พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์

มาตรา ประมาณ, การกำหนดประมาณ, เกณฑ์วัดและนับต่างๆ เช่น นับเวลา วัดขนาด วัดระยะทาง,
มาตราที่ควรรู้ดังนี้

มาตราเวลา (จันทรคติ)
๑๕ หรือ ๑๔	วัน	เป็น ๑ ปักษ์
๒	ปักษ์	เป็น ๑ เดือน
๔	เดือน	เป็น ๑ ฤดู
๓ ฤดู (๖ ฤดู	ก็มี)	เป็น ๑ ปี

       (๑๔ วัน คือ ข้างแรมเดือนขาด)
       ข้างขึ้น เรียกศุกลปักษ์ หรือ ชุณหปักษ์,
       ข้างแรม เรียกกาฬปักษ์ หรือ กัณหปักษ์;
       วันเพ็ญ (ขึ้น ๑๕ ค่ำ) เรียกปุรณมี หรือ บูรณมี, วันดับ (แรม ๑๕ หรือ ๑๔ ค่ำ) เรียกอมาวสี
       เนื่องจากปีจันทรคติสั้นกว่าปีสุริยคติ ปีละ ๑๑ วันเศษ เพื่อปรับระยะกาลของปีจันทรคติให้ใกล้เคียงกับปีสุริยคติ จึงเติมอธิกมาส ๗ ครั้ง ในรอบ ๑๙ ปี ทำให้ปีที่เติมนั้นๆ มีเดือน ๘ สองหน
       เดือน (มาส) ๑๒ ตั้งแต่เดือน ๕ ดังนี้:
           เดือน ๕ จิตต หรือ จิตร
           เดือน ๖ วิสาข
           เดือน ๗ เชฏฐ
           เดือน ๘ อาสาฬห
           เดือน ๙ สาวน หรือ สาวณ
           เดือน ๑๐ ภัททปท หรือ โปฏฐปท
           เดือน ๑๑ อัสสยุช หรือ ปฐมกัตติก
           เดือน ๑๒ กัตติก
           เดือน ๑ มาคสิร หรือ มิคสิร
           เดือน ๒ ปุสส หรือ ผุสส
           เดือน ๓ มาฆ
           เดือน ๔ ผัคคุณ
       (แต่ละเดือน นิยมเติม ‘มาส’ ต่อท้าย เช่น จิตรมาส, วิสาขมาส เป็นต้น)
           ฤดู (อุตุ) ๓ คือ
       ๑. วัสสานะ ฤดูฝน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒
       ๒. เหมันต์ ฤดูหนาว = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๒ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๔
       ๓. คิมหะ, คิมหานะ ฤดูร้อน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๔ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘
           ฤดู (อุตุ) ๖ คือ
       ๑. วัสสานะ ฤดูฝน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐
       ๒. สรทะ ฤดูท้ายฝน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๐ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒
       ๓. เหมันต์ ฤดูหนาว = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๒ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๒
       ๔. สิสิระ ฤดูเยือก = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๒ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๔
       ๕. วสันต์ ฤดูใบไม้ผลิ = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๔ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖
       ๖. คิมหะ, คิมหานะ ฤดูร้อน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๖ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘

	มาตราวัด
๗	เล็ดข้าว	เป็น ๑ นิ้ว
๑๒	นิ้ว	เป็น ๑ คืบ
๒	คืบ	เป็น ๑ ศอก
๔	ศอก	เป็น ๑ วา
๒๕	วา	เป็น ๑ อุสภะ
๘๐	อุสภะ	เป็น ๑ คาวุต
๔	คาวุต	เป็น ๑ โยชน์
	หรือ
๔	ศอก	เป็น ๑ ธนู
๕๐๐	ธนู	เป็น ๑ โกสะ
๔	โกสะ	เป็น ๑ คาวุต
๔	คาวุต	เป็น ๑ โยชน์
	อย่างละเอียด
๓๖	ปรมาณู	เป็น ๑ อณู
๓๖	อณู	เป็น ๑ ตัชชารี
๓๖	ตัชชารี	เป็น ๑ รถเรณู
๓๖	รถเรณู	เป็น ๑ ลิกขา
๗	ลิกขา	เป็น ๑ อูกา
๗	อูกา	เป็น ๑ ธัญญมาส
๗	ธัญญมาส (เล็ดข้าว)	เป็น ๑ อังคุละ
๑๒	อังคุละ (นิ้ว)	เป็น ๑ วิทัตถิ
๒	วิทัตถิ (คืบ)	เป็น ๑ รตนะ
๗	รตนะ (ศอก)	เป็น ๑ ยัฏฐิ
๒๐	ยัฏฐิ (ไม้เท้า)	เป็น ๑ อุสภะ
๘๐	อุสภะ	เป็น ๑ คาวุต
๔	คาวุต	เป็น ๑ โยชน์

       (สิ่งที่มีขนาดถึง ๑ ลิกขาขึ้นไป จึงเห็นได้ด้วยตาเปล่า;
       “ศอก” บาลีเรียก รตนะ บ้าง หัตถะ บ้าง, “ไม้เท้า” เรียก ยัฏฐิ บ้าง ทัณฑะ บ้าง,
       น่าสังเกตว่า ในชั้นอรรถกถา มักกล่าวถึง ทัณฑะยาว ๔ หัตถะ คือไม้เท้ายาว ๔ ศอก, เช่น ม.อ. ๑/๑๖๙/๓๘๑ แต่ในคัมภีร์ชั้นหลังที่แสดงเรื่องมาตรา กล่าวว่า ๑ ยัฏฐิ/ทัณฑะ เท่ากับ ๕ หรือ ๗ รตนะ/หัตถะ)

	ตัวอย่างนัยที่เพียงฟังไว้
๑๐	เกสา (ผม)	เป็น ๑ ติละ
๖	ติละ (เม็ดงา)	เป็น ๑ ยวะ
๔	ยวะ (ข้าวเหนียว)	เป็น ๑ อังคุละ
๘	อังคุละ (นิ้ว)	เป็น ๑ มุฏฐิ
๓	มุฏฐิ (กำมือ)	เป็น ๑ รตนะ
๒๘	รตนะ (ศอก)	เป็น ๑ อัพภันดร
	มาตราตวง
๔	มุฏฐิ (กำมือ)	เป็น ๑ กุฑวะ
๒	กุฑวะ (ฟายมือ)	เป็น ๑ ปัตถะ
๒	ปัตถะ (กอบ)	เป็น ๑ นาฬี
๔	นาฬี (ทะนาน)	เป็น ๑ อาฬหกะ
	หรือ
๔	มุฏฐิ (กำมือ)	เป็น ๑ กุฑวะ
๔	กุฑวะ (ฟายมือ)	เป็น ๑ ปัตถะ
๔	ปัตถะ (กอบ)	เป็น ๑ อาฬหกะ
๔	อาฬหกะ	เป็น ๑ โทณะ
๔	โทณะ	เป็น ๑ มานิกา
๔	มานิกา	เป็น ๑ ขารี, ขาริกา
๒๐	ขารี, ขาริกา	เป็น ๑ วาหะ

(นี้ว่าตาม สุตต.อ.๒/๓๐๗ เป็นต้น ซึ่งบอกไว้ด้วยว่า ๑ วาหะ = ๑ สกฏะ (เกวียน)
แต่ในอรรถกถาแห่งฆฏิการสูตร, ม.อ. ๓/๒๐๙ ว่า ในที่นั้น ๒ สกฏะ เป็น ๑ วาหะ ซึ่งอาจจะหมายความเฉพาะในกรณีนั้น แต่ก็ทำให้เกิดปมที่ไม่กระจ่าง)

	มาตราชั่งของ
๔	วีหิ (เล็ดข้าวเปลือก)	เป็น คุญชา, กุญชา
๒	คุญชา, กุญชา	เป็น ๑ มาสก
๕	มาสก	เป็น ๒ อักขะ
๘	อักขะ	เป็น ๑ ธรณะ
๑๐	ธรณะ	เป็น ๑ ปละ
๑๐๐	ปละ	เป็น ๑ ตุลา
๒๐	ตุลา	เป็น ๑ ภาระ

	มาตราชั่งทอง
๔	วีหิ (เล็ดข้าวเปลือก)	เป็น ๑ คุญชา, กุญชา
๒	คุญชา, กุญชา	เป็น ๑ มาสก
๕	มาสก	เป็น ๒ อักขะ
๘	อักขะ	เป็น ๑ ธรณะ
๕	ธรณะ	เป็น ๑ สุวัณณะ
๕	สุวัณณะ	เป็น ๑ นิกขะ

	มาตรารูปิยะ
๕	มาสก	เป็น ๑ บาท
๔	บาท	เป็น ๑ กหาปณะ

มาตราพิเศษ

       มาตราบางอย่าง แต่เดิมคงกำหนดขึ้นเพื่อให้พระภิกษุที่อยู่ในกาลเทศะหลากหลาย แม้ไม่มีอุปกรณ์ ก็สามารถปฏิบัติตามพระวินัยได้ (ไม่ถึงแม่นยำเด็ดขาด)
       นิ้วสุคต, คืบสุคต
       ตามมติของอรรถกถา
           ๑ คืบสุคต = ๑ ศอกครึ่ง (ศอกคืบ) ของช่างไม้ หรือ
           ๑ ศอกช่างไม้ = ๘ นิ้วสุคต
       แต่ในวินัยมุขเล่ม ๑ ทรงชี้ถึงความยุ่งยากในการคำนวณตามสุคตประมาณนี้ และทรงมีพระมติซึ่งสรุปได้ว่า เพื่อให้สะดวกและถือข้างน้อยเป็นการปลอดภัย ควรเทียบตามมาตราที่ใช้กันเป็นมาตรฐานสากลในปัจจุบัน คือ ระบบเมตริก (Metric system) อย่างที่ตกลงกันว่า
           ๑ วา = ๒ เมตร ดังนั้น
           ๑ คืบสุคต = ๒๕ ซม. (๘ นิ้วสุคต = ๑๖.๖๗ ซม.)
       อัพภันดร
       ๑ อัพภันดร = ๗ วา (= ๑๔ เมตร)
       อุทกุกเขป
       อุทกุกเขป “ชั่ววักน้ำสาด” คือ ระยะทางเท่าที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางวักน้ำสาดเต็มแรง (ท่านว่าใช้ทรายก็ได้) ไปตกถึง
       เลฑฑุบาต
       เลฑฑุบาต “ชั่วขว้างก้อนดินตก” คือระยะทางเท่าที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางขว้างก้อนดินไปตกลง

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ บรรทัดที่ ๔๒๐๔ - ๔๒๕๙.
https://84000.org/tipitaka/dic/v_line.php?A=4204&Z=4259