พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์
สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต)
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต)
พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต)

ฌาน ๒ ฌานนั้น ตามปกติเป็นเรื่องของสมถะ ซึ่งมีสมาธิเป็นองค์ธรรมหลัก แต่ในบางกรณีมีการนำมาใช้แสดงความหมายด้านวิปัสสนาด้วย โดยแปลว่า เพ่งพินิจ หรือคิดพิจารณา จนถึงเผากิเลสเผาอวิชชา ญาณก็เป็นฌาน (ดู ขุ.ปฏิ. ๓๑/๔๘๓/๓๖๘) ดังที่ในอรรถกถาบางแห่งแบ่งเป็น ฌาน ๒ คือ
       ๑. อารัมมณูปนิชฌาน การเพ่งอารมณ์ ตามแบบสมถะ ได้แก่ ฌานสมาบัตินั่นเอง
       ๒. ลักขณูปนิชฌาน การเพ่งพินิจลักษณะ ตามแบบวิปัสสนา ได้แก่พิจารณาให้เห็นไตรลักษณ์ คือวิปัสสนานั่นเอง,
       จนกระทั่งแม้แต่มรรคผล ก็เรียกว่าฌานได้ เพราะแปลว่าเผากิเลสบ้าง เพ่งลักษณะที่เป็นสุญญตาของนิพพานบ้าง
       (ดู องฺ.อ.๑/๕๓๖; ปฏิสํ.อ. ๒๒๑; สงฺคณี อ.๒๗๓)

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ บรรทัดที่ ๑๓๑๕ - ๑๓๑๘.
https://84000.org/tipitaka/dic/v_line.php?A=1315&Z=1318