[92] ปริญญา 3 : พจนานุกรมพุทธศาสตร์ พ.ศ. ๒๕๖๔

[92] ปริญญา 3 (การกำหนดรู้, การทำความรู้จัก, การทำความเข้าใจโดยครบถ้วน - Pariññā: full understanding; diagnosis)
       1. ญาตปริญญา (กำหนดรู้ด้วยให้เป็นสิ่งอันรู้แล้ว, กำหนดรู้ขั้นรู้จัก, กำหนดรู้ตามสภาวลักษณะ คือ ทำความรู้จักจำเพาะตัวของสิ่งนั้นโดยตรง พอให้ชื่อว่าได้เป็นอันรู้จักสิ่งนั้นแล้ว เช่นรู้ว่า นี้คือเวทนา เวทนาคือสิ่งที่มีลักษณะเสวยอารมณ์ ดังนี้เป็นต้น - Ñāta-pariññā: full knowledge as the known; diagnosis as knowledge)
       2. ตีรณปริญญา (กำหนดรู้ด้วยการพิจารณา, กำหนดรู้ขั้นพิจารณา, กำหนดรู้โดยสามัญลักษณะ คือ ทำความรู้จักสิ่งนั้นพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เช่นว่า เวทนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ไม่ใช่ตัวไม่ใช่ตน ดังนี้เป็นต้น - Tīraṇa-pariññā: full knowledge as investigating; diagnosis as judgment)
       3. ปหานปริญญา (กำหนดรู้ด้วยการละ, กำหนดรู้ถึงขั้นละได้, กำหนดรู้โดยตัดทางมิให้ฉันทราคะเกิดมีในสิ่งนั้น คือรู้ว่าสิ่งนั้นเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตาแล้ว ละนิจจสัญญาเป็นต้น ในสิ่งนั้นเสียได้ - Pahāna-pariññā: full knowledge as abandoning; diagnosis as abandoning)

       ปริญญา 3 นี้ เป็นโลกิยะ มีขันธ์ 5 เป็นอารมณ์ เป็นกิจในอริยสัจจ์ข้อที่ 1 คือทุกข์ ในทางปฏิบัติ จัดเข้าใน วิสุทธิ ข้อ 3 ถึง 6 คือ
       ก. ตั้งแต่นามรูปปริจเฉทญาณ ถึง ปัจจยปริคคหญาณ เป็นภูมิแห่งญาตปริญญา
           (= 3. ทิฏฐิวิสุทธิ และ 4. กังขาวิตรณวิสุทธิ)
       ข. ตั้งแต่กลาปสัมมสนญาณ ถึง อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ เป็นภูมิแห่งตีรณปริญญา
           (= 5. มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ)
       ค. ตั้งแต่ภังคานุปัสสนาญาณ ขึ้นไป เป็นภูมิแห่งปหานปริญญา
           (= 6. ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ)

       ดู [205] กิจในอริยสัจจ์ 4; [285] วิสุทธิ 7; [311] วิปัสสนาญาณ 9.

Ndⁱ 53;
Vism.606

ขุ.ม. 29/62 /60;
วิสุทธิ. 3/230.

[**] ปหาน 3 (การละกิเลส - Pahāna: abandonment) คือ วิกขัมภนปหาน ตทังคปหาน และสมุจเฉทปหาน มีรวมอยู่ใน ปหาน 5.
ดู [224] นิโรธ 5.

Vism.693

วิสุทธิ. 3/349

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ ๔๓ - กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๔
http://84000.org/tipitaka/dic/d_item.php?i=92