเณยฺยํ, อฏฺงฺคิกํ
มคฺคํ ปาปุเณยฺยนฺ"ติ อตฺตโน อชฺฌาสยานุรูเปน ยํ ยํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา
เย วา เย วา ฌานธมฺเม สมฺมสิตฺวา มคฺโค นิพฺพตฺติโต โหติ, ๒- ตํตํฌานสทิโสว
โหติ. ปาทกชฺฌานํ ปน สมฺมสิตชฺฌานํ วา วินา อชฺฌาสยมตฺเตเนว ตํ น
อิชฺฌติ. สฺวายมตฺโถ นนฺทโกวาทสุตฺเตน ทีเปตพฺโพ. วุตฺตํ เหตํ:-
        "เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ตทหุโปสเถ ปณฺณรเส น โหติ พหุโน ชนสฺส
     กงฺขา วา วิมติ วา `อูโน นุ โข จนฺโท, ปุณฺโณ นุ โข จนฺโท'ติ. อถโข
    `ปุณฺโณ จนฺโท'เตฺวว โหติ. เอวเมว โข ภิกฺขเว ตา ภิกฺขุนิโย
     นนฺทกสฺส ธมฺมเทสนาย อตฺตมนา เจว ปริปุณฺณสงฺกปฺปา จ. ตาสํ
     ภิกฺขเว ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุนีสตานํ ยา ปจฺฉิมกา ๓- ภิกฺขุนี, สา โสตาปนฺนา
     อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายนา"ติ. ๔-
     ตาสุ หิ ยสฺสา ภิกฺขุนิยา โสตาปตฺติผลสฺส อุปนิสฺสโย, สา
โสตาปตฺติผเลเนว ปริปุณฺณสงฺกปฺปา อโหสิ ฯเปฯ ยสฺสา อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสโย, สา
อรหตฺเตเนว. เอวเมว อตฺตโน อชฺฌาสยานุรูเปน ยํ ยํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา
เย วา เย วา ฌานธมฺเม สมฺมสิตฺวา มคฺโค นิพฺพตฺติโต, ตํตํฌานสทิโสว โส
โหติ. ปาทกชฺฌานํ ปน สมฺมสิตชฺฌานํ วา วินา อชฺฌาสยมตฺเตเนว ตํ น
อิชฺฌตีติ. เอตฺถาปิ จ วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.
     ตตฺถ "ปาทกชฺฌานเมว นิยเมตี"ติ เอวํวาทึ ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรํ อนฺเตวาสิกา
อาหํสุ "ภนฺเต ยตฺถ ตาว ปาทกชฺฌานํ อตฺถิ, ตตฺถ ตํ นิยเมตุ. ยสฺมึ ปน
ปาทกชฺฌานํ นตฺถิ, ตสฺมึ อรูปภเว กึ นิยเมตี"ติ. อาวุโส ตตฺถาปิ ปาทกชฺฌานเมว
นิยเมติ. โย หิ ภิกฺขุ อฏฺสมาปตฺติลาภี ปมชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ตตฺราปิ      ๒ ฉ.ม. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ
@๓ ฉ.ม. ปจฺฉิมิกา   ๔ ม.อุ. ๑๔/๔๑๕/๓๕๖
โสตาปตฺติมคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา อรูปภเว นิพฺพตฺโต,
ปมชฺฌานิกาย โสตาปตฺติผลสมาปตฺติยา วุฏฺาย วิปสฺสนํ ปฏฺเปตฺวา อุปริ ตีณิ
มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตติ, ตสฺส ตานิ ปมชฺฌานิกาเนว โหนฺติ, ทุติยชฺฌานิกาทีสุปิ
เอเสว  นโย. อรูเป ติกจตุกฺกชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ, ตญฺจ โข โลกุตฺตรํ, น โลกิยํ.
เอวํ ตตฺถาปิ ปาทกชฺฌานเมว นิยเมติ อาวุโสติ. สุกถิโต ภนฺเต ปโญฺหติ.
     "วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา นิยเมนฺติ. ยํ ยํ หิ ปญฺจกฺขนฺธํ
สมฺมสิตฺวา วุฏฺาติ, ตํตํสทิโสว มคฺโค โหตี"ติ เอวํวาทึ
โมรวาปิวาสิมหาทตฺตตฺเถรมฺปิ อนฺเตวาสิกา อาหํสุ "ภนฺเต ตุมฺหากํ วาเท โทโส
ปญฺายติ, รูปํ สมฺมสิตฺวา วุฏฺิตภิกฺขุโน หิ รูปสทิเสน อพฺยากเตน มคฺเคน
ภวิตพฺพํ, เนวสญฺานาสญฺายตนํ นยโต ปริคฺคเหตฺวา วุฏฺิตสฺส ตํสทิเสน
เนวสญฺานาสญฺาภาวปฺปตฺเตน มคฺเคน ภวิตพฺพนฺ"ติ. น อาวุโส เอวํ โหติ,
โลกุตฺตรมคฺโค หิ อปฺปนํ อปฺปตฺโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา รูปํ สมฺมสิตฺวา วุฏฺิตสฺส
อฏฺงฺคิโก โสมนสฺสสหคโต มคฺโค โหติ, เนวสญฺานาสญฺายตนํ สมฺมสิตฺวา
วุฏฺิตสฺสาปิ น สพฺพากาเรน ตาทิโส โหติ, สตฺตงฺคิโก ปน อุเปกฺขาสหคตมคฺโค
โหตีติ.
     "ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตี"ติ วาทิโน จูฬาภยตฺเถรสฺสาปิ วาทํ อาหริตฺวา
ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรสฺส กถยึสุ. โส อาห "ยสฺส ตาว ปาทกชฺฌานํ อตฺถิ, ตสฺส
ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตุ. ยสฺส ตํ นตฺถิ, ตสฺส กตรชฺฌาสโย นิยเมสฺสติ,
นิทฺธนสฺส วุฑฺฒิคเวสนกาโล ๑- วิย โหตี"ติ.
     ตํ กถํ อาหริตฺวา ติปิฏกจูฬาภยตฺเถรสฺส ปุน กถยึสุ, โส
"ปาทกชฺฌานวโต อิทํ กถิตํ อาวุโส"ติ อาห. ยถา ปน ปาทกชฺฌานวโตปิ,
สมฺมสิตชฺฌานวโตปิ ตเถว เวทิตพฺโพ. ๒- ปญฺจมชฺฌานโต วุฏฺาย หิ ปมชฺฌานาทีนิ ๓-
สมฺมสโต อุปฺปนฺนมคฺโค ปมตฺเถรวาเทน ปญฺจมชฺฌานิโก, ทุติยตฺเถรวาเทน
ปมาทิชฺฌานิโก อาปชฺชตีติ เทฺวปิ วาทา วิรุชฺฌนฺติ. ตติยวาเท ปเนตฺถ ยํ
อิจฺฉติ, ตชฺฌานิโก โหตีติ เต จ วาทา น วิรุชฺฌนฺติ, อชฺฌาสโย จ สาตฺถิโก ๔-
@เชิงอรรถ: ๑ สี. วฑฺฒิคเวสนกาโล         ๒ ฉ.ม. เวทิตพฺพํ
@๓ ฉ.ม. ปมาทีนิ             ๔ ฉ.ม. สาตฺถโก
โหตีติ. เอวํ ตโยปิ เถรา ปณฺฑิตา พฺยตฺตา วุฑฺฒิสมฺปนฺนา จ, ๑- เตน เตสํ
ตนฺตึ กตฺวา ปยึสุ. อิธ ปน อตฺถเมว อุทฺธริตฺวา ตโยเปเต วาเท วิปสฺสนา
นิยาเมตีติ ทสฺสิตํ.
     อิทานิ นิมิตฺตํ ปฏิปทาปตีติ เอตฺถ เอวํ องฺคปฺปริณามวโต มคฺคสฺส
อุปฺปาทกาเล โคตฺรภู กุโต วุฏฺาติ, มคฺโค กุโตติ? โคตฺรภู ตาว นิมิตฺตโต
วุฏฺาติ, ปวตฺตํ เฉตุํ ๒- น สกฺโกติ. เอกโตวุฏฺาโน เหส. มคฺโค นิมิตฺตโต
วุฏฺาติ, ปวตฺตมฺปิ ฉินฺทตีติ. ๓- อุภโตวุฏฺาโน เหส. เตสํ อยํ อุปฺปตฺตินโย:-
ยสฺมึ หิ วาเร มคฺควุฏฺานํ โหติ, ตสฺมึ อนุโลมํ เนว เอกํ โหติ, น ปญฺจมํ.
เอกญฺหิ อาเสวนํ น ลภติ, ปญฺจมํ ภวงฺคสฺส อาสนฺนตฺตา ปเวธติ. ตทา หิ
ชวนํ ปติตํ นาม โหติ, ตสฺมา เนว เอกํ โหติ, น ปญฺจมํ. มหาปญฺสฺส
ปน เทฺว อนุโลมานิ โหนฺติ, ตติยํ โคตฺรภู, จตุตฺถํ มคฺคจิตฺตํ, ตีณิ ผลานิ,
ตโต ภวงฺโคตรณํ. มชฺฌิมปญฺสฺส ปน ตีณิ อนุโลมานิ โหนฺติ, จตุตฺถํ
โคตฺรภู, ปญฺจมํ มคฺคจิตฺตํ, เทฺว ผลานิ, ตโต ภวงฺโคตรณํ, มนฺทปญฺสฺส
จตฺตาริ อนุโลมานิ โหนฺติ, ปญฺจมํ โคตฺรภู, ฉฏฺ มคฺคจิตฺตํ, สตฺตมํ ผลํ,
ตโต ภวงฺโคตรณํ. ตตฺร ๔- มหาปญฺมนฺทปญฺานํ วเสน อกเถตฺวา
มชฺฌิมปญฺสฺส วเสน กเถตพฺพํ.
     ยสฺมึ หิ วาเร มคฺควุฏฺานํ โหติ, ตสฺมึ กิริยาเหตุกมโนวิญฺาณธาตุ
อุเปกฺขาสหคตา มโนทฺวาราวชฺชนํ หุตฺวา วิปสฺสนาโคจเร ขนฺเธ อารมฺมณํ กตฺวา
ภวงฺคํ อาวชฺเชติ, ๕- ตทนนฺตรํ เตนาวชฺชเนน คหิตกฺขนฺเธ คเหตฺวา อุปฺปชฺชติ
ปมชวนํ อนุโลมาณํ, ตํ เตสุ ขนฺเธสุ "อนิจฺจา"ติ วา "ทุกฺขา"ติ วา
"อนตฺตา"ติ วา ปวตฺติตฺวา โอฬาริโกฬาริกํ สจฺจจฺฉาทกํ ตมํ ๖- วิโนเทตฺวา
ตีณิ ลกฺขณานิ ภิยฺโย ภิยฺโย ปากฏานิ กตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ อุปฺปชฺชติ
ทุติยานุโลมํ. เตสุ ปุริมํ อนาเสวนํ ทุติยสฺส ปุริมํ อาเสวนํ โหติ, ตมฺป
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. พุทฺธิสมฺปนฺนาว    ๒ ฉ. เฉตฺตุํ          ๓ ฉ.ม. ฉินฺทติ
@๔ ฉ.ม. ตตฺถ           ๕ ฉ.ม. อาวฏฺเฏติ     ๖ ฉ. สจฺจปฏิจฺฉาทกตมํ. เอวมุปริปิ
ลทฺธาเสวนตฺตา ติกฺขํ สูรํ ปสนฺนํ หุตฺวา ตสฺมึเยวารมฺมเณ เตเนวากาเรน
ปวตฺติตฺวา มชฺฌิมปฺปมาณํ สจฺจจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา ตีณิ ลกฺขณานิ ภิยฺโย
ภิยฺโย ปากฏานิ กตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ อุปฺปชฺชติ ตติยานุโลมํ, ตสฺส
ทุติยํ อาเสวนํ โหติ, ตมฺปิ ลทฺธาเสวนตฺตา ติกฺขํ สูรํ วิปฺปสนฺนํ หุตฺวา
ตสฺมึเยวารมฺมเณ เตเนวากาเรน ปวตฺติตฺวา ตทวเสสํ อนุสหคตํ สจฺจจฺฉาทกํ
ตมํ วิโนเทตฺวา นิรวเสสํ กตฺวา ตีณิ ลกฺขณานิ ภิยฺโย ภิยฺโย ปากฏานิ
กตฺวา นิรุชฺฌติ. เอวํ ตีหิ อนุโลเมหิ สจฺจจฺฉาทกตเม วิโนทิเต ตทนนฺตรํ
อุปฺปชฺชติ โคตฺรภุาณํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กุรุมานํ.
     ตตฺรายํ อุปมา:- เอโก กิร จกฺขุมา ปุริโส "นกฺขตฺตโยคํ ชานิสฺสามี"ติ
รตฺติภาเค นิกฺขมิตฺวา จนฺทํ ปสฺสิตุํ อุทฺธํ อุลฺโลเกสิ, ตสฺส พลาหเกหิ ๑-
ปฏิจฺฉนฺนตฺตา จนฺโท น ปญฺายิตฺถ. อเถโก วาโต อุฏฺหิตฺวา ถูเล ถูเล
พลาหเก วิทฺธํเสสิ, อปโร มชฺฌิเม, อปโร สุขุเมปิ. ตโต โส ปุริโส วิคตพลาหเก
นเภ ตํ จนฺทํ ทิสฺวา นกฺขตฺตโยคํ อญฺาสิ.
     ตตฺถ ตโย พลาหกา วิย สจฺจปฏิจฺฉาทกํ ถูลมชฺฌิมสุขุมกิเลสนฺธการํ, ๒-
ตโย วาตา วิย ตีณิ อนุโลมจิตฺตานิ, จกฺขุมา ปุริโส วิย โคตฺรภุาณํ, จนฺโท
วิย นิพฺพานํ, เอเกกสฺส วาตสฺส ยถากฺกเมน พลาหกตฺตยวิทฺธํสนํ วิย เอเกกสฺส
อนุโลมจิตฺตสฺส สจฺจปฏิจฺฉาทกตมวิโนทนํ, วิคตพลาหเก นเภ ตสฺส ปุริสสฺส
วิสุทฺธจนฺททสฺสนํ วิย วิคเต สจฺจปฏิจฺฉาทเก ตเม โคตฺรภุาณสฺส
วิสุทฺธนิพฺพานารมฺมณกรณํ.
     ยเถว หิ ตโย วาตา จนฺทปฏิจฺฉาทเก พลาหเกเยว วิทฺธํเสตุํ สกฺโกนฺติ,
น จนฺทํ ทฏฺุํ สกฺโกนฺติ, เอวํ อนุโลมานิ สจฺจปฏิจฺฉาทกํ ตมํเยว วิโนเทตุํ
สกฺโกนฺติ, น นิพฺพานํ อารมฺมณํ กาตุํ สกฺโกนฺติ. ยถา โส ปุริโส จนฺทเมว
ทฏฺุํ สกฺโกติ, น พลาหเก วิทฺธํเสตุํ, เอวํ โคตฺรภุาณํ นิพฺพานเมว
อารมฺมณํ กาตุํ สกฺโกติ, น กิเลสตมํ วิโนเทตุํ. เอวํ อนุโลมํ สงฺขารารมฺมณํ
โหติ, โคตฺรภู นิพฺพานารมฺมณํ.
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. วลาหเกหิ. เอวมุปริปิ        ๒ ฉ.ม.....กิเลสนฺธการา
     ยทิ หิ โคตฺรภู อนุโลเมน คหิตารมฺมณํ คเณฺหยฺย, ปุน อนุโลมํ
ตํ อนุพนฺเธยฺยาติ มคฺควุฏฺานเมว น ภเวยฺย. โคตฺรภุาณํ ปน อนุโลมสฺส
อารมฺมณํ อคฺคเหตฺวา ตํ อปจฺฉโตปวตฺติยํ ๑- กตฺวา สยํ อนาวชฺชนมฺปิ สมานํ
อาวชฺชนฏฺาเน ตฺวา "เอวํ นิพฺพตฺตาหี"ติ ตสฺส มคฺคสฺส สญฺ ทตฺวา วิย
นิรุชฺฌติ, มคฺโคปิ เตน ทินฺนสญฺ อมุญฺจิตฺวาว อวีจิสนฺตติวเสน ตํ าณํ
อนุปฺปพนฺธมาโน ๒- อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ โทสกฺขนฺธํ
โมหกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌมาโน จ ปทาลยมาโน จ ๓- นิพฺพตฺตติ.
     ตตฺรายํ อุปมา:- เอโก กิร อิสฺสาโส ธนุสตมตฺถเก ผลกสตํ ปาเปตฺวา
วตฺเถน มุขํ เวเตฺวาสรํ สนฺนยฺหิตฺวา จกฺกยนฺเต อฏฺาสิ. อญฺโ ปุริโส จกฺกยนฺตํ
อาวิชฺฌิตฺวา ๔- ยทา อิสฺสาสสฺส ผลกสตํ อภิมุขํ โหติ, ตทา ตตฺถ ทณฺฑเกน
สญฺ เทติ. อิสฺสาโส ทณฺฑกสญฺ อมุญฺจิตฺวาว สรํ ขิปิตฺวา ผลกสตํ
นิวิชฺฌติ. ๕- ตตฺถ ทณฺฑกสญฺา วิย โคตฺรภุาณํ, อิสฺสาโส วิย มคฺคาณํ,
อิสฺสาสสฺส ทณฺฑกสญฺ อมุญฺจิตฺวาว ผลกสตนิวิชฺฌนํ ๖- วิย, มคฺคาณสฺส
โคตฺรภุาเณน ทินฺนสญฺ อมุญฺจิตฺวาว นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวาว
อนิพฺพิทฺธปุพฺพานํ อปทาลิตปุพฺพานํ โลภกฺขนฺธาทีนํ นิพฺพิชฺฌนปทาลนํ.
ภูมิลทฺธวฏฺฏเสตุสมุคฺฆาตกรณนฺติปิ เอตเทว. มคฺคสฺส หิ เอกเมว กิจฺจํ
อนุสยปฺปชหนํ. อิติ โส อนุสเย ปชหนฺโต นิมิตฺตา วุฏฺาติ นาม, ปวตฺตํ ฉินฺทติ
นาม. นิมิตฺตนฺติ รูปเวทนาสญฺาสงฺขารวิญฺาณนิมิตฺตํ. ปวตฺตนฺติ ๗-
รูปเวทนาสญฺาสงฺขารวิญฺาณปฺปวตฺตเมว. ตํ ทุวิธํ โหติ อุปาทินฺนกํ
อนุปาทินฺนกนฺติ. เตสุ มคฺคสฺส อนุปาทินฺนกโต วุฏฺานจฺฉายา ทิสฺสตีติ วตฺวา
"อนุปาทินฺนกโต วุฏฺาตี"ติ วทึสุ.
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อปจฺฉโตปวตฺติกํ              ๒ ฉ.ม. อนุพนฺธมาโน
@๓ ฉ.ม. นิพฺพิชฺฌมาโนว ปทาลยมาโนว    ๔ ฉ.ม. อาวิญฺฉิตฺวา
@๕ ฉ.ม. นิพฺพิชฺฌติ                   ๖ ฉ.ม. ผลกสตนิพฺพิชฺฌนํ
@๗ ฉ.ม. ปวตฺตมฺปิ
     โสตาปตฺติมคฺเคน หิ จตฺตาริ ทิฏฺิคตสมฺปยุตฺตานิ, วิจิกิจฺฉาสหคตนฺติ
ปญฺจ จิตฺตานิ ปหียนฺติ, ตานิ รูปํ สมุฏฺาเปนฺติ. ตํ อนุปาทินฺนกรูปกฺขนฺโธ,
ตานิ จิตฺตานิ วิญฺาณกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา สญฺา สงฺขารา ตโย
อรูปกฺขนฺธา. ตตฺถ สเจ โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺส,
ตานิ ปญฺจ จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปริยุฏฺานํ ปาปุเณยฺยุํ. โสตาปตฺติมคฺโค
ปน เตสํ ปริยุฏฺานุปฺปตฺตึ ๑- วารยมาโน เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ
กุรุมาโน อนุปาทินฺนกโต วุฏฺาติ นาม.
     สกทาคามิมคฺเคน จตฺตาริ ทิฏฺิคตวิปฺปยุตฺตานิ, เทฺว โทมนสฺสสหคตานีติ
โอฬาริกกามราคพฺยาปาทวเสน ฉ จิตฺตานิ ปหียนฺติ. อนาคามิมคฺเคน
อนุสหคตกามราคพฺยาปาทวเสน ตานิเอว ฉ จิตฺตานิ ปหียนฺติ. อรหตฺตมคฺเคน จตฺตาริ
ทิฏฺิคตวิปฺปยุตฺตานิ, อุทฺธจฺจสหคตญฺจาติ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ ปหียนฺติ. ตตฺถ
สเจ เตสํ อริยานํ เต มคฺคา อภาวิตา อสฺสุ, ตานิ จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ
ปริยุฏฺานํ ปาปุเณยฺยุํ, เต ปน เตสํ มคฺคา ปริยุฏฺานุปฺปตฺตึ วารยมานา
เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ กุรุมานา อนุปาทินฺนกโต วุฏฺหนฺติ นาม.
     "อุปาทินฺนกโต วุฏฺานจฺฉายา ทิสฺสตี"ติ วตฺวา "อุปาทินฺนกโต วุฏฺาตี"ติปิ
วทึสุ. สเจ หิ โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺส, เปตฺวา
สตฺต ภเว อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ อุปาทินฺนกกฺขนฺธปฺปวตฺตํ ๒- ปวตฺเตยฺย. กสฺมา?
ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. ตีณิ สญฺโชนานิ, ทิฏฺานุสโย, วิจิกิจฺฉานุสโยติ
อิเม ปน ปญฺจ กิเลเส โสตาปตฺติมคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ, อิทานิ
กุโต โสตาปนฺนสฺส สตฺต ภเว เปตฺวา อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ. เนสํ ปริยุฏฺานปฺปตฺตึ. เอวมุปริปิ      ๒ ฉ.ม. อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ
อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ โสตาปตฺติมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ
อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกโต วุฏฺาติ นาม.
     สเจ สกทาคามิสฺส สกทาคามิมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺส, เปตฺวา เทฺว
ภเว ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ
อตฺถิตาย. โอฬาริกานิ กามราคปฏิฆสญฺโชนานิ, โอฬาริโก กามราคานุสโย,
ปฏิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ.
อิทานิ กุโต สกทาคามิสฺส เทฺว ภเว เปตฺวา ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ
ปวตฺติสฺสติ. เอวํ สกทาคามิมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตตํ กุรุมาโน
อุปาทินฺนกโต วุฏฺาติ นาม.
     สเจ อนาคามิสฺส อนาคามิมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺส, เปตฺวา เอกํ ภวํ
ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ
อตฺถิตาย. อนุสหคตานิ กามราคปฏิฆสญฺโชนานิ, อนุสหคโต กามราคานุสโย,
ปฏิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ,
อิทานิ กุโต อนาคามิสฺส เอกํ ภวํ เปตฺวา ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ
ปวตฺติสฺสติ. เอวํ อนาคามิมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน
อุปาทินฺนกโต วุฏฺาติ นาม.
     สเจ อรหโต อรหตฺตมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺส, รูปารูปภเวสุ
อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. รูปราโค
อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชา มานานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโยติ
อิเม ปน อฏฺ กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ, อิทานิ กุโต
ขีณาสวสฺส ปุนพฺภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ อรหตฺตมคฺโค
อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกโต วุฏฺาติ นาม.
     โสตาปตฺติมคฺโค เจตฺถ อปายภวโต วุฏฺาติ, สกทาคามิมคฺโค
สุคติกามภเวกเทสโต, อนาคามิมคฺโค กามภวโต, อรหตฺตมคฺโค รูปารูปภวโต.
"สพฺพภเวหิปิ วุฏฺาติเอวา"ติ วทนฺติ.
     อิมสฺส ปนตฺถสฺสาวิภาวนตฺถํ ๑- อยํ ปาลิ:- "โสตาปตฺติมคฺคาเณน
อภิสงฺขารวิญฺาณสฺส นิโรเธน สตฺต ภเว เปตฺวา อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ เย ๒-
อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ
ปฏิปสฺสมฺภนฺติ.
     สกทาคามิมคฺคาเณน อภิสงฺขารวิญฺาณสฺส นิโรเธน เทฺว ภเว เปตฺวา
ปญฺจสุ ภเวสุ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ
อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปสฺสมฺภนฺติ.
     อนาคามิมคฺคาเณน อภิสงฺขารวิญฺาณสฺส นิโรเธน เอกํ ภวํ เปตฺวา
กามธาตุยา ทฺวีสุ ภเวสุ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ
วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปสฺสมฺภนฺติ.
     อรหตฺตมคฺคาเณน อภิสงฺขารวิญฺาณสฺส นิโรเธน รูปธาตุยา วา
อรูปธาตุยา วา เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ
วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปสฺสมฺภนฺติ. อรหโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา
ปรินิพฺพายนฺตสฺส จริมวิญฺาณสฺส นิโรเธน ปญฺา จ สติ จ นามญฺจ
รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปสฺสมฺภนฺตี"ติ. ๓-
อยํ ตาว นิมิตฺเต วินิจฺฉโย.
     ปฏิปทาปตีติ เอตฺถ ปน ปฏิปทา จลติ น จลตีติ? จลติ. ตถาคตสฺส
หิ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ จตฺตาโรปิ มคฺคา สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺา อเหสุํ.
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อิมสฺส ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ    ๒ ก. เยว     ๓ ขุ. จูฬ. ๓๐/๖/๓๕-๓๖
มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส ปมมคฺโค สุขาปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโ จ, ๑- อุปริ ตโย
มคฺคา ทุกฺขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺา. กสฺมา? นิทฺทาภิภูตตฺตา. สมฺมาสมฺพุทฺโธ
กิร สตฺตาหํ ทหรกุมารกํ วิย เถรํ ปริหริ, เถโรปิ เอกทิวสํ นิทฺทายมาโน
นิสีทิ. อถ นํ สตฺถา อาห "ปจลายสิ โน ตฺวํ โมคฺคลฺลาน, ปจลายสิ โน
ตฺวํ โมคฺคลฺลานา"ติ. ๒- เอวรูปสฺสปิ มหาภิญฺปฺปตฺตสฺส สาวกสฺส ปฏิปทา จลติ,
เสสานํ กึ น จลิสฺสตีติ. ๓- เอกจฺจสฺส หิ ภิกฺขุโน จตฺตาโรปิ มคฺคา ทุกฺขาปฏิปทา
ทนฺธาภิญฺา โหนฺติ, เอกจฺจสฺส ทุกฺขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺา, เอกจฺจสฺส
สุขาปฏิปทา ทนฺธาภิญฺา, เอกจฺจสฺส สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺา. เอกจฺจสฺส
ปมมคฺโค ทุกฺขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโ โหติ, ทุติยมคฺโค ทุกฺขาปฏิปโท
ขิปฺปาภิญฺโ, ตติยมคฺโค สุขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโ. จตุตฺถมคฺโค สุขาปฏิปโท
ขิปฺปาภิญฺโติ.
     ยถา จ ปฏิปทา, เอวํ อธิปติปิ จลติเอว. เอกจฺจสฺส หิ ภิกฺขุโน
จตฺตาโรปิ มคฺคา ฉนฺทาธิปเตยฺยา โหนฺติ, เอกจฺจสฺส วิริยาธิปเตยฺยา, เอกจฺจสฺส
จิตฺตาธิปเตยฺยา, เอกจฺจสฺส วีมํสาธิปเตยฺยา. เอกจฺจสฺส ปน ปมมคฺโค
ฉนฺทาธิปเตยฺโย โหติ, ทุติโย วิริยาธิปเตยฺโย, ตติโย จิตฺตาธิปเตยฺโย, จตุตฺโถ
วีมํสาธิปเตยฺโยติ.
                         ปกิณฺณกกถา นิฏฺิตา.
                          ------------
                      ปมมคฺควีสติมหานยวณฺณนา.
     [๓๕๗] อิทานิ ยสฺมา โลกุตฺตรกุสลํ ภาเวนฺโต น เกวลํ อุปนิชฺฌายนฏฺเน
ฌานเมว ภาเวติ, นิยฺยานฏฺเน ปน มคฺคมฺปิ ภาเวติ, อุปฏฺานฏฺเน
สติปฏฺานมฺปิ, ปทหนฏฺเน สมฺมปฺปธานมฺปิ, อิชฺฌนฏฺเน อิทฺธิปาทมฺปิ,
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. จ-สทฺโท น ทิสฺสติ   ๒ องฺ. สตฺตก. ๒๓/๖๑/๗๐
@๓ ฉ.ม. อิติ-สทฺโท น ทิสฺสติ
อธิปติยฏฺเน อินฺทฺริยมฺปิ, อกมฺปิยฏฺเน พลมฺปิ, พุชฺฌนฏฺเน โพชฺฌงฺคมฺปิ,
ตถฏฺเน สจฺจมฺปิ, อวิกฺเขปฏฺเน สมถมฺปิ, สุญฺตฏฺเน ธมฺมมฺปิ, ราสฏฺเน
ขนฺธมฺปิ, อายตนฏฺเน อายตนมฺปิ, สุญฺสภาวนิสฺสตฺตฏฺเน ธาตุมฺปิ, ปจฺจยฏฺเน
อาหารมฺปิ, ผุสนฏฺเน ผสฺสมฺปิ, เวทยิตฏฺเน เวทนมฺปิ, สญฺชานนฏฺเน
สญฺมฺปิ, เจตยิตฏฺเน เจตนมฺปิ, วิชานนฏฺเน จิตฺตมฺปิ ภาเวติ. ตสฺมา เตสํ
เอกูนวีสติยา นยานํ ๑- ทสฺสนตฺถํ ปุน "กตเม ธมฺมา กุสลา"ติอาทิ วุตฺตํ.
เอวํ "อิทมฺปิ ภาเวติ, อิทมฺปิ ภาเวตี"ติ ปุคฺคลชฺฌาสเยน เจว เทสนาวิลาเสน
จ วีสติ นยา เทสิตา ๒- โหนฺติ. ธมฺมํ โสตุํ นิสินฺนเทวปริสาย หิ เย
อุปนิชฺฌายนฏฺเน "โลกุตฺตรชฺฌานนฺ"ติ กถิเต พุชฺฌนฺติ, เตสํ สปฺปายวเสน
"ฌานนฺ"ติ กถิตํ ฯเปฯ เย วิชานนฏฺเน "จิตฺตมฺปี"ติ ๓- วุตฺเต พุชฺฌนฺติ,
เตสํ สปฺปายวเสน "จิตฺตนฺ"ติ กถิตํ. อยเมตฺถ ปุคฺคลชฺฌาสโย.
     สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน อตฺตโน พุทฺธสุโพธิตาย ๔- ทสพลจตุเวสารชฺชจตุ-
ปฏิสมฺภิทตาย จ ฉอสาธารณาณโยเคน จ เทสนํ ยทิจฺฉกํ นิยเมตฺวา ทสฺเสติ,
อิจฺฉนฺโต อุปนิชฺฌายนฏฺเน โลกุตฺตรชฺฌานนฺติ ทสฺเสติ, อิจฺฉนฺโต นิยฺยานฏฺเน
ฯเปฯ วิชานนฏฺเน โลกุตฺตรํ จิตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ๕- อยํ เทสนาวิลาโส นาม.
ตตฺถ ยเถว "โลกุตฺตรชฺฌานนฺ"ติ วุตฺตฏฺาเน ทส นยา วิภตฺตา, เอวํ
มคฺคาทีสุปิ เตเยว เวทิตพฺพา. อิติ วีสติยา าเนสุ ทส ทส กตฺวา เทฺว
นยสตานิ วิภตฺตานิ โหนฺติ.
     [๓๕๘] อิทานิ อธิปติเภทํ ทสฺเสตุํ ปุน "กตเม ธมฺมา กุสลา"ติอาทิ
อารทฺธํ. ตตฺถ ฉนฺทํ ธุรํ เชฏฺกํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ โลกุตฺตรชฺฌานํ
ฉนฺทาธิปเตยฺยํ นาม. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อิติ ปุริมสฺมึ สุทฺธิเก เทฺว
นยสตานิ. ฉนฺทาธิปเตยฺยาทีสุปิ เทฺว เทฺวติ นยสหสฺเสน ภาเชตฺวา ปมมคฺคํ
ทสฺเสติ ๖- ธมฺมราชา.
                         ปมมคฺโค นิฏฺิโต.
@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ปทานํ          ๒ ม. ทสฺสิตา              ๓ ฉ.ม. จิตฺตนฺติ
@๔ ฉ.ม. พุทฺธสุโพธตาย    ๕ ฉ.ม. อยํ ปาโ น ทิสฺสติ   ๖ ฉ.ม. ทสฺเสสิ

             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๕๓ หน้า ๒๘๒-๒๙๕.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=53&A=7055&modeTY=1
             The Pali Atthakatha in Roman :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=53&A=7055&modeTY=1
             อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=34&i=196
             เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=34&A=2121
             พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=34&A=1670
             The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=34&A=1670
             สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๔
http://84000.org/tipitaka/read/?index_34