พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์

อาสาฬหบูชา “การบูชาในเดือน ๘”
       (เป็นคำเรียกตัดสั้น คำเต็มว่า “อาสาฬหปุณณมีบูชา” หรือ “อาสาฬหบูรณมีบูชา”)
       หมายถึง การบูชาในวันเพ็ญเดือน ๘ เพื่อรำลึกถึงคุณพระรัตนตรัยเป็นการพิเศษ เนื่องในวันที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงปฐมเทศนา คือธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แก่พระเบญจวัคคีย์ ที่อิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ คือเดือน ๘ หลังจากตรัสรู้ได้ ๒ เดือน ทำให้เกิดมีปฐมสาวก คือ พระอัญญาโกณฑัญญะ และเกิดสังฆรัตนะคำรบพระรัตนตรัย
       นิยมสรุปความสำคัญของวันอาสาฬหบูชากันว่า เป็นวันที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงปฐมเทศนา อันเป็นการทรงเริ่มประกาศพระศาสนา,
       เป็นวันที่เกิดอริยสงฆ์ คือการที่ท่านโกณฑัญญะรู้แจ้งธรรม (เกิดดวงตาเห็นธรรม คือธรรมจักษุ) เป็นพระโสดาบัน จัดเป็นอริยบุคคลท่านแรกในอริยสงฆ์ ทำให้มีสังฆรัตนะเกิดขึ้น และจึงถือด้วยว่าเป็นวันที่มีพระรัตนตรัยครบบริบูรณ์, เป็นวันที่เกิดพระภิกษุรูปแรก ในพระพุทธศาสนา คือ การที่ท่านโกณฑัญญะขอบรรพชา และได้บวชเป็นพระภิกษุ หลังจากฟังปฐมเทศนาและบรรลุธรรมแล้ว จึงถือด้วยว่าเป็นวันที่เริ่มตั้งภิกษุสงฆ์หรือต้นกำเนิดสมมติสงฆ์, เป็นวันที่พระพุทธเจ้าทรงได้ปฐมสาวก คือ การที่ท่านโกณฑัญญะนั้นได้บรรลุธรรมและบวชเป็นพระภิกษุ จึงเป็นสาวกรูปแรกของพระพุทธเจ้า
       นอกจากนี้ เมื่อเทียบกับวันสำคัญอื่นในพระพุทธศาสนา บางทีเรียกวันอาสาฬหบูชานี้ว่า วันพระสงฆ์ (คือวันที่เริ่มเกิดมีพระสงฆ์) โดยเรียกวันวิสาขบูชาว่า วันพระพุทธ (คือวันประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพานของพระพุทธเจ้า) และเรียกวันมาฆบูชาว่า วันพระธรรม (วันที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์ ประกาศประมวลหลักสำคัญของพระพุทธศาสนา),
       อย่างไรก็ตาม บางท่านเรียกวันอาสาฬหบูชานี้ว่า วันพระธรรม โดยถือว่าทรงแสดงปฐมเทศนา เริ่มประกาศพระธรรม และเรียกวันมาฆบูชาว่า วันพระสงฆ์ โดยถือว่า เป็นวันที่มีการประชุมใหญ่ของพระสาวกสงฆ์ ทั้งนี้เป็นมติที่ผู้ศึกษาสามารถถือเอานัยตามที่จะเป็นประโยชน์ แต่มิได้มีเป็นบัญญัติไว้
       ประเพณีจัดงานวันอาสาฬหบูชา มีอายุไม่นาน เพิ่งเกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๑ กล่าวคือ หลังจากงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ ใน พ.ศ. ๒๕๐๐ แล้ว คณะสงฆ์ได้พิจารณาเห็นว่า วันเพ็ญเดือน ๘ ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงปฐมเทศนา ธัมมจักกัปปวัตตนสูตรนั้น เป็นวันที่สำคัญมาก เพราะเป็นการประดิษฐานพระพุทธศาสนา สมควรยกขึ้นจัดเป็นวันสำคัญที่มีการเฉลิมฉลองเป็นพุทธบูชาอีกวันหนึ่ง จึงได้มีประกาศคณะสงฆ์ เรื่องกำหนดวันสำคัญทางศาสนา ณ วันที่ ๑๔ กรกฎาคม ๒๕๐๑ ให้วัดต่างๆ ทั่วราชอาณาจักร จัดงานวันอาสาฬหบูชา
       และทางราชการก็ได้สนับสนุนมติของคณะสงฆ์ โดยประกาศสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่องระเบียบการชักธงชาติ (ฉบับที่ ๖) พ.ศ. ๒๕๐๑ ณ วันที่ ๒๓ กรกฎาคม ๒๕๐๑ อ้างถึงมติคณะรัฐมนตรีให้ถือวันอาสาฬหบูชาเป็นวันสำคัญทางราชการ เป็นวันหยุดราชการวันหนึ่ง และให้ชักธงชาติในวันดังกล่าว;
       ดู ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร, ปฐมเทศนา

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ บรรทัดที่ ๖๙๖๖ - ๖๙๗๐.
https://84000.org/tipitaka/dic/v_line.php?A=6966&Z=6970