![]() |
| บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ |
Dhammasenapati sariputtattheropi tattha gantva sammasambuddhassa vattam
katva ekamantam nisidi. 3- Athassa sattha nayam deti "sariputta ettako dhammo
desito"ti acikkhati. Evam sammasambuddhe nayam dente patisambhidapattassa
aggasavakassa velante thatva hattham pasaretva dassitasamuddasadisam nayadanam hoti.
Therassapi nayasatena nayasahassena nayasatasahassena bhagavata desitadhammo upatthatiyeva.
Sattha divaviharam nisiditva dhammam desetva 4- kaya velaya gacchatiti?
Savatthivasinam sampattanam dhammadesanavela nama atthi, taya velaya gacchati.
Dhammam desetva gacchantam va agacchantam va ke jananti, ke na jananti?
Mahesakkha devata jananti, appesakkha na jananti. Kasma na janantiti?
Sammasambuddhassa va nimmitabuddhassa va rasmiadisu nanattabhava. Ubhinnampi hi
tesam rasmisu va saresu va vacanesu va nanattam natthiti. 5-
@Footnote: 1 cha.Ma. supaccakkho 2 cha.Ma. catumaharajadattiyam 3 cha.Ma. nisidati
@4 cha.Ma. desetum 5 cha.Ma. iti-saddo na dissati
Sariputtattheropi satthara desitam desitam dhammam aharitva attano
saddhiviharikanam pancannam bhikkhusatanam desesi. Tesam ayam pubbayogo:- te kira
kassapadasabalassa kale khuddakavagguliyoniyam nibbatta pabbhare olambanta dvinnam
abhidhammikabhikkhunam abhidhammam sajjhayantanam sare nimittam gahetva kanhapakkham
sukkapakkham ajanitvapi sare nimittagahamattakeneva kalam katva devaloke nibbattimsu,
ekam buddhantaram devaloke vasitva tasmim kale manussaloke nibbattitva 1-
yamakapatihariye pasiditva therassa santike pabbajimsu. Thero satthara desitadesitadhammam
aharitva tesam desesi. Sammasambuddhassa abhidhammadesanapariyosananca tesam bhikkhunam
sattappakaranauggahananca ekappahareneva ahosi.
Abhidhamme vacanamaggo nama sariputtattherappabhavo, mahapakarane gananavaropi
2- thereneva thapito. Thero hi "imina niharena dhammantaram amakkhetvava sukham
gahetum dharetum pariyapunitum vacetunca hoti"ti 3- gananavaram thapesi. Evam sante therova
pathamataram abhidhammiko hotiti? na hoti, sammasambuddhova pathamataram abhidhammiko
hoti. So hi tam mahabodhipallanke nisiditva pativijjhi. Buddho hutva ca pana
sattaham ekapallankena nisinno udanam udanesi:-
"yada have patubhavanti dhamma
atapino jhayato brahmanassa
athassa kankha vapayanti sabba
yato pajanati sahetudhammam.
Yada have patubhavanti dhamma
atapino jhayato brahamnassa
athassa kankha vapayanti sabba
yato khayam paccayanam avedi.
@Footnote: 1 cha.Ma. nibbatta 2 cha.Ma. gananacaropi. evamuparipi 3 cha.Ma. pahotiti
Yada have patubhavanti dhamma
atapino jhayato brahmanassa
vidhupayam titthati marasenam
surova 1- obhasayamantalikkhan"ti. 2-
Idam pathamabuddhavacanam nama. Dhammapadabhanaka pana:-
"anekajatisamsaram sandhavissam anibbisam
gahakaram 3- gavesanto dukkha jati punappunam
gahakaraka ditthosi puna geham na kahasi
sabba te phasuka bhagga gahakutam visankhatam 4-
visankharagatam cittam tanhanam khayamajjhaga"ti. 5-
Idam pathamabuddhavacanam namati vadanti.
Yamakasalanamantare nipannena bhagavata parinibbanasamaye "handadani
bhikkhave amantayami vo, vayadhamma sankhara, appamadena sampadetha"ti 6- vuttavacanam
pacchimabuddhavacanam nama.
Ubhinnamantare pancacattalisavassani pupphadamam ganthentena viya ratanavalim
avunantena viya ca kathito amatappakasano 7- saddhammo majjhimabuddhavacanam nama.
Tam sabbampi sangayhamanam pitakato tini pitakani honti, nikayato panca
nikaya, angato nava angani dhammakkhandhato caturasiti dhammakkhandhasahassani. Katham?
sabbampi hetam pitakato vinayapitakam suttantapitakam abhidhammapitakanti tippabhedameva hoti.
Tattha ubhayani patimokkhani 8- dve vibhanga dvavisatikkhandhaka solasa parivarati 8-
idam vinayapitakam nama. Brahmajaladicatuttimsasuttasangaho dighanikayo,
mulapariyayasuttadidiyaddhasatadvesuttasangaho majjhimanikayo, oghataranasuttadi-
sattasuttasahassasattasatadvasatthisuttasangaho samyuttanikayo, cittapariyadana-
suttadinavasuttasahassapancasatasattapannasasuttasangaho anguttaranikayo,
@Footnote: 1 cha.Ma. luriyova 2 vinaYu. 4/1-3/2-3, khu.u. 25/1-3/94-96 3 Si.,i. gahakarakam
@4 Si. visankhitam 5 khu.dha. 25/153-154/44 6 di.Ma. 10/218/135
@7 Si. amatappakasako 8-8 ka. dve vibhangani dvavisatikkhandhakani solasa parivaraniti
Khuddakapathadhammapadaudanaitivuttakasuttanipatavimanavatthupetavatthutheragathatherigathajataka-
niddesapatisambhidaapadanabuddhavamsacariyapitakavasena pannarasappabhedo khuddakanikayoti idam
suttantapitakam nama. Dhammasanganiadini sattappakaranani abhidhammapitakam nama. Tattha:-
vividhavisesanayatta vinayanato ceva kayavacanam
vinayatthaviduhi ayam vinayo "vinayo"ti akkhato.
Vividha hi ettha pancavidhapatimokkhuddesaparajikadisattaapattikkhandhamatika-
vibhangadippabhedanaya, visesabhuta ca dalhikammasithilakaranappayojana anupannattinaya,
kayikavacasikaajjhacaranam nisedhanato cesa kayam vacanca vineti. Tasma vividhanayatta
visesanayatta kayavacananca vinayanato ayam vinayo "vinayo"ti akkhato. Tenetametassa
vacanatthakosallattham vuttam:-
"vividhavisesanayatta vinayanato ceva kayavacanam
vinayatthaviduhi ayam vinayo `vinayo'ti akkhato"ti.
Itaram pana:-
atthanam sucanato suvuttato savanatotha sudanato
suttana suttasabhagato ca suttam "suttan"ti akkhatam.
Tanhi attatthaparatthadibhede atthe suceti, suvutta cettha attha
veneyyajjhasayanulomena vuttatta. Savati cetam atthe sassamiva phalam, pasavatiti vuttam
hoti. Sudati cetam dhenu viya khiram, paggharatiti vuttam hoti. Sutthu ca ne tayati,
rakkhatiti vuttam hoti. Suttasabhagam cetam, yatha hi tacchakanam suttam pamanam hoti,
evametampi vinnunam. Yatha ca suttena sangahitani pupphani na vikiriyanti na
viddhamsiyanti, evametena sangahita attha. Tenetametassa vacanatthakosallattham vuttam:-
"atthanam sucanato suvuttato savanatotha sudanato
suttana suttasabhagato ca suttam `suttan'ti akkhatan"ti.
Itaro pana:-
yam ettha vuddhimanto salakkhana pujita paricchinna
vuttadhika ca dhamma abhidhammo tena akkhato.
Ayam hi abhisaddo vuddhisalakkhanapujitaparicchinnadhikesu 1- dissati. Tatha hesa
"balha me dukkha vedana abhikkamanti no patikkamanti"tiadisu 2- vuddhiyam agato.
"ya ta rattiyo abhinnata abhilakkhita"tiadisu 3- salakkhane. "rajabhiraja
manujindo"tiadisu 4- pujite. "patibalo vinetum abhidhamme abhivinaye "tiadisu 5-
paricchinne. Annamannasankaravirahite dhamme ca vinaye cati vuttam hoti. "abhikkantena
vannena"tiadisu 6- adhike.
Ettha ca "rupupapattiya maggam bhaveti mettasahagatena cetasa ekam disam
pharitva viharati"tiadina 7- nayena vuddhimantopi dhamma vutta. "ruparammanam va
saddarammanam va"tiadina 8- nayena arammanadihi sallakkhaniyatta salakkhanapi. "sekkha
dhamma, asekkha dhamma, lokuttara dhamma"tiadina 9- nayena pujitapi, pujarahati
adhippayo. "phasso hoti, vedana hoti"tiadina 8- nayena sabhavaparicchinnatta
paricchinnapi. "mahaggata dhamma, appamana dhamma, anuttara dhamma"ti-
adina 10- nayena adhikapi dhamma vutta. Tenetametassa vacanatthakosallattham vuttam:-
"yam ettha vuddhimanto salakkhana pujita paricchinna
vuttadhika ca dhamma abhidhammo tena akkhato"ti.
Yam panettha avisittham, tam:-
pitakam pitakatthavidu pariyattibhajanatthato ahu
idani tena samodhanetva tayopi vinayadayo neyya.
Pariyattipi hi "ma pitakasampadanena"tiadisu 11- pitakanti vuccati. "atha
puriso agaccheyya kuddalapitakam adaya"tiadisu 12- yankinci bhajanampi. Tasma
pitakam pitakatthavidu pariyattibhajanatthato ahu.
@Footnote: 1 cha.Ma. vudadhilakkhanapujitaparicchinnadhikesu
@2 Ma.u. 14/384/329,14/389/336, sam.Ma. 19/195/72
@3 Ma.mu. 12/49/27 4 Ma.Ma. 13/399/384, khu.su. 25/559/447
@5 vinaYu. 4/84/95 6 khu.vi. 26/75/12
@7 abhi. 34/167/53 8 abhi. 34/1/21
@9 abhi. 34/11, 12/2,6 10 abhi. 34/12, 99/3,16
@11 an tika. 20/66/184 12 Ma.mu. 12/228/192, an tika. 20/70/199
Idani tena samodhanetva tayopi vinayadayo neyyati te evam duvidhatthena
pitakasaddena saha samasam katva vinayo ca so pitakanca pariyattibhavato tassa tassa
atthassa bhajanato cati vinayapitakam. Yathavutteneva nayena suttantanca tam pitakancati
suttantapitakam. Abhidhammo ca so pitakancati abhidhammapitakanti evamete tayopi
vinayadayo neyya.
Evam natva ca punapi tesveva pitakesu nanappakarakosallattham:-
desanasasanakatha- bhedantesu yatharaham
sikkhapahanagambhira- bhavanca paridipaye.
Pariyattibhedam sampattim vipattincapi yam yahim
papunati yatha bhikkhu tampi sabbam vibhavaye.
Tatrayam paridipana vibhavana ca:- etani hi tini pitakani yathakkamam
anavoharaparamatthadesana yathaparadhayathanulomayathadhammasasanani
samvarasamvaraditthivinivethananamarupaparicchedakatha cati vuccanti.
Ettha hi vinayapitakam anarahena bhagavata anabahullato desitatta
anadesana, suttantapitakam voharakusalena bhagavata voharabahullato desitatta
voharadesana, abhidhammapitakam paramatthakusalena bhagavata paramatthabahullato desitatta
paramatthadesanati vuccati.
Tatha pathamam ye te pacuraparadha satta, te yathaparadham ettha sasitati
yathaparadhasasanam, dutiyam anekajjhasayanusayacariyadhimuttika satta yathanulomam ettha
sasitati yathanulomasasanam, tatiyam dhammapunjamatte "aham mama"ti sannino satta
yathadhammam ettha sasitati yathadhammasasananti vuccati.
Tatha pathamam ajjhacarapatipakkhabhuto samvarasamvaro ettha kathitoti samvarasamvarakatha,
samvarasamvaroti khuddako ceva mahanto ca samvarasamvaro kammakammam viya phalaphalam viya ca,
dutiyam dvasatthiditthipatipakkhabhuta ditthivinivethana ettha kathitati
ditthivinivethanakatha, tatiyam ragadipatipakkhabhuto namarupaparicchedo ettha
kathitoti namarupaparicchedakathati vuccati.
Tisupi cetesu tisso sikkha, tini pahanani, catubbidho ca gambhirabhavo
veditabbo. Tathahi vinayapitake visesena adhisilasikkha vutta, suttantapitake
adhicittasikkha, abhidhammapitake adhipannasikkha.
Vinayapitake ca vitikkamappahanam kilesanam vitikkamapatipakkhatta silassa,
suttantapitake pariyutthanappahanam pariyutthanapatipakkhatta samadhissa, abhidhammapitake
anusayappahanam anusayapatipakkhatta pannaya.
Pathame ca tadangappahanam kilesanam, itaresu vikkhambhanasamucchedappahanani.
Pathame ca duccaritasankilesanam pahanam, itaresu tanhaditthisankilesanam pahanam.
Ekamekasmim cettha catubbidhopi dhammatthadesanapativedhagambhirabhavo veditabbo.
Tattha dhammoti tanti, atthoti tassayeva attho, desanati tassa manasa
suvavatthapitaya tantiya 1- desana, pativedhoti tantiya, tantiatthassa ca
yathabhutavabodho. Tisupi cetesu ete dhammatthadesanapativedha yasma sasadihi
viya mahasamuddo mandabuddhihi dukkhogalha, 2- alabbhaneyyapatittha ca, tasma
gambhiRa. Evam ekamekasmim ettha catubbidhopi gambhirabhavo veditabbo.
Aparo nayo. Dhammoti hetu, vuttam hetam "hetumhi nanam dhammapatisambhida"ti. 3-
Atthoti hetuphalam, vuttam hetam "hetuphale nanam atthapatisambhida"ti. 3- Desanati
pannatti, yathadhammam dhammabhilapoti adhippayo. Anulomapatilomasankhepavittharadivasena
va kathanam. Pativedhoti abhisamayo. So ca lokiyalokuttaro visayato asammohato
ca atthanurupam dhammesu, dhammanurupam atthesu, pannattiyathanurupam pannattisu
avabodho. Tesam tesam va tattha tattha vuttadhammanam pativijjhitabbo salakkhanasankhato
aviparitasabhavo.
Idani yasma etesu pitakesu yam yam dhammajatam va atthajatam va, yo
cayam yatha yatha napetabbo attho sotunam nanassa abhimukho hoti, tatha tatha
tadatthajotika desana, yo cettha aviparitavabodhasankhato pativedho tesam tesam va
@Footnote: 1 Ma. paliya. evamuparipi 2 cha. dukkhogaha 3 abhi. 35/718/359
Dhammanam pativijjhitabbo salakkhanasankhato aviparitasabhavo, sabbametam
anupacitakusalasambharehi duppannehi sasadihi viya mahasamuddo dukkhogalham
alabbhaneyyapatitthanca, tasma gambhiram. Evampi ekamekasmim ettha catubbidhopi
gambhirabhavo veditabbo. Ettavata ca:-
desanasasanakatha- bhedantesu yatharaham
sikkhapahanagambhira- bhavanca paridipayeti
iti ayam gatha vuttattha hoti.
Pariyattibhedam sampattim vipattincapi yam yahim
papunati yatha bhikkhu tampi sabbam vibhavayeti
ettha pana tisu pitakesu tividho pariyattibhedo datthabbo. Tisso hi pariyattiyo
alagaddupama nissaranattha bhandagarikapariyattiti.
Tattha ya duggahita uparambhadihetupariyaputa, ayam alagaddupama. Yam sandhaya
vuttam:- "seyyathapi bhikkhave puriso alagaddatthiko alagaddagavesi alagaddapariyesanam
caramano, so passeyya mahantam alagaddam, tamenam bhoge va nangutthe va ganheyya,
tassa so alagaddo patiparivattitva 1- hatthe va bahaya va annatarasmim va
angapaccange damseyya. So tatonidanam maranam va nigaccheyya maranamattam va dukkham.
Tam kissa hetu? duggahitatta bhikkhave alagaddassa. Evameva kho bhikkhave idhekacce
Moghapurisa dhammam pariyapunanti suttam .pe. Vedallam. Te tam dhammam pariyapunitva
tesam dhammanam pannaya attham na upaparikkhanti, tesam te dhamma pannaya attham
anupaparikkhatam na nijjhanam khamanti, te uparambhanisamsa ceva dhammam pariyapunanti
itivadappamokkhanisamsa ca. Yassa catthaya dhammam pariyapunanti, tancassa attham
nanubhonti. Tesam te dhamma duggahita digharattam ahitaya dukkhaya samvattanti. Tam
kissa hetu? duggahitatta bhikkhave dhammanan"ti. 2-
@Footnote: 1 ka.,Ma. parivattitva 2 Ma.mu. 12/238/200-201
Ya pana sugahita silakkhandhadiparipurimyeva akankhamanena pariyaputa, na
uparambhadihetu, ayam nissaranattha. Yam sandhaya vuttam:- "tesam te dhamma sugahita
digharattam hitaya sukhaya samvattanti. Tam kissa hetu? sugahitatta bhikkhave
dhammanan"ti. 1-
Yam pana parinnatakkhandho pahinakileso bhavitamaggo patividdhakuppo
sacchikatanirodho khinasavo kevalam pavenipalanatthaya vamsanurakkhanatthaya pariyapunati, ayam
bhandagarikapariyattiti. 2- Evameva tesu pitakesu tividho pariyattibhedo veditabbo. 2-
Vinaye pana supatipanno bhikkhu silasampadam nissaya tisso vijja papunati
tasamyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte supatipanno samadhisampadam nissaya chalabhinna
papunati tasamyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme supatipanno pannasampadam nissaya
catasso patisambhida papunati tasamyeva ca tattha pabhedavacanato. Evametesu supatipanno
yathakkamena imam vijjattayachalabhinnacatupatisambhidapabhedasampattim papunati.
Vinaye pana duppatipanno anunnatasukhasamphassaattharanapapuranadisamphassasamannato
patikkhittesu upadinnakaphassadisu anavajjasanni hoti. Vuttampi hetam:- "tathaham
bhagavata dhammam desitam ajanami, yatha yeme antarayika dhamma vutta bhagavata, te
patisevato nalam antarayaya"ti. 3- Tato dussilabhavam papunati. Sutte duppatipanno
"cattarome bhikkhave puggala santo samvijjamana lokasmin"tiadisu 4- adhippayam
ajananto duggahitam ganhati. Yam sandhaya vuttam:- "attana duggahitena amhe ceva
abbhacikkhati, attananca khanati, bahunca apunnam pasavati"ti. 5- Tato micchaditthitam
papunati. Abhidhamme duppatipanno dhammacinatam atidhavanto acinteyyanipi cinteti,
tato cittavikkhepam papunati. Vuttam hetam:- "cattarimani bhikkhave acinteyyani na
cintetabbani, yani cintento ummadassa vighatassa bhagi assa"ti. 6- Evametesu
duppatipanno yathakkamena imam dussilabhavamicchaditthitacittavikkhepapabhedavipattim
papunati. Ettavata ca:-
@Footnote: 1 Ma.mu. 12/239/201 2-2 cha.Ma. ime patha na dissanti
@3 vinaYu. 2/417/305, Ma.mu. 12/234/196 4 ana. catukka. 21/5/6
@5 vinaYu. 2/417/307, Ma.mu. 12/236/199 6 an. catukka. 21/77/91
Pariyattibhedam sampattim vipattincapi yam yahim
papunati yatha bhikkhu tampi sabbam vibhavaye
iti ayampi gatha vuttattha hoti. Evam nanappakarato pitakani natva tesam
vasena sabbampetam sangayhamanam tini pitakani hontiti. 1-
Katham nikayato panca nikayati? sabbameva hetam dighanikayo majjhimanikayo
samyuttanikayo anguttaranikayo khuddakanikayoti pancappabhedam hoti.
Tattha katamo dighanikayo? tivaggasangahani brahmajaladini catuttimsa suttani.
Catuttimseva suttanta tivaggo yassa sangaho
esa dighanikayoti pathamo anulomiko.
Kasma panesa dighanikayoti vuccati? dighappamananam suttanam samuhato ca
Nivasato ca. Samuhanivasa hi nikayoti pavuccanti. "naham bhikkhave annam ekanikayampi
samanupassami evam cittam, yathayidam bhikkhave tiracchanagata pana. 2- Ponikanikayo
cikkhallikanikayo"ti evamadini cettha sadhakani sasanato ca lokato ca. Evam
sesanampi nikayabhave vacanattho veditabbo.
Katamo majjhimanikayo? majjhimappamanani pancadasavaggasangahani mulapariyaya-
suttadini diyaddhasatam dve ca suttani.
Diyaddhasatasuttanta dve ca suttani yattha so
nikayo majjhimo panca- dasavaggapariggaho.
Katamo samyuttanikayo? devatasamyuttadivasena thitani oghataranadini 3-
Satta suttasahassani satta ca suttasatani dvasatthi ca suttani.
Satta suttasahassani satta suttasatani ca
dvasatthi ceva suttanta eso samyuttasangaho.
Katamo anguttaranikayo? ekekaangatirekavasena thitani cittapariyadanadini
Nava suttasahassani panca suttasatani sattapannasa ca suttani.
@Footnote: 1 cha.Ma. iti-saddo na dissati 2 sam.kha. 17/100/119 3 Si. oghataranasuttadini
Nava suttasahassani panca suttasatani ca
sattapannasa suttani sankhya anguttare ayam.
Katamo khuddakanikayo? sakalam vinayapitakam abhidhammapitakam khuddakapathadhammapadadayo
Ca pubbe dassita pancadasappabheda thapetva cattaro nikaye avasesam buddhavacananti.
Thapetva caturopete nikaye dighaadike
tadannam buddhavacanam nikayo khuddako matoti.
Evam nikayavasena 1- panca nikaya honti.
Katham angavasena nava anganiti? sabbameva hidam suttam geyyam veyyakaranam
Gatha udanam itivuttakam jatakam abbhutadhammam vedallanti navappabhedam hoti. Tattha
ubhatovibhanganiddesakhandhakaparivara suttanipate mangalasuttaratanasuttanalakasuttatuvataka-
suttadini annampi ca suttantanamakam tathagatavacanam "suttan"ti veditabbam. Sabbampi
sagathakasuttam "geyyan"ti veditabbam, visesena samyuttake sakalopi sagathakavaggo. 2-
Sakalampi abhidhammapitakam niggathakasuttam yanca annam atthahi angehi asangahitam
buddhavacanam, tam "veyyakaranan"ti veditabbam. Dhammapadatheragathatherigatha suttanipate
nosuttanamika suddhikagatha ca "gatha"ti veditabba. Somanassananamayikagatha-
patisamyutta dveasitisuttanta "udanan"ti veditabba. "vuttam hetam 3-
bhagavata"ti 4- adinayappavatta dasuttarasatasuttanta "itivuttakan"ti veditabba.
Apannakajatakadini pannasadhikani panca jatakasatani "jatakan"ti veditabbani.
"cattarome bhikkhave acchariya abbhuta dhamma anande"ti 5- adinayappavatta
sabbepi acchariyabbhutadhammapatisamyutta suttanta "abbhutadhamman"ti veditabba.
Culavedallamahavedallasammaditthisakkapanhasankharabhajaniyamahapunnamasuttadayo sabbepi
vedanca tutthinca laddha laddha pucchitasuttanta "vedallan"ti veditabba.
Evameva angato nava angani.
@Footnote: 1 cha.Ma. nikayato 2 cha.Ma. sagathavaggo
@3 ka. vuttamidam 4 khu.iti. 25/1/233
@5 di.maha. 10/209/127, ana. catukka. 21/129/149
Katham dhammakkhandhato caturasiti dhammakkhandhasahassaniti? sabbameva hidam buddhavacanam:-
"dvasiti buddhato ganhi 1- dve sahassani bhikkhuto
caturasitisahassani ye me dhamma pavattino"ti 2-
evam paridipitadhammakkhandhavasena caturasitisahassappabhedam hoti. Tattha ekanusandhikam
suttam eko dhammakkhandho. Yam anekanusandhikam, tattha anusandhivasena dhammakkhandhaganana.
Gathabandhesu panhapucchanam eko dhammakkhandho, vissajjanam eko. Abhidhamme
ekamekantikadukabhajanam ekamekanca cittavarabhajanam eko 3- dhammakkhandho. Vinaye
atthi vatthu, atthi matika, atthi padabhajaniyam, atthi apatti, atthi anapatti,
atthi antarapatti, atthi tikacchedo, 4- atthi atekiccho, atthi satekiccho. 4-
Tattha ekameko kotthaso ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evam dhammakkhandhato
caturasiti dhammakkhandhasahassani.
Evameva tam sabbampi buddhavacanam pancasatikasangitikale sangayantena
mahakassapappamukhena vasiganena "ayam dhammo ayam vinayo, idam pathamabuddhavacanam idam
majjhimabuddhavacanam idam pacchimabuddhavacanam, idam vinayapitakam idam suttantapitakam idam
abhidhammapitakam, ayam dighanikayo .pe. Ayam khuddakanikayo, imani suttadini
navangani, imani caturasitidhammakkhandhasahassani"ti imam pabhedam vavatthapetvava
sangitam. Na kevalanca imameva, annampi udanasangahavaggasangahapeyyalasangahaekakanipata-
dukanipatadinipatasangahasamyuttasangahapannasakasangahadimanekavidham tisu pitakesu
sandissamanam sangahappabhedam vavatthapetvava sattahi masehi sangitam.
Sangitipariyosane cassa "idam mahakassapattherena dasabalassa sasanam
pancavassasahassapparimanakalappavattanasamattham katan"ti sanjatappamoda sadhukaram viya
dadamana ayam mahapathavi udakapariyantam katva anekappakaram kampi sankampi sampakampi
sampavedhi, anekani ca acchariyani paturahesum.
@Footnote: 1 cha.Ma. ganhim 2 khu. thera. 26/1027/399
@3 Ma. ekameko 4-4 cha.Ma. ime patha na dissanti
Evam sangite panettha ayam abhidhammo pitakato abhidhammapitakam, nikayato
khuddakanikayo, angato veyyakaranam, dhammakkhandhato katipayani dhammakkhandhasahassani
honti.
Tam dharayantesu bhikkhusu pubbe eko bhikkhu sabbasamayikaparisaya nisiditva
abhidhammato suttam aharitva dhammam kathento "rupakkhandho abyakato, cattaro
khandha siya kusala siya akusala siya abyakata. Dasayatanani abyakata, dve
ayatanani siya kusala siya akusala siya abyakata. Solasa dhatuyo abyakata,
dve dhatuyo siya kusala siya akusala siya abyakata. Samudayasaccam akusalam,
maggasaccam kusalam, nirodhasaccam abyakatam, dukkhasaccam siya kusalam siya akusalam siya
abyakatam. Dasindriya abyakata, domanassindriyam akusalam,
anannatannassamitindriyam kusalam, cattari indriyani siya kusala siya
abyakata, cha indriyani siya kusala siya akusala siya abyakata"ti dhammakatham
kathesi.
Tasmim thane eko bhikkhu nisinno "dhammakathika tvam sinerum parikkhipanto
viya dighasuttam aharasi, kim suttam nametan"ti aha. Abhidhammasuttam nama
avusoti. Abhidhammasuttam kasma aharasi, kim annam buddhabhasitam suttam aharitum
na vattatiti? abhidhammo kena bhasitoti? na eso buddhabhasitoti. Kim pana te
avuso vinayapitakam uggahitanti? na uggahitam avusoti. Avinayadharitaya manne tvam
ajananto evam vadasiti. 1- Vinayamattameva avuso uggahitanti. Tampi te duggahitam,
parisapariyante nisiditva niddayantena uggahitam bhavissati, tumhadise hi
pabbajento va upasampadento va satisaro hoti. Kimkarana? vinayamattassapi
duggahitatta. Vuttam hetam tattha "anapatti na vivannetukamo `ingha tava suttantam
va gathayo va abhidhammam va pariyapunassu, pacchapi vinayam pariyapunissasi'ti 2-
bhanati. `suttante Okasam karapetva abhidhammam va vinayam va pucchati, abhidhamme
okasam karapetva suttantam va vinayam va pucchati, vinaye okasam karapetva
suttantam va abhidhammam va pucchati"ti. 3- Tvam pana ettakampi na janasiti.
Ettakenapi paravadi niggahito hoti.
@Footnote: 1 cha.Ma. vadesiti 2 vinaYu. 2/442/321
@3 vinaYu. 3/1221/220
Mahagosingasuttam pana itopi buddhabhasitabhavakaranato 1- balavataram. Tatra hi
dhammasenapati sariputtatthero 2- annamannam pucchitapanhanca vissajjananca arocetum
satthu santikam gantva mahamoggallanattherassa vissajjanam arocento 3- "idhavuso
sariputta dve bhikkhu abhidhammakatham kathenti, te annamannam panham pucchanti,
annamannassa panham puttha vissajjenti, no ca samsadenti, 4- dhammi 5- ca nesam
katha pavattini hoti. Evarupena kho avuso sariputta bhikkhuna gosingasalavanam
sobheyya"ti 6- aha. Sattha "abhidhammika nama mama sasane paribahira"ti avatva
suvannalingasadisam givam unnametva punnacandasassirikam mahamukham puretva
brahmaghosam niccharento "sadhu sadhu sariputta"ti mahamoggallanattherassa
sadhukaram datva "yatha tam moggallanova samma byakaramano byakareyya, moggallano
hi sariputta dhammakathiko"ti 7- aha. Abhidhammikabhikkhuyeva kira dhammakathika nama,
avasesa dhammam 8- kathentapi na dhammakathika. Kasma? te hi dhammam kathenta kammantaram
vipakantaram ruparupaparicchedam dhammantaram aloletva kathenti, abhidhammika pana
dhammantaram na alolenti. Tasma abhidhammiko bhikkhu dhammam kathetu va ma va,
pucchitakale pana panham kathessatiti ayameva 9- ekantadhammakathiko nama hoti. Idam
sandhaya sattha sadhukaram datva "sukathitam moggallanena"ti aha.
Abhidhammam patibahanto imasmim jinacakke paharandeti, sabbannutananam patibahati,
satthu vesarajjananam patinivatteti, sotukamam parisam visamvadeti, ariyamagge
avaranam bandhati, attharasasu bhedakaravatthusu ekekasmim sandissati,
ukkhepaniyakammaniyasakammatajjaniyakammaraho 10- hoti, tam tam kammam katva
uyyojetabbo "gaccha vighasado hutva jivissasi"ti.
@Footnote: 1 cha.Ma. ayam patho na dissati 2 Ma. dhammasenapatimhi sariputtatthere
@3 Ma. arocente 4 Ma. samsarenti 5 ka. dhammika
@6 Ma. mu. 12/343/304 7 Ma.mu. 12/343/304
@8 cha.Ma. dhammakatham 9 Si. ayameva kira
@10 cha.Ma. ukkhepaniyakammatajjaniyakammaraho
Athapi evam vadeyya "sace abhidhammo buddhabhasito, yatha anekesu suttasahassesu
`ekam samayam bhagava rajagahe viharati'tiadina nayena nidanam sajjitam, evamassapi
nidanam sajjitam bhaveyya"ti. So "jatakasuttanipatadhammapadadinam evarupam nidanam
natthi, na cetani na buddhabhasitani"ti patikkhipitva uttarimpi evam vattabbo
"pandita abhidhammo namesa sabbannubuddhanamyeva visayo, na annesam visayo. Buddhanam
hi okkanti pakata, abhijati pakata, abhisambodhi pakata, dhammacakkappavattanam
pakatam, yamakapatihariyam pakatam, tidivakkamo 1- pakato, devaloke desitabhavo
pakato, devorohanam pakatam. Yatha nama cakkavattiranno hatthiratanam va assaratanam va
thenetva yanake yojetva vicaranam nama atthanam akaranam, cakkaratanam va pana
thenetva palalasakate olambetva vicaranam nama atthanam akaranam, yojanappamanam
obhasanasamattham maniratanam va pana thenetva kappasapacchiyam pakkhipitva valanjanam
nama atthanam akaranam. Kasma? rajarahabhandataya. Evameva abhidhammo nama
annesam na visayo, sabbannubuddhanamyeva visayo, tesam vasena desitabbadesana.
Buddhanam hi okkanti pakata .pe. Devorohanam pakatam, abhidhammassa nidanakiccam
nama natthi pandita"ti. Na hi sakka evam vutte paravadina sahadhammikam
udaharanam udaharitum.
Mandalaramavasi tissaguttatthero 2- pana "mahabodhinidano esa abhidhammo nama"ti
dassetum "yena svaham bhikkhave viharena pathamabhisambuddho viharami, tassa padesena
vihasin"ti 3- imam padesaviharasuttantam aharitva kathesi. Dasavidho hi padeso nama
khandhapadeso ayatanapadeso dhatupadeso saccapadeso indriyapadeso paccayakarapadeso
satipatthanapadeso jhanapadeso namapadeso dhammapadesoti. Tesu sattha mahabodhimande
pancakkhandhe nippadesato pativijjhi, imam temasam vedanakkhandhavaseneva vihasi.
Dvadasayatanani attharasa dhatuyo nippadesena pativijjhi, imam temasam
dhammayatane vedanavasena,
@Footnote: 1 cha. tivikkamo, Ma. divikkamo 2 cha.Ma. tissabhutitthero 3 sam.Ma. 19/11/10
Dhammadhatuyanca vedanavaseneva vihasi. Cattari saccani nippadesena pativijjhi, imam
temasam dukkhasacce vedanavaseneva vihasi. Bavisatindriyani nippadesena pativijjhi,
imam temasam vedanapancake 1- indriyavaseneva vihasi. Dvadasapadikam paccayakaravattam
nippadesena pativijjhi, imam temasam phassapaccayavedanavaseneva vihasi. Cattaro
satipatthane nippadesena pativijjhi, imam temasam vedanasatipatthanavaseneva vihasi.
Cattari jhanani nippadesena pativijjhi, imam temasam jhanangesu vedanavaseneva
vihasi. Namam nippadesena pativijjhi, imam temasam tattha vedanavaseneva vihasi.
Dhamme nippadesena pativijjhi, imam temasam vedanatikavaseneva vihasiti evam thero
padesaviharasuttantavasena abhidhammassa nidanam kathesi.
Gamavasi sudhammadevatthero 2- pana hetthalohapasade dhammam parivattento
"ayam paravadi baha paggayha aranne kandanto viya asakkhikam attam 3- karonto
viya ca abhidhamme nidanassa atthibhavampi na janati"ti vatva nidanam kathento
evamaha "ekam samayam bhagava devesu viharati tavatimsesu paricchattakamule
pandukambalasilayam. Tatra kho bhagava devanam tavatimsanam abhidhammakatham kathesi
`kusala dhamma akusala dhamma abyakata dhamma"ti.
Annesu pana suttesu ekameva nidanam, abhidhamme dve nidanani
adhigamanidananca desananidananca. Tattha adhigamanidanam dipankaradasabalato patthaya
yava mahabodhipallanka veditabbam. Desananidanam yava dhammacakkappavattana. Evam
ubhayanidanasampannassa abhidhammassa nidanakosallattham idam tava panhakammam
veditabbam "ayam abhidhammo nama kena pabhavito, kattha paripacito, kattha
adhigato, kada adhigato, kena adhigato, kattha vicito, kada vicito, kena
vicito, kattha desito, kassatthaya desito, kimattham desito, kehi patiggahito, ke
sikkhanti, ke sikkhitasikkha, ke dharenti, kassa vacanam, kenabhato"ti.
Tatridam vissajjanam:- kena pabhavitoti bodhiabhiniharasaddhaya pabhavito. Kattha
paripacitoti addhachakkesu jatakasatesu. Kattha adhigatoti bodhimule. Kada adhigatoti
@Footnote: 1 cha.Ma. vedanapancaka... 2 cha.Ma. sumanadevatthero 3 cha.Ma. addam
Visakhapunnamayam. 1- Kena adhigatoti sabbannubuddhena. Kattha vicitoti bodhimande.
Kada vicitoti ratanagharasattahe. Kena vicitoti sabbannubuddhena. Kattha desitoti
devesu tavatimsesu. Kassatthaya desitoti devatanam atthaya. Kimattham desitoti
caturoghanittharanattham. Kehi patiggahitoti devehi. Ke sikkhantiti sekha
puthujjanakalyanaka ca. Ke sikkhitasikkhati arahanto khinasava. Ke dharentiti yesam
vattanti, te dharenti. Kassa vacananti bhagavato vacanam arahato sammasambuddhassa.
Kenabhatoti acariyaparamparaya.
Ayam hi sariputtatthero bhaddaji sobhito piyajali piyapalo piyadassi kosiyaputto
siggavo sandeho moggaliputto tissadatto 2- dhammiyo dasako sonako revatoti
evamadihi yava tatiyasangitikala abhato, tato uddham tesamyeva sissanusissehiti
evam tava jambudipatale acariyaparamparaya abhato. Imam pana dipam:-
tato mahindo attiyo uttiyo ceva sambalo 3-
bhaddanamo ca pandito.
Ete naga mahapanna jambudipa idhagatati. 4-
Imehi mahanagehi abhato, tato uddham tesamyeva sissanusissasankhataya
acariyaparamparaya yavajjatanakala abhato.
Sumedhakatha
evam abhatassa panassa yantam dipankaradasabalato patthaya yava mahabodhipallanka
adhigamanidanam yava dhammacakkappavattana desananidananca vuttam, tassa avibhavattham
ayamanupubbikatha veditabba.
Ito kira kappasatasahassadhikanam catunnam asankheyyanam matthake amaravati nama
nagaram ahosi, tattha sumedho nama brahmano pativasati ubhato sujato matito
ca pitito ca samsuddhagahaniko yava sattama kulaparivatta akkhitto anupakuttho
jativadena abhirupo dassaniyo pasadiko paramaya vannapokkharataya samannagato.
@Footnote: 1 cha.Ma. visakhapunnamasiyam 2 cha.Ma. sudatto
@3 cha.Ma. uttiyo sambalo tatha 4 vinaYu. 8/3/3
So annam kammam akatva brahmanasippameva ugganhi. Tassa daharakaleyeva
matapitaro kalamakamsu. Athassa rasivaddhako amacco ayapotthakam aharitva
suvannarajatamanimuttadibharite 1- gabbhe vivaritva "ettakante kumara matu santakam,
ettakam pitu santakam, 2- ettakam ayyakaayyikanan"ti 2- yava sattama
kulaparivatta dhanam acikkhitva "etam patipajjahi"ti aha. Sumedhapandito
cintesi "imam dhanam samharitva mayham pitupitamahadayo paralokam gacchanta ekam
kahapanampi gahetva na gata, maya pana gahetva gamanakaranam katum vattati"ti ranno
arocetva nagare bherim carapetva mahajanassa danam datva tapasapabbajjam pabbaji.
Imasmim pana thane sumedhakatha kathetabba. Vuttam hetam buddhavamse 3-:-
"kappe ca satasahasse caturo ca asankhiye
amaram nama nagaram dassaneyyam manoramam.
Dasahi saddehi avivittam annapanasamayutam
hatthisaddam assasaddam bherisankharathani ca.
Vinamudingasaddanca talasaddam tatheva ca
khadatha pivatha ceva annapanena ghositam.
Nagaram sabbangasampannam sabbakammamupagatam
sattaratanasampannam nanajanasamakulam.
Samiddham devanagaramva avasam punnakamminam
nagare amaravatiya sumedho nama brahmano.
Anekakotisanniccayo pahutadhanadhannava
ajjhayiko 4- mantadharo tinnam vedanaparagu.
@Footnote: 1 cha.Ma. suvannarajatamanimuttadipurite 2-2 cha.Ma. ettaka ayyakapayyakanam santakati
@3 khu. buddha. 33/2/416 (sya) 4 cha.Ma. ajjhayako
Lakkhane itihase ca saddhamme paramim gato
rahogato nisiditva evam cintesiham 1- tada.
Dukkho punabbhavo nama sarirassa pabhedanam 2-
sammohamaranam dukkham jaraya abhimaddanam.
Jatidhammo jaradhammo byadhidhammo caham 3- tada
ajaram amaram khemam pariyesissami nibbutim.
Yannunimam putikayam nanakunapapuritam
chaddayitvana gaccheyyam anapekkho anatthiko.
Atthi hehiti so maggo na so sakka na hetuye
pariyesissami tam maggam bhavato parimuttiya.
Yathapi dukkhe vijjante sukham namapi vijjati
evam bhave vijjamane vibhavo icchitabbako.
Yathapi unhe vijjante aparam 4- vijjati sitalam
evam tividhaggi vijjante nibbanam icchitabbakam.
Yathapi pape vijjante kalyanamapi vijjati
evameva jati vijjante ajati icchitabbaka.
Yatha guthagato puriso talakam disvana puritam
na gavesati tam talakam na doso talakassa so.
Evam kilesamaladhove vijjante amatantale
na gavesati tam talakam na doso amatantale.
@Footnote: 1 cha.Ma. cintesaham 2 cha.Ma. sarirassa ca bhedanam
@3 cha.Ma. saham 4 Ma. aparampi
Yatha arihi pariruddho vijjante gamanampathe
na palayati so puriso na doso anjasassa so.
Evam kilesapariruddho vijjamane sive pathe
na gavesati tam maggam na doso sivamanjase.
Yathapi byadhiko puriso vijjamane tikicchake
na tikicchapeti tam byadhim na so doso tikicchake.
Evam kilesabyadhihi dukkhito paripilito
na gavesati tam acariyam na so doso vinayake.
Yathapi kunapam puriso kanthe bandham 1- jigucchiyam
mocayitvana gaccheyya sukhi seri sayam vaSi.
Tathevimam putikayam nanakunapasancayam
chaddayitvana gaccheyyam anapekkho anatthiko.
Yatha uccaratthanamhi karisam naranariyo
chaddayitvana gacchanti anapekkho anatthika.
Evamevaham imam kayam nanakunapapuritam
chaddayitvana gacchissam vaccam katva yatha kutim.
Yathapi jajjaram navam paluggam udakagahinim
samika chaddayitvana 2- anapekkha anatthika.
Evamevaham imam kayam navacchiddam dhuvassavam
chaddayitvana gacchissam jinnanavamva samika.
@Footnote: 1 cha.Ma. baddham 2 cha.Ma. sami chaddetva gacchanti
Yathapi puriso corehi gacchanto bhandamadiya
bhandacchedabhayam disva chaddayitvana gacchati.
Evameva ayam kayo mahacorasamo viya
pahayimam gamissami kusalacchedana bhaya.
Evaham cintayitvana nekakotisatam dhanam
nathanathanam datvana himavantam upagamim.
Himavantassavidure dhammiko 1- nama pabbato
assamo sukato mayham pannasala sumapita.
Cankamam tattha mapesim pancadosavivajjitam
atthagunasamupetam abhinnabalamaharim.
Satakam pajahim tattha navadosamupagatam
vakaciram nivasesim dvadasagunamupagatam.
Atthadosasamakinnam pajahim pannasalakam
upagamim rukkhamulam gunehi 2- dasahupagatam.
Vapitam ropitam dhannam pajahim niravasesato
anekagunasampannam pavattaphalamadiyim.
Tatthappadhanam padahim nisajjatthanacankame
abbhantaramhi sattahe abhinnabala papunin"ti.
Tattha assamo sukato mayham, pannasala sumapitati imaya paliya
sumedhapanditena 3- pabbajissamiti nikkhamantena 3- assamapannasala cankama sahattha
@Footnote: 1 Si. dhammako 2 cha.Ma. gune 3-3 cha.Ma. ime patha na dissanti
Mapita viya vutta, ayam panettha attho:- mahasattanhi "himavantam ajjhogahetva
ajja dhammikam pabbatam pavisissami"ti nikkhantam disva sakko devanamindo
vissukammam devaputtam amantesi "ayam sumedhapandito `pabbajissami'ti nikkhanto,
gaccha tata mahasattassa vasanatthanam mapehi"ti. So tassa vacanam sampaticchitva
ramaniyam assamapadam suguttam pannasalam manoramam cankamam ca mapesi. Bhagava pana
tada attano punnanubhavena nipphannam tam assamapadam sandhaya "sariputta tasmim
dhammikapabbate:-
assamo sukato mayham pannasala sumapita
cankamam tattha mapesim pancadosavivajjitan"ti
aha. Tattha assamo sukato mayhanti sukato maya. Pannasala sumapitati
pannacchadana 1- salapi me sumapita ahosi.
Pancadosavivajjitanti pancime cankamadosa nama thaddhavisamata antorukkhata
gahanacchannata atisambadhata ativisalatati. Thaddhavisamabhumibhagasmim hi cankame
cankamantassa pada rujjanti, phota utthahanti, cittam ekaggatam na labhati,
kammatthanam vipajjati. Mudusamatale pana phasuviharam agamma kammatthanam sampajjati.
Tasma thaddhavisamabhumibhagata 2- cankame pathamo dosoti veditabba. 2- Cankamanassa anto
va majjhe va kotiyam va rukkhe sati pamadamagamma cankamantassa nalatam va sisam va
patihannatiti antorukkhata dutiyo doso. Tinalatadigahanacchanne cankame cankamanto
andhakaravelayam uragadike pane akkamitva va mareti, tehi va dattho dukkham
apajjatiti gahanacchannata tatiyo doso. Atisambadhe cankame vittharato ratanike va
addharatanike va cankamantassa paricchede pakkhalitva nakhapi anguliyopi bhijjantiti
atisambadhata catuttho doso. Ativisale cankame cankamantassa cittam vidhavati,
ekaggatam na labhatiti ativisalata pancamo doso. Puthulato pana diyaddharatanam dvisu
passesu ratanamattam anucankamanam dighato satthihattham mudutalam samavipkinnavalukam cankamanam
@Footnote: 1 cha. pannacchadana, Ma. pannacchanna 2-2 cha.Ma. eko dosoti veditabbo
Vattati cetiyagirimhi dipappasadakamahamahindattherassa cankamanam viya, tadisantam ahosi.
Tenaha "cankamam tattha mapesim, pancadosavivajjitan"ti.
Atthagunasamupetanti atthahi samanasukhehi upetam. Atthimani samanasukhani nama
dhanadhannadipariggahabhavo, anavajjapindapariyesanabhavo, 1- nibbutapindaparibhunjanabhavo,
rattham piletva dhanasaram va dasidasakahapanadini 2- va ganhantesu rajakulesu
ratthapilanakilesabhavo, upakaranesu nicchandaragabhavo, coravilope nibbhayabhavo,
rajarajamahamattehi asamsatthabhavo, catusu disasu appatihatabhavoti. Idam vuttam
hoti "yatha tasmim assame vasantena sakka honti 3- imani attha samanasukhani vinditum,
evam atthagunasamupetam tam assamam mapesin"ti.
Abhinnabalamaharinti paccha tasmim assame vasanto kasinaparikammam katva
abhinnananca samapattinanca uppadanatthaya aniccato dukkhato vipassanam arabhitva
thamappattam vipassanabalamaharim. Yatha tasmim vasanto tam balam aharitum sakkomi,
evantam assamantassa abhinnatthaya vipassanabalassa anucchavikam katva mapesinti
attho.
Satakam pajahim tattha navadosamupagatam
vakaciram nivasesim dvadasagunamupagatanti.
Satakam pajahim tattha, navadosamupagatanti etthayam anupubbikatha:- tada kira
kutilenacankamadipatimanditam pupphupagaphalupagarukkhasanchannam ramaniyam madhurasalilasayam
apagatabalamigabhimsanakasakunam pavivekakkhamam assamam mapetva alankatacankamassa ubhosu
antesu alambanaphalakam samvidhaya nisidanatthaya cankamanavemajjhe samatalam muggavannam
silam mapetva antopannasalaya jatamandalavakaciratidandakundikadike tapasaparikkhare
mandape paniyaghatapaniyasankhapaniyasaravakani 4- aggisalaya angarakapalladaruadiniti
evam yam yam pabbajitanam upakaranaya 5- sampavattati, tam tam sabbam mapetva
@Footnote: 1 Si. anavajjapindapatapariyesanabhavo 2 cha.Ma. sisakahapanadini 3 Ma. hoti
@4 Si. paniyakuta.... 5 cha.Ma. upakaraya
Pannasalaya bhittiyam "ye keci pabbajitukama ime parikkhare gahetva pabbajantu"ti
akkharani chinditva devalokameva gate vissukammadevaputte sumedhapandito himavantapade
girikandaranusarena attano nivasanurupam phasukatthanam vicinanto 1- nadinivattane
vissukammanimmitam sakkadattiyam ramaniyam assamapadam disva cankamakotiyam gantva
padavalanjam apassanto "dhuvapabbajita dhuragame bhikkham pariyesitva kilantarupa
agantva pannasalam pavisitva nisinna bhavissanti"ti cintetva thokam agametva
"ativiya cirayanti, janissami"ti pannasaladvaram 2- vivaritva anto pavisitva
ito cito ca olokento mahabhittiyam akkharani vacetva "mayham kappiyaparikkhara
ete, ime gahetva pabbajissami"ti attana nivatthaparupanasatakayugalam pajahi. Tenaha
"satakam pajahim tattha"ti. Evam pavitthoham sariputta tassam pannasalayam satakam pajahim.
Navadosamupagatanti satakam pajahanto nava dose disva pajahinti dipeti.
Tapasapabbajjam pabbajitanam hi satakasmim nava dosa upatthahanti. Tesu tassa
mahagghabhavo eko doso, parapatibaddhataya uppajjanabhavo eko, paribhogena
lahukakilissanabhavo eko, kilittho hi 3- dhovitabbo ca rajitabbo ca hoti, paribhogena
jinnabhavo 4- eko, jinnassa hi tunnam va aggaladanam va kattabbam hoti. Puna
pariyesanaya durabhisambhavabhavo eko, tapasapabbajjaya asaruppabhavo eko,
paccatthikanam sadharanabhavo eko, lahukabhavena 5- yatha hi tam paccatthika na ganhanti,
evam gopetabbo hoti. Paribhunjantassa vibhusanatthanabhavo eko, gahetva carantassa
khandhabharamahicchabhavo ekoti.
Vakaciram nivasesinti tada aham sariputta ime nava dose disva satakam
pahaya vakaciram nivasesim, munjatinam hiram hiram katva ganthitva katam vakaciram
nivasanaparupanatthaya adiyinti attho.
@Footnote: 1 cha.Ma. olokento 2 cha.Ma. pannasalakutidvaram 3 Si. kilitthe ca
@4 cha.Ma. jiranabhavo 5 cha.Ma. ayam patho na dissati
Dvadasagunamupagatanti dvadasahi anisamsehi samannagatam, vakacirasmim hi
dvadasa anisamsa:- appaggham sundaram kappiyanti ayam tava eko anisamso, sahattha
katum sakkati ayam dutiyo, paribhogena sanikam kilissati, dhoviyamanepi papanco
natthiti ayam tatiyo, paribhogena jinnepi sibbitabbabhavo catuttho, puna pariyesantassa
sukhena karanabhavo pancamo, tapasapabbajjaya saruppabhavo chattho, paccatthikanam
nipparibhogabhavo 1- sattamo, paribhunjantassa vibhusanatthanabhavo atthamo, dharane
sallahukabhavo navamo, civarapaccaye appicchabhavo dasamo, vakuppattiya
dhammikanavajjabhavo ekadasamo, vakacire natthepi anapekkhabhavo dvadasamoti.
Atthadosasamakinnam pajahim pannasalakam
upagamim rukkhamulam gunehi dasahupagatanti.
Atthadosasamakinnam, pajahim pannasalakanti katham pajahim? so kira tam varasatakayugam
Omuncanto civaravamse laggitam anojapupphadamasadisam rattavakaciram gahetva nivasetva
tassa upari aparam suvannavannam vakaciram paridahitva punnagapupphasantharasadisam sakhuram
ajinacammam ekamsam katva jatamandalam patimuncitva culaya saddhim niccalabhavakaranattham
sarasucim pavesetva muttajalasadisaya sikkaya pavalavannakundikam odahitva
tisu thanesu vankakajam adaya ekissa kajakotiya kundikam, ekissa
ankusakapacchitidandakadini 2- olaggetva kharikajam 3- amse katva dakkhinena hatthena
kattaradandam gahetva pannasalato nikkhamitva satthihatthe mahacankame aparaparam
cankamanto attano vesam oloketva "mayham manoratho matthakam patto, sobhati vata me
pabbajja, buddhapaccekabuddhadihi sabbehi virapurisehi 4- vannita thomita ayam
pabbajja nama, pahinam me gihibandhanam, nikkhantosmi nekkhammam, laddha me
uttamapabbajja, karissami samanadhammam, labhissami maggaphalasukhan"ti ussahajato
kharikajam otaretva cankamavemajjhe muggavannasilapatte suvannapatima
viya nisinno divasabhagam vitinametva sayanhasamaye pannasalam
pavisitva vidalamancakapasse 5- katthattharikaya nipanno sariram
@Footnote: 1 cha.Ma. nirupabhogabhavo 2 Si. ankusapacchitidandakadini
@3 Si. kharibharam. evamuparipi 4 cha.Ma. dhirapurisehi 5 Ma. birala...
Utum gahapetva balavapaccusasamaye pabujjhitva attano agamanam avajjesi "soham
gharavase adinavam disva amitabhogam anantayasam pahaya arannam pavisitva
nekkhammagavesako 1- hutva pabbajito, ito patthaya pamadacaram caritum na vattati,
pavivekam hi pahaya vicarantam micchavitakkamakkhika khadanti, idani maya
pavivekamanubruhitum vattati, aham hi gharavasapalibodham 2- disva nikkhanto, ayanca
manapa pannasala, beluvapakkavanna paribhandakata bhumi, rajatavanna setabhittiyo,
kapotapadavannam pannacchadanam, vicittattharanavanno vidalamancako, nivasaphasukam vasanatthanam,
na ito atirekatara viya me gehasampada pannayati"ti pannasalaya dose vicinanto
attha dose passi. Pannasalaparibhogasmim hi attha adinava:- mahasamarambhena 3-
dabbasambhare samodhanetva karanapariyesanabhavo eko adinavo, tinapannamattikasu
patitasu tasam punappunam thapetabbataya nibaddham patijagganabhavo dutiyo, senasanam
nama mahallakassa papunati, avelaya vutthapiyamanassa cittekaggata na hotiti
utthapaniyabhavo tatiyo, situnhapatighatena kayassa sukhumalakaranabhavo catuttho, geham
pavitthena yankinci papam katum sakkati garahapaticchadanabhavo pancamo, "mayham
gehan"ti pariggahakaranabhavo chattho, gehassa atthibhavo namesa dutiyikavaso
viyati sattamo, okamankunagharagolikadinam 4- sadharanataya bahusadharanabhavo atthamoti
ime attha adinave disva mahasatto pannasalam pajahi. Tenaha "atthadosasamakinnam,
pajahim pannasalakan"ti.
Upagamim rukkhamulam, gunehi dasahupagatanti channam patikkhipitva dasahi gunehi
upetam rukkhamulam upagatosmiti vadati.
Tatrime dasa guna:- appasarambhata 5- eko guno, upagamanamattameva hi
tattha hotiti. Appatijagganata dutiyo, tam hi sammatthampi asammatthampi paribhogaphasukam
hotiyeva. Anutthapaniyabhavo tatiyo, garaham na paticchadeti, tattha hi papam karonto
@Footnote: 1 Si. nekkhammam gavesanto 2 cha. gharavasam palibodhato, Ma. gharavasapalibodhato adinavam
@3 Ma. mahasambharena 4 cha.Ma. ukamangulagharagolikadinam, Si.
@ukamankunagharagolikadinam 5 cha. appasamarambhata, Ma. appasambharata
Lajjatiti garahaya appaticchadanabhavo catuttho, abbhokasavaso viya kayam na
santhambhetiti kayassa asanthambhanabhavo pancamo, pariggahakaranabhavo chattho,
gehalayapatikkhepo sattamo, bahusadharane gehe viya "patijaggissami nam, nikkhamatha"ti
niharanabhavo atthamo, vasantassa sappitikabhavo navamo, rukkhamulasenasanassa
gatagatatthane sulabhataya anapekkhabhavo dasamoti, ime dasa gune disva rukkhamulam
upagatosmiti vadati.
Imani ettakani karanani sallakkhetva mahasatto punadivase bhikkhaya
gamam pavisi. Athassa sampattagame manussa mahantena ussahena bhikkham adamsu. So
bhattakiccam nitthapetva assamam agamma nisiditva cintesi "naham `aharam na
labhami'ti pabbajitosmi, siniddhaharo namesa manamadapurisamade vaddheti,
aharamulakassa ca dukkhassa anto natthi, yannunaham vapitaropitadhannanibbattam aharam
pajahitva 1- niravasesato anekagunasampannam pavattaphalamadiyinti
vapitaropitadhannanibbattam aharam pajahitva 1- pavattaphalabhojano 2-
bhaveyyan"ti. So tato patthaya tatha katva ghatento vayamanto
sattahabbhantare attha samapattiyo panca ca abhinnayo nibbattesi.
Tena vuttam:-
"vapitam ropitam dhannam pajahim niravasesato
anekagunasampannam pavattaphalamadiyim.
Tatthappadhanam padahim nisajjatthanacankame
abbhantaramhi sattahe abhinnabala papunin"ti.
Evam me siddhipattassa vasibhutassa sasane
dipankaro nama jino uppajji lokanayako.
Uppajjante ca jayante bujjhante dhammadesane
caturo nimitte nadakkhim 3- jhanaratisamappito.
@Footnote: 1-1 cha.Ma. ime patha na dissanti 2 Si. pavattaphalabhoji 3 cha.Ma. naddasam
Paccantadesavisaye nimantetva tathagatam
tassa agamanam maggam sodhenti tutthamanasa.
Ahantena samayena nikkhamitva sakassama
dhunanto vakacirani gacchami ambare tada.
Vedajatam janam disva tutthahattham pamoditam
orohitvana gagana manusse pucchi tavade.
Tutthahattho pamudito vedajato mahajano
kassa sodhiyate 1- maggo 2- anjasam vatumayanam.
Te me puttha viyakamsu 3- buddho loke anuttaro
dipankaro nama jino uppajji lokanayako
tassa sodhiyate maggo anjasam vatumayanam.
Buddhoti mama 4- sutvana piti uppajji tavade
buddho buddhoti kathayanto somanassam pavedayim.
Tattha thatva vicintesim tuttho samviggamanaso
idha bijani ropissam khano ve ma upaccaga.
Yadi buddhassa sodhetha ekokasam dadatha me
ahampi sodhayissami anjasam vatumayanam.
Adamsu te mamokase 5- sodhetum anjasam tada
buddho buddhoti cintento maggam sodhemahantada.
Anitthite mamokase dipankaro mahamuni
catuhi satasahassehi chalabhinnehi tadihi
khinasavehi vimalehi patipajji anjasam jino.
@Footnote: 1 cha.Ma. sodhiyati 2 ka. maggam 3 ka. byakarimsu
@4 ka. namam, cha.Ma. vacanam 5 ka., cha.Ma., i. mamokasam
Paccuggamana vattanti vajjanti bheriyo bahu
amodita naramaru sadhukaram pavattayum.
Deva manusse passanti 1- manussa passanti devata 1-
ubhopi te panjalika anuyanti tathagatam.
Deva dibbehi turiyehi manussa manussakehi 2- ca
ubhopi te vajjayanta anuyanti tathagatam.
Dibbam mandaravam puppham padumam parichattakam
disodisam okiranti 3- akase nabhaga 3- maru.
Dibbam candanacunnanca varagandhanca kevalam
disodisam okiranti 4- akase nabhaga maru.
Campakam salalam nipam nagapunnagaketakam
disodisam ukkhipanti bhumitalagata naRa.
Kese muncitvaham tattha vakaciranca cammakam
kalale pattharitvana avakujjo nipajjaham.
Akkamitvana mam buddho saha sissehi gacchatu
ma nam kalalam 5- akkamittha 6- hitaya me bhavissati.
Pathaviyam nipannassa evam me asi cetaso
icchamano aham ajja kilese jhapaye mama. 7-
Kim me annatavesena dhammam sacchikatenidha
sabbannutam papunitva buddho hessam sadevake.
@Footnote: 1-1 cha.Ma., i.,ka. manussapi ca devata
@2 cha. manusehi 3-3 cha. akasanabhagata. evamuparipi
@4 ka. okkhipanti 5 ka., cha.Ma., i. kalale 6 Si. akkamittho
@7 ka. ghatissamaham
Kim me ekena tinnena purisena thamadassina
sabbannutam papunitva santaressam sadevake. 1-
Imina me adhikarena 2- katena purisuttame 2-
sabbannutam papunami 3- taremi janatam bahum.
Samsarasotam chinditva viddhamsetva tayo bhave
dhammanavam samaruyha santaressam sadevake.
Dipankaro lokavidu ahutinam patiggaho
ussisake mam thatvana idam vacanamabravi.
Passatha imam tapasam jatilam uggatapanam
aparimeyye ito kappe buddho loke bhavissati.
Ahu kapilavhaya ramma nikkhamitva tathagato
padhanam padahitvana katva dukkarakarikam.
Ajapalarukkhamulasmim nisiditva tathagato
tattha payasam paggayha neranjaramupehiti.
Neranjaraya tiramhi payasam ada so jino
patiyattavaramaggena bodhimulamupehiti.
Tato padakkhinam katva bodhimandam anuttaram 4-
assattharukkhamulamhi 5- bujjhissati mahayaso.
Imassa janika mata maya nama bhavissati
pita suddhodano nama ayam hessati gotamo.
@Footnote: 1 cha.Ma. sadevakam. evamuparipi 2-2 ka. purisena thamadassina 3 ka.,cha.Ma. papunitva
@4 cha. anuttaro 5 ka. assatthamule sambuddho
Anasava vitaraga santacitta samahita
kolito upatisso ca agga hessanti savaka
anando namupatthako upatthissatimam jinam.
Khema uppalavanna ca agga hessanti savika
anasava vitaraga santacitta samahita
bodhi tassa bhagavato assatthoti pavuccati.
Citto ca hatthalavako agga hessantupatthaka
nandamata ca uttara agga hessantupatthika
1- ayu vassasatam tassa gotamassa yasassino. 1-
Idam sutvana vacanam asamassa mahesino
amodita naramaru buddhavijankuro 2- ayam.
Ukkutthisadda vattanti apphotenti hasanti ca
katanjali namassanti dasasahassi sadevaka.
Yadimassa lokanathassa virajjhissama sasanam
anagatamhi addhane hessama sammukha imam.
Yatha manussa nadim taranta patitittham virajjhiya
hettha tittham 3- gahetvana uttaranti mahanadim.
Evameva mayam sabbe yadi muncamimam jinam
anagatamhi addhane hessama sammukha imam.
Dipankaro lokavidu ahutinam patiggaho
mama kammam pakittetva dakkhinapadamuddhari.
@Footnote: 1-1 cha.Ma. ime patha na dissanti 2 cha.Ma. buddhabijam kira 3 cha.Ma. titthe
Ye tattha asum jinaputta sabbe padakkhinamakamsu mam
1- nara naga ca gandhabba 1- abhivadetvana pakkamum.
Dassanam me atikkante sasamghe lokanayake
2- tutthahatthena cittena asana vutthahim tada. 2-
Sukhena sukhito homi pamojjena pamodito
pitiya ca abhissanno pallankam abhujim tada.
Pallankena nisiditva evam cintesaham tada
vasibhuto aham jhane abhinnaparamim gato.
Sahassiyamhi lokamhi 3- isayo natthi me sama
asamo iddhidhammesu alabhim idisam sukham.
Pallankabhujane mayham dasasahassadhivasino 4-
mahanadam pavattesum dhuvam buddho bhavissasi.
Ya pubbe bodhisattanam pallankavaramabhuje
nimittani padissanti tani ajja padissare.
Sitam byapagatam 5- hoti unhanca upasammati
tani ajja padissanti dhuvam buddho bhavissasi.
Dasasahassi lokadhatu nissadda honti nirakula
tani ajja padissanti dhuvam buddho bhavissasi.
@Footnote: 1-1 deva manussa asura yakkha (khu.buddha. 33/76/455)
@2-2 sayana vutathahitvana pallankam abhujim tada (khu.buddha. 33/77/455)
@3 cha.Ma. dasasahassilokamhi 4 ka. dasasahassivasino 5 cha.Ma. byapagatam
Mahavata na vayanti na sandanti savantiyo
tani ajja padissanti dhuvam buddho bhavissasi.
Thalaja jalaja 1- puppha sabbe pupphanti tavade
tepajja pupphita sabbe dhuvam buddho bhavissasi.
Lata va yadi va rukkha phalabhara 2- honti tavade
tepajja phalita sabbe dhuvam buddho bhavissasi.
Akasattha ca bhummattha ratana jotanti tavade
tepajja ratana jotanti dhuvam buddho bhavissasi.
Manussaka 3- ca dibba ca turiya vajjanti tavade
tepajjubho abhiravanti dhuvam buddho bhavissasi.
Vicittapuppha gagana abhivassanti tavade
tepi ajja pavassanti dhuvam buddho bhavissasi.
Mahasamuddo abhujati dasasahassi pakampati
tepajjubho abhiravanti dhuvam buddho bhavissasi.
Nirayepi dasasahasse aggi nibbanti tavade
tepajja nibbuta aggi dhuvam buddho bhavissasi.
Vimalo hoti suriyo sabba dissanti taraka
tepi ajja padissanti dhuvam buddho bhavissasi.
Anovutthena 4- udakam mahiya ubbhijji tavade
tam pajjubbhijjate mahiya dhuvam buddho bhavissasi.
@Footnote: 1 cha.Ma., i. dakaja 2 ka. phaladhara 3 Si. manusaka 4 cha.Ma. anovatthena
Taragana virocanti nakkhatta gaganamandale
visakha candimayutta dhuvam buddho bhavissasi.
Bilasaya darisaya nikkhamanti sakasaya
tepajja asaya chuddha 1- dhuvam buddho bhavissasi.
Na hoti arati sattanam santuttha honti tavade
tepajja sabbe santuttha dhuvam buddho bhavissasi.
Roga tadupasammanti jighaccha ca vinassati
tanipajja padissanti dhuvam buddho bhavissasi.
Rago tada tanu hoti doso moho vinassati
tepajja vigata sabbe dhuvam buddho bhavissasi.
Bhayam tada na bhavati ajjapetam padissati
tena lingena janama dhuvam buddho bhavissasi.
Rajonuddhamsati uddham ajjapetam padissati
tena lingena janama dhuvam buddho bhavissasi.
Anitthagandho pakkamati dibbagandho pavayati
sopajja vayati gandho dhuvam buddho bhavissasi.
Sabbe deva padissanti thapayitva arupino
tepajja sabbe dissanti dhuvam buddho bhavissasi.
Yavata niraya nama sabbe dissanti tavade
tepajja sabbe dissanti dhuvam buddho bhavissasi.
@Footnote: 1 ka. vuttha
Kudda 1- kavata sela ca na hontavarana tada
akasabhuta tepajja dhuvam buddho bhavissasi.
Cuti ca upapatti ca khane tasmim na vijjati
tani ajja padissanti dhuvam buddho bhavissasi.
2- Ime nimitta dissanti sambodhatthaya paninam 2-
dalham pagganha viriyam ma nivatta abhikkama
mayampetam vijanama dhuvam buddho bhavissasi.
Buddhassa vacanam sutva dasasahassina cubhayam
tutthahattho pamudito evam cintesaham tada.
Advejjhavacana buddha amoghavacana jina
vitatham natthi buddhanam dhuvam buddho bhavamaham.
Yatha khittam nabhe leddu dhuvam patati bhumiyam
tatheva buddhasetthanam vacanam dhuvasassatam.
Yathapi sabbasattanam maranam dhuvasassatam
tatheva buddhasetthanam vacanam dhuvasassatam.
Yatha rattikkhaye patte suriyuggamanam 3- dhuvam
tatheva buddhasetthanam vacanam dhuvasassatam.
Yatha nikkhantasayanassa sihassa nadanam dhuvam
tatheva buddhasetthanam vacanam dhuvasassatam.
Yatha apannasattanam bharamoropanam dhuvam
tatheva buddhasetthanam vacanam dhuvasassatam.
@Footnote: 1 cha.Ma. kutta 2-2 cha.Ma. ime patha na dissanti 3 Si. suriyassuggamanam
Handa buddhakare dhamme vicinami ito cito
uddham adho dasadisa yavata dhammadhatuya.
Vicinanto tada dakkhim pathamam danaparamim
pubbakehi mahesihi anucinnam mahapatham.
Imam tvam pathamam tava dalham katva samadiya
danaparamitam gaccha yadi bodhim pattumicchasi.
Yathapi kumbho sampunno yassa kassaci adhokato
vamatevudakam nissesam na tattha parirakkhati.
Tatheva yacake disva hinamukkatthamajjhime
dadahi danam nissesam kumbho viya adhokato.
Na hete ettakayeva buddhadhamma bhavissare
annepi vicinissami ye dhamma bodhipacana.
Vicinanto tada dakkhim dutiyam silaparamim
pubbakehi mahesihi asevitam nisevitam.
Imam tvam dutiyam tava dalham katva samadiya
silaparamitam gaccha yadi bodhim pattumicchasi.
Yathapi camari valam 1- kisminci patilaggitam
upeti maranam tattha na vikopeti valadhim.
Tatheva catusu bhumisu silani paripuraya
parirakkha sada silam camari viya valadhim.
@Footnote: 1 cha.Ma. camari valam, ka. camaribalam
Na hete ettakayeva buddhadhamma bhavissare
annepi vicinissami ye dhamma bodhipacana.
Vicinanto tada dakkhim tatiyam nekkhammaparamim
pubbakehi mahesihi asevitam nisevitam.
Imam tvam tatiyam tava dalham katva samadiya
nekkhammaparamitam 1- gaccha yadi bodhim pattumicchasi.
Yatha andughare puriso 2- ciravuttho dukkhattito 2-
na tattha ragam janeti muttimyeva gavesati.
Tatheva tvam sabbabhave passa andugharam viya
nekkhammabhimukho hohi bhavato parimuttiya.
Na hete ettakayeva buddhadhamma bhavissare
annepi vicinissami ye dhamma bodhipacana.
Vicinanto tada dakkhim catuttham pannaparamim
pubbakehi mahesihi asevitam nisevitam.
Imam tvam catuttham tava dalham katva samadiya
pannaparamitam gaccha yadi bodhim pattumicchasi.
Yathapi bhikkhu bhikkhanto hinamukkatthamajjhime
kulani na vivajjento evam labhati yapanam.
Tatheva tvam sabbakalam paripucchanto 3- budham janam
pannaparamitam gantva sambodhim papunissasi.
@Footnote: 1 Si. nekkhammaparamim 2-2 ka. ciravuttho dukkhatthito 3 cha.Ma. paripuccham
Na hete ettakayeva buddhadhamma bhavissare
annepi vicinissami ye dhamma bodhipacana.
Vicinanto tada dakkhim pancamam viriyaparamim
pubbakehi mahesihi asevitam nisevitam.
Imam tvam pancamam tava dalham katva samadiya
viriyaparamitam gaccha yadi bodhim pattumicchasi.
Yathapi siho migaraja nisajjatthanacankame
alinaviriyo hoti paggahitamano sada.
Tatheva tvam sabbabhave pagganha viriyam dalham
viriyaparamitam gantva sambodhim papunissasi.
Na hete ettakayeva buddhadhamma bhavissare
annepi vicinissami ye dhamma bodhipacana.
Vicinanto tada dakkhim chatthamam khantiparamim
pubbakehi mahesihi asevitam nisevitam.
Imam tvam chatthamam tava dalham katva samadiya
tattha advejjhamanaso 1- sambodhim papunissasi.
Yathapi pathavi nama sucimpi asucimpi ca
sabbam sahati nikkhepam na karoti patighaddayam. 2-
Tatheva tvampi sabbesam sammanavamanakkhamo 3-
khantiparamitam gantva sambodhim papunissasi.
@Footnote: 1 ka. advejjhapanaso 2 ka. patighadvayam, cha.Ma. patigham taya 3 Ma. sammanavimanakkhamo
Na hete ettakayeva buddhadhamma bhavissare
annepi vicinissami ye dhamma bodhipacana.
Vicinanto tada dakkhim sattamam saccaparamim
pubbakehi mahesihi asevitam nisevitam.
Imam tvam sattamam tava dalham katva samadiya
tattha advejjhavacano sambodhim papunissasi.
Yathapi osadhi nama tulabhuta sadevake
samaye utuvasse va na vokkamati 1- vithito.
Tatheva tvampi saccesu ma vokkamasi 2- vithito
saccaparamitam gantva sambodhim papunissasi.
Na hete ettakayeva buddhadhamma bhavissare
annepi vicinissami ye dhamma bodhipacana.
Vicinanto tada dakkhim atthamam adhitthanaparamim
pubbakehi mahesihi asevitam nisevitam.
Imam tvam atthamam tava dalham katva samadiya
tattha tvam niccalo 3- hutva sambodhim papunissasi.
Yathapi pabbato selo acalo supatitthito
na kampati bhusavatehi sakatthaneva titthati.
Tatheva tvampi adhitthane sabbada acalo bhava
adhitthanaparamitam gantva sambodhim papunissasi.
Na hete ettakayeva buddhadhamma bhavissare
annepi vicinissami ye dhamma bodhipacana.
@Footnote: 1 Si. na okkamati 2 Si. ma okkami hi 3 ka., cha.Ma. acalo
Vicinanto tada dakkhim navamam mettaparamim
pubbakehi mahesihi asevitam nisevitam.
Imam tvam navamam tava dalham katva samadiya
mettaya asamo hohi yadi bodhim pattumicchasi.
Yathapi udakam nama kalyane papake jane
samam pharati sitena pavaheti rajomalam.
1- Tatheva tvam ahite hite 1- samam mettaya bhavaya
mettaparamitam gantva sambodhim papunissasi.
Na hete ettakayeva buddhadhamma bhavissare
annepi vicinissami ye dhamma bodhipacana.
Vicinanto tada dakkhim dasamam upekkhaparamim
pubbakehi mahesihi asevitam nisevitam.
Imam tvam dasamam tava dalham katva samadiya
tulabhuto dalho hutva sambodhim papunissasi.
Yathapi pathavi nama nikkhittam asucim sucim
upekkhati ubhopete kopanunayavajjita.
Tatheva tvampi sukhadukkhe tulabhuto sada bhava
upekkhaparamitam gantva sambodhim papunissasi.
Ettakayeva te loke ye dhamma bodhipacana
tatuddham 2- natthi annatra dalham tattha patitthahi. 3-
@Footnote: 1-1 cha.Ma. tatheva tvampi hitahite 2 Si. taduddham 3 cha.Ma. patitthaha
Ime dhamme sammasato sabhavasarasalakkhane
dhammatejena vasudha dasasahassi pakampatha.
Calati ravati pathavi 1- ucchuyyantamva pilitam
telayantam 2- yatha cakkam evam kampati medani. 3-
4- Samkhubhimsu samudda ca girindo tattha onami
onamitva sinerumhi himhimsaddo pavattati. 4-
Yavata parisa asi buddhassa parivesane
pavedhamana sa tattha mucchita seti bhumiyam.
Ghatanekasahassani kumbhinanca sata bahu
sancunnamathita tattha annamannam paghattita. 5-
Ubbhigga tasita bhita bhanta byathitamanasa 6-
mahajana samagamma dipankaramupagamum.
Kim bhavissati lokassa kalyanamatha papakam
sabbo upadduto 7- loko tam vinodehi cakkhuma.
Tesam tada sannapesi dipankaro mahamuni
visattha hotha ma bhatha imasmim pathavikampane.
Yamaham ajja byakasim buddho loke bhavissati
eso sammasati dhammam pubbakam jinasevitam.
Tassa sammasato dhammam buddhabhumim asesato
tenayam kampita pathavi dasasahassi sadevake.
@Footnote: 1 cha.Ma. calata ravati pathavi 2 cha.Ma. telayante 3 cha. medini
@4-4 cha.Ma. ime patha na dissanti 5 Si. annamannupaghattita
@6 ka. byatthitamanasa, Ma. byadhitamanasa 7 ka. upaddavo
Buddhassa vacanam sutva mano nibbayi tavade
sabbe mam upasankamma punapi abhivandisum. 1-
Samadayitva buddhagunam dalham katvana manasam
dipankaram namassitva asana vutthahim tada.
Dibbam manussikam 2- puppham deva manusaka ubho
samokiranti pupphehi vutthahantassa asana.
Vedayanti ca te sotthim deva manusaka ubho
mahantam patthitam tuyham tam labhassu yathicchitam.
Sabbitiyo vivajjantu soko rogo vivajjatu 3-
ma te bhavatvantarayo 4- phussa khippam bodhimuttamam.
Yathapi samaye sampatte pupphanti pupphino duma
tatheva tvam mahavira buddhananena pupphasi. 5-
Yatha ye keci sambuddha purayum dasaparami
tatheva tvam mahavira purehi dasaparami.
Yatha ye keci sambuddha bodhimandamhi bujjhare
tatheva tvam mahavira bujjhassu jinabodhiyam.
Yatha ye keci sambuddha dhammacakkam pavattayum
tatheva tvam mahavira dhammacakkam pavattaya. 6-
Punnamayam 7- yatha cando parisuddho virocati
tatheva tvam punnamano viroca dasasahassiyam.
@Footnote: 1 Si. abhivadayum 2 cha.Ma. manusakam 3 cha.Ma. vinassatu
@4 cha.Ma. bhavantvantaraya 5 cha.Ma. pupphasu 6 Ma. pavattasu
@7 cha.Ma. punnamaye
Rahumutto yatha suriyo tapena atirocati
tatheva loka muncitva viroca siriya tuvam.
Yatha ya kaci nadiyo osaranti mahodadhim
evam sadevaka loka osarantu tavantike.
Tehi thutippasattho 1- so dasa dhamme samadiya
te dhamme paripurento pavanam pavisi tada.
Sumedhakatha nitthita.
Tada te bhojayitvana sasamgham lokanayakam
upaganchum 2- saranam tassa dipankarassa satthuno.
Saranagamane kanci nivesesi tathagato
kanci pancasu silesu sile dasavidhe param. 3-
Kassaci deti samannam caturo phalamuttame
kassaci asame dhamme deti so patisambhida.
Kassaci varasamapattiyo attha deti narasabho
tisso kassaci vijjayo chalabhinna pavecchati.
Tena yogena janakayam ovadati mahamuni
tena vittharitam 4- asi lokanathassa sasanam.
Mahahanusabhakkhandho dipankarassa namako
bahu jane tarayati parimoceti duggatim.
@Footnote: 1 cha.Ma. thutappasattho 2 cha.Ma. upagacchum
@3 ka. varam 4 cha. vittharikam. evamuparipi
Bodhaneyyajanam disva satasahassepi yojane
khanena upagantvana bodheti tam mahamuni.
Pathamabhisamaye buddho kotisatamabodhayi
dutiyabhisamaye natho navutikotimabodhayi. 1-
Yada ca devabhavanamhi buddho dhammamadesayi
navutikotisahassanam tatiyabhisamayo ahu.
Sannipata tayo asum dipankarassa satthuno
kotisatasahassanam pathamo asi samagamo.
Puna naradakutamhi pavivekagate jine
khinasava vitamala samimsu satakotiyo.
Yamhi kale 2- mahaviro sudassanasiluccaye
navutikotisahassehi pavaresi mahamuni. 3-
Ahantena samayena jatilo uggatapano
antalikkhamhi carano pancabhinnasu paragu.
Dasavisasahassanam dhammabhisamayo ahu
ekadvinnam abhisamayo 4- gananato asankhiyo. 5-
Vittharitam bahujannam iddham phitam ahu tada
dipankarassa bhagavato sasanam suvisodhitam.
Cattari satasahassani chalabhinna mahiddhika
dipankaram lokavidum parivarenti sabbada.
@Footnote: 1 ka. satasahasasam abodhayi 2 ka.,Si. yada vasi 3 ka.,Si. tada muni
@4 cha.Ma. abhisamaya 5 cha.Ma. asankhiya
Ye keci tena samayena jahanti manusambhavam
appattamanasa sekha garahita bhavanti te.
Supupphitam pavacanam arahantehi tadihi
khinasavehi vimalehi upasobhati sadevake.
Nagaram rammavati nama sudevo nama khattiyo
sumedha nama janika dipankarassa satthuno.
Sumangalo ca tisso ca ahesum aggasavaka
sagato 1- namupatthako dipankarassa satthuno.
Nanda ceva sunanda ca ahesum aggasavika
bodhi tassa bhagavato pipphaliti pavuccati.
Asitihattham ubbedho dipankaramahamuni
sobhati diparukkhova salarajava pupphito
pabha vidhavati tassa samanta dvadasayojane.
Satasahassavassani ayu tassa mahesino
tavata titthamano so taresi janatam bahum.
Jotayitvana saddhammam santaretva mahajanam
jaletva aggikkhandhova nibbuto so sasavako.
Sa ca iddhi so ca yaso tani ca padesu cakkaratanani
sabbam samantarahitam 2- nanu ritta sabbasankharati.
Dipankaravatthuka pathama
@Footnote: 1 Ma. sobhito 2 cha.Ma. tamantarahitam
Dipankarassa pana bhagavato aparabhage ekam asankheyyam atikkamitva kondanno
nama sattha udapadi. Tassapi tayo savakasannipata ahesum. Pathamasannipate
kotisatasahassam, dutiye kotisahassam, tatiye navutikotiyo.
Tada bodhisatto vijitavi nama cakkavatti hutva kotisatasahassasankhayassa 1-
buddhappamukhassa bhikkhusamghassa mahadanam adasi. Sattha bodhisattam "buddho bhavissati"ti
byakaritva dhammam desesi. So satthu dhammakatham sutva rajjam niyyadetva pabbaji.
So tini pitakani uggahetva attha samapattiyo panca ca abhinnayo uppadetva
aparihinajjhano brahmaloke nibbatti. Kondannabuddhassa pana rammavati
nama nagaram, sunando nama khattiyo pita, sujata nama mata, bhaddo ca
subhaddo ca dve aggasavaka, anuruddho namupatthako, tissa ca upatissa ca
dve aggasavika, salakalyani nama bodhi, atthasitihatthubbedham sariram,
vassasatasahassam ayuppamanam ahosi.
Tassa aparabhage ekam asankheyyam atikkamitva ekasmimyeva kappe cattaro
buddha nibbattimsu mangalo sumano revato sobhitoti. Mangalassa pana bhagavato
tisu savakasannipatesu pathamasannipate kotisatasahassabhikkhu ahesum. Dutiye kotisahassam.
Tatiye navutikotiyo. Vematikabhata kirassa 2- anandakumaro nama navutikotisankhyaya
parisaya saddhim dhammassavanatthaya satthu santikam agamasi, sattha tassa anupubbikatham
kathesi. So saddhim parisaya saha patisambhidahi arahattam papuni. Sattha tesam kulaputtanam
pubbacaritam 3- olokento iddhimayapattacivarassa upanissayam disva dakkhinahattham
pasaretva "etha bhikkhavo"ti aha. Sabbe tamkhananneva iddhimayapattacivaradhara
satthivassikatthero 4- viya akappasampanna hutva sattharam vanditva parivarayimsu.
Ayamassa tatiyo savakasannipato ahosi.
Yatha pana annesam buddhanam samanta asitihatthappamanayeva sarirappabha
ahosi, 5- na evam tassa. Tassa pana bhagavato sarirappabha niccakalam dasasahassilokadhatum
@Footnote: 1 cha.Ma. kotisatasahassasankhassa 2 cha. panassa 3 cha.Ma. pubbacariyakam
@4 cha.Ma. satathivassikatthera, Si. satthivassathera 5 cha.Ma. hoti
Pharitva atthasi. Rukkhapathavipabbatasamuddadayo antamaso ukkhaliyadini upadaya
suvannapatapariyonaddha viya ahesum. Ayuppamanam panassa navutivassasahassani ahesum. 1-
Ettakam kalam candimasuriyadayo attano pabhaya virocitum nasakkhimsu, rattindivap-
paricchedo na pannayittha. Diva suriyalokena viya satta niccam buddhalokeneva
vicarimsu. Sayam pupphitanam kusumanam pato ravanasakunananca 2- vasena loko
rattindivapparicchedam sallakkhesi. Kim pana annesam buddhanam ayamanubhavo natthiti?
no natthiti. Tepi hi akankhamana dasasahassilokadhatum tato va bhiyyo abhaya phareyyum.
Mangalassa pana bhagavato pubbapatthanavasena annesam byamappabha viya sarirappabha
niccameva dasasahassilokadhatum pharitva atthasi.
So kira bodhisattacariyakale vessantarasadise attabhave thito saputtadaro
vankatapabbatasadise 3- pabbate vasi. Atheko kharadathiko nama yakkho mahapurisassa
danajjhasayatam sutva brahmanavannena upasankamitva mahasattam dve darake yaci.
Mahasatto "dadami brahmanassa puttake"ti hatthapahattho udakapariyantam pathavim
kampetva 4- dve darake adasi. Yakkho cankamanakotiyam alambanaphalakam nissaya thatva
passantasseva mahasattassa mulakalapam 5- viya dve darake khadi. Mahapurisassa yakkham
oloketva mukhe vivatamatte aggijalam viya lohitadharam ugghiramanam tassa mukham
disvapi kesaggamattampi domanassam na uppajji, "sudinnam vata me danan"ti
cintayato panassa sarire mahantam pitisomanassam udapadi. So "imassa me nissandena
anagate imina niharena sarirato rasmiyo nikkhamantu"ti patthanamakasi. Tassa tam
nissaya buddhabhutassa sarirato rasmiyo nikkhamitva ettakam thanam pharimsu.
Aparampissa pubbacaritam atthi. So kira bodhisattakale ekassa buddhassa cetiyam
disva "imassa buddhassa maya jivitam pariccajitum vattati"ti dandakadipikavethananiyamena
sakalasariram vethapetva ratanamattamakutasatasahassaghatikam 6- suvannapatim sappissa purapetva
@Footnote: 1 cha.Ma. ahosi 2 cha.Ma. ravanakasakunananca, Si. ravanasakunadinanca
@3 cha.Ma. vankapabbatasadise 4 cha.Ma. kampento
@5 cha. mulalakalapam 6 cha.Ma. ratanamattamakulam satasahassagghanikam
Tattha sahassavattiyo jalapetva tam sisenadaya sakalasariram jalapetva cetiyam padakkhinam
karonto sakalarattim vitinamesi. Evam yava arunuggamana vayamantassapissa
lomakupamattampi usumam na ganhi, padumagabbhapavitthakalo viya ahosi. Dhammo hi namesa
attanam rakkhantam rakkhati. Tenaha bhagava:-
dhammo have rakkhati dhammacarim
dhammo sucinno sukhamavahati
esanisamso dhamme sucinne
na duggatim gacchati dhammacariti. 1-
Imassapi kammassa nissandena tassa bhagavato sarirobhaso dasasahassilokadhatum
pharitva atthasi.
Tada amhakam bodhisatto suruci nama brahmano hutva "sattharam nimantessami"ti
upasankamitva madhuradhammakatham sutva "sve mayham bhikkham ganhatha bhante"ti
aha. Brahmana kittakehi te bhikkhuhi atthoti, kittaka pana vo bhante parivara
bhikkhuti. Tada satthu pathamasannipatoyeva hoti. Tasma "kotisatasahassan"ti aha.
"bhante sabbehipi saddhim mayham bhikkham ganhatha"ti aha. Sattha adhivasesi. Brahmano
svatanaya nimantetva geham gacchanto cintesi "aham ettakanam bhikkhunam
yagubhattavatthadini datum no na sakkomi, nisidanatthanam pana katham bhavissati"ti. Tassa sa
cinta caturasitiyojanasahassamatthake thitassa devaranno pandukambalasilasanassa
unhabhavam janeti. 2- Sakko "ko nu kho mam imamha thana cavetukamo"ti
dibbacakkhuna olokento mahapurisam disva "ayam surucibrahmano buddhappamukham
bhikkhusamgham nimantetva nisidanatthaya cintesi, mayapi tattha gantva punnakotthasam
gahetum vattati"ti vaddhakivannam nimminitva vasipharasuhattho mahapurisassa purato
paturahosi. So "atthi nu kho kassaci bhatiya kattabbakiccan"ti aha. Mahapuriso
tam disva "kim kammam karissasi"ti aha. Mama ajananasippam nama natthi, geham va
@Footnote: 1 khu.thera. 26/303/318, khu.ja. 27/102/226, 27/385/378 2 cha.Ma. janesi
Mandapam va yo yam kareti, tassa tam katum janamiti. Tenahi mayham kammam atthiti.
Kim pana te ayyati. Svatanaya me kotisatasahassabhikkhu nimantita, tesam nisidanatthanam
mandapam 1- karissasiti. Aham nama kareyyam, sace me bhatim datum sakkhissathati.
Sakkhissami tatati. "sadhu karissami"ti gantva ekam padesam olokesi.
Dvadasaterasayojanappamano padeso kasinamandalam viya samatalo ahosi. So
"ettake thane sattaratanamayo mandapo utthahatu"ti cintetva olokesi. Tavadeva
pathavim bhinditva mandapo utthahi. Tassa sovannamayesu thambhesu rajatamaya ghatika 2-
ahesum, rajatamayesu thambhesu sovannamaya, manimayesu pabalamaya ghatika, pabalathambhesu
manimaya, sattaratanamayesu sattaratanamaya ghatika ahesum. Tato "mandapassa antarantare 3-
kinkinikajalam olambatu"ti olokesi. Saha olokaneneva kinkinikajalam olambi,
yassa mandavateritassa pancangikasseva turiyassa madhurasaddo niccharati. 4-
Dibbasangitivattanakalo viya ahosi. "antarantara gandhadamamaladamani olambantu"ti
cintesi. Tavadeva damani olambimsu. "kotisatasahassasankhyanam bhikkhunam asanani ca
adharakani ca pathavim bhinditva utthahantu"ti cintesi. Tavadeva utthahimsu. "kone
kone 5- ekeka udakacatiyo utthahantu"ti cintesi, tavadeva udakacatiyopi
utthahimsu. Sakko ettakam mapetva brahmanassa santikam gantva "ehi
brahmana 6- tava mandapam oloketva mayham bhatim dehi"ti aha. Mahapuriso gantva
mandapam olokesi. Olokentassevassa sakalasariram pancavannaya pitiya nirantaram phuttham
ahosi, athassa mandapam oloketva etadahosi "nayam mandapo manussabhutena
kato, mayham pana ajjhasayagunam agamma addha sakkassa bhavanam unhamahosi, tato sakkena
devaranna ayam mandapo karito bhavissati"ti. "na kho pana me yuttam evarupe
mandape ekadivasamyeva danam datum, sattaham dassami"ti cintesi.
Bahirakadanam hi kittakampi 7- samanam bodhisattanam tutthim katum na sakkoti.
Alankatasisam pana chinditva anjitaakkhini uppatetva hadayamamsam ubbattetva 8-
@Footnote: 1 cha.Ma. nisidanamandapam 2 cha.Ma. ghataka. evamuparipi 3 ka., Ma. antantena
@4 cha.Ma. niggacchati 5 Ma. konesu konesu 6 cha.Ma. ayya
@7 cha.Ma. tattakampi 8 cha.Ma. hadayamamsam va uppatetva
Dinnakale bodhisattanam cagam nissaya tutthi nama hoti. Amhakampi hi bodhisattassa
sivirajajatake devasikam pancasatasahassakahapanani vissajjetva catusu nagaradvaresu majjhe
nagare ca danam 1- dentassa tam danacagam 1- tutthim uppadetum nasakkhi. Yada
panassa brahmanavannena agantva sakko devaraja akkhini yaci, tada tani
uppatetva dadamanasseva haso uppajji, kesaggamattam cittassa annathattam nahosi.
Evam danam nissaya bodhisattanam titti nama natthi. Tasma sopi mahapuriso
"sattaham maya kotisatasahassasankhyanam bhikkhunam danam datum vattati"ti cintetva
tasmim mandape buddhappamukham bhikkhusamgham nisidapetva sattaham gavapanam nama adasi.
Gavapananti mahante mahante kolumbe 2- khirassa puretva uddhanesu aropetva
ghanapakapakke khire thoke tandule pakkhipitva pakkamadhusakkaracunnasappihi abhisankhatam
bhojanam vuccati. Manussayeva pana parivisitum nasakkhimsu, devapi ekantarika hutva
parivisimsu. Dvadasaterasayojanappamanam thanam bhikkhu ganhitum nappahotiyeva. Te pana bhikkhu
attano anubhavena nisidimsu. Pariyosanadivase sabbesam bhikkhunam pattani dhovapetva
bhesajjatthaya sappinavanitatelamadhuphanitanam puretva ticivarehi saddhim adasi.
Samghanavakabhikkhuna laddhacivarasataka satasahassagghanika ahesum. Sattha anumodanam karonto
"ayam puriso evarupam mahadanam adasi, ko nu kho bhavissati"ti upadharento
"anagate kappasatasahassadhikanam dvinnam asankheyyanam matthake gotamo nama buddho
bhavissati"ti disva mahapurisam amantetva "tvam ettakam nama kalam atikkamitva
gotamo nama buddho bhavissasi"ti byakasi.
Mahapuriso byakaranam sutva "aham kira buddho bhavissami, ko me
gharavasena attho, pabbajissami"ti cintetva tatharupam sampattim khelapindam viya
pahaya satthu santike pabbaji. Pabbajitva ca buddhavacanam ugganhitva
abhinna ca samapattiyo ca nibbattetva ayuhapariyosane 3- brahmaloke nibbatti.
@Footnote: 1-1 cha.Ma. dadantassa tam danam 2 cha.Ma. kolambe 3 cha. ayupariyosane
Mangalassa pana bhagavato nagaram uttaram nama ahosi, pitapi uttaro nama
khattiyo, matapi uttara nama, sudevo ca dhammaseno ca dve aggasavaka,
palito namupatthako, sivali 1- ca asoka ca dve aggasavika, nagarukkho bodhi,
atthasitihatthubbedham sariram ahosi. Navutivassasahassani thatva parinibbute pana tasmim
ekappahareneva dasasahassacakkavalani ekandhakarani ahesum. Sabbesu cakkavalesu
manussanam mahantam arodanaparidevanam ahosi.
Evam dasasahassilokadhatum andhakaram katva parinibbutassa tassa bhagavato aparabhage
sumano nama sattha udapadi. Tassapi tayo savakasannipata. Pathamasannipate
kotisatasahassabhikkhu ahesum. Dutiye kancanapabbatamhi 2- navutikotisatasahassani, 3-
tatiye asitikotisatasahassani. Tada bodhisatto 4- atulo nama nagaraja ahosi mahiddhiko
mahanubhavo, so "buddho uppanno"ti sutva natisanghaparivuto nagabhavana
nikkhamitva kotisatasahassabhikkhuparivarassa tassa bhagavato dibbaturiyehi upaharam
karapetva mahadanam pavattetva paccekam dussayugani datva saranesu patitthasi.
Sopi nam sattha "anagate buddho bhavissasi"ti byakasi.
Tassa bhagavato nagaram mekhalam nama ahosi, sudatto nama raja pita, sirima
nama mata, sarano ca bhavitatto ca dve aggasavaka, udeno namupatthako,
sona ca upasona ca dve aggasavika, nagarukkhova bodhi, navutihatthubbedham sariram,
navutiyeva vassasahassani ayuppamanam ahosi.
Tassa aparabhage revato nama sattha udapadi. Tassapi tayo savakasannipata
ahesum, pathamasannipate ganana nama natthi, dutiye kotisatasahassabhikkhu ahesum,
tatha tatiye. Tada bodhisatto atidevo nama brahmano hutva satthu dhammadesanam
sutva saranesu patitthaya sirasi anjalim patitthapetva tassa satthuno kilesappahane
vannam vatva uttarasangena pujam akasi. Sopi nam "buddho bhavissasi"ti byakasi.
Tassa pana bhagavato nagaram sudhannavati nama ahosi, pita vipulo nama
khattiyo, mata vipula nama, varuno ca brahmadevo ca dve aggasavaka,
@Footnote: 1 cha.Ma. sivala 2 cha.Ma. kancanapabbatamhi
@3 cha.Ma. navutikotisahassani 4 cha.Ma. mahasatto
Sambhavo namupatthako, bhadda ca subhadda ca dve aggasavika, nagarukkho bodhi,
asitihatthubbedham sariram ahosi, ayu satthivassasahassaniti.
Tassa aparabhage sobhito nama sattha udapadi. Tassapi tayo savakasannipata.
Pathamasannipate kotisatabhikkhu ahesum, dutiye navutikotiyo, tatiye asitikotiyo. Tada
bodhisatto ajito nama brahmano hutva satthu dhammadesanam sutva saranesu
patitthaya buddhappamukhassa bhikkhusamghassa mahadanam adasi. Sopi nam "buddho
bhavissasi"ti byakasi.
Tassa pana bhagavato nagaram sudhammam nama ahosi, pita sudhammo nama raja,
mata sudhamma nama, asamo ca sunetto ca dve aggasavaka, anomo namupatthako,
nakula ca sujata ca dve aggasavika, nagarukkho bodhi, atthapannasahatthubbedham
sariram ahosi, navutivassasahassani ayuppamananti.
Tassa aparabhage ekam asankheyyam atikkamitva ekasmim kappe tayo buddha
nibbattimsu anomadassi padumo naradoti. Anomadassissa pana bhagavato tayo
savakasannipata, pathame attha bhikkhusatasahassani ahesum, dutiye satta, tatiye cha. Tada
bodhisatto eko yakkhasenapati ahosi mahiddhiko mahanubhavo anekakotisatasahassanam
yakkhanam adhipati. So "buddho uppanno"ti sutva agantva buddhappamukhassa
bhikkhusamghassa mahadanam adasi. Satthapi nam "anagate buddho bhavissasi"ti byakasi.
Anomadassissa pana bhagavato nagaram candavati nama ahosi, yasava nama raja
pita, yasodhara nama mata, nisabho ca anomo ca dve aggasavaka, varuno
namupatthako, sundari ca sumana ca dve aggasavika, ajjunarukkho bodhi,
atthapannasahatthubbedham sariram ahosi, vassasatasahassam ayuti.
Tassa aparabhage padumo nama sattha udapadi. Tassapi tayo
savakasannipata, pathamasannipate kotisatasahassabhikkhu ahesum, dutiye
tini satasahassani, tatiye agamake aranne mahavanasandavasinam bhikkhunam
dve satasahassani. 1- Tada tathagate tasmimyeva vanasande
@Footnote: 1 ka. sahassani
Vasante bodhisatto siho hutva sattharam nirodhasamapattim samapannam disva pasannacitto
vanditva padakkhinam katva pitisomanassajato tikkhattum sihanadam naditva sattaham
buddharammanam pitim avijahitva pitisukheneva gocaraya apakkamitva jivitapariccagam
katva payirupasamano atthasi. Sattha sattahaccayena nirodha vutthito siham
oloketva "bhikkhusamghepi cittam pasadetva samgham vandissati"ti "bhikkhusamgho
agacchatu"ti cintesi. Bhikkhu tavadeva agamimsu. Siho samghe cittam pasadesi. 1-
Sattha tassamanasam oloketva "anagate buddho bhavissasi"ti byakasi.
Padumassa pana bhagavato campakam nama nagaram ahosi, asamo nama raja
pita, matapi asama nama, salo ca upasalo ca dve aggasavaka, varuno
namupatthako, rama ca surama ca dve aggasavika, sonarukkho bodhi,
atthapannasahatthubbedham sariram ahosi, ayu vassasatasahassaniti.
Tassa aparabhage narado nama sattha udapadi. Tassapi tayo savakasannipata,
pathamasannipate kotisatasahassabhikkhu ahesum, dutiye navutikotisatasahassani, tatiye
asitikotisatasahassani. Tada bodhisatto isipabbajjam pabbajitva pancasu abhinnasu
atthasu ca samapattisu cinnavasi hutva buddhappamukhassa bhikkhusamghassa mahadanam datva
lohitacandanena pujam akasi, sopi nam "anagate buddho bhavissasi"ti byakasi.
Tassa pana bhagavato dhannavati nama nagaram ahosi, sudevo nama khattiyo
pita, anoma nama mata, bhaddasalo ca jitamitto ca dve aggasavaka,
vasittho namupatthako, uttara ca phaggani 2- ca dve aggasavika, mahasonarukkho
nama bodhi, sariram atthasitihatthubbedham ahosi, navutivassasahassani ayuti.
Naradassa buddhassa aparabhage ekam asankheyyam atikkamitva ito
kappasatasahassamatthake ekasmim kappe ekoeva padumuttaro nama buddho udapadi.
@Footnote: 1 cha.Ma. pasadeti 2 cha.Ma. phagguni
Tassapi tayo savakasannipata, pathamasannipate kotisatasahassabhikkhu ahesum, dutiye
vebharapabbate navutikotisatasahassani, 1- tatiye asitikotisatasahassani. 2- Tada
bodhisatto jatilo nama maharatthiyo hutva buddhappamukhassa bhikkhusamghassa sacivaram danam
adasi. Sopi nam "anagate buddho bhavissasi"ti byakasi. Padumuttarassa pana bhagavato
kale titthiya nama nahesum, sabbe devamanussa buddhameva saranamagamamsu. 3-
Tassa nagaram hamsavati nama ahosi, pita anando nama khattiyo, mata
sujata nama, devilo 4- ca sujato ca dve aggasavaka, sumano namupatthako,
amitta ca asama ca dve aggasavika, salarukkho 5- bodhi, sariram
atthasitihatthubbedham ahosi, sarirappabha samantato dvadasayojanani ganhi,
vassasatasahassam ayuti.
Tassa aparabhage timsakappasatasahassani 6- atikkamitva (ito timsakappasahassamatthake)
sumedho ca sujato cati ekasmim kappe dve buddha nibbattimsu. Sumedhassapi
tayo savakasannipata, pathamasannipate sudassananagare kotisatakhinasava ahesum,
dutiye navutikotiyo, tatiye asitikotiyo. Tada bodhisatto uttaro nama manavo 7-
hutva nidahitva thapitamyeva asitikotidhanam vissajjetva buddhappamukhassa
bhikkhusamghassa mahadanam datva dhammam sutva saranesu patitthaya nikkhamitva pabbaji.
Sopi nam "anagate buddho bhavissasi"ti byakasi.
Sumedhassa bhagavato sudassanam nama nagaram ahosi, sudatto nama raja pita, mata
sudatta nama, sarano ca sabbakamo ca dve aggasavaka, sagaro namupatthako,
rama ca surama ca dve aggasavika, mahanimbarukkho 8- bodhi, sariram
atthasitihatthubbedham ahosi, ayu navutivassasahassaniti.
@Footnote: 1 cha.Ma. navutikotisahassani 2 cha.Ma. asitikotisahassani 3 cha.Ma. saranamakamsu
@4 cha. devalo 5 cha.Ma. salalarukkho 6 cha.Ma. sattatikappasahassani
@7 cha.Ma. brahmanamanavo 8 cha.Ma. mahaniparukkho
Tassa aparabhage sujato nama sattha udapadi. Tassapi tayo savakasannipata,
pathamasannipate satthi bhikkhusatasahassani ahesum, dutiye pannasam, tatiye cattalisam.
Tada bodhisatto cakkavattiraja hutva "buddho uppanno"ti sutva upasankamitva
dhammam sutva buddhappamukhassa bhikkhusamghassa saddhim sattaratanehi catumahadiparajjam datva
tassa 1- santike pabbaji. Sakalaratthavasino ratthuppadam gahetva aramikakiccam
sadhenta buddhappamukhassa bhikkhusamghassa niccam mahadanam adamsu. Sopi nam
sattha byakasi.
Tassa pana bhagavato nagaram sumangalam nama ahosi, uggato nama raja pita,
pabhavati nama mata, sudassano ca sudevo ca dve aggasavaka, narado namupatthako,
naga ca nagasumala 2- ca dve aggasavika, mahavelurukkho 3- bodhi, so kira
4- mandalo chindo 4- ghanakhandho upariniggatahi mahasakhahi morapinchakalapo viya
virocittha. Tassa bhagavato sariram pannasahatthubbedham ahosi, ayu navutivassasahassaniti.
Tassa aparabhage ito attharasakappasatamatthake ekasmim kappe piyadassi atthadassi
dhammadassiti tayo buddha nibbattimsu. Piyadassissapi tayo savakasannipata.
Pathame kotisatasahassabhikkhu ahesum, dutiye navutikotiyo, tatiye asitikotiyo. Tada
bodhisatto kassapo nama manavo tinnam vedanam paragato hutva satthu
dhammadesanam sutva kotisatasahassadhanapariccagena samgharamam karetva saranesu silesu
ca patitthati. 5- Atha nam sattha "attharasakappasataccayena buddho bhavissasi"ti byakasi.
Tassa bhagavato anomam nama nagaram ahosi, pita sudinno nama raja, mata
canda nama, palito ca sabbadassi ca dve aggasavaka, sobhito namupatthako,
sujata ca dhammadinna ca dve aggasavika, piyangurukkho 6- bodhi, sariram
asitihatthubbedham ahosi, navutivassasahassani ayuti.
Tassa aparabhage atthadassi nama bhagava udapadi. Tassapi tayo savakasannipata.
Pathame atthanavuti bhikkhusatasahassani ahesum, dutiye atthasitisatasahassani, 7-
@Footnote: 1 cha.Ma. satthu 2 cha.Ma. nagasamala 3 Si. mahavenurukkho
@4-4 cha.Ma. mandacchiddo 5 cha.Ma. patitthasi 6 cha.Ma. kakudharukkho
@7 cha.Ma. atthasitisahassani
Tatha tatiye. Tada bodhisatto susimo nama mahiddhiko tapaso hutva devalokato
mandaravapupphacchattam aharitva sattharam pujayi. 1- Sopi nam sattha byakasi.
Tassa bhagavato sobhanam nama nagaram ahosi, sagaro nama raja pita,
sudassana nama mata, santo ca upasanto ca dve aggasavaka, abhayo namupatthako,
dhamma ca sudhamma ca dve aggasavika, campakarukkho bodhi, sariram asitihatthubbedham
ahosi, sarirappabha samantato sabbakalam yojanamattam pharitva atthasi, ayu
vassasatasahassanti.
Tassa aparabhage dhammadassi nama sattha udapadi. Tassapi tayo savakasannipata.
Pathamasannipate kotisatabhikkhu ahesum, dutiye sattatikotiyo, 2- tatiye
asitikotiyo. Tada bodhisatto sakko devaraja hutva dibbagandhapupphehi ca
dibbaturiyehi ca pujamakasi. Sopi nam sattha byakasi.
Tassa bhagavato saranam nama nagaram ahosi, pita sarano nama raja, mata
sunanda nama, padumo ca pussadevo ca dve aggasavaka, sunetto namupatthako,
khema ca saccanama 3- ca dve aggasavika, rattankururavakarukkho 4- bodhi.
Timbajalotipi 5- vuccati, sariram panassa asitihatthubbedham ahosi, vassasatasahassam
ayuti.
Tassa aparabhage ito catunavutikappamatthake ekasmim kappe ekova siddhattho
nama buddho udapadi. Tassapi tayo savakasannipata. Pathamasannipate
kotisatasahassabhikkhu ahesum, dutiye navutikotiyo, tatiye asitikotiyo. Tada bodhisatto
uggatejo abhinnabalasampanno mangalo nama tapaso hutva mahajambuphalam aharitva
tathagatassa adasi. Sattha tam phalam paribhunjitva "catunavutikappamatthake buddho
bhavissasi"ti bodhisattam byakasi.
Tassa bhagavato nagaram vebharam nama ahosi, pita jeyyaseno 6- nama raja,
mata suphassa nama, sambalo ca sumitto ca dve aggasavaka, revato namupatthako,
@Footnote: 1 cha.Ma. pujesi 2 cha.Ma. navutikotiyo 3 cha.Ma. sabbanama
@4 Si. rattakuravakarukkho, cha.Ma. rattankurarukkho
@5 cha.Ma. kakudharukkhotipi, bimbijalotipi Ma. bimbajalotipi
@6 cha.Ma. jayaseno
Sivala ca surama ca dve aggasavika, kannikararukkho bodhi, sariram satthihatthubbedham
ahosi, vassasatasahassam ayuti.
Tassa aparabhage ito dvenavutikappamatthake tisso pussoti 1- ekasmim
kappe dve buddha nibbattimsu. Tissassa pana bhagavato tayo savakasannipata.
Pathamasannipate bhikkhunam kotisatam ahosi, dutiye navutikotiyo, tatiye asitikotiyo.
Tada bodhisatto mahabhogo mahayaso sujato nama khattiyo hutva
isipabbajjam pabbajitva mahiddhikabhavam patva "buddho uppanno"ti sutva
dibbamandaravapadumaparicchattakapupphani adaya catuparisamajjhe gacchantam tathagatam
pujesi, akase pupphavitanam hutva atthasi. Sopi nam sattha "ito
dvenavutikappamatthake 2- buddho bhavissasi"ti byakasi.
Tassa bhagavato khemam nama nagaram ahosi, pita janasattho 3- nama khattiyo,
mata paduma nama, brahmadevo ca udayo ca dve aggasavaka, sumangalo 4-
namupatthako, pussa ca sudatta ca dve aggasavika, asanarukkho bodhi, sariram
asitihatthubbedham 5- ahosi, vassasatasahassam ayuti.
Tassa aparabhage pusso nama sattha udapadi. Tassapi tayo savakasannipata,
pathamasannipate satthi bhikkhusatasahassani ahesum, dutiye pannasa, tatiye dvattimsa.
Tada bodhisatto vijitavi nama khattiyo hutva maharajjam pahaya satthu santike
pabbajitva tini pitakani uggahetva mahajanassa dhammakatham kathesi. Silaparaminca
puresi. Sopi nam "buddho bhavissasi"ti byakasi.
Tassa bhagavato kasi nama nagaram ahosi, jayaseno nama raja pita,
sirima nama mata, surakkhito ca dhammaseno ca dve aggasavaka, sabhiyo
namupatthako, cala ca upacala ca dve aggasavika, amalakarukkho bodhi,
sariram atthapannasahatthubbedham ahosi, navutivassasahassani ayuti.
@Footnote: 1 cha.Ma. phusso. evamuparipi 2 Si. dvinavutikappe
@3 cha.Ma. janasandho 4 cha. samango 5 cha.Ma. satthihatthubbedham
Tassa aparabhage ito ekanavutikappe vipassi bhagava udapadi. Tassapi
tayo savakasannipata, pathamasannipate atthasatthi bhikkhusatasahassani ahesum, dutiye
ekasatasahassam, tatiye ekaasitisahassani. 1- Tada bodhisatto mahiddhiko mahanubhavo
atulo nama nagaraja hutva sattaratanakhacitam suvannamahapitham bhagavato adasi.
Sopi nam sattha "ito ekanavutikappe buddho bhavissasi"ti byakasi.
Tassa bhagavato bandhumati nama nagaram ahosi, bandhuma nama raja pita,
bandhumati nama mata, khando ca tisso ca dve aggasavaka, asoko namupatthako,
canda ca candamitta ca dve aggasavika, patalirukkho bodhi, sariram asitihatthubbedham
ahosi, sarirappabha samanta 2- sattayojanani pharitva atthasi, asitivassasahassani
ayuti.
Tassa aparabhage ito ekatimsakappe sikhi ca vessabhu cati dve buddha
nibbattimsu. 3- Sikhissapi bhagavato tayo savakasannipata, pathamasannipate 4-
bhikkhusatasahassani ahesum, 4- dutiye asitisahassani, tatiye sattati. Tada bodhisatto
arindamo nama raja hutva buddhappamukhassa bhikkhusamghassa sacivaram mahadanam pavattetva
sattaratanapatimanditam hatthiratanam datva hatthippamanam katva kappiyabhandam adasi.
Sopi nam "ito ekatimse kappe buddho bhavissasi"ti byakasi.
Tassa pana bhagavato arunavati nama nagaram ahosi, aruno nama khattiyo
pita, pabhavati nama mata, abhibhu ca sambhavo ca dve aggasavaka, khemankaro
namupatthako, sakhila ca paduma ca dve aggasavika, pundarikarukkho bodhi,
sariram sattatihatthubbedham ahosi, sarirappabha yojanattayam pharitva atthasi,
sattativassasahassani ayuti.
Tassa aparabhage vessabhu nama sattha udapadi. Tassapi tayo savakasannipata,
pathamasannipate asiti bhikkhusahassani ahesum, dutiye sattati, tatiye satthi.
Tada bodhisatto sudassano nama raja hutva buddhappamukhassa bhikkhusamghassa sacivaram
@Footnote: 1 cha.Ma. asitisahassani 2 cha.Ma. sada
@3 cha.Ma. ahesum 4-4 cha.Ma. bhikakhusatasahassam ahosi
Mahadanam datva satthu santike pabbajitva acaragunasampanno buddharatane
cittikarapitibahulo ahosi. Sopi nam bhagava "ito ekatimsakappe buddho bhavissasi"ti
byakasi.
Tassa pana bhagavato anomam nama nagaram ahosi, suppatito nama raja pita, yasavati
nama mata, sono 1- ca uttaro ca dve aggasavaka, upasanto namupatthako,
rama 2- ca supala 3- ca dve aggasavika, salarukkho bodhi, sariram satthihatthubbedham
ahosi, satthi vassasahassani ayuti.
Tassa aparabhage imasmim kappe cattaro buddha nibbattimsu 4- kakusandho
konagamano kassapo amhakam bhagavati. Kakusandhassa bhagavato eko savakasannipato,
tattha cattalisa bhikkhusahassani ahesum. Tada bodhisatto khemo nama raja hutva
buddhappamukhassa bhikkhusamghassa sapattacivaram mahadananceva anjanadibhesajjani 5- ca
datva satthu dhammadesanam sutva pabbaji. Sopi nam sattha byakasi.
Kakusandhassa bhagavato khemam nama nagaram ahosi, aggidatto nama brahmano
pita, visakha nama brahmani mata, vidhuro ca sanjivo ca dve aggasavaka,
vuddhijo 6- namupatthako, sama ca sarabbha 7- ca dve aggasavika, mahasirisarukkho
bodhi, sariram cattalisahatthubbedham ahosi, cattalisa vassasahassani ayuti.
Tassa aparabhage konagamano 8- nama sattha udapadi. Tassapi eko
savakasannipato, tattha timsa bhikkhusahassani ahesum. Tada bodhisatto pabbato nama
raja hutva amaccaganaparivuto satthu santikam gantva dhammadesanam sutva buddhappamukham
bhikkhusamgham nimantetva mahadanam pavattetva pagunacinapatakoseyyakambaladukulani 9- ceva
suvannapatakanca 10- datva satthu santike pabbaji. Sopi nam sattha byakasi.
@Footnote: 1 ka. sono 2 cha.Ma. dama 3 cha.Ma. samala
@4 cha.Ma. nibbatta 5 ka. anjanani bhesajjani 6 cha.Ma. buddhijo
@7 cha. campa, Ma. rambha 8 cha.Ma. konagamano 9 cha.Ma. pattunna.......
@10 cha.Ma. suvannapadukanca
Tassa bhagavato sobhanam 1- nama nagaram ahosi, yannadatto nama brahmano
pita, uttara nama brahmani mata, bhiyyaso 2- ca uttaro ca dve aggasavaka,
sotthijo namupatthako, samudda ca uttara ca dve aggasavika, udumbararukkho
bodhi, sariram timsahatthubbedham ahosi, timsa vassasahassani ayuti.
Tassa aparabhage kassapo nama sattha udapadi. Tassapi ekova savakasannipato,
tattha visati bhikkhusahassani ahesum. Tada bodhisatto jotipalo nama manavo
tinnam vedanam paragu bhumiyanceva antalikkhe ca pakato ghatikarassa kumbhakarassa
mitto ahosi, so tena saddhim sattharam upasankamitva dhammakatham sutva pabbajitva 3-
araddhaviriyo tini pitakani uggahetva vattasampattiya 4- buddhasasanam sodheti. 5-
Sopi nam sattha byakasi.
Tassa bhagavato jatanagaram baranasi nama ahosi, brahmadatto nama brahmano
pita, dhanavati 6- nama brahmani mata, tisso ca bharadvajo ca dve aggasavaka,
sabbamitto namupatthako, aruna 7- ca uruvela ca dve aggasavika, nigrodharukkho
bodhi, sariram visatihatthubbedham ahosi, visativassasahassani ayuti.
Tassa pana bhagavato orabhage thapetva imam amhakam sammasambuddham
anno buddho nama natthiti. Iti dipankaradinam catuvisatiya buddhanam santike
laddhabyakarano pana bodhisatto ye tena:-
"manussattam lingasampatti hetu sattharadassanam
pabbajja gunasampatti adhikaro ca chandata
atthadhammasamodhana abhiniharo samijjhati"ti 8-
ime attha dhamme samodhanetva dipankarapadamule katabhiniharena "handa buddhakare
dhamme vicinami ito cito"ti ussaham katva "vicinanto tada dakkhim,
@Footnote: 1 cha.Ma. sobhavati 2 ka. bhiyyoso 3 Si. pasiditva pabbajitva
@4 cha.Ma. vattavattasampattiya 5 cha.Ma. sobhesi 6 Si. candavati
@7 cha.Ma. anula 8 khu. buddha. 33/59/453
Pathamam danaparamin"ti danaparamitadayo buddhakarakadhamma 1- dittha, te purento
yava vessantarattabhava agami. Agacchanto ca ye te katabhiniharanam bodhisattanam
anisamsa samvannita:-
"evam sabbangasampanna bodhiya niyata nara
samsaram dighamaddhanam kappakotisatehipi.
Avicimhi na uppajjanti tatha lokantaresu ca
nijjhamatanhakhuppipasa na honti kalakanjika. 2-
Na honti khuddaka pana uppajjantapi duggatim
jayamana manussesu jaccandha na bhavanti te.
Sotavekallata natthi na bhavanti mugapakkhika
itthibhavam na gacchanti ubhatobyanjanapandaka.
Na bhavanti pariyapanna bodhiya niyata nara
mutta anantarikehi sabbattha suddhagocaRa.
Micchaditthim na sevanti kammakiriyadassana
vasamanapi saggesu asannim 3- nupapajjare.
Suddhavasesu devesu hetu nama na vijjati
nikkhamaninna 4- sappurisa visamyutta bhavabhave
caranti lokatthacariya 5- purenti sabbaparamin"ti,
te anisamse adhigantvava agato. Paramiyo purenatassa ca tassa akittikabrahmana-
kale 6- sankhabrahmanakale dhananjayarajakale 7- mahasudassanarajakale
mahagovindakale nimimaharajakale candakumarakale visayhasetthikale sasapanditakale 8-
@Footnote: 1 cha.Ma. buddhakara dhamma 2 Ma. kalakancika, Si. kalakanjaka 3 cha.Ma. asannam
@4 cha.Ma. nekkhammaninna 5 cha.Ma. lokatthacariyayo, Si. lokatthacariyaya
@6 cha.Ma. akittibrahmanakale 7 cha.Ma. dhanancayarajakale
@8 cha.Ma. ayam patho na dissati
Sivirajakale vessantarakaleti danaparamitaya puritattabhavanam parimanam nama natthi.
Ekantena panassa sasapanditajatake:-
"bhikkhaya upagatam disva sakattanam pariccajim
danena me samo natthi esa me danaparami"ti 1-
evam attapariccagam karontassa danaparamita paramatthaparamita 2- nama jata.
Tatha silavarajakale 3- campeyyanagarajakale bhuridattanagarajakale
chaddantakale 4- jayadisarajaputtakale alinacittakumarakaleti 5- silaparamitaya
puritattabhavanam pamanam 6- nama natthi. Ekantena panassa sankhapalajatake:-
"sulehi vijjhayantepi kottayantepi sattibhi
bhojaputte na kuppami esa me silaparami"ti 7-
evam attapariccagam karontassa silaparamita paramatthaparamita nama jata.
Tatha somanassakumarakale hatthipalakumarakale ayogharapanditakaleti maharajjam
pahaya nekkhammaparamitaya puritattabhavanam pamanam nama natthi. Ekantena panassa
culasuttasomajatake:-
"maharajjam hatthagatam khelapindamva chaddayim
cajato na hoti lagganam esa me nekkhammaparami"ti
evam nissaggataya 8- rajjam chaddetva nikkhantassa nekkhammaparamita paramatthaparamita
nama jata.
Tatha vidhurapanditakale mahagovindapanditakale kuddalapanditakale arakapanditakale
bodhiparibbajakakale mahosadhapanditakaleti pannaparamitaya puritattabhavanam
pamanam nama natthi. Ekantena panassa sattubhastujatake 9- senakapanditakale:-
@Footnote: 1 khu.cariya. 33/143 (sasapanditacariya) 2 cha.Ma. paramatthaparami. evamuparipi
@3 cha.Ma. silavanagarajakale 4 cha.Ma. chaddantanagarajakale
@5 cha.Ma. alinasattukumarakale 6 cha.Ma. parimanam. evamuparipi
@7 khu.cariya. 33/91 (sankhapalacariya) 8 cha.Ma. nissangataya 9 cha.Ma. sattubhastajatake
"pannaya vicinantoham brahmanam mocayim dukkha
pannaya me samo natthi esa me pannaparami"ti
evam antobhastugatam sappam dassentassa pannaparamita paramatthaparamita nama jata.
Tatha viriyaparamitadinampi puritattabhavanam pamanam nama natthi. Ekantena
panassa mahajanakajatake:-
"atiradassi jalamajjhe mata 1- sabbe ca manusa
cittassa annatha natthi esa me viriyaparami"ti
evam mahasamuddam tarantassa viriyaparamita paramatthaparamita nama jata.
Khantivadijatake:-
"acetanamva kotento tinhena 2- pharasuna mamam
kasiraje na kuppami esa me khantiparami"ti
evam acetanabhavena viya mahadukkham adhivasentassa khantiparamita paramatthaparamita
nama jata.
Mahasutasomajatake:-
"saccavacam anurakkhanto cajitva mama jivitam
mocemi 3- ekasatakkhatye esa me saccaparami"ti
evam jivitam cajitva saccamanurakkhantassa saccaparamita paramatthaparamita nama jata.
Mugapakkhajatake:-
"matapita na me dessa atta me na ca dessiyo 4-
sabbannutam piyam mayham tasma vattamadhitthahin"ti 5-
evam jivitampi pariccajitva vattam adhitthahantassa adhitthanaparamita paramatthaparamita
nama jata.
@Footnote: 1 cha.Ma. hata 2 Ma. tikkhena 3 cha.Ma. mocesim
@4 ka. na me dessam mahayasam 5 khu.cariya. 33/65 (mugaphakkhacariya)
Ekarajajatake:-
"na mam koci uttasati napi bhayami kassaci
mettabalenupatthaddho ramami pavane tada"ti 1-
evam jivitampi anavaloketva 2- mettayantassa mettaparamita paramatthaparamita nama
jata.
Lomahamsajatake:-
"susane seyyam kappemi upanidhaya chavatthikam 3-
gamamandala 4- upagantva rupam dassenti anappakan"ti
evam gamadarakesu nitthubhanadihi ceva malagandhupaharadihi ca sukhadukkham
uppadentesupi upekkham anativattantassa upekkhaparamita paramatthaparamita nama
jata. Ayamettha sankhepo, vittharato panesa attho cariyapitake gahetabbo.
Evam paramiyo puretva vessantarattabhave thito:-
"acetanayam pathavi avinnaya sukhadukkham
sapi danabala mayham sattakkhattum pakampatha"ti 5-
evam mahapathavikampanani 6- mahapunnani katva ayuhapariyosane ito cuto
tusitabhavane nibbatti, tattha anne deve dasahi thanehi adhiganhitva "yavatayukam
dibbasampattim anubhavanto manussagananaya satthivassasatasahassadhikani
sattapannasavassakotiyo idani sattahi divasehi ayukkhayam papunissati"ti vatthani
kilissanti, mala milayanti, kacchehi seda muncanti, 7- kaye vevanniyam
okkamati, devo devasane na santhahatiti imesu pancasu pubbanimittesu uppannesu
tani disva "sunna vata bho sagga bhavissanti"ti samvegajatahi devatahi
mahasattassa puritaparamibhavam natva "imasmim idani annam devalokam anupagantva
manussaloke uppajjitva buddhabhavam patte punnani katva cuta cuta
manussa devalokam paripuressanti"ti cintetva:-
@Footnote: 1 khu.cariya. 33/113 (suvannasamacariya) 2 cha.Ma. anapaloketva
@3 cha.Ma. chavatthikam upanidhayaham 4 cha.Ma. gamandala, Si. gomandala
@5 khu.cariya. 33/124 (vessantaracariya) 6 Ma. mahapathavikampanadikaranani
@7 cha.Ma. muccanti
"yadaham tusite kaye santusito namaham tada
dasasahassi samagantva yacanti anjali 1- mamam.
Kaloyam te 2- mahavira uppajja matukucchiyam
sadevakam tarayanto bujjhassu amatam padan"ti. 3-
Evam buddhabhavatthaya ayacito kalam dipam desam kulam janettiya ayuparimananti 4-
imani panca mahavilokanani viloketva katasannitthano tato cuto sakyarajakule
patisandhim gahetva tattha mahasampattiya paricariyamano 5- anukkamena bhadrayobbanam
anupapuni. Imasmim antare "sato sampajano ananda bodhisatto tusitakaya
cavitva matukucchim okkami"tiadinam 6- suttapadananceva tesam atthakathaya ca vasena
vittharo veditabbo.
So tinnam utunam anucchavikesu tisu pasadesu devalokasadisarajjasirim 7- anubhavamano
uyyanakilaya gamanasamaye anukkamena jinnabyadhimatasankhate tayo devadute disva
sanjatasamvego tato nivattitva catutthavare pabbajitam disva "sadhu pabbajja"ti
pabbajjaya rucim uppadetva uyyanam gantva tattha divasabhagam khepetva
mangalapokkharanitire nisinno kappakavesam gahetva agatena vissukammadevaputtena
alankatapatiyatto rahulakumarassa 8- jatasasanam sutva puttasinehassa balavabhavam natva
"yava idam bandhanam na vaddhati, tavadeva nam chindissami"ti cintetva sayam nagaram
pavisanto:-
"nibbuta nuna sa mata nibbuto nuna so pita
nibbuta nuna sa nari yassayam idiso pati"ti
kisagotamiya nama pitucchadhitaya bhasitam imam gatham sutva "aham imaya
nibbutapadam savito"ti givato satasahassagghanikam muttaharam muncitva tassa pesetva
attano bhavanam pavisitva sirisayane nisinno niddavasena natakanam vippakaram disva
@Footnote: 1 cha.Ma. panjali 2 cha. kalo kho te, Ma. kalo deva
@3 khu.buddha. 33/66-67/445 4 cha.Ma. ayuppamanam
@5 cha.Ma. parihariyamano 6 Ma.u. 14/200/169
@7 cha.Ma. devalokasirim viya rajjasirim 8 cha.Ma. rahulabhaddassa
Nibbinnahadayo channam utthapetva kanthakam 1- aharapetva kanthakam aruyha
channasahayo dasasahassilokadhatuhi devatahi kataparivaro mahabhinikkhamanam nikkhamitva
teneva rattavasesena tini maharajjani atikkamitva anomanaditire pabbajitva
anukkamena rajagaham gantva tattha pindaya caritva pandavapabbatapabbhare nisinno
magadharajena rajjena nimantiyamano tam patikkhipitva sabbannutam patva tassa vijitam
agamanatthaya tena gahitapatinno alaranca uddakanca upasankamitva tesam santike
adhigatavisesena aparituttho chabbassani mahapadhanam padahitva visakhapunnamidivase
patova senanigame 2- sujataya dinnam payasam paribhunjitva neranjaraya nadiya
suvannapatim pavahetva neranjaraya tire mahavanasande nanasamapattihi divasabhagam
vitinametva sayanhasamaye sotthiyena 3- dinnam tinamutthim 4- gahetva kalanagarajena
abhitthutaguno bodhimandam aruyha tinani santharitva "na tavimam pallankam
bhindissami, yava me anupadaya asavehi cittam na muccissati"ti 5- patinnam katva
bodhipallanke pacinadisabhimukho nisiditva suriye anatthangamiteyeva 6- marabalam
vidhamitva pathamayame pubbenivasananam majjhimayame cutupapatananam patva
pacchimayamavasane dasabalacatuvesarajjadisabbabuddhagunapatimanditam sabbannutananam
pativijjhantoyeva imam abhidhammanayasamuddam adhigacchi. Evamassa adhigamanidanam veditabbam.
Evam adhigatabhidhammo ekapallankena nisinnasattaham, animmissasattaham,
cankamanasattaham atikkamitva catutthe sattahe sayambhunanadhigamena adhigatam abhidhammam
vicinitva aparanipi ajapalamuccalindarajayatanesu tini sattahani vitinametva
atthame sattahe ajapalanigrodharukkhamule nisinno dhammagambhiratapaccavekkhanena
appossukkatam apajjamano dasasahassamahabrahmaparivarena 7- sahampatibrahmuna
ayacitam dhammam desento 8- buddhacakkhuna lokam voloketva brahmuno ajjhesanam
@Footnote: 1 Si. kanthakam 2 Si. senaninigame 3 cha.Ma. sottiyena
@4 cha.Ma. atthatinamutthim 5 cha.Ma. vimuccissatiti 6 Si. anatthamiteyeva
@7 cha.Ma. dasasahassimahabrahmaparivarena 8 cha.Ma. ayacitadhammadesano
Adaya "kassa nu kho aham pathamam dhammam deseyyan"ti olokento alaruddakanam
kalakatabhavam natva pancavaggiyanam bhikkhunam bahupakaratam anussaritva utthayasana
kasikapuram 1- gacchanto antaramagge upakena saddhim mantetva asalhapunnamidivase
2- isipatane migadaye pancavaggiyanam bhikkhunam vasanatthanam patva te ananucchavikena
samudacarena samudacarante sannapetva dhammacakkam pavattento
annakondannattherappamukha 3- attharasa brahmakotiyo amatapanam payesi. Evam yava
dhammacakkappavattana desananidanam veditabbam. Ayameva 4- sankhePo. Vittharo
pana satthakathanam ariyapariyesanapabbajjasuttadinam 5- vasena veditabbo.
Evam adhigamanidanadesananidanasampannassa abhidhammassa aparanipi durenidanam,
avidurenidanam, santikenidananti tini nidanani. Tattha dipankarapadamulato patthaya
yava tusitapura durenidanam veditababam. Tusitapurato patthaya yava bodhimanda
avidurenidanam. "ekam samayam bhagava devesu viharati tavatimsesu paricchattakamulamhi
pandukambalasilayam. Tatra kho bhagava devanam tavatimsanam abhidhammam kathesi"ti idamassa
santikenidanam. Ayam tava nidanakatha.
Nidanakatha nitthita.
@Footnote: 1 cha.Ma. kasipuram 2 cha.Ma. asalhipunnamadivase
@3 cha.Ma. annasikondannattherappamukha 4 cha.Ma. ayamettha
@5 Ma.mu. 12/274/235, khu.su. 25/404/412
1. Cittuppadakanda
tikamatikapadavannana
----------
idani
"iti me bhasamanassa abhidhammakatham imam
avikkhitta nisametha dullabha hi ayam katha"ti.
Evam patinnataya abhidhammakathaya kathanokaso sampatto. Tattha yasma abhidhammo
nama abhidhammasanganiadini sattappakaranani, dhammasanganiyapi 1- cittuppadakandadinam
vasena cattari kandani, cittuppadakandampi matikapadabhajaniyavasena duvidham, tattha
matika adi, sapi tikamatika dukamatikati duvidha, tattha tikamatika adi,
tikamatikayapi kusalattikam adi, 2- kusalattikepi "kusala dhamma"ti idam padam,
tasma:-
ito patthaya gambhiram abhidhammakatham imam
vuccamanam nisametha ekagga sadhu sadhavoti.
[1] "kusala dhamma, akusala dhamma, abyakata dhamma"ti ayam tava
adipadena laddhanamo kusalattiko nama. "sukhaya vedanaya sampayutta dhamma,
dukkhaya vedanaya sampayutta dhamma, adukkhamasukhaya vedanaya sampayutta dhamma"ti
ayam sabbapadehi laddhanamo vedanattiko nama. Evam adipadavasena va sabbapadavasena
va sabbesampi tikadukanam namam veditabbam. Sabbepete 3- pancadasahi paricchedehi
vavatthita. Tikanam hi eko paricchedo, dukanam cuddasa pariccheda. "hetu dhamma
na hetu dhamma"tiadayo cha duka ganthato ca atthato ca annamannasambandhena
pupphakannikaya 4- ghata viya hutva thitatta "hetugocchako"ti vuccati. Tato apare
"sappaccaya dhamma, appaccaya dhamma"tiadayo satta duka annamannam
asambandha kevalam dukasamannato uccinitva uccinitva visum visum gocchakantare
@Footnote: 1 cha.Ma. dhammasanganipi 2 cha.Ma. ayam patho na dissati
@3 cha.Ma. sabbeva cete 4 cha.Ma. kannika viya
Thapitatta annehi ca antaradukehi 1- culakatta "culantaraduka"ti veditabba.
Tato param asavadukadinam channam vasena asavagocchako, tatha sannojanadukadinam channam
vasena sannojanagocchako, tatha ganthaoghayoganivaranadukadinam vasena ganthaoghayoga-
nivaranagocchaka. 2- Paramasadukadinam pancannam vasena paramasagocchakoti sabbepi satta
gocchakati 3- veditabba. Tato param "sarammana dhamma"tiadayo cuddasa duka
mahantaraduka nama. Tato upadanadukadayo cha duka upadanagocchako nama. Tato
kilesadukadayo attha duka kilesagocchako nama. Tato param dassanena pahatabba-
dukadayo attharasa duka abhidhammamatikaya pariyosane thapitatta pitthiduka nama.
"vijjabhagino dhamma, avijjabhagino dhamma"tiadayo pana dvacattalisaduka
suttantikaduka nama. Evam sabbepete pancadasahi paricchedehi vavatthitati veditabba.
Evam vavatthita panete sappadesavasena 4- dveva kotthasa honti. Etesu
hi nava tika ekasattati ca duka sappadesanam ruparupadhammanam pariggahitatta
sappadesa nama. Avasesa terasa tika ekasattati ca duka nippadesa nama.
Tattha tikesu tava vedanattiko vitakkattiko pitittiko uppannattiko atitattiko
cattaro arammanattikati ime nava tika sappadesa nama. Dukesu hetugocchakadinam
upadanagocchakapariyosananam navannam gocchakanam pariyosane tayo tayo duka,
kilesagocchakapariyosane cattaro cattaro duka, cittasampayutta dhamma
cittavippayutta dhamma, cittasamsattha dhamma cittavisamsattha dhammati dve dve
mahantaraduka, suttantikadukesu adhivacanadukam niruttidukam pannattidukam
namarupadukanti ime cattaro duke thapetva avasesa atthatimsa duka cati ete
sappadesa nama. Vuttavasesa tikaduka sabbepi nippadesati veditabba.
Idani "kusala dhamma"tiadinam matikapadanam ayam anupubbapadavannana. Kusalasaddo
tava arogyanavajjachekasukhavipakesu dissati. Ayanhi "kacci nu bhoto kusalam,
@Footnote: 1 cha.Ma. mahantaradukehi 2 ka. ganthaoghayoganivaranagocchako
@3 cha.Ma. iti-saddo na dissati 4 cha.Ma. sappadesanippadesavasena
Kacci bhoto anamayan"tiadisu 1- arogye dissati. "katamo pana bhante kayasamacaro
kusalo? yo kho maharaja kayasamacaro anavajjo"ti 2- ca "puna caparam bhante
etadanuttariyam, 3- yatha bhagava dhammam deseti kusalesu dhammesu"ti 4- ca evamadisu
anavajje. "kusalo tvam rathassa angapaccanganam, 4- kusala naccagitassa, susikkhita
caturitthiyo"tiadisu 5- cheke. "kusalanam bhikkhave dhammanam samadanahetu kusalassa
kammassa katatta"tiadisu 6- sukhavipake. Svayamidha arogyepi anavajjepi
sukhavipakepi vattati.
Dhammasaddo panayam pariyattihetugunanissattanijjivatadisu dissati. Ayanhi
"dhammam pariyapunati suttam geyyan"tiadisu 7- pariyattiyam dissati. "hetumhi
nanam dhammapatisambhida"tiadisu 8- hetumhi.
"na hi dhammo adhammo ca ubho samavipakino
adhammo nirayam neti dhammo papeti suggatin"ti 9-
adisu gune. "tasmim kho pana samaye dhamma honti, 10- dhammesu dhammanupassi
viharati"tiadisu 11- nissattanijjivataya. Svayamidhapi nissattanijjivatayameva
vattati.
Vacanattho panettha kucchite papake dhamme salayanti calayanti kampenti
viddhamsentiti kusala. Kucchitena va akarena sayantiti kusa, te akusalasankhate
kuse lunanti chindantiti kusala. Kucchitanam va sanato tanukaranato osanakaranato nanam
kusam nama, tena kusena va latabbati kusala, gahetabba pavattetabbati attho. Yatha
va kusa ubhayabhagagatam hatthappadesam lunanti, evamimepi uppannanuppannabhavena
ubhayabhagagatam sankilesapakkham lunanti, tasma kusa viya lunanti chindantitipi
kusala. Attano pana sabhavam dharentiti dhamma. Dhariyanti 12- va paccayehi dharayanti
va yathasabhavatoti dhamma. Na kusala akusala, mittapatipakkha amitta viya
@Footnote: 1 khu.ja. 27/146/345, khu.ja. 28/129/51 2 di.Ma. 13/631/348
@3 Si. etadanuttariyam 4 di.Ma. 13/87/64 5 khu.ja. 28/94 (mugapakkhajataka)
@6 abhi. 34/431/120 7 an. catukka. 21/102/117 8 abhi. 35/720/360
@9 khu.thera. 26/304/318 10 abhi. 34/121/41
@11 di.Ma. 10/373/248 12 cha.Ma. dhariyanti
Lobhadipatipakkha alobhadayo viya ca kusalapatipakkhati attho. Na byakatati abyakata,
kusalakusalabhavena akathitati attho. Tesu anavajjasukhavipakalakkhana kusala,
savajjadukkhavipakalakkhana akusala, avipakalakkhana abyakata.
Kim panetani "kusalati va dhammati va"tiadini ekatthani, udahu
nanatthaniti? kincettha yadi tava etani ekatthani, "kusala dhamma"ti idam
"kusala kusala"ti vuttasadisam ahosi. 1- Atha nanatthani, tikadukanam chakkacatukkabhavo
apajjati, padananca asambandho.
Yatha hi "kusala rupam cakkhuma"ti vutte atthavasena annamannam anolokentanam
padanam na koci sambandho, evamidhapi padanam asambandho apajjati,
pubbaparasambandharahitani ca padani nippayojanani nama honti. Yapi cesa parato
"katame dhamma kusala"ti puccha, tayapi saddhim virodho apajjati. Neva hi dhamma
kusala, atha ca panidam vuccati "katame dhamma kusala"ti. Aparo nayo, yadi etani
ekatthani tinnam dhammanam ekatta kusaladinampi ekattam apajjati.
Kusaladipadanam 2- hi tinnam dhammanam dhammabhavena ekattam. Tasma dhammattayena saddhim
atthato ninnanatthanam kusaladinampi ekattam apajjati "yadeva kusalam, tam akusalam, tam
abyakatan"ti. Athapi tinnam dhammanam ekattam na sampaticchatha, "anno ca kusalaparo
dhammo, anno ca akusalaparo dhammo, anno ca abyakataparo dhammo"ti vadatha.
Evam sante dhammo nama bhavo, bhavato ca anno abhavoti kusalapara bhavasankhata
dhamma anno akusalaparo dhammo abhavo siya, tatha abyakataparopi, tehi ca
anno kusalaparopi. Evam abhavattam apannehi dhammehi anne 3- kusaladayopi
abhavayeva siyunti.
Sabbametam akaranam. Kasma? yathanumativoharasiddhito. Voharo hi yatha yatha
Atthesu anumato sampaticchito, tatha tatheva siddho. Na cayam "kusala dhamma"tiadisu
kusalapubbo dhammabhilapo dhammaparo ca kusalabhilapo yatha "kusala kusala"ti,
@Footnote: 1 cha.Ma. hoti 2 cha.Ma. kusaladiparanam 3 cha.Ma. ananne
Evam attano atthavisesabhavena panditehi sampaticchito, na ca kusalarupamcakkhumasadda
viya annamannam anolokitatthabhavena. Kusalasaddo panettha anavajjasukhavipakasankhatassa
atthassa jotakabhavena 1- sampaticchito, akusalasaddo savajjadukkhavipakatthajotakattena,
abyakatasaddo avipakatthajotakattena, dhammasaddo sabhavadharanadiatthajotakattena.
So etesam annataranantare vuccamano attano atthasamannam dipeti.
Sabbeva hi ete sabhavadharanadina lakkhanena dhamma. Kusaladisadda capi
dhammasaddassa purato vuccamana attano attano atthavisesam tassa dipenti. Dhammo hi
kusalo va hoti akusalo va abyakato va. Evamete visum visum vuccamana attano
attano atthamattadipakattena sampaticchita. Dhammasaddena saha vuccamana attano
attano atthasamannaatthavisesadipakattena loke panditehi sampaticchita. Tasma
yadetamettha ekatthananatthatam vikappetva dosaropanakaranam vuttam, sabbametam akaranam.
Ayantava kusalattikassa anupubbapadavannana. Iminava nayena sesatikadukanampi
nayo veditabbo. Ito param pana visesamattameva vakkhami. 2-
[2] Sukhaya vedanayatiadisu sukhasaddo tava sukhavedanasukhamulasukharammana-
sukhahetusukhapaccayatthanaabyapajjhanibbanadisu dissati. Ayanhi "sukhassa ca pahana"ti-
adisu 3- sukhavedanaya dissati. Sukho buddhanam uppado. 4- Sukha viragata loke"ti-
adisu 5- sukhamule. "yasma ca kho mahali rupam sukham sukhanupatitam sukhavakkantan"ti-
adisu 6- sukharammane. "sukhassetam bhikkhave adhivacanam yadidam punnani"tiadisu 7-
sukhahetumhi. "yavancidam bhikkhave na sukaram akkhanena papunitum, yava sukha sagga. 8-
Na te sukham pajananti, ye na passanti nandanan"tiadisu 9- sukhapaccayatthane.
"ditthadhammasukhavihara ete dhamma"tiadisu 10- abyapajjhe. "nibbanam paramam
@Footnote: 1 ka. jotanabhavena 2 cha.Ma. vakkhama
@3 Ma.mu. 12/173/134, abhi. 34/165/52 4 khu.dha. 25/194/52
@5 vinaYu. 4/5/5, khu.u. 25/11/105 6 sam.kha. 17/60/57
@7 an. sattaka. 23/62/73 8 Ma.u. 14/255/223
@9 sam.sa. 15/11/6 10 Ma.mu. 12/82/54
Sukhan"tiadisu 1- nibbane. Idha panayam sukhavedanayameva datthabbo. Vedanasaddo
"vidita vedana uppajjanti"tiadisu 2- vedayitasmimyeva vattati.
Dukkhasaddo dukkhavedanadukkhavatthudukkharammanadukkhapaccayadukkhapaccayatthanadisu
dissati. Ayanhi "dukkhassa ca pahana"tiadisu dukkhavedanayam dissati. "jatipi
dukkha"tiadisu 3- dukkhavatthusmim. "yasma ca kho mahali rupam dukkham dukkhanupatitam
dukkhavakkantan"tiadisu dukkharammane. "dukkho papassa uccayo"tiadisu 4-
dukkhapaccaye. "yavancidam bhikkhave na sukaram akkhanena papunitum, yava dukkha
niraya"tiadisu 5- dukkhapaccayatthane. Idha panayam dukkhavedanayameva datthabbo.
Vacanattho panettha sukhayatiti sukha, dukkhayatiti dukkha, na dukkha ca na sukha
cati adukkhamasukha. Makaro padasandhivasena vutto. Sabbapi arammanassa rasam vedayanti 6-
anubhavantiti vedana. Tasu itthanubhavanalakkhana sukha. Anitthanubhavanalakkhana dukkha.
Ubhayaviparitanubhavanalakkhana adukkhamasukha. Yo panayam tisu padesu sampayuttasaddo,
tassattho samam pakarehi yuttati sampayutta. Katarehi pakarehiti? ekuppadadihi.
7- "natthi keci dhamma kehici dhammehi sampayuttati? amanta"ti 8-
hi imassa panhassa patikkhepe "nanu atthi keci dhamma kehici dhammehi sahagata
sahajata samsattha ekuppada ekanirodha ekavatthuka ekarammana"ti 8- evam
ekuppadadinam vasena sampayogattho vutto. Iti imehi ekuppadadihi samam
pakarehi yuttati sampayutta.
[3] Vipakattike annamannam visitthanam kusalakusalanam pakati vipaka,
vipakkabhavamapannanam arupadhammanametam adhivacanam. Vipakadhammadhammati 9- vipakadhammanam
dhamma, vipakajanaka dhamma, 9- yatha jatijarasabhava jatijarapakatika satta
"jatidhamma jaradhamma"ti vuccanti, evam vipakajanakattena 10- vipakasabhava
vipakapakatika dhammati attho. Tatiyapadam ubhayasabhavapatikkhepavasena vuttam.
@Footnote: 1 khu.dha. 25/203/52 2 Ma.u. 14/208/174 3 di.Ma. 10/387/260
@4 khu.dha. 25/117/37 5 Ma.u. 14/250/218 6 Si. vediyanti
@7 cha.Ma. ekuppadatadihi. evamuparipi 8 abhi. 37/473/285
@9-9 cha.Ma. vipakasabhavadhamma 10 cha.Ma. vipakajanakatthena
[4] Upadinnupadaniyattike arammanakaranavasena tanhadihi 1- upetena
kammuna adinna phalabhavena gahitati upadinna, arammanabhavam upagantva
upadanasambandhanena upadananam hitati upadaniya, upadanassa arammanapaccayabhutanam
etam adhivacanam. Upadinna ca te upadaniya cati upadinnupadaniya,
sasavakammanibbattanam ruparupadhammanametam adhivacanam. Iti imina nayena sesapadadvaye
patisedhasahito attho veditabbo.
[5] Sankilitthasankilesikattike sankilesetiti sankileso, vibadhati
upatapetiti atatho. Sankilesena samannagatati sankilittha. Attanam arammanam katva
pavattanena sankilesam arahanti, sankilese va niyutta tassa arammanabhavanatikkamanatoti
sankilesika, sankilesassa arammanapaccayabhutanam etam adhivacanam. Sankilittha ca te
sankilesika cati sankilitthasankilesika. Sesapadadvayam purimattike vuttanayeneva
veditabbam.
[6] Vitakkattike sampayogavasena vattamanena saha vitakkena savitakka.
Saha vicarena savicaRa. Savitakka ca te savicara cati savitakkasavicaRa. Ubhayarahita
avitakkaavicaRa. Vitakkavicaresu vicarova matta pamanam etesanti vicaramatta,
vicarato uttarim vitakkena saddhim sampayogam na gacchantiti attho. Avitakka ca te
vicaramatta cati avitakkavicaramatta.
[7] Pitittike pitiya saha ekuppadadibhavam gatati pitisahagata,
pitisampayuttati attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Upekkhati cettha adukkhamasukha
vedana vutta, sa hi sukhadukkhakarappavattim upekkhati, majjhattakarasanthitatta
tenakarena pavattatiti upekkha. Iti vedanattikato padadvayameva gahetva
nippitikassa sukhassa sappitikasukhato visesadassanavasena ayam tiko vutto.
[8] Dassanattike dassanenati sotapattimaggena. So hi pathamam nibbanam
dassanato "dassanan"ti vutto. Gotrabhu pana kincapi pathamataram passati, yatha
pana ranno santikam kenacideva karaniyena agato 2- puriso duratova rathikaya carantam
@Footnote: 1 cha.Ma. tanhaditthihi 2 Ma. duragato
Hatthikkhandhagatam rajanam disvapi "dittho te raja"ti puttho disvapi
kattabbakiccassa akatatta "na passami"ti aha, evameva nibbanam disvapi
kattabbassa kilesappahanassabhava na "dassanan"ti vuccati, tanhi nanam maggassa
avajjanatthane titthati. Bhavanayati sesamaggattayena, sesamaggattayanhi pathamamaggena
ditthasmimyeva dhamme bhavanavasena uppajjati, aditthapubbam kinci na passati, tasma
"bhavana"ti vuccati. Tatiyapadam ubhayapatikkhepavasena vuttam.
[9] Tadanantarattike dassanena pahatabbo hetu etesanti dassanena
pahatabbahetuka. Dutiyapadepi eseva nayo. Tatiyapade 1- "neva dassanena ca bhavanaya
ca 1- pahatabbo hetu etesan"ti evamattham aggahetva "neva dassanena na
bhavanaya pahatabbo hetu etesam atthi"ti evamattho gahetabbo. Itaratha hi
ahetukanam aggahanam bhaveyya, hetuyeva hi etesam natthi, yo dassanabhavanahi pahatabbo
siya. Sahetukesupi hetuvajjanam pahanam apajjati, na hetunam. Hetuyeva hi etesam
neva dassanena na bhavanaya pahatabboti vutto, na te dhamma. Na ubhayampi
cetam adhippetam. Tasma neva dassanena na bhavanaya pahatabbo hetu etesam atthiti
nevadassanena nabhavanaya pahatabbahetukati ayamattho gahetabbo.
[10] Acayagamittike kammakilesehi aciyatiti acayo, patisandhicutigatippavattanam
etam namam. Tassa karanam hutva nipphadanakabhavena tam acayam gacchanti,
yassa va pavattanti, tam puggalam yathavuttameva acayam gamentitipi acayagamino,
sasavakusalakusalanam etam adhivacanam. Tatoeva acayasankhata caya apetatta
nibbanam apetam cayati apacayo, tam arammanam katva pavattanato apacayam gacchantiti
apacayagamino, ariyamagganametam adhivacanam. Apica pakaram itthakavaddhaki viya pavattam
acinanta gacchantiti acayagamino. Tena citam citam itthakam viddhamsayamano puriso viya
tadeva pavattam apacinanta gacchantiti apacayagamino. Tatiyapadam ubhayapatikkhepena vttam.
@Footnote: 1-1 cha.Ma. neva dassanena na bhavanaya
[11] Sekkhattike tisu sikkhasu jatati sekkha, sattannam sekkhanam etetipi
sekkha, apariyositasikkhataya sayameva sikkhantitipi sekkha. Upari sikkhitabbabhavato
na sekkhati asekkha, vuddhippatta va sekkhatipi asekkha, arahattaphaladhammanam
etam adhivacanam. Tatiyapadam ubhayapatikkhepena vuttam.
[12] Parittattike samantato khanditatta appamattakam parittanti vuccati
"parittam gomayapindan"tiadisu 1- viya, imepi appanubhavataya paritta viyati
paritta, kamavacaradhammanametam adhivacanam. Kilesavikkhambhanasamatthataya vipulaphalataya
dighasantanataya ca mahantabhavam gata, mahantehi va olaracchandaviriyacittapannehi
gata patipannatipi mahaggata. Pamanakara dhamma ragadayo pamanam nama, arammanato
va sampayogato va natthi etesam pamanam pamanassa ca patipakkhati appamana.
[13] Parittarammanattike parittam arammanam etesanti parittarammana.
Sesapadadvayepi eseva nayo.
[14] Hinattike hinati lamaka akusala dhamma. Hinappanitanam majjhe bhavati
majjhima, avasesa tebhumika dhamma. Uttamatthena atippakatthena ca panita, lokuttara
dhamma.
[15] Micchattattike "hitasukhavaha me bhavissanti"ti evam asimsitapi tatha
abhavato "asubhadisuyeva subhan"tiadiviparitappavattito ca micchasabhavati micchatta,
vipakadane sati khandhabhedanantarameva vipakadanato niyata, micchatta ca te niyata
cati micchattaniyata. Vuttaviparitena atthena samma sabhavati sammatta, sammatta
ca te niyata ca anantarameva phaladanenati 2- sammattaniyata. Ubhayathapi na niyatati
aniyata.
[16] Maggarammanattike nibbanam maggati gavesati, kilese va marento
gacchatiti maggo, maggo arammanam etesanti maggarammana. Atthangikopi maggo
paccayatthena etesam hetuti maggahetuka. Maggasampayutta va hetu, magge va hetuti
maggahetu, te etesam hetutipi maggahetuka. Sammaditthi sayam maggo ceva hetu ca,
@Footnote: 1 sam.kha. 17/96/114 2 Ma. phaladananiyamenati
Iti maggo hetu etesantipi maggahetuka. Abhibhavitva pavattanatthena maggo
adhipati etesanti maggadhipatino.
[17] Uppannattike uppadato patthaya yava bhanga uddham panna gata
pavattati uppanna. Na uppannati anuppanna. Parinitthitakaranekadesatta avassam
uppajjissantiti uppadino.
[18] Atitattike attano sabhavam uppadadikkhanam va patva atikkantati atita.
Tadubhayampi na agatati anagata. Tantam karanam paticca uppannati paccuppanna.
[19] Anantarattike atitam arammanam etesanti atitarammana. Sesapadadvayepi
eseva nayo.
[20] Ajjhattattike "evam pavattamana mayam attati gahanam gamissama"ti
imina viya adhippayena attanam adhikaram katva pavattati ajjhatta. Ajjhattasaddo
panayam gocarajjhatte niyakajjhatte ajjhattajjhatte visayajjhatteti catusu atthesu
dissati. "tenananda bhikkhuna tasmimyeva purimasmim samadhinimitte ajjhattameva cittam
santhapetabbam 1- ajjhattarato samahito"tiadisu 2- hi ayam gocarajjhatte dissati.
"ajjhattam sampasadanam, 3- ajjhattam va dhammesu dhammanupassi viharati"tiadisu 4-
niyakajjhatte. "../../bdpicture/cha ajjhattikani ayatanani"tiadisu 5- ajjhattajjhatte. "ayam kho
panananda viharo tathagatena abhisambuddho yadidam sabbanimittanam amanasikara ajjhattam
sunnatam upasampajja viharati"tiadisu 6- visayajjhatte, issariyatthaneti attho.
Phalasamapatti hi buddhanam issariyatthanam nama. Idha pana niyakajjhatte adhippeto.
Tasma attano santane pavatta patipuggalika dhamma ajjhattati veditabba.
Tato bahibhuta 7- pana indriyabaddha va anindriyabaddha vati bahiddha nama.
Tatiyapadam tadubhayavasena vuttam.
@Footnote: 1 Ma.u. 14/188/161 2 khu.dha. 25/362/80
@3 di.Si. 9/468/205, abhi. 34/161/50 4 di.Ma. 10/383/257
@5 Ma.u. 14/304/279 6 Ma.u. 14/187/160 7 cha.Ma. bahirabhuta
[21] Anantarattiko pana teyeva tippakarepi dhamme arammanam katva
pavattanavasena vutto.
[22] Sanidassanattike datthabbabhavasankhatena saha nidassanenati sanidassana,
patihananabhavasankhatena saha patighenati sappatigha, sanidassana ca te sappatigha
cati sanidassanasappatigha. Natthi etesam datthabbabhavasankhatam nidassananti anidassana,
anidassana ca te vuttanayeneva sappatigha cati anidassanasappatigha. Tatiyapadam
ubhayapatikkhepena vuttam. Ayam tava tikamatikaya anupubbapadavannana.
Tikamatikapadavannana nitthita.
-------------
The Pali Atthakatha in Roman Book 53 page 17-94.
http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/read_rm.php?B=53&A=423&modeTY=2
อรรถกถาบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/read_th.php?B=53&A=423&modeTY=2
อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=34&i=1
เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=34&A=1
พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=34&A=1
The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=34&A=1
Contents of The Tipitaka Volume 34
http://84000.org/tipitaka/read/?index_34
![]() ![]() ![]() ![]() |
บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]