[350] ปัจจัย 24 : พจนานุกรมพุทธศาสตร์ พ.ศ. ๒๕๖๔

[350] ปัจจัย 24 (ลักษณะหรืออาการแห่งความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งทั้งหลาย ที่สิ่งหนึ่งหรือสภาวธรรมอย่างหนึ่ง เป็นองค์ประกอบที่ช่วยเอื้อ เกื้อหนุน ค้ำจุน เป็นเหตุ หรือเป็นเงื่อนไข ให้สิ่งอื่น หรือสภาวธรรมอย่างอื่น เกิดขึ้น คงอยู่ หรือเป็นไปอย่างใดอย่างหนึ่ง - Paccaya: condition; mode of conditionality or relation)
       1. เหตุปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นเหตุ - Hetu-paccaya: root condition)
       2. อารัมมณปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นอารมณ์ - Ārammaṇa-paccaya: object condition)
       3. อธิปติปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นเจ้าใหญ่ - Adhipati-paccaya: predominance condition)
       4. อนันตรปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นภาวะต่อเนื่องไม่มีช่องระหว่าง - Anantara-paccaya: immediacy condition)
       5. สมนันตรปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นภาวะต่อเนื่องทันที - Samanantara-paccaya: contiguity condition)
       6. สหชาตปัจจัย (ปัจจัยโดยเกิดร่วมกัน - Sahajāta-paccaya: connascence condition)
       7. อัญญมัญญปัจจัย (ปัจจัยโดยอาศัยซึ่งกันและกัน - Aññamañña-paccaya: mutuality condition)
       8. นิสสยปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นที่อาศัย - Nissaya-paccaya: dependence condition)
       9. อุปนิสสยปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นเครื่องหนุนหรือกระตุ้นเร้า - Upanissaya-paccaya: decisive-support condition; inducement condition)
       10. ปุเรชาตปัจจัย (ปัจจัยโดยเกิดก่อน - Purejāta-paccaya: prenascence condition)
       11. ปัจฉาชาตปัจจัย (ปัจจัยโดยเกิดทีหลัง - Pacchājāta-paccaya: postnascence condition)
       12. อาเสวนปัจจัย (ปัจจัยโดยการซ้ำบ่อยหรือทำให้ชิน - Āsevana-paccaya: repetition condition)
       13. กรรมปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นกรรมคือเจตจำนง - Kamma-paccaya: kamma condition)
       14. วิปากปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นวิบาก - Vipāka-paccaya: kamma-result condition)
       15. อาหารปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นอาหาร คือเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง - Āhāra-paccaya: nutriment condition)
       16. อินทรียปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นเจ้าการ - Indriya-paccaya: faculty condition)
       17. ฌานปัจจัย (ปัจจัยโดยภาวะจิตที่เป็นฌาน - Jhāna-paccaya: absorption condition)
       18. มรรคปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นมรรค - Magga-paccaya: path condition)
       19. สัมปยุตตปัจจัย (ปัจจัยโดยประกอบกัน - Sampayutta-paccaya: association condition)
       20. วิปปยุตตปัจจัย (ปัจจัยโดยแยกต่างหากกัน - Vippayutta-paccaya: dissociation condition)
       21. อัตถิปัจจัย (ปัจจัยโดย[ต้อง]มีอยู่ - Atthi-paccaya: presence condition)
       22. นัตถิปัจจัย (ปัจจัยโดย[ต้อง]ไม่มีอยู่ - Natthi-paccaya: absence condition)
       23. วิคตปัจจัย (ปัจจัยโดย[ต้อง]ปราศไป - Vigata-paccaya: disappearance condition)
       24. อวิคตปัจจัย (ปัจจัยโดย[ต้อง]ไม่ปราศไป - Avigata-paccaya: non-disappearance condition)

       ปัจจัย 24 นี้ เป็นสาระของคำอธิบายทั้งหมดในคัมภีร์ปัฏฐานแห่งพระอภิธรรมปิฎก คือ พระไตรปิฎกบาลี 6 เล่ม ตั้งแต่เล่ม 40 ถึงเล่ม 45

Pat.1

อภิ.ป. 40/1 /1

[***] รูป 28 ดู [38] รูป 28; [39] มหาภูต 4; [40] อุปาทารูป 24

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ ๔๓ - กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๔
http://84000.org/tipitaka/dic/d_item.php?i=350