ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter  
Atthakatha Book 28 : PALI ROMAN Sutta.A.1 (paramattha.1)

                       3. Khaggavisāṇasuttavaṇṇanā
      sabbesu bhūtesūti khaggavisāṇasuttaṃ. Kā uppatti? sabbasuttānaṃ
catubbidhā uppatti attajjhāsayato parajjhāsayato aṭṭhuppattito pucchāvasito
cāti. Dvayatānupassanādīnañhi attajjhāsayato uppatti, mettasuttādīnaṃ
parajjhāsayato, uragasuttādīnaṃ aṭṭhuppattito, dhammikasuttādīnaṃ pucchāvasito.
Tattha khaggavisāṇasuttassa avisesena pucchāvasito uppatti. Visesena pana
yasmā ettha kāci gāthā tena tena paccekasambuddhena puṭṭhena vuttā, kāci
apuṭṭhena attanā adhigatamagganayānurūpaṃ 3- udānaṃyeva udānentena, tasmā
kāyaci gāthāya pucchāvasito, kāyaci attajjhāsayato uppatti.
      Tattha yā ayaṃ avisesena pucchāvasito uppatti, sā ādito pabhuti
evaṃ veditabbā:- ekaṃ samayaṃ sāvatthiyaṃ viharati, atha kho āyasmato ānandassa
@Footnote: 1 Sī. sokamūlā, cha.Ma. sokapphalāva   2 Sī. gokulaṅkavihārotveva
@3 Sī. attano abhisamayānurūpaṃ
Rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi "buddhānaṃ patthanā
ca abhinīhāro ca dissati, tathā sāvakānaṃ, paccekabuddhānaṃ na dissati,
yannūnāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā puccheyyan"ti. So paṭisallānā vuṭṭhito
bhagavantaṃ upasaṅkamitvā yathākkamena etamatthaṃ pucchi. Athassa bhagavā
pubbayogāvacarasuttaṃ abhāsi:-
          "pañcime ānanda ānisaṃsā  pubbayogāvacare  diṭṭheva  dhamme
      paṭikacceva aññaṃ ārādheti. No  ce  diṭṭheva  dhamme  paṭikacceva
      aññaṃ  ārādheti,  atha  maraṇakāle  aññaṃ  ārādheti.  no  ce
      maraṇakāle aññaṃ ārādheti, atha devaputto samāno aññaṃ ārādheti,
      atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño  hoti,  atha  pacchime  kāle
      paccekasambuddho hotī"ti
evaṃ vatvā puna āha:-
          "paccekabuddhā  nāma   ānanda   abhinīhārasampannā   pubba-
      yogāvacarā honti, tasmā buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ sabbesaṃ patthanā
      ca abhinīhāro ca icchitabbo"ti.
      So āha "buddhānaṃ bhante patthanā kīvaciraṃ vaṭṭatī"ti. Buddhānaṃ
ānanda heṭṭhimaparicchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca,
majjhimaparicchedena aṭṭha asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, uparimaparicchedena
soḷasa asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca. Ete tayo pabhedā 1-
paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena ñātabbā. Paññādhikānaṃ hi saddhā mandā hoti,
paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti, saddhā balavā.
Vīriyādhikānaṃ saddhāpaññā mandā, vīriyaṃ balavanti. Appatvā pana cattāri
asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ
dentopi tadanurūpe sīlādisabbapāramidhamme ācinantopi antarā buddho
@Footnote: 1 cha.Ma. ete ca bhedā
Bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā? ñāṇaṃ gabbhaṃ na gaṇhāti,
vepullaṃ nāpajjati, paripākaṃ na gacchatīti. Yathā nāma timāsacatumāsapañcamāsaccayena
nipphajjanakasassaṃ taṃ taṃ kālaṃ appatvā divase divase sahassakkhattuṃ keḷāyantopi
udakena siñcantopi antarā pakkhena vā māsena vā nipphādessatīti netaṃ
ṭhānaṃ vijjati. Kasmā? sassaṃ gabbhaṃ na gaṇhāti, vepullaṃ nāpajjati, paripākaṃ
na gacchatīti. Evamevaṃ appatvā cattāri asaṅkhyeyyāni .pe. Netaṃ ṭhānaṃ
vijjatīti. Tasmā yathāvuttameva kālaṃ pāramipūraṇaṃ kātabbaṃ ñāṇaparipākatthāya.
Ettakenāpi ca kālena buddhattaṃ patthayato abhinīhārakaraṇe aṭṭha sampattiyo
icchitabbā. Ayañhi:-
         manussattaṃ liṅgasampatti       hetu satthāradassanaṃ
         pabbajjā guṇasampatti        adhikāro ca chandatā
         aṭṭhadhammasamodhānā         abhinīhāro samijjhati. 1-
      Abhinīhāroti ca mūlapaṇidhānassetaṃ adhivacanaṃ tattha manussattanti manussajāti.
Aññatra hi manussajātiyā avasesajātīsu devajātiyampi ṭhitassa paṇidhi na ijjhati,
ettha ṭhitena pana buddhattaṃ patthentena dānādīni puññakammāni katvā
manussattaṃyeva patthetabbaṃ, tattha ṭhatvā paṇidhi kātabbo. Evaṃ hi samijjhati.
Liṅgasampattīti purisabhāvo. Mātugāmanapuṃsakaubhatobyañjanakānañhi manussajātiyaṃ
ṭhitānampi paṇidhi na samijjhati, tattha ṭhitena pana buddhattaṃ patthentena dānādīni
puṇṇakammāni katvā purisabhāvoyeva patthetabbo, tattha ṭhatvā paṇidhi kātabbo.
Evañhi samijjhati. Hetūti arahattassa upanissayasampattī, yo hi tasmiṃ attabhāve
vāyamanto arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho, tassa samijjhati, no itarassa yathā
sumedhapaṇḍitassa. So hi dīpaṅkarapādamūle pabbajitvā tenattabhāvena arahattaṃ
pāpuṇituṃ samattho ahosi. Satthāradassananti buddhānaṃ sammukhā dassanaṃ. Evañhi
ijjhati, no aññathā yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi dīpaṅkaraṃ sammukhā
@Footnote: 1 abhi. A. 1/76, udāna. A. 137
Disvā paṇidhesi. Pabbajjāti anagāriyabhāvo. So ca kho sāsane vā
kammavādikiriyavāditāpasaparibbājakanikāye vā vaṭṭati yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi
sumedho nāma tāpaso hutvā paṇidhesi. Guṇasampattīti jhānādiguṇapaṭilābho.
Pabbajitassāpi hi guṇasampannasseva ijjhati, no itarassa yathā sumedhapaṇḍitassa.
So hi pañcābhiñño aṭṭhasamāpattilābhī ca hutvā paṇidhesi. Adhikāroti adhikakāro,
pariccāgoti attho. Jīvitādipariccāgañhi katvā paṇidahatoyeva ijjhati, no
itarassa yathā sumedhapaṇḍitassa so hi:-
        "akkamitvāna maṃ buddho       saha sissehi gacchatu
         mā naṃ kalale akkamittha      hitāya me bhavissatī"ti 1-
evaṃ jīvitapariccāgaṃ katvā paṇidhesi. Chandatāti kattukamyatā. Sā yassa balavatī
hoti, tassa ijjhati. Sā ca sace koci vadeyya "ko cattāri asaṅkhyeyyāni
satasahassañca kappe niraye pacitvā buddhattaṃ icchatī"ti, taṃ sutvā yo "ahan"ti
vattuṃ ussahati, tassa balavatīti veditabbā, tathā yadī koci vadeyya "ko
sakalacakkavāḷaṃ vītaccikānaṃ aṅgārānaṃ pūraṃ akkamanto atikkamitvā buddhattaṃ
icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ sattisūlehi ākiṇṇaṃ akkamanto atikkamitvā buddhattaṃ
icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ samatittikaṃ udakapuṇṇaṃ uttaritvā buddhattaṃ icchati,
ko sakalacakkavāḷaṃ nirantaraṃ veḷugumbasañchannaṃ maddanto atikkamitvā buddhattaṃ
icchatī"ti, taṃ sutvā yo "ahan"ti vattuṃ ussahati, tassa balavatīti veditabbā.
Evarūpena ca kattukamyatāchandena samannāgato sumedhapaṇḍito paṇidhesīti.
      Evaṃ samiddhābhinīhāro ca bodhisatto imāni aṭṭhārasa abhabbaṭṭhānāni
na upeti. So hi tato pabhuti na jaccandho hoti na jaccabadhiro, na ummattako,
na eḷamūgo, na pīṭhasappi, na milakkhūsu uppajjati, na dāsikucchiyā nibbattati,
na niyatamicchādiṭṭhiko hoti, nāssa liṅgaṃ parivattati, na pañcānantarikakammāni
karoti, na kuṭṭhī hoti, na tiracchānayoniyaṃ vaṭṭakato pacchimattabhāvo hoti, na
@Footnote: 1 khu. buddha. 33/53/421
Khuppipāsikanijjhāmataṇhikapetesu uppajjati na kālakañjikāsuresu, na avīciniraye,
na lokantarikesu, kāmāvacaresu na māro hoti, rūpāvacaresu na asaññībhave, na
suddhāvāsabhavesu uppajjati, na antimabhavesu, 1- na aññaṃ cakkavāḷaṃ saṅkamati.
      Yā cimā ussāho ummaggo 2- avatthānaṃ hitacariyā cāti catasso buddhabhūmiyo,
tāhi samannāgato hoti. Tattha:-
        ussāho vīriyaṃ vuttaṃ         ummaggo paññā pavuccati
        avatthānaṃ adhiṭṭhānaṃ          hitacariyā mettābhāvanāti
veditabbā. Ye cāpi ime nekkhammajjhāsayo pavivekajjhāsayo alobhajjhāsayo
adosajjhāsayo amohajjhāsayo nissaraṇajjhāsayoti cha ajjhāsayā bodhiparipākāya
saṃvattanti, yehi samannāgatattā nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāme
dosadassāvino, pavivekajjhāsayā ca bodhisattā saṅgaṇikāya dosadassāvino,
alobhajjhāsayā ca bodhisattā lobhe dosadassāvino, adosajjhāsayā ca bodhisattā
dose dosadassāvino, amohajjhāsayā ca bodhisattā mohe dosadassāvino,
nissaraṇajjhāsayā ca bodhisattā sabbabhavesu dosadassāvinoti vuccanti, tehi
ca samannāgato hoti.
      Paccekabuddhānaṃ pana kīvaciraṃ patthanā vaṭṭatīti? paccekabuddhānaṃ devaṃ
Asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca. Tato oraṃ na sakkā. Pubbe vuttanayenevettha
kāraṇaṃ veditabbaṃ. Ettakenāpi ca kālena paccekabuddhattaṃ patthayato abhinīhārakaraṇe
pañca sampattiyo icchitabbā. Tesañhi:-
        manussattaṃ liṅgasampatti        vigatāsavadassanaṃ
        adhikāro chandatā ete      abhinīhārakāraṇā.
      Tattha vigatāsavadassananti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ yassa kassaci dassananti
attho. Sesaṃ vuttanayameva.
@Footnote: 1 cha. arūpabhavesu      2 cha.Ma. ummaṅgo
      Atha sāvakānaṃ patthanā kittakaṃ vaṭṭatīti? dvinnaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ
asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, asītimahāsāvakānaṃ kappasatasahassaṃ, tathā buddhassa
mātāpitūnaṃ upaṭṭhākassa puttassa cāti. Tato oraṃ na sakkā. Vuttanayamevettha
kāraṇaṃ. Imesaṃ pana sabbesampi adhikāro chandatāti dvaṅgasampannoyeva
abhinīhāro hoti.
      Evaṃ imāya patthanāya iminā ca abhinīhārena yathāvuttappabhedaṃ kālaṃ
pāramiyo pūretvā buddhā loke uppajjantā khattiyakule vā brāhmaṇakule
vā uppajjanti, paccekabuddhā khattiyabrāhmaṇagahapatikulānaṃ aññatarasmiṃ,
aggasāvakā pana khattiyabrāhmaṇakulesveva buddhā iva. Sabbabuddhā saṃvaṭṭamāne
kappe na uppajjanti, vivaṭṭamāne kappe uppajjanti. Paccekabuddhā buddhe
appatvā buddhānaṃ uppajjanakāleyeva 1- uppajjanti. Buddhā sayañca bujjhanti,
pare ca bodhenti, paccekabuddhā sayameva bujjhanti, na pare bodhenti.
Attharasameva paṭivijjhanti, na dhammarasaṃ, na dhammarasaṃ. Na hi te lokuttaradhammaṃ
paññattiṃ āropetvā desetuṃ sakkonti, mūgena diṭṭhasupino viya vanacarakena
nagare sāyitabyañjanaraso viya ca nesaṃ dhammābhisamayo hoti. Sabbaṃ iddhisamāpatti-
paṭisambhidāpabhedaṃ pāpuṇanti, guṇavisiṭṭhatāya buddhānaṃ heṭṭhā sāvakānaṃ upari
honti, aññe pabbājetvā ābhisamācārikaṃ sikkhāpenti, "cittasallekho
kātabbo, vosānaṃ nāpajjitabban"ti iminā uddesena uposathaṃ karonti,
ajjuposathoti vacanamattena vā. Uposathaṃ karontā ca gandhamādane mañjūsakarukkhamūle
ratanamāḷe sannipatitvā karontīti. Evaṃ bhagavā āyasmato ānandassa
paccekabuddhānaṃ sabbākāraparipūraṃ patthanañca abhinīhārañca kathetvā idāni
imāya patthanāya iminā ca abhinīhārena samudāgate te te paccekabuddhe kathetuṃ
"sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍan"tiādinā nayena imaṃ khaggavisāṇasuttaṃ
abhāsi. Ayaṃ tāva avisesena pucchāvasito khaggavisāṇasuttassa uppatti.
@Footnote: 1 Ma. antarāuppajjanakāleyeva
      [35] Idāni visesena vattabbā. Tattha imissā tāva gāthāya evaṃ
uppatti veditabbā:- ayaṃ kira paccekabuddho paccekabodhisattabhūmiṃ ogāhanto
dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā kassapassa bhagavato
sāsane pabbajitvā āraññiko hutvā gatapaccāgatavattaṃ pūrento samaṇadhammaṃ
akāsi. Etaṃ kira vattaṃ aparipūretvā paccekabodhiṃ pāpuṇantā nāma natthi.
Kiṃ panetaṃ gatapaccāgatavattaṃ nāma? haraṇapaccāharaṇanti. Taṃ yathā vibhūtaṃ hoti,
Tathā katheyyāma. 1-
      Idhekacco bhikkhu harati na paccāharati, ekacco paccāharati na harati,
ekacco pana neva harati na paccāharati, ekacco harati ca paccāharati ca.
Tattha yo bhikkhu pageva vuṭṭhāya cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe
udakaṃ āsiñcitvā pānīyaghaṭaṃ pūretvā pānīyamāḷe ṭhapetvā ācariyavattaṃ
upajjhāyavattaṃ katvā dveasīti khuddakavattāni 2- cuddasa mahāvattāni ca
samādāya vattati, so sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā yāva
bhikkhācāravelā, tāva vivittāsane vītināmetvā velaṃ ñatvā nivāsetvā
kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅagaṃ katvā saṅghāṭiṃ khandhe karitvā sattaṃ aṃse
ālaggetvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto cetiyaṅgaṇaṃ patvā cetiyañca bodhiñca
vanditvā gāmasamīpe cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ ādāya gāmaṃ piṇḍāya pavisati.
Evaṃ paviṭṭho ca lābhī bhikkhu puññavā upāsakehi sakkatagarukato upaṭṭhākakule
vā paṭikkamanasālāyaṃ vā paṭikkamitvā upāsakehi taṃ taṃ pañhaṃ pucchiyamāno
tesaṃ pañhavissajjanena dhammadesanāvikkhepena ca taṃ manasikāraṃ chaḍḍetvā
nikkhamati, vihāraṃ āgatopi bhikkhūnaṃ pañhaṃ puṭṭho katheti, dhammaṃ bhaṇati, taṃ
taṃ byāpāramāpajjati. Pacchābhattampi purimayāmampi majjhimayāmampi evaṃ bhikkhūhi
saddhiṃ papañcetvā kāyaduṭṭhullābhibhūto pacchimayāmepi 3- sayati, neva kammaṭṭhānaṃ
manasikaroti. Ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti.
@Footnote: 1 cha.Ma. kathessāma    2 Sī. khandhakavattāni     3 Sī. pacchimayāme
      Yo pana byādhibahulo hoti, bhuttāhāro paccūsasamaye na sammā
pariṇamati, pageva vuṭṭhāya yathāvuttaṃ vattaṃ kātuṃ na sakkoti kammaṭṭhānaṃ vā
manasi kātuṃ, aññadatthu yāguṃ vā bhesajjaṃ vā patthayamāno kālasseva
pattacīvaraṃ ādāya gāmaṃ pavisati, tattha yāguṃ vā bhesajjaṃ vā bhattaṃ vā
laddhā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā paññattāsane nisinno kammaṭṭhānaṃ manasi
karitvā visesaṃ patvā appatvā vā vihāraṃ āgantvā teneva manasikārena
viharati. Ayaṃ vuccati paccāharati na haratīti. Īdisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā
vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā,
sīhaladīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ na taṃ āsanaṃ atthi, yattha
yāguṃ pivitvā arahattaṃ patto bhikkhu natthīti.
      Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro, sabbavattāni bhinditvā
pañcavidhacetokhilavinibandhanabaddhacitto viharanto kammaṭṭhānamanasikāramanuyutto gāmaṃ
piṇḍāya pavisitvā gihipapañcena papañcito tucchako nikkhamati, ayaṃ vuccati
neva harati na paccāharatīti.
      Yo pana pageva vuṭṭhāya purimanayeneva sabbavattāni paripūretvā yāva
bhikkhācāravelā, tāva pallaṅkaṃ ābhujitvā kammaṭṭhānaṃ manasikaroti. Kammaṭṭhānaṃ
nāma duvidhaṃ sabbatthakaṃ pārihāriyañca sabbatthakaṃ nāma mettā ca maraṇassati
ca, taṃ sabbattha icchitabbato "sabbatthakan"ti vuccati. Mettā nāma
āvāsādīsu sabbattha icchitabbā. Āvāsesu hi mettāvihārī bhikkhu
sabrahmacārīnaṃ piyo hoti, tena phāsuṃ asaṅghaṭṭo 1- viharati. Devatāsu mettāvihārī
devatāhi rakkhitagopito sukhaṃ viharati. Rājarājamahāmattādīsu mettāvihārī tehi
mamāyito sukhaṃ viharati. Gāmanigamādīsu mettāvihārī sabbattha bhikkhācariyādīsu
manussehi sakkatagarukato sukhaṃ viharati, maraṇassatibhāvanāya jīvitanikantiṃ pahāya
appamatto viharati.
@Footnote: 1 Sī. asaṃsaṭṭho, cha. asaṃghaṭṭho
      Yaṃ pana sadā pariharitabbaṃ caritānukūlena gahitattā 1- dasāsubhakasiṇānussatīsu
aññataraṃ catudhātuvavatthānameva vā, taṃ sadā pariharitabbato rakkhitabbato
bhāvetabbato ca pārihāriyanti vuccati, mūlakammaṭṭhānantipi tadeva. Tattha yaṃ
paṭhamaṃ sabbatthakakammaṭṭhānaṃ manasi karitvā pacchā pārihāriyakammaṭṭhānaṃ manasi
karoti, taṃ catudhātuvavatthānamukhena dassessāma.
      Ayaṃ hi yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ kāyaṃ dhātuso paccavekkhati:- yaṃ
imasmiṃ sarīre vīsatikoṭṭhāsesu kakkhaḷaṃ kharagataṃ, sā paṭhavīdhātu. Yaṃ dvādasasu
ābandhanakiccakaraṃ snehagataṃ, sā āpodhātu. Yaṃ catūsu paripācanakaraṃ usumagataṃ,
sā tejodhātu. Yaṃ pana chasu vitthambhanakaraṃ vāyogataṃ, sā vāyodhātu. Yaṃ
panettha catūhi mahābhūtehi asamphuṭṭhaṃ chiddaṃ vivaraṃ, sā ākāsadhātu.
Taṃvijānanakaṃ cittaṃ viññāṇadhātu. Tato uttariṃ añño satto vā puggalo
vā natthi, kevalaṃ suddhasaṅkhārapuñjova ayanti.
        Evaṃ ādimajjhapariyosānato kammaṭṭhānaṃ manasikaritvā kālaṃ ñatvā
uṭṭhāyāsanā nivāsetvā pubbe vuttanayeneva gāmaṃ piṇḍāya gacchati.
Gacchanto ca yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu "attā abhikkamati, attanā
abhikkamo nibbattito"ti vā, ahaṃ "abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito"ti
vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto "abhikkamāmī"ti citte uppajjamāne
teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā sandhāraṇavāyodhātu uppajjati, sā imaṃ
paṭhavīdhātvādisannivesabhūtaṃ kāyasammataṃ aṭṭhikasaṅghāṭaṃ vippharati, tato
cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhikasaṅghāṭo abhikkamati. Tassevaṃ
abhikkamato ekekapāduddhāraṇe catūsu dhātūsu vāyodhātuanugatā tejodhātu adhikā
uppajjati, mandā itaRā. Atiharaṇavītiharaṇāpaharaṇesu pana tejodhātuanugatā
vāyodhātu adhikā uppajjati, mandā itaRā. Orohaṇe pana paṭhavīdhātuanugatā
āpodhātu adhikā uppajjati, mandā itaRā. Sannikkhepanasamuppīḷanesu
āpodhātvānugatā paṭhavīdhātu adhikā uppajjati, mandā itaRā. Iccetā
@Footnote: 1 Ma.,ka.gahitaṃ, taṃ
Dhātuyo tena tena attano uppādakacittena saddhiṃ tattha tattheva bhijjanti.
Tattha ko eko 1- abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanan"ti evaṃ
ekekapāduddhāraṇādīsu pakāresu ekamekasmiṃ pakāre uppannadhātuyo,
tadavinibbhuttā ca sesarūpadhammā, taṃsamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ, taṃsampayuttā ca sesā
arūpadhammāti ete rūpārūpadhammā tato paraṃ atiharaṇavītiharaṇādīsu aññaṃ pakāraṃ
na sampāpuṇanti, tattha tattheva bhijjanti. Tasmā aniccā. Yañca aniccaṃ,
taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattāti evaṃ sabbākāraparipūraṃ kammaṭṭhānaṃ
manasikarontova gacchati. Atthakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi
vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi satampi ekato
vasantā katikavattaṃ katvā viharanti "āvuso tumhe na iṇaṭṭā na bhayaṭṭā
na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā. Tasmā
gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, ṭhāne, nisajjāya. Sayane
uppannakilesaṃ sayaneyeva niggaṇhathā"ti, te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ
gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya
saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso
uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati, athassa
pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So "ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ
jānāti. Ananucchavikaṃ te etan"ti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā
tattheva ariyabhūmiṃ okkamati. Tathā asakkonto nisīdati, athassa pacchato
āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo. Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ
kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati, na kammaṭṭhānavippayuttena
cittena pādaṃ uddharati. Uddharati ce, paṭinivattitvā purimappadesaṃyeva eti
sīhaladīpe ālindakavāsī mahāpussadevatthero viya.
      So kira ekūnavīsati vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi.
Manussāpi sudaṃ antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni
@Footnote: 1 Sī. eso
Karontā theraṃ tathā gacchantaṃ disvā "ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati,
kiṃ nu kho maggamūḷho. Udāhu kiñci pamuṭṭho"ti samullapanti. So taṃ
anādiyitvā kammaṭṭhānayutteneva cittena samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare
arahattaṃ pāpuṇi. Arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā
aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi, cattāropi mahārājāno sakko ca
devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ āgamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā
vanavāsī tissatthero 1- taṃ dutiyadivase pucchi "rattibhāge āyasmato santike
obhāso ahosi, kiṃ so obhāso"ti. Thero vikkhepaṃ karonto "obhāso nāma
dīpobhāsopi hoti maṇiobhāsopī"ti evamādimāha. So "paṭicchādetha tumhe"ti
nibaddho "āmā"ti paṭijānitvā ārocesi.
      Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca. Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ
pūrento "paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjemī"ti satta vassāni
ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi, puna soḷasa vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā
arahattaṃ pāpuṇi. Evaṃ kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto
vippayuttena cittena uddhaṭe pana paṭinivattanto gāmasamīpaṃ gantvā "gāvī
nu pabbajito nū"ti āsaṅkanīyappadese ṭhatvā saṅghāṭiṃ pārupitvā pattaṃ
gahetvā gāmadvāraṃ patvā kacchakantarato 2- udakaṃ gahetvā gaṇḍūsaṃ katvā gāmaṃ
pavisati "bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā upagate manusse `dīghāyukā hothā'ti
vacanamattenāpi me kammaṭṭhānavikkhepo mā ahosī"ti. Sace pana "ajja
bhante kiṃ sattamī, udāhu aṭṭhamī"ti divasaṃ pucchanti, udakaṃ gilitvā āroceti.
Sace divasapucchakā na honti, nikkhamanavelāyaṃ gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti.
      Sīhaladīpeyeva kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsabhikkhū viya ca.
Te kira vassūpanāyikauposathadivase katikavattaṃ akaṃsu "arahattaṃ appatvā na
aññamaññaṃ ālapissāmā"ti. Gāmañca piṇḍāya pavisantā gāmadvāre
@Footnote: 1 cha.Ma. mahātissatthero            2 Sī. kacchakarakā
Udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu, divase pucchite udakaṃ gilitvā ārocesuṃ,
apucchite gāmadvāre niṭṭhubhitvā vihāraṃ āgamiṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṭṭhānaṃ
disvā jāniṃsu "ajja eko āgato, ajja dve"ti. Evañca cintesuṃ
"kinnu kho ete amheheva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi.
Yadi aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti, handa nesaṃ
aññamaññaṃ khamāpessāmā"ti. Sabbe vihāraṃ agamaṃsu. Tattha paññāsabhikkhūsu
vassaṃ upagatesu dve bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo etesu 1-
cakkhumā puriso, so evamāha "na bho kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti,
susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇaṃ, bodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, 2- sūpaṭṭhitaṃ
pānīyaparibhojanīyan"ti. Te tatova nivattā. Te bhikkhū antotemāseyeva
vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.
      Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya kalambatitthavihāre
vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ
gantvā 3- udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo
kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca
piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati, javanapiṇḍapātikadhutaṅgaṃ
nāma natthi. Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakabharitasakaṭamiva niccalova hutvā
gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ
kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ
manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjanavaṇālepana-
puttamaṃsūpamāvasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti neva
davāya na madāya .pe. Bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ
paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmañca pacchimayāmañca
kammaṭṭhānaṃ manasikaroti. Ayaṃ vuccati harati ceva paccāharati cāti. Evametaṃ
haraṇapaccāharaṇaṃ gatapaccāgatavattanti vuccati.
@Footnote: 1 cha.Ma. tesu           2 Ma. samuñjaniyo      3 cha.Ma. patvā
      Etaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ
pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye pāpuṇāti. No ce
majjhimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye pāpuṇāti. No ce maraṇasamaye
pāpuṇāti, atha devaputto hutvā pāpuṇāti. No ce devaputto hutvā
pāpuṇāti, atha paccekasambuddho hutvā parinibbāyati. 1- No ce paccekasambuddho
hutvā parinibbāyati, 1- atha buddhānaṃ santike khippābhiñño hoti seyyathāpi
thero bāhiyo, mahāpañño vā hoti seyyathāpi thero sāriputto.
      Ayaṃ pana paccekabodhisatto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā
āraññiko hutvā vīsativassasahassāni etaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūretvā kālaṃ
katvā kāmāvacaradevaloke uppajji. Tato cavitvā bārāṇasirañño aggamahesiyā
kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Kusalā itthiyo tadaheva gabbhasaṇṭhānaṃ jānanti,
sā ca tāsaṃ aññatarā, tasmā taṃ gabbhapatiṭṭhānaṃ rañño nivedesi. Dhammatā
esā, yaṃ puññavante satte gabbhe uppanne mātugāmo gabbhaparihāraṃ
labhati. Tasmā rājā tassā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā tato pabhuti nāccuṇhaṃ
kiñci ajjhoharituṃ labhati, nātisītaṃ nātiambilaṃ nātiloṇaṃ nātikaṭukaṃ
nātitittakaṃ. Accuṇhe hi mātarā ajjhohaṭe gabbhassa lohakumbhivāso viya
hoti, atisīte lokantarikavāso viya, accambilaloṇakaṭukatittakesu bhuttesu satthena
phāletvā ambilādīhi sittāni viya gabbhaseyyakassa aṅgāni tibbavedanāni
honti. Aticaṅkamanaṭṭhānanisajjāsayanatopi naṃ nivārenti "kucchigatassa sañcalanadukkhaṃ
mā ahosī"ti. Mudukattharaṇatthatāya bhūmiyaṃ caṅkamanādīni mattāya kātuṃ
labhati, vaṇṇagandhādisampannaṃ sādusappāyaṃ annapānaṃ labhati. Pariggahetvāva naṃ
caṅkamāpenti nisīdāpenti vuṭṭhāpenti.
       Sā evaṃ parihariyamānā gabbhaparipākakāle sūtigharaṃ pavisitvā paccūsasamaye
puttaṃ vijāyi pakkatelamadditamanosilāpiṇḍisadisaṃ dhaññapuññalakkhaṇūpetaṃ. Tato
@Footnote: 1 cha.Ma. parinibbāti
Naṃ pañcamadivase alaṅkatappaṭiyattaṃ rañño dassesuṃ, rājā tuṭṭho chasaṭṭhiyā
dhātīhi upaṭṭhāpesi. So sabbasampattīhi vaḍḍhamāno na cirasseva viññutaṃ
pāpuṇi. Taṃ soḷasavassuddesikameva samānaṃ rājā rajje abhisiñci, vivadhanāṭakāni
cassa upaṭṭhāpesi. Abhisitto rājaputto rajjaṃ kāresi nāmena brahmadatto
sakalajambudīpe vīsatiyā nagarasahassesu. Jambudīpe hi pubbe caturāsīti
nagarasahassāni ahesuṃ, tāni parihāyantāni saṭṭhi ahesuṃ, tato parihāyantāni
cattālīsaṃ, sabbaparihānakāle pana vīsati honti. Ayañca brahmadatto
sabbaparihānakāle uppajji, tenassa vīsati nagarasahassāni ahesuṃ vīsati
pāsādasahassāni, vīsati hatthisahassāni, vīsati assasahassāni, vīsati rathasahassāni,
vīsati pattisahassāni, vīsati itthisahassāni orodhā ca nāṭakitthiyo ca, vīsati
amaccasahassāni. So mahārajjaṃ kārayamāno evaṃ kasiṇaparikammaṃ katvā pañca
abhiññāyo aṭṭha samāpattiyo ca nibbattesi. Yasmā pana abhisittaraññā
nāma avassaṃ aṭṭakaraṇe nisīditabbaṃ, tasmā ekadivasaṃ pageva pātarāsaṃ
bhuñjitvā vinicchayaṭṭhāne nisīdi. Tattha uccāsaddamahāsaddaṃ akaṃsu, so
"ayaṃ saddo samāpattiyā upakkileso"ti pāsādatalaṃ abhiruhitvā "samāpattiṃ
appemī"ti nisinno nāsakkhi appetuṃ, rajjavikkhepena samāpatti parihīnā.
Tato cintesi "kiṃ rajjaṃ varaṃ, udāhu samaṇadhammo"ti. Tato "rajjasukhaṃ parittaṃ
anekādīnavaṃ, samaṇadhammasukhaṃ pana vipulamanekānisaṃsaṃ uttamapurisasevitañcā"ti
ñatvā aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi "imaṃ rajjaṃ dhammena samena anusāsa,
mā kho adhammakāraṃ akāsī"ti sabbaṃ niyyādetvā pāsādaṃ abhiruhitvā
samāpattisukhena viharati, na koci upasaṅkamituṃ labhati aññatra
mukhadhovanadantakaṭṭhadāyakabhattanīhārakādīhi.
      Tato aḍḍhamāsamatte vītikkante mahesī pucchi "rājā uyyānagamanabaladassana-
nāṭakādīsu katthaci na dissati, kuhiṃ gato"ti. Tassā tamatthaṃ ārocesuṃ.
Sā amaccassa pāhesi "rajje sampaṭicchite ahampi sampaṭicchitā homi, etu
Mayā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetū"ti. So ubho kaṇṇe thaketvā "asavanīyametan"ti
paṭikkhipi. Sā punapi dvittikkhattuṃ pesetvā anicchamānaṃ tajjāpesi "yadi na
karosi, ṭhānāpi te cāvemi, jīvitāpi voropemī"ti. So bhīto "mātugāmo
nāma daḷhanicchayo, kadāci evampi kārāpeyyā"ti ekadivasaṃ raho gantvā
tāya saddhimpi sirisayane saṃvāsaṃ 1- kappesi. Sā puññavatī sukhasamphassā, so
tassā samphassarāgena ratto tattha abhikkhaṇaṃ saṅkitasaṅkitova agamāsi, anukkamena
attano gharasāmiko viya nibbisaṅko pavisitumāraddho.
      Tato rājamanussā taṃ pavuttiṃ rañño ārocesuṃ, rājā na saddahati.
Dutiyampi tatiyampi ārocesuṃ, tato nilīno sayameva disvā sabbāmacce
sannipātāpetvā ārocesi. Te "ayaṃ rājāparādhiko hatthacchedaṃ arahati,
pādacchedaṃ arahatī"ti yāva sūle uttāsanaṃ, tāva sabbakammakāraṇāni niddisiṃsu.
Rājā "etassa vadhabandhanatāḷane mayhaṃ vihiṃsā uppajjeyya, jīvitā voropane
pāṇātipāto bhaveyya, dhanaharaṇe adinnādānaṃ, alaṃ evarūpehi katehi, imaṃ
mama rajjā nikkaḍḍhathā"ti āha. Amaccā taṃ nibbisayaṃ akaṃsu. So attano
dhanasārañca puttadārañca gahetvā paravisayaṃ agamāsi. Tattha rājā sutvā
"kiṃ āgatosī"ti pucchi. Deva icchāmi taṃ upaṭṭhātunti so taṃ sampaṭicchi.
Amacco katipāhaccayena laddhavissāso taṃ rājānaṃ etadavoca "mahārāja
amakkhikamadhuṃ passāmi, taṃ khādanto natthī"ti. Rājā "kiṃ etaṃ upphaṇḍetukāmo
bhaṇatī"ti na suṇāti. So antaraṃ labhitvā punapi suṭṭhutaraṃ vaṇṇetvā ārocesi.
Rājā "kiṃ etan"ti pucchi. Bārāṇasirajjaṃ devāti. Rājā "maṃ netvā
māretukāmosī"ti āha. So "mā deva evaṃ avaca, yadi na saddahasi, manusse
pesehī"ti. So manusse pesesi, te gantvā gopuraṃ khaṇitvā rañño sayanaghare
uṭṭhahiṃsu.
      Rājā disvā "kissa āgatatthā"ti pucchi. Corā mayaṃ mahārājāti.
Rājā tesaṃ dhanaṃ dāpetvā "mā puna evamakaritthā"ti. Ovaditvā vissajjesi.
@Footnote: 1 Sī. vāsaṃ
Te āgantvā tassa rañño ārocesuṃ. So punapi dvittikkhattuṃ tatheva vīmaṃsitvā
"sīlavā rājā"ti caturaṅginiyaṃ senaṃ sannayhitvā sīmantare ekaṃ nagaraṃ
upagamma tattha amaccassa pāhesi "nagaraṃ vā me dehi yuddhaṃ vā"ti. So
brahmadattassa tamatthaṃ ārocāpesi "āṇāpetu devo kiṃ yujjhāmi, udāhu
nagaraṃ demī"ti. Rājā "na yujjhitabbaṃ, nagaraṃ datvā idhāgacchā"ti pesesi.
So tathā akāsi. Paṭirājāpi taṃ nagaraṃ gahetvā avasesanagaresupi tatheva dūtaṃ
pāhesi. Tepi amaccā tatheva brahmadattassa ārocetvā tena "na yujjhitabbaṃ,
idhāgantabban"ti vuttā bārāṇasiṃ āgamiṃsu.
      Tato amaccā brahmadattaṃ āhaṃsu "mahārāja tena saha yujjhāmā"ti.
Rājā "mama pāṇātipāto bhavissatī"ti vāresi. Amaccā "mayaṃ mahārāja taṃ
jīvaggāhaṃ gahetvā idheva ānessāmā"ti nānāupāyehi rājānaṃ saññāpetvā
"ehi mahārājā"ti gantuṃ āraddhā. Rājā "sace sattamāraṇappaharaṇavilumpanakammaṃ
na karotha, gacchāmī"ti bhaṇati. Amaccā "na deva karoma, bhayaṃ dassetvā
palāpemā"ti caturaṅginīsenaṃ sannayhitvā ghaṭesu dīpe pakkhipitvā rattiṃ gacchiṃsu.
Paṭirājā taṃ divasaṃ bārāṇasinagaraṃ 1- gahetvā idāni kinti rattiṃ sannāhaṃ
mocāpetvā pamatto niddaṃ okkami saddhiṃ balakāyena. Tato amaccā
bārāṇasirājānaṃ gahetvā paṭirañño khandhāvāraṃ gantvā sabbaghaṭehi dīpe nīharāpetvā
ekapajjotāya senāya saddaṃ akaṃsu. Paṭirañño amacco mahābalaṃ disvā bhīto
attano rājānaṃ upasaṅkamitvā "uṭṭhehi amakkhikamadhuṃ khādāhī"ti mahāsaddaṃ
akāsi, tathā dutiyopi tatiyopi. Paṭirājā tena saddena paṭibujjhitvā bhayaṃ
santāsaṃ āpajji. Ukkuṭṭhisatāni pavattiṃsu. So "paravacanaṃ saddahitvā amittahatthaṃ
pattomhī"ti sabbarattiṃ taṃ taṃ vippalapitvā dutiyadivase "dhammiko rājā,
uparodhaṃ na kareyya, gantvā khamāpemī"ti cintetvā rājānaṃ upasaṅkamitvā
jaṇṇukehi patiṭṭhahitvā "khama mahārāja mayhaṃ aparādhan"ti āha. Rājā taṃ
ovaditvā "uṭṭhehi, khamāmi te"ti āha. So rañño evaṃ vuttamatteyeva
@Footnote: 1 cha.Ma. bārāṇasisamīpe nagaraṃ
Paramassāsappatto ahosi, bārāṇasirañño samīpeyeva janapade rajjaṃ labhi. Te
aññamaññaṃ sahāyakā ahesuṃ.
      Atha brahmadatto dvepi senā sammodamānā ekato ṭhitā disvā
"mamekassa cittānurakkhanatthāya 1- asmiṃ janakāye khuddakamakkhikāya pivanamattampi 2-
lohitabindu na uppannaṃ, aho sādhu, aho suṭṭhu, sabbe sattā sukhitā
hontu, averā hontu, abyāpajjhā hontū"ti mettājhānaṃ uppādetvā
tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā paccekabodhiñāṇaṃ sacchikatvā sayambhutaṃ
pāpuṇi. Taṃ maggasukhena phalasukhena sukhitaṃ hatthikkhandhe nisinnaṃ amaccā paṇipātaṃ
katvā āhaṃsu "yānakālo mahārāja vijitabalakāyassa sakkāro kātabbo,
parājitabalakāyassa bhattaparibbayo dātabbo"ti. So āha "nāhaṃ bhaṇe rājā,
paccekabuddho nāmāhan"ti. Kiṃ devo bhaṇati, na edisā paccekabuddhā hontīti.
Kīdisā bhaṇe paccekabuddhāti. Paccekabuddhā nāma dvaṅgulakesamassū
aṭṭhaparikkhārayuttā bhavantīti. So dakkhiṇahatthena sīsaṃ parāmasi, tāvadeva gihiliṅgaṃ
antaradhāyi, pabbajitaveso pāturahosi, dvaṅgulakesamassu aṭṭhaparikkhārasamannāgato
vassasatikattherasadiso ahosi. So catutthajjhānaṃ samāpajjitvā hatthikkhandhato
vehāsaṃ abbhuggantvā padumapupphe nisīdi. Amaccā vanditvā "kiṃ bhante
kammaṭṭhānaṃ, kathaṃ adhigatosī"ti pucchiṃsu. So yato assa mettājhānakammaṭṭhānaṃ
ahosi, tañca vipassanaṃ vipassetvā adhigato, tasmā tamatthaṃ dassento
udānagāthañca byākaraṇagāthañca imaññeva gāthaṃ abhāsi "sabbesu bhūtesu nidhāya
daṇḍan"ti.
      Tattha sabbesūti anavasesesu. Bhūtesūti sattesu. Ayamettha saṅkhepo,
vitthāraṃ pana ratanasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma. Nidhāyāti nikkhipitvā. Daṇḍanti
kāyavacīmanodaṇḍaṃ, kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ. Kāyaduccaritaṃ hi daṇḍayatīti
daṇḍo, bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti vuttaṃ hoti. Evaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ
ca. Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo, etaṃ nidhāyātipi vuttaṃ hoti. Aviheṭhayanti
@Footnote: 1 cha.Ma. cittānurakkhaṇāya            2 ka. lehanamattampi
Aviheṭhayanto. Aññatarampīti yaṅkiñci ekampi. Tesanti tesaṃ sabbabhūtānaṃ.
Na puttamiccheyyāti atrajo khetrajo dinnako antevāsikoti imesu catūsu
puttesu yaṅkiñci puttaṃ na iccheyya. Kuto sahāyanti sahāyaṃ pana iccheyyāti
kuto eva etaṃ.
      Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāpahānena
eko, ekantavigatakilesoti eko, eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.
Samaṇasahassassāpi hi majjhe vattamāno gihisaññojanassa chinnattā eko,
evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko. Eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati,
eko seyyaṃ kappeti, eko iriyati vattatīti evaṃ adutiyaṭṭhena eko.
        "taṇhādutiyo puriso       dīghamaddhānasaṃsaraṃ
         itthabhāvaññathābhāvaṃ       saṃsāraṃ nātivattati.
         Etamādīnavaṃ *- ñatvā    taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ
         vītataṇho anādāno      sato bhikkhu paribbaje"ti 1-
evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko. Sabbakilesassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā
anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako
hutvā sayambhū sāmaññeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti evaṃ eko paccekasambodhiṃ
abhisambuddhoti eko.
      Careti yā imā aṭṭha cariyāyo. Seyyathidaṃ? paṇidhisampannānaṃ catūsu
Iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu
āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ
catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā,
sammāpaṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā, adhigataphalānaṃ catūsu paṭipannānaṃ
catūsu ariyamaggesu maggacariyā, adhigataphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu pakaticariyā,
@Footnote: * cha.Ma. evamādīnavaṃ     1 khu.iti. 25/15,105/241,324,
@  khu,mahā. 29/891/558 (syā), khu.cūḷa. 30/595/291 (syā)
Tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato paccekabuddhasāvakānanti.
Yathāha:- "cariyāti aṭṭha cariyāyo iriyāpathacariyā"ti 1- vitthāro.
Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā "adhimuccanto
saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhāpanto satiyā carati,
avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇena
carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyatananti 2- āyatanacariyāya carati, evaṃ
paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī"ti 3- evaṃ aparāpi aṭṭha
cariyā vuttā, tāhipi samannāgato bhaveyyāti attho. Khaggavisāṇakappoti
ettha khaggavisāṇaṃ nāma khaggamigasiṅgaṃ. Kappasaddassa atthaṃ vitthārato
maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ pakāsayissāma, idha panāyaṃ "satthukappena vata bho kira
sāvakena saddhiṃ mantayamānā"ti 4- evamādīsu viya paṭibhāgo veditabbo.
Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato
atthavaṇṇanā,
      adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbā:- yvāyaṃ vuttappakāro
daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti, taṃ tesu appavattanena
tappaṭipakkhabhūtāya mettāya ca parahitupasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya
daṇḍaṃ, nihitadaṇḍattā eva ca yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena
vā satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā vihiṃsanti, 5- tathā aviheṭhayaṃ,
aññatarampi tesaṃ imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ
saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ
vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhīti ayaṃ tāva adhippāyo.
      Ayaṃ pana anusandhi:- evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu "idāni
bhante kuhiṃ gacchathā"ti. Tato tena "pubbapaccekasambuddhā kattha vasantī"ti
āvajjetvā ñatvā "gandhamādanapabbate"ti vutte punāhaṃsu "amhe dāni
@Footnote: 1 khu.paṭi. 31/197, 28/232,435        2 cha.Ma. āyatantīti
@3 khu. paṭi. 31/197, 29/233,436   4 Ma.mū. 12/260/221   5 cha.Ma. viheṭhayanti
Bhante pajahatha na icchathā"ti. Atha paccekabuddho āha "na puttamiccheyyā"ti
sabbaṃ. Tatrādhippāyo:- ahaṃ idāni atrajādīsu yaṅkiñci puttampi na
iccheyyaṃ, kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ. Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ
gantuṃ mādiso vā hotuṃ icchati, so eko care khaggavisāṇakapPo. 1- Atha vā
tehi "amhe dāni bhante pajahatha na icchathā"ti vutte so paccekabuddho
"na puttamiccheyya kuto sahāyan"ti vatvā attano yathāvuttenatthena
ekacariyāya guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi
"eko care khaggavisāṇakappo"ti. Evaṃ vatvā pekkhamānasseva mahājanassa
ākāse uppatitvā gandhamādanaṃ agamāsi.
      Gandhamādano nāma himavati cūḷakāḷapabbataṃ mahākāḷapabbataṃ
nāgapaliveṭhanaṃ candagabbhaṃ sūriyagabbhaṃ suvaṇṇapassaṃ himavantapabbatanti satta
pabbate atikkamma hoti. Tattha nandamūlakaṃ nāma pabbhāraṃ paccekabuddhānaṃ
vasanokāso, tisso ca guhāyo suvaṇṇaguhā maṇiguhā rajataguhāti. Tattha
maṇiguhādvāre mañjūsako nāma rukkho yojanaṃ ubbedhena, yojanaṃ vitthārena.
So yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni tāni pupphayati
visesena paccekabuddhāgamanadivase. Tassa purato 2- sabbaratanamālo hoti. Tattha
sammajjanakavāto kacavaraṃ chaḍḍeti, samakaraṇavāto sabbaratanamayaṃ vālikaṃ samaṃ
karoti, siñcanakavāto anotattadahato ānetvā udakaṃ siñcati, sugandhakaraṇavāto
himavantato sabbesaṃ gandharukkhānaṃ gandhe āneti, ocinakavāto pupphāni
ocinitvā pāteti, santharaṇakavāto sabbattha santharati. Sadā paññattāni
cettha āsanāni honti, yesu paccekabuddhuppādadivase uposathadivase ca
sabbapaccekabuddhā sannipatitvā nisīdanti. Ayaṃ tattha pakati. 3-
Abhisambuddhapaccekabuddho tattha gantvā paññattāsane nisīdati. Tato sace tasmiṃ kāle
aññepi paccekabuddhā saṃvijjanti, tepi taṃkhaṇaṃ sannipatitvā paññattāsanesu
nisīdanti. Nisīditvā ca kiñcideva samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhahanti, tato
@Footnote: 1 cha.Ma. iti-saddo na dissati     2 cha.Ma. tassūparito    3 Sī. atha sampati
Saṃghatthero adhunāgataṃ paccekabuddhaṃ sabbesaṃ anumodanatthāya "kathamadhigatan"ti
kammaṭṭhānaṃ pucchati, tadāpi so tameva attano udānabyākaraṇagāthaṃ bhāsati.
Puna bhagavāpi āyasmatā ānandena puṭṭho tameva gāthaṃ bhāsati, ānando
ca saṅgītiyanti evameva ekekā 1- gāthā paccekasambodhiabhisambuddhaṭṭhāne,
mañjūsakamāle, ānandena pucchitakāle, saṅgītiyanti catukkhattuṃ bhāsitā hotīti.
                       Paṭhamagāthāvaṇṇanā samattā.
      [36] Saṃsaggajātassāti kā uppatti? ayampi paccekabodhisatto
Kassapassa bhagavato sāsane vīsati vassasahassāni purimanayeneva samaṇadhammaṃ
karonto kasiṇaparikammaṃ katvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā nāmarūpaṃ vavatthapetvā
lakkhaṇasammasanaṃ katvā ariyamaggaṃ anadhigamma brahmaloke nibbattaṃ. So
tato cuto bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchimhi uppajjitvā purimanayeneva
vaḍḍhamāno yato pabhuti "ayaṃ itthī ayaṃ puriso"ti visesaṃ aññāsi, tadupādāya
itthīnaṃ hatthe na ramati, ucchādananhāpanamaṇḍanādimattampi na sahati. Taṃ
purisā eva posenti, thaññapāyanakāle dhātiyo kañcukaṃ paṭimuñcitvā
purisavesena thaññaṃ pāyenti. So itthīnaṃ gandhaṃ ghāyitvā saddaṃ vā sutvā
rodati, viññutaṃ pattopi itthiyo phusituṃ 2- na icchati, tena taṃ
anitthigandhotveva sañjāniṃsu.
      Tasmiṃ kumāre soḷasavassike 3- jāte rājā "kulaṃ 4- saṇṭhapessāmī"ti
nānākulehi tassa anurūpaṃ kaññaṃ 5- ānetvā aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi
"kumāraṃ ramāpehī"ti. Amacco upāyena taṃ ramāpetukāmo tassa avidūre
sāṇipākāraṃ parikkhipitvā 6- nāṭakāni payojāpesi. Kumāro gītavāditasaddaṃ
sutvā "kasseso saddo"ti āha. Amacco "taveso deva nāṭakitthīnaṃ saddo,
puññavantānaṃ īdisāni nāṭakāni honti, abhirama deva mahāpuññosi tvan"ti
āha. Kumāro amaccaṃ daṇḍena tāḷāpetvā nikkaḍḍhāpesi. So rañño
@Footnote: 1 cha.Ma. evamekekā   2 cha.Ma. passituṃ    3 cha.Ma. tasmiṃ soḷasavassuddesike
@4 cha.Ma. kulavaṃsaṃ        5 cha.Ma. anurūpā kaññāyo  6 cha.Ma. parikkhipāpetvā
Ārocesi. Rājā kumārassa mātarā saha gantvā kumāraṃ ramāpehīti 1- puna
amaccaṃ āṇāpesi. 2- Kumāro tehi atinippīḷiyamāno seṭṭhasuvaṇṇaṃ datvā
suvaṇṇakāre āṇāpesi "sundaraṃ itthirūpaṃ karothā"ti. Te vissakammunā
nimmitasadisaṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ itthirūpaṃ katvā dassesuṃ. Kumāro disvā
vimhayena sīsaṃ cāletvā mātāpitūnaṃ pesesi "yadi īdisiṃ itthiṃ labhissāmi,
gaṇhāmī"ti, mātāpitaro "amhākaṃ putto mahāpuñño, avassaṃ tena saha
katapuññā kāci dārikā loke uppannā bhavissatī"ti taṃ suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ
āropetvā amaccānaṃ āṇāpesuṃ 3- "gacchatha īdisiṃ dārikaṃ gavesathā"ti. Te
gahetvā soḷasa mahājanapade carantā taṃ taṃ gāmaṃ gantvā udakatitthādīsu
yattha yattha janasamūhaṃ passanti, tattha tattha devataṃ viya suvaṇṇarūpaṃ ṭhapetvā
nānāpupphavatthālaṅkārehi pūjaṃ katvā vitānaṃ bandhitvā ekamantaṃ tiṭṭhanti
"yadi kenaci evarūpā diṭṭhasutapubbā 4- bhavissati, so kathaṃ samuṭṭhāpessatī"ti.
Etenupāyena aññatra maddaraṭṭhā sabbā janapade āhiṇḍitvā taṃ
"khuddakaraṭṭhan"ti avamaññamānā tattha paṭhamaṃ agantvā nivattiṃsu.
      Tato nesaṃ ahosi "maddaraṭṭhampi tāva gacchāma, mā no bārāṇasiṃ
paviṭṭhepi rājā puna pāhesī"ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu. Sāgalanagare
ca maddavo nāma rājā. Tassa dhītā soḷasavassuddesikā abhirūpā hoti. Tassā
ca 5- vaṇṇadāsiyo nhānodakatthāya titthaṃ gatā tattha amaccehi ṭhapitaṃ taṃ
suvaṇṇarūpaṃ dūratova disvā "amhe udakatthāya pesetvā rājaputtī sayameva
āgatā"ti bhaṇantiyo samīpaṃ gantvā "nāyaṃ sāminī, amhākaṃ sāminī ito
abhirūpatarā"ti āhaṃsu. Amaccā taṃ sutvā rājānaṃ upasaṅkamitvā anurūpena
nayena dārikaṃ yāciṃsu, sopi adāsi. Tato bārāṇasirañño pāhesuṃ "laddhā
dārikā, sāmaṃ āgacchissati, udāhu amheva ānemā"ti. So ca "mayi
gacchante 6- janapadapīḷā bhavissati, tumheva ānethā"ti pesesi.
@Footnote: 1 cha.Ma. khamāpetvā   2 cha.Ma. appesi   3 cha.Ma. appesuṃ  4 cha.Ma. diṭapuṭhabbā
@5 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati            6 cha.Ma. āgacchante
      Amaccā dārikaṃ gahetvā nagarā nikkhamitvā kumārassa pāhesuṃ "laddhā
suvaṇṇarūpasadisī dārikā"ti. Kumāro sutvāpi 1- rāgena abhibhūto paṭhamajjhānā
parihāyi. So dūtaparamparaṃ pesesi "sīghaṃ ānetha sīghaṃ ānethā"ti. Te sabbattha
ekarattivāseneva bārāṇasiṃ patvā bahinagare ṭhitā rañño pesesuṃ 2- "ajja
pavisitabbaṃ, no"ti. Rājā "seṭṭhakulā ānītā dārikā, maṅgalakiriyaṃ katvā
mahāsakkārena pavesessāma, uyyānaṃ tāva naṃ nethā"ti āṇāpesi. Te tathā
akaṃsu. Sā accantasukhumālā yānugghātena ubbāḷhā addhānaparissamena
uppannavātarogā milātamālā viya hutvā rattimeva kālamakāsi. Amaccā
"sakkārā parikaṭṭhamhā"ti parideviṃsu. Rājā ca nāgarā ca "kulavaṃso vinaṭṭho"ti
parideviṃsu. Nagare mahākolāhalaṃ ahosi, kumārassa sutamatteyeva mahāsoko
udapādi. Tato kumāro sokassa mūlaṃ khaṇitumāraddho, so cintesi "ayaṃ soko
nāma na ajātassa hoti, jātassa pana hoti, tasmā jātiṃ paṭicca soko"ti
"jāti pana kiṃ paṭiccā"ti. Tato "bhavaṃ paṭicca jātī"ti evaṃ pubbabhāvanānubhāvena
yoniso manasikaronto anulomapaṭilomapaṭiccasamuppādaṃ disvā saṅkhāre sammasanto
tattheva nisinno paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ maggaphalasukhena sukhitaṃ santindriyaṃ
santamānasaṃ nisinnaṃ disvā paṇipātaṃ katvā amaccā āhaṃsu "mā soci deva,
mahanto jambudīpo, aññaṃ tato sundarataraṃ dārikaṃ 3- ānessāmā"ti so āha
"nāhaṃ socako, nissoko paccekabuddho ahan"ti. Ito paraṃ sabbaṃ purimagāthāya
sadisaṃ ṭhapetvā gāthāvaṇṇanaṃ.
      Gāthāvaṇṇanāya pana saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha
dassanasavanakāyasamullapanasambhogasaṃsaggavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ
disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaladīpe
kāladīghavāpīgāme 4- piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsiṃ dīghabhāṇakadaharabhikkhuṃ
disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā kālakatā kuṭumbiyadhītā,
@Footnote: 1 cha.Ma. sutvāva  2 cha.Ma. pāhesuṃ  3 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati  4 Sī. kāladīghagāme
Tassā nivāsanacoḷakaṃ 1- disvā "evarūpavatthadhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ
nālatthan"ti hadayaṃ phāletvā kālakato so eva ca daharo nidassanaṃ.
      Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ
sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi
girigāmavāsīkammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumasaraṃ gantvā nhātvā
mālaṃ āropetvā uccāsaddena gāyantiyā ākāsena gacchanto saddaṃ sutvā
kāmarāgena visesā parihāyitvā anayabyasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo
nidassanaṃ.
      Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppanno rāgo kāyasaṃsaggo nāma.
Dhammabhāsakadaharabhikkhu 2- cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati,
tattha mahājane āgate rājāpi agamāsi saddhiṃ antepurena. Tato rājadhītāya
tassa rūpañca sarañca 3- āgamma balavarāgo uppanno tassa ca daharassāpi.
Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi, te aññamaññaṃ
parāmasitvā āliṅgiṃsu. Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālakateyeva
addasaṃsu. 4-
      Aññamaññaṃ ālapanasamullapane uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo
nāma. Bhikkhubhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma.
Dvīsupi cetesu pārājikappatto bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ. Marīcivaṭṭināma-
mahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇi abhayamahārājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṃghaṃ
parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṃghanavakasāmaṇerī anādhārakassa
saṃghanavakassa sāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullāpaṃ akāsi, te ubhopi
upasampādetvā 5- saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullāpena
pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva jātasinehā sikkhāpadaṃ vītikkamitvā pārājikā
ahesunti.
@Footnote: 1 nivāsanacoḷakhaṇḍaṃ    2 cha.Ma. dhammagāyanadaharabhikkhu    3 cha.Ma. saddañca
@4 cha.Ma. addasaṃsūti    5 cha.Ma. upasampajjitvā
      Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavati sneho,
purimarāgappaccayā balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti,
tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikaṃ sokaparidevādinānappakārakaṃ
dukkhamidaṃ pahoti nibbattati bhavati jāyati. Apare pana "ārammaṇe cittassa
vossaggo saṃsaggo"ti bhaṇanti. Tato sneho, snehā dukkhamidanti.
      Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha "svāhaṃ
yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tassa dukkhassa mūlaṃ khaṇanto paccekasambodhiṃ
adhigato"ti. Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu "amhehi dāni bhante kiṃ
kattabban"ti tato so āha "tumhe vā aññe vā yo imamhā dukkhā
muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care
khaggavisāṇakappo"ti. Ettha ca yaṃ "snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī"ti vuttaṃ,
tadeva sandhāya "ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno"ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.
Atha vā yathāvuttena saṃsaggena saṃsaggajātassa bhavati sneho, snehanvayaṃ
dukkhamidaṃ pahoti, etaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahaṃ adhigatoti
evampi abhisambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva udānavasena vuttoti
veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti.
                      Saṃsaggagāthāvaṇṇanā samattā.
     [37] Mitte suhajjeti kā uppatti? ayaṃ paccekabodhisatto purimagāthāyaṃ
Vuttanayeneva uppajjitvā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārento paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā
"kiṃ samaṇadhammo varo, rajjaṃ varan"ti vīmaṃsitvā catunnaṃ amaccānaṃ hatthe
rajjaṃ niyyādetvā samaṇadhammaṃ karoti. Amaccā "dhammena samena karothā"ti
vuttāpi lañcaṃ gahetvā adhammena karonti, te lañcaṃ gahetvā sāmike
parājentā ekadā aññataraṃ rājavallabhaṃ parājesuṃ. So rañño bhattahārakehi
saddhiṃ pavisitvā sabbaṃ ārocesi. Rājā dutiyadivase sayaṃ vinicchayaṭṭhānaṃ
agamāsi. Tato mahājanakāyā "amaccā sāmike assāmike karontī"ti mahāsaddaṃ
Karontā mahāyuddhaṃ viya akaṃsu. Atha rājā vinicchayaṭṭhānā vuṭṭhāya pāsādaṃ
abhiruhitvā samāpattiṃ appetuṃ nisinno tena saddena vikkhittattā 1- na sakkoti
appetuṃ. So "kiṃ me rajjena, samaṇadhammo varo"ti rajjasukhaṃ pahāya puna
samāpattiṃ nibbattetvā pubbe vuttanayeneva vipassitvā 2- paccekasambodhiṃ
sacchākāsi. Kammaṭṭhānañca pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi:-
               "mitte suhajje anukampamāno
                hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto
                etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha mettāyanavasena mittā. Suhadayabhāvena suhajjā. Keci hi
ekantahitakāmatāya mittāva honti, na suhajjā. Keci gamanāgamanaṭṭhāna-
nisajjāsamullāpādīsu hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena
suhajjā ceva mittā ca. Te duvidhā honti agāriyā anagāriyā ca. Tattha
agāriyā tividhā honti upakāro samānasukhadukkhā anukampakāti. Anagāriyā
visesena atthakkhāyino eva. Te catūhi aṅgehi samannāgatā honti. Yathāha:-
            "catūhi kho gahapatiputta ṭhānehi upakāro  mitto  suhado
       veditabbo, pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa
       paṭisaraṇaṃ *- hoti,  uppannesu  kiccakaraṇīyesu  taddiguṇaṃ  bhogaṃ
       anuppadeti". 3-
Tathā:-
            "catūhi kho gahapatiputta ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado
       veditabbo,  guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na
       vijahati, jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti" 4-
@Footnote: 1 cha.Ma. vikkhittacitto  2 cha.Ma. vipassanto  * cha.Ma. saraṇaṃ  3 dī. pā. 11/261/162
@4 dī. pā. 11/262/163
Tathā:-
            "catūhi kho gahapatiputta ṭhānehi anukampako mitto suhado
       veditabbo, abhavenassa na nandati,  bhavenassa nandati,  avaṇṇaṃ
       bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati". 1-
Tathā:-
            "catūhi kho gahapatiputta ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado
       veditabbo, pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti,
       saggassa maggaṃ ācikkhatī"ti. 2- Tesvidha agāriyā adhippetā, atthato
       pana sabbepi yujjanti. Te mitte suhajje. Anukampamānoti
       anudayamāno, tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo ca.
     Hāpeti atthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā
attatthaparatthaubhayatthavasenapi tividhaṃ atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti
dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti "ahaṃ imaṃ vinā na jīvissāmi, 3-
esa me gati, esa me parāyanan"ti evaṃ attānaṃ ṭhapentopi paṭibaddhacitto
hoti. "ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, tesaṃ parāyaṇan"ti
evaṃ attānaṃ uccaṭṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha pana evaṃ
paṭibaddhacitto adhippeto. Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano
samāpattihāniṃ sandhāya vuttaṃ. Santhaveti tividho santhavo taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena.
Tattha aṭṭhasatappabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhibhedāpi
diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo. So idha
adhippeto. Tena hissa samāpatti parihīnā. Tenāha "etaṃ bhayaṃ santhave
pekkhamāno ahaṃ adhigato"ti. Sesaṃ vuttasadisamevāti veditabbaṃ. 4-
                     Mittasuhajjagāthāvaṇṇanā samattā.
       [38] Vaṃso visāloti kā uppatti? pubbe kira kassapassa bhagavato
Sāsane tayo paccekabodhisattā pabbajitvā vīsativassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ
@Footnote: 1 dī. pā. 11/264/163   2 dī. pā. 11/263/163   3 cha.Ma. jīvāmi
@4 cha.Ma. veditabbanti
Pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ seṭṭho 1-  bārāṇasirājakule
nibbatto, itare paccantarājakulesu. Te ubhopi kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā
rajjaṃ pahāya pabbajitvā anukkamena paccekabuddhā hutvā nandamūlakapabbhāre
vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya "mayaṃ kiṃ kammaṃ katvā imaṃ lokuttarasukhaṃ
anuppattā"ti āvajjetvā paccavekkhamānā kassapabuddhakāle attano cariyaṃ
addasaṃsu. Tato "tatiyo kuhin"ti āvajjentā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārentaṃ
disvā tassa guṇe saritvā "so pakatiyāva appicchatādiguṇasamannāgato
ahosi, amhākaññeva ovādako vattā vacanakkhamo pāpagarahī, handa
naṃ ārammaṇaṃ dassetvā mocessāmā"ti okāsaṃ gavesantā taṃ ekadivasaṃ
sabbālaṅkāravibhūsitaṃ uyyānaṃ gacchantaṃ disvā ākāsenāgantvā uyyānadvāre
veḷugumbamūle aṭṭhaṃsu. Mahājano attano 2- rājadassanena rājānaṃ oloketi.
Tato rājā "atthi nu kho koci mama dassane abyāvaṭo"ti olokento
paccekabuddhe addakkhi, saha dassaneneva cassa tesu sineho uppajji.
      So hatthikkhandhā oruyha santena upacārena te upasaṅkamitvā
"bhante kiṃnāmā tumhe"ti pucchi. Te āhaṃsu "mayaṃ mahārāja asajjamānā
nāmā"ti. Bhante asajjamānāti etassa ko atthoti. Alagganattho
mahārājāti. Tato taṃ veḷugumbaṃ dassentā āhaṃsu "seyyathāpi mahārāja
imaṃ veḷugumbaṃ sabbaso mūlakkhandhasākhā 3- saṃsibbitvā ṭhitaṃ asihattho puriso
mūle chetvā āviñchanto na sakkuṇeyya uddharituṃ, evameva tvaṃ anto ca
bahi ca jaṭāya jaṭito āsattavisatto tattha laggo. Seyyathāpi tassa
majjhagatopi 4- ayaṃ vaṃsakaḷīro asañjātasākhattā kenaci alaggo ṭhito, sakkā
ca pana agge vā mūle vā chetvā uddharituṃ, evameva mayaṃ katthaci
asajjamānā sabbadisā gacchāmā"ti tāvadeva catutthajjhānaṃ samāpajjitvā
passato eva rañño ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Tato rājā
@Footnote: 1 cha.Ma. jeṭṭhako  2 cha. atitto  3 Sī. mūlakhandhasākhānusākhaṃ,
@  cha.Ma. mūlakhandhasākhānusākhāhi   4 Sī. seyyathāpi vā panassa vemajjhe jātopi,
@  cha.Ma. seyyathāpi vā panassa vemajjhagatopi
Cintesi "kadā nu kho ahampi evaṃ asajjamāne bhaveyyan"ti tattheva
nisīditvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Purimanayeneva kammaṭṭhānaṃ
pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi:-
               "vaṃso visālova yathā visatto
                puttesu dāresu ca yā apekkhā
                vaṃsakkaḷīrova asajjamāno
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
     Tattha vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Cakāro avadhāraṇattho,
evakāro vā ayaṃ, sandhivasenettha evakāro daṭṭhabbo. 1- Tassa parapadena
sambandho, taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo
jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu. Yā apekkhāti
yā taṇhā yo sneho. Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya
alaggamāno. Kiṃ vuttaṃ hoti? yathā vaṃso visālo visatto eva hoti,
puttesu dāresu ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni saṃsibbitvā
ṭhitattā visattā eva. Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya
visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ pekkhaṃ maggañāṇena chindanto
ayaṃ vaṃsakaḷīro viya rūpādīsu vā lābhādīsu vā kāmabhavādīsu vā diṭṭhādīsu vā
taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekabodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva
veditabbaṃ.
                      Vaṃsakaḷīragāthāvaṇṇanā samattā.
      [39] Migo araññamhīti kā uppatti? eko kira bhikkhu kassapassa
Bhagavato sāsane yogāvacaro kālaṃ katvā bārāṇasiyaṃ seṭṭhikule uppanno
aḍḍhe mahaddhane mahābhoge, so sarāgo 2- ahosi, tato paradāriko hutvā
tattheva kālakato niraye nibbatto tattha paccitvā vipākāvasesena seṭṭhibhariyāya
@Footnote: 1 Ma. vakāro daṭṭhabbo        2 cha.Ma. subhago
Kucchimhi itthipaṭisandhiṃ aggahesi. Nirayato āgatānaṃ gattāni uṇhāni
honti, tena seṭṭhibhariyā ḍayhamānena udarena kicchena kasirena taṃ gabbhaṃ
dhāretvā kālena dārikaṃ vijāyi. Sā jātadivasato pabhuti mātāpitūnaṃ
sesabandhuparijanānañca dessā ahosi. Vayappattā ca yamhi kule dinnā,
tatthāpi sāmikasassusassurānaṃ dessāva ahosi appiyā amanāpā. Atha
nakkhatte ghosite seṭṭhiputto tāya saddhiṃ kīḷituṃ anicchanto vesiṃ ānetvā
kīḷati, sā taṃ dāsīnaṃ santikā sutvā seṭṭhiputtaṃ upasaṅkamitvā nānappakārehi
anunayitvā 1- āha "ayyaputta itthī nāma sacepi dasannaṃ rājūnaṃ kaniṭṭhā
hoti cakkavattino vā dhītā, tathāpi sāmikassa pesanakarā hoti, sāmike
anālapante sūle āropitā viya dukkhaṃ paṭisaṃvedeti. Sace ahaṃ anuggahārahā,
anuggahetabbā. No ce, vissajjetabbā, attano ñātikulaṃ gamissāmī"ti.
Seṭṭhiputto "hotu bhadde, mā soci, kīḷanasajjā hohi, nakkhattaṃ
kīḷissāmā"ti āha. Seṭṭhidhītā tāvatakenāpi sallāpamattakena ussāhajātā
"sve nakkhattaṃ kīḷissāmī"ti bahuṃ khajjabhojjaṃ paṭiyādeti. Seṭṭhiputto
dutiyadivase anārocetvāva kīḷanaṭṭhānaṃ gato. Sā "idāni pesessati, idāni
pesessatī"ti maggaṃ olokentī nisinnā ussūraṃ disvā manusse pesesi, te
paccāgantvā  "seṭṭhiputto gato"ti ārocesuṃ. Sā sabbaṃ taṃ paṭiyāditaṃ
ādāya yānaṃ abhiruhitvā uyyānaṃ gantuṃ āraddhā.
      Atha nandamūlakapabbhāre paccekasambuddho sattame divase nirodhā
vuṭṭhāya anotatte mukhaṃ dhovitvā nāgalatādantapoṇaṃ khāditvā "kattha ajja
bhikkhaṃ carissāmī"ti āvajjento taṃ seṭṭhidhītaraṃ disvā "imissā mayi sakkāraṃ
karitvā taṃ kammaṃ parikkhayaṃ gamissatī"ti ñatvā pabbhārasamīpe saṭṭhiyojanaṃ
manosilātalaṃ, tattha ṭhatvā nivāsetvā pattacīvaramādāya abhiññāpādakajjhānaṃ
samāpajjitvā ākāsenāgantvā tassā paṭipathe oruyha bārāṇasībhimukho
agamāsi. Taṃ disvāva dāsiyo seṭṭhidhītāya ārocesuṃ, sā yānā oruyha
@Footnote: 1 Ma. ānayitvā
Sakkaccaṃ vanditvā pattaṃ gahetvā sabbarasasampannena khādanīyabhojanīyena
pūretvā padumapupphena ca 1- paṭicchādetvā heṭṭhāpi padumapupphaṃ katvā
pupphakalāpaṃ hatthena gahetvā paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā tassa hatthe pattaṃ
datvā vanditvā pupphakalāpahatthā patthesi "bhante yathā idaṃ pupphaṃ, evāhaṃ
yattha yattha uppajjāmi, tattha tattha mahājanassa piyā bhaveyyaṃ manāpā"ti.
Evaṃ patthetvā dutiyampi patthesi "bhante dukkho gabbhavāso, taṃ anupagamma
padumapupphe eva paṭisandhi bhaveyyā"ti. Tatiyampi patthesi "bhante jigucchanīyo
mātugāmo, cakkavattidhītāpi purisavasaṃ 2- gacchati, tasmā ahaṃ itthibhāvaṃ
anupagamma puriso bhaveyyan"ti. Catutthampi patthesi "bhante imaṃ saṃsāradukkhaṃ
atikkamma pariyosāne tumhehi pattaṃ amataṃ pāpuṇeyyan"ti.
      Evaṃ caturo paṇidhī katvā taṃ padumapupphakalāpaṃ pūjetvā paccekabuddhassa
pañcapatiṭṭhitena vanditvā "pupphasadiso eva me gandho ceva vaṇṇo ca
hotū"ti imaṃ pañcamaṃ paṇidhiṃ akāsi. Tato paccekabuddho pattaṃ pupphakalāpañca
gahetvā ākāse ṭhatvā:-
        "icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ        khippameva samijjhatu
         sabbe pūrentu saṅkappā    cando paṇṇaraso yathā"ti
imāya gāthāya seṭṭhidhītā anumodanaṃ katvā "seṭṭhidhītā maṃ gacchantaṃ
passatū"ti adhiṭṭhahitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Seṭṭhidhītāya taṃ disvā
mahatī pīti uppannā, bhavantare kataṃ akusalakammaṃ anokāsatāya parikkhīṇaṃ,
ciñcambiladhotatambabhājanamiva suddhā jātā. Tāvadeva cassā patikule ñātikule
ca sabbo jano tuṭṭho "kiṃ karomā"ti piyavacanāni paṇṇākārāni ca pesesi.
Seṭṭhiputto manusse pesesi "sīghaṃ sīghaṃ ānetha seṭṭhidhītaraṃ, ahaṃ
vissaritvā uyyānaṃ āgato"ti. Tato pabhuti ca naṃ ure vilittacandanaṃ viya
āmuttamuttāhāraṃ viya pupphamālaṃ viya ca piyāyanto parihari.
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati      2 cha.Ma. paravasaṃ
      Sā tattha yāvatāyukaṃ issariyabhogasukhaṃ anubhavitvā kālaṃ katvā
purisabhāvena devaloke padumapupphe uppajji. So devaputto gacchantopi
padumapupphagabbheyeva gacchati, tiṭṭhantopi, nisīdantopi, sayantopi padumagabbheyeva
sayati. Mahāpadumadevaputtoti cassa nāmaṃ akaṃsu. Evaṃ so tena iddhānubhāvena
anulomapaṭilomaṃ chadevaloke eva saṃsarati.
      Tena ca samayena bārāṇasirañño vīsatiitthisahassāni honti, rājā
ekissāpi kucchiyaṃ puttaṃ na labhati. Amaccā rājānaṃ viññāpesuṃ "deva
kulavaṃsānupālako putto icchitabbo, atraje avijjamāne khetrajopi kulavaṃsadharo
hotī"ti. Rājā "ṭhapetvā mahesiṃ avasesā nāṭakitthiyo sattāhaṃ dhammanāṭakaṃ
karothā"ti yathākāmaṃ bahi carāpesi, tathāpi puttaṃ nālattha. Puna amaccā
āhaṃsu "mahārāja mahesī nāma puññena ca paññāya ca sabbitthīnaṃ aggā,
appeva nāma devo mahesiyāpi kucchimhi puttaṃ labheyyā"ti. Rājā mahesiyā
etamatthaṃ ārocesi. Sā āha "mahārāja yā itthī saccavādinī sīlavatī,
sā puttaṃ labheyya, hirottapparahitāya kuto putto"ti pāsādaṃ abhiruhitvā
pañcasīlāni samādiyitvā punappunaṃ anumajjati, sīlavatiyā rājadhītāya pañcasīlāni
anumajjantiyā puttapatthanācitte uppannamatte sakkassa āsanaṃ santappi.
      Atha sakko āsanatāpakāraṇaṃ āvajjento etamatthaṃ viditvā "sīlavatiyā
rājadhītāya puttavaraṃ demī"ti ākāsenāgantvā deviyā pamukhe 1- ṭhatvā "kiṃ
patthesi devī"ti pucchi. Puttaṃ mahārājāti. "dammi te devi puttaṃ, mā
cintayī"ti vatvā devalokaṃ gantvā "atthi nu kho ettha khīṇāyuko"ti
āvajjento "ayaṃ mahāpadumo uparidevaloke uppajjituṃ ito cavatī"ti ñatvā
tassa vimānaṃ gantvā "tāta mahāpaduma manussalokaṃ gacchāhī"ti yāci. So
āha "mahārāja mā evaṃ bhaṇi, jeguccho manussaloko"ti. Tāta tvaṃ
manussaloke puññaṃ katvā idhūpapanno, tattheva ṭhatvā pāramiyo pūretabbā,
gaccha tātāti. Dukkho mahārāja gabbhavāso, na sakkomi tattha vasitunti.
@Footnote: 1 cha.Ma. sammukhe
"kiṃ te tāta gabbhavāsena, tathā hi tvaṃ kammaṃ akāsi, yathā padumagabbheyeva
nibbattissasi, gaccha tātā"ti punappunaṃ vuccamāno adhivāsesi.
      Tato mahāpadumo devalokā cavitvā bārāṇasirañño uyyāne
silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ padumagabbhe nibbatto. Tañca rattiṃ mahesī paccūsasamaye
supinantena vīsatiitthisahassaparivutā uyyānaṃ gantvā silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ
padumasare puttaṃ laddhā viyā ahosi. Sā pabhātāya rattiyā sīlāni
rakkhamānā tatheva tattha gantvā ekaṃ padumapupphaṃ addasa, taṃ neva tīre hoti
na gambhīre. Saha dassaneneva cassā tattha puttasineho uppajji. Sā
sāmaṃyeva pavisitvā taṃ pupphaṃ aggahesi, pupphe gahitamatteyeva pattāni vikasiṃsu.
Tattha pattake 1- āsittasuvaṇṇapaṭimaṃ viya dārakaṃ addasa, disvāva "putto me
laddho"ti saddaṃ nicchāresi. Mahājano sādhukārasahassāni muñci. Rañño ca
pesesi. Rājā sutvā "kattha laddho"ti pucchitvā laddhokāsañca sutvā
"uyyānañca pokkharaṇiyaṃ padumañca amhākaṃyeva khettaṃ, tasmā amhākaṃ
khette jātattā khetrajo nāmāyaṃ putto"ti vatvā nagaraṃ pavesetvā
vīsatisahassaitthiyo dhātikiccaṃ kārāpesi. Yā yā kumārassa ruciṃ ñatvā
patthitapatthitaṃ khādanīyaṃ khādāpeti, sā sā sahassaṃ labhati. Sakalabārāṇasī
calitā, sabbo jano kumārassa paṇṇākārasahassāni pesesi. Kumāro taṃ taṃ
atinetvā "imaṃ khāda, imaṃ bhuñjā"ti vuccamāno bhojanena ubbāḷho
ukkaṇṭhito hutvā gopuradvāraṃ gantvā lākhāguḷakena kīḷati.
      Tadā aññataro paccekabuddho bārāṇasiṃ nissāya isipatane vasati,
so kālasseva vuṭṭhāya senāsanavattasarīraparikammamanasikārādīni sabbakiccāni
katvā paṭisallānā vuṭṭhito "ajja kattha bhikkhaṃ gahessāmī"ti āvajjento
kumārassa sampattiṃ disvā "esa pubbe kiṃ kammamakarī"ti vīmaṃsanto "mādisassa
piṇḍapātaṃ datvā catasso patthanā patthesi, tattha tisso siddhā, ekā
tāva na sijjhati, tassa upāyena ārammaṇaṃ dassemī"ti bhikkhācariyavasena
@Footnote: 1 cha.Ma. taṭṭake
Kumārassa santikaṃ agamāsi. Kumāro taṃ disvā "samaṇa mā idha āgacchi,
ime hi tampi `idaṃ khāda, idaṃ bhuñjā'ti vadeyyun"ti āha. So ekavacaneneva
tato nivattitvā attano senāsanaṃ pāvisi. Kumāro parijanaṃ āha "ayaṃ
samaṇo mayā vuttamatto nivatto, kuddho nu kho mamā"ti. Tato tehi
"pabbajitā nāma deva na kodhaparāyanā honti, parena pasannamanena yaṃ
dinnaṃ hoti, tena yāpentī"ti vuccamānopi "kuddho eva mamāyaṃ samaṇo,
khamāpessāmi nan"ti mātāpitūnaṃ ārocetvā hatthiṃ abhiruhitvā mahatā
rājānubhāvena isipatanaṃ gantvā migayūthaṃ disvā pucchi "kiṃ nāma ete"ti. Ete
sāmi migā nāmāti. Ete 1- "imaṃ khādatha, imaṃ bhuñjatha, imaṃ sāyathā"ti vatvā
paṭijaggantā atthīti. Natthi sāmi, yattha tiṇodakaṃ sulabhaṃ, tattha vasantīti.
      Kumāro "yathā ime arakkhiyamānāva yattha icchanti, tattha vasanti,
kadā nu kho ahampi evaṃ vaseyyan"ti etamārammaṇaṃ aggahesi. Paccekabuddhopi
tassa āgamanaṃ ñatvā senāsanamaggañca caṅkamañca sammajjitvā maṭṭhaṃ katvā
ekadvikkhattuṃ caṅkamitvā padanikkhepaṃ dassetvā divāvihārokāsañca paṇṇasālañca
sammajjitvā maṭṭhaṃ katvā pavisanapadanikkhepaṃ dassetvā nikkhamanapadanikkhepaṃ
adassetvā aññatra agamāsi, kumāro tattha gantvā taṃ padesaṃ sammajjitvā
maṭṭhaṃ kataṃ 2- disvā "vasati maññe ettha so paccekabuddho"ti parijanena
bhāsitaṃ sutvā āha "pātopi hesa 3- samaṇo duṭṭho, 4- idāni hatthiassādīhi 5-
attano okāsaṃ akkantaṃ 6- disvā suṭṭhutaraṃ dusseyya, 7- idheva tumhe
nisīdathā"ti 8- hatthikkhandhato oruyha ekakova senāsanaṃ paviṭṭho vattasīsena
susammaṭṭhokāse padanikkhepaṃ disvā "ayaṃ samaṇo ettha caṅkamanto na
vaṇijjādikammaṃ cintesi, addhā attano hitameva cintesi maññe"ti
pasannamānaso caṅkamaṃ āruhitvā dūrīkataputhuvitakko gantvā pāsāṇaphalake
@Footnote: 1 cha.Ma. etesaṃ   2 ka. maṭṭhakataṃ     3 cha.Ma. so    4 cha.Ma. kuddho
@5 ka....dīni     6 ka. akkantāni   7 cha.Ma. kujjheyya  8 cha.Ma. tiṭṭhathā"ti
Nisīditvā sañjātaekaggo hutvā paṇṇasālaṃ pavisitvā vipassanto paccekabodhiñāṇaṃ
adhigantvā purimanayeneva purohitena kammaṭṭhāne pucchite gaganatale
nisinno imaṃ gāthamāha
               "migo araññamhi yathā abaddho
                yenicchakaṃ gacchati gocarāya
                viññū naro seritaṃ pekkhamāno
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha migoti dve migā tiṇamigo 1- ca pasadamigo ca. Apica sabbesaṃ
āraññikānaṃ catuppadānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippetoti
vadanti. 2- Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idha
pana uyyānamadhippetaṃ tasmā uyyānamhīti vuttaṃ hoti, yathāti paṭibhāge.
Abaddhoti rajjubandhanādīhi abaddho, etena vissatthacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ
gacchati gocarāyāti yena yena disābhāgena gantumicchati, tena tena disābhāgena
gocarāya gacchati. Vuttampi cetaṃ bhagavatā:-
            "seyyathāpi bhikkhave āraññako migo araññe pavane caramāno
        vissattho gacchati, vissattho tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho
        seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu, anāpāthagato bhikkhave luddassa,
        evameva kho bhikkhave bhikkhu vivicceva kāmehi .pe. Paṭhamaṃ jhānaṃ
        upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati bhikkhave bhikkhu andhamakāsi  māraṃ  3-
        apadaṃ, vadhitvā mārassa cakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato"ti  4-
        vitthāro.
@Footnote: 1 cha.Ma. eṇimigo    2 cha.Ma. idha pana pasadamigo adhippeto    3 Ma. mārassa
@4 Ma.mū. 12/287/250-1
      Viññū naroti paṇḍitapuriso. Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattavuttitaṃ. 1-
2- Idaṃ vuttaṃ hoti:- yathā migo araññamhi abaddho yenicchakaṃ gacchati
gocarāya, tathā ahampi taṇhābandhanaṃ chinditvā evaṃ gaccheyyanti, tasmā
aññopi viññū paṇḍito naro seritaṃ pekkhamāno eko careti. 2-
                     Migaaraññagāthāvaṇṇanā samattā.
      [40] Āmantanā hotīti kā uppatti? atīte kira ekavajjikabrahmadatto
Nāma rājā ahosi mudukajātiko. Yadā amaccā tena saha yuttaṃ vā ayuttaṃ
vā mantetukāmā honti, tadā naṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ ekamantaṃ nenti.
Taṃ ekadivasaṃ divāseyyaṃ upagataṃ aññataro amacco "deva mama sotabbaṃ
atthī"ti ekamante gamanaṃ yāci, so uṭṭhāya agamāsi. Puna eko mahāupaṭṭhāne
nisinnaṃ varaṃ yāci, eko hatthikkhandhe, eko assapiṭṭhiyaṃ, eko suvaṇṇarathe,
eko sirikāya nisīditvā uyyānaṃ gacchantaṃ yāci, rājā tato orohitvā
ekamantaṃ agamāsi. Aparo janapadacārikaṃ gacchantaṃ yāci, tassāpi vacanaṃ sutvā
hatthikkhandhato oruyha ekamantaṃ agamāsi. Evaṃ so tehi nibbinno hutvā
pabbaji. Amaccā issariyena vaḍḍhanti. Tesu eko gantvā rājānaṃ āha
"amukaṃ mahārāja janapadaṃ mayhaṃ dehī"ti. Rājā "taṃ itthannāmo bhuñjatī"ti
bhaṇati, so rañño vacanaṃ anādiyitvā "gacchāmahaṃ taṃ janapadaṃ gahetvā
bhuñjāmī"ti tattha gantvā kalahaṃ katvā puna ubhopi rañño santikaṃ āgantvā
aññamaññassa dosaṃ ārocenti, rājā "na sakkā ime tosetun"ti tesaṃ
lobhe ādīnavaṃ disvā vipassanto paccekasambodhiṃ sacchākāsi. So purimanayeneva
imaṃ udānagāthaṃ akāsi:-
@Footnote: 1 cha.Ma. aparāyattataṃ  2-2 cha.Ma. pekkhamānoti paññācakkhunā olokayamāno. atha vā
@dhammaseritaṃ puggalaseritañca. lokuttaradhammā hi kilesavasaṃ agamanato serino tehi
@samannāgatā puggalā ca, tesaṃ bhāvaniddeso seritā. taṃ pekkhamānoti kiṃ vuttaṃ hoti
@"yathā migo araññamhi abaddho yenacchakaṃ gacchata gocarāya, kadā nu kho ahampi evaṃ
@gaccheyyan"ti iti me tumhehi ito cito ca parivāretvā ṭhitehi baddhassa
@yenicchakaṃ gantuṃ alabhantassa tasmiṃ yenicchakagamanābhāvena yenicchakagamane cānisaṃsaṃ
@disvā anukkamena samathavipassanā pāripūriṃ agamaṃsu. tato paccekabodhiṃ adhigatomhi.
@tasmā aññepi viññū paṇḍito naro seritaṃ pekkhamāno eko care
@khaggavisāṇakappoti. sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.
               "āmantanā hoti sahāyamajjhe
                vāse ṭhāne gamane cārikāya
                anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tassattho:- sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca,
mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca, uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca, janapadacārikasaṅkhātāya
cārikāya ca "idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī"tiādinā nayena tathā tathā āmantanā
hoti, tasmā ahaṃ tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā
ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhijjhitā anabhipatthitā
pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena dhammapuggalavasena ca seritaṃ
pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekasambodhiṃ adhigatosmīti. Sesaṃ
vuttanayameva. 1-
                     Āmantanagāthāvaṇṇanā samattā.
      [41] Khiḍḍā ratīti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ ekaputtakabrahmadatto
Nāma rājā ahosi, so cassa ekaputtako piyo ahosi manāpo pāṇasamo,
so sabbairiyāpathesu puttaṃ gahetvāva vattati. So ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto
taṃ ṭhapetvā gato, kumāropi taṃdivasaññeva uppannena byādhinā mato. Amaccā
"puttasinehena rañño hadayampi phaleyyā"ti anārocetvāva naṃ jhāpesuṃ. Rājā
uyyāne surāmadena matto puttaṃ neva sari, tathā dutiyadivasepi nhānabhojanavelāsu,
atha bhuttāvī nisinno saritvā "puttaṃ me ānethā"ti āha. Tassa anurūpena
vidhānena taṃ pavuttiṃ ārocesuṃ. Tato sokābhibhūto nisinno evaṃ yoniso
manasākāsi "imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī"ti. So
evaṃ anukkamena anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ sammasanto paccekasambodhiṃ
sacchākāsi. Sesaṃ saṃsaggagāthāya vuttasadisameva ṭhapetvā gāthāyatthavaṇṇanaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma......nayamevāti
      Atthavaṇṇanāyaṃ pana khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti kāyikā ca
vācasikā ca. Tattha kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi rathehipīti 1-
evamādi. Vācasikā nāma gītaṃ silokabhaṇanaṃ mukhabherīti evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati.
Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.
Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā, tato parañca
sabbanti.
                     Khiḍḍāratigāthāvaṇṇanā samattā.
      [42] Cātuddisoti kā uppatti? pubbe kira kassapabhagavato
Sāsane pañca paccekabodhisattā pabbajitvā vīsativassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ
pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasiyaṃ
rājā ahosi, sesā pākatikarājāno. Te cattāropi kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā
rajjaṃ pahāya pabbajitvā anukkamena paccekabuddhā hutvā nandamūlakapabbhāre
vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya vaṃsakaḷīragāthāyaṃ vuttanayeneva attano
kammañca sahāyañca āvajjetvā ñatvā bārāṇasiyaṃ rañño upāyena
ārammaṇaṃ dassetuṃ okāsaṃ gavesanti. So ca rājā tikkhattuṃ rattiyā
ubbijjati, bhīto vissaraṃ karoti, mahātale dhāvati. Purohitena kālasseva
vuṭṭhāya sukhaseyyaṃ pucchitopi "kuto me ācariya sukhan"ti sabbaṃ taṃ pavuttiṃ
ārocesi. Purohitopi "ayaṃ rogo suṭṭhutaraṃ 2- na sakkā yena kenaci
uddhaṃvirecanādinā bhesajjakammena vinetuṃ, mayhaṃ pana khādanūpāyo uppanno"ti
cintetvā "rajjahānijīvitantarāyādīnaṃ pubbanimittaṃ etaṃ mahārājā"ti rājānaṃ
suṭṭhutaraṃ ubbejetvā tassa vūpasamanatthaṃ "ettake ca ettake ca hatthiassarathādayo
hiraññasuvaṇṇañca dakkhiṇaṃ katvā 3- yañño yajitabbo"ti taṃ yaññayajane samādapesi.
@Footnote: 1 cha.Ma. rathehipi dhanūhipīti    2 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati  3 cha.Ma. datvā
      Tato paccekabuddhā anekāni pāṇasahassāni yaññatthāya sampiṇḍiyamānāni
disvā "etasmiṃ kamme kate dubbodhaneyyo hoti. 1- Handa naṃ
paṭikacceva gantvā pekkhāmā"ti vaṃsakaḷīragāthāya vuttanayeneva āgantvā
piṇḍāya caramānā rājaṅgaṇe paṭipāṭiyā agamaṃsu. Rājā sīhapañjare ṭhito
rājaṅgaṇaṃ olokayamāno te addakkhi, saha dassaneneva cassa sineho
uppajji. Tato te pakkosāpetvā ākāsatale paññattāsane nisīdāpetvā
sakkaccaṃ bhojāpetvā 2- katabhattakicce "ke tumhe"ti pucchi. Mayaṃ mahārāja
cātuddisā nāmāti. Bhante cātuddisāti imassa ko atthoti. Catūsu disāsu
katthaci kutoci bhayaṃ vā cittutrāso vā amhākaṃ natthi mahārājāti. Bhante
tumhākaṃ taṃ bhayaṃ kiṃkāraṇā na hotīti. "mayaṃ hi mahārāja mettaṃ bhāvema,
karuṇaṃ bhāvema, muditaṃ bhāvema, upekkhaṃ bhāvema, tena no taṃ bhayaṃ na hotī"ti
vatvā uṭṭhāyāsanā attano vasatiṃ agamaṃsu.
      Tato rājā cintesi "ime samaṇā mettādibhāvanāya bhayaṃ na hotīti
bhaṇanti, brāhmaṇā pana anekasahassapāṇavadhaṃ vaṇṇayanti, kesaṃ nu kho vacanaṃ
saccan"ti. Athassa etadahosi "samaṇā suddhena asuddhaṃ dhovanti, brāhmaṇā
pana asuddhena asuddhaṃ. Na ca sakkā asuddhenāsuddhaṃ dhovituṃ, pabbajitānaṃ
eva vacanaṃ saccan"ti. So "sabbe sattā sukhitā hontū"tiādinā nayena
mettādayo cattāropi brahmavihāre bhāvetvā hitapharaṇacittena amacce
āṇāpesi "sabbe pāṇe muñcatha, sītāni pānīyāni pivantu, haritāni tiṇāni
khādantu, sīto ca nesaṃ vāto upavāyatū"ti. Te tathā akaṃsu.
      Tato rājā "kalyāṇamittānaṃ vacaneneva pāpakammato muttomhī"ti tattheva
nisinno vipassitvā paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Amaccehi ca bhojanavelāyaṃ
"bhuñja mahārāja kālo"ti vutte "nāhaṃ rājā"ti purimanayeneva sabbaṃ vatvā
imaṃ udānabyākaraṇagāthaṃ abhāsi:-
@Footnote: 1 cha.Ma. bhavissati         2 cha.Ma. bhojetvā
               "cātuddiso appaṭigho ca hoti
                santussamāno itarītarena
                parissayānaṃ sahitā achambhī
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, "ekaṃ disaṃ pharitvā
viharatī"tiādinā 1- vā nayena brahmavihārabhāvanāpharitā catasso disā assa
santītipi cātuddiso. Tāsu disāsu katthaci satte saṅkhāre vā bhayena na
paṭihaññatīti appaṭigho. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassa vasena
santussako. Itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā achambhīti
ettha parissayanti kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ, tāni vā
paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca
kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye adhivāsanakhantiyā
ca vīriyādīhi dhammehi ca sahatīti parissayānaṃ sahitā, thaddhabhāvakarabhayābhāvena 2-
achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena
paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu
disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu paṭihananabhayābhāvena
appaṭigho ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā,
appaṭighattā achambhī ca hotīti evaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso
paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Atha vā te samaṇā viya santussamāno
itarītarena vuttanayeneva cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ
patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi. Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ
patthayamāno cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā
eko care khaggavisāṇakappoti. Sesaṃ vuttanayameva.
                     Cātuddisagāthāvaṇṇanā samattā.
@Footnote: 1 aṅ. catukka. 21/125/145, dī.pā. 11/308/200  2 Sī. thaddhabhāvakaraṇabhayābhāvena,
@cha.Ma....karabhayābhāvena
      [43] Dussaṅgahāti kā uppatti? bārāṇasirañño kira aggamahesī
kālamakāsi. Tato vītivattesu sokadivasesu ekaṃ divasaṃ amaccā "rājūnaṃ nāma
tesu tesu kiccesu aggamahesī avassaṃ icchitabbā, sādhu devo aññaṃ deviṃ
ānetū"ti yāciṃsu. Rājā "tena hi bhaṇe jānāthā"ti āha. Te pariyesantā
sāmantarajje rājā mato, tassa devī rajjaṃ anusāsati, sā ca gabbhinī hoti,
amaccā "ayaṃ rañño anurūpā"ti ñatvā taṃ yāciṃsu. Sā "gabbhinī nāma
manussānaṃ manāpā na hoti, sace āgametha, yāva vijāyāmi, evaṃ hotu. No
ce, aññaṃ pariyesathā"ti āha. Te raññopi etamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā
"gabbhinīpi hotu ānethā"ti. Te ānesuṃ. Rājā taṃ abhisiñcitvā sabbaṃ
mahesiyā bhogaṃ adāsi, tassā parijanañca nānāvidhehi paṇṇākārehi
saṅgaṇhāti. Sā kālena pattaṃ vijāyi, tampi rājā attano puttaṃ viya 1-
sabbiriyāpathesu aṅke ca ure ca katvā viharati. Tato deviyā parijano
cintesi "rājā ativiya saṅgaṇhāti kumāraṃ, ativissāsaniyāni 2- rājahadayāni,
handa naṃ paribhedemā"ti.
      Tato kumāraṃ "tvaṃ tāta amhākaṃ rañño putto, na imassa rañño,
mā ettha vissāsaṃ āpajjī"ti āhaṃsu. Atha kumāro "ehi puttā"ti raññā
vuccamānopi hatthe gahetvā ākaḍḍhiyamānopi pubbe viya rājānaṃ na
allīyati. Rājā "kiṃ etan"ti vīmaṃsanto taṃ pavattiṃ ñatvā "are ete
mayā evaṃ saṅgahitāpi paṭikūlavuttino evā"ti nibbijjitvā rajjaṃ pahāya
pabbajito. "rājā pabbajito"ti amaccaparijanāpi bahū pabbajitā, "saparijano
rājā pabbajito"ti manussā paṇīte paccaye upanāmenti, 3- rājā paṇīte
paccaye yathāvuḍḍhaṃ dāpeti. Tattha ye sundaraṃ labhanti, te tussanti. Itare
ujjhāyanti "mayaṃ pariveṇasammajjanādīni sabbakiccāni karontā lūkhabhattaṃ
jiṇṇavatthañca labhāmā"ti. So tampi ñatvā "are yathāvuḍḍhaṃ diyyamānepi
nāma ujjhāyanti, aho ayaṃ parisā dussaṅgahā"ti pattacīvaraṃ ādāya eko
@Footnote: 1 cha.Ma. jātaputtamiva     2 Sī. avissanīyāni     3 cha.Ma. upanenti
Araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tattha āgatehi
ca kammaṭṭhānaṃ pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi:-
               "dussaṅgahā pabbajitāpi eke
                atho gahaṭṭhā gharamāvasantā
                appossukko paraputtesu hutvā
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Sā atthato pākaṭā eva. Ayaṃ pana yojanā:- dussaṅgahā
pabbajitāpi eke, ye asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā
gharamāvasantā. Etamahaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā
paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. 1-
                     Dussaṅgahagāthāvaṇṇanā samattā.
      [44] Oropayitvāti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira
Cātumāsikabrahmadatto nāma rājā gimhānaṃ paṭhame māse uyyānaṃ gato tattha ramaṇīye
bhūmibhāge nīlaghanapattasañchannaṃ koviḷārarukkhaṃ disvā "koviḷāramūle mama sayanaṃ
paññāpethā"ti vatvā uyyāne kīḷitvā sāyanhasamayaṃ tattha seyyaṃ kappesi.
Puna gimhānaṃ majjhime māse uyyānaṃ gato, tadā koviḷāro pupphito
hoti, tadāpi tatheva akāsi. Puna gamhānaṃ pacchime māse gato, tadā
koviḷāro sañchinnapatto 2- sukkharukkho viya hoti, tadāpi so adisvāva taṃ
rukkhaṃ pubbaparicayena tattheva seyyaṃ āṇāpesi, amaccā jānantāpi "raññā
āṇattan"ti bhayena tattha sayanaṃ paññāpesuṃ. So uyyāne kīḷitvā
sāyanhasamayaṃ tattha seyyaṃ kappento taṃ rukkhaṃ disvā "are ayaṃ pubbe
sañchannapatto maṇimayo viya abhirūpadassano ahosi, tato maṇivaṇṇasākhantare
ṭhapitapavāḷaṅkurasadisehi pupphehi sassirikacārudassano ahosi,
muttādalasadisavālikākiṇṇo cassa heṭṭhā bhūmibhāgo bandhanā pamuttapupphasañchanno
@Footnote: 1 cha.Ma. veditabbanti       2 Sī. saṃsīnapatto
Rattakambalasanthato viya ahosi, so nāmajja sukkharukkho viya sākhāmattāvaseso
ṭhito, aho jarāya upahato koviḷāro"ti cintetvā "anupādinnampi tāva
jarā haññati, kimaṅgaṃ pana upādinnan"ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tadanusāreneva
sabbasaṅkhāre dukkhato anattato ca vipassanto "aho vatāhampi sañchinnapatto
koviḷāro viya apetagihibyañjano bhaveyyan"ti patthayamāno anupubbena tasmiṃ
sayanatale dakkhiṇena passena nipannoyeva paccekabodhiṃ sacchākāsi, tato
gamanakāle amaccehi "kālo gantuṃ mahārājā"ti vutte "nāhaṃ rājā"tiādīni
vatvā purimanayeneva gāthaṃ abhāsi:-
               "oropayitvā gihibyañjanāni
                sañchinnapatto yathā koviḷāro
                chetvāna vīro gihibandhanāni
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha oropayitvāti chaḍḍetvā 1- apanetvā. Gihibyañjanānīti
kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaitthiputtadāsidāsādīni. Etāni hi
gihibhāvaṃ byañjayanti, tasmā "gihibyañjanānī"ti vuccanti. Sañchinnapattoti
patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyasamannāgato.
Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho.
      Ayaṃ pana adhippāyo:- "aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni
sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyyan"ti evaṃ hi cintayamāno vipassanaṃ
ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.
                     Koviḷāragāthāvaṇṇanā samattā.
                        Paṭhamo vaggo niṭṭhito.
                          -------------
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissanti
     [45-46] Sace labhethāti kā uppatti? pubbe kira kassapassa
bhagavato sāsane dve paccekabodhisattā pabbajitvā vīsativassasahassāni
gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako
bārāṇasirañño putto, kaniṭṭho purohitassa putto ahosi. Te ekadivasaṃyeva
paṭisandhiṃ gahetvā ekadivasameva mātukucchito nikkhamitvā sahapaṃsukīḷitasahāyakā
ahesuṃ. Purohitaputto paññavā ahosi. So rājaputtaṃ āha "samma tvaṃ pituno
accayena rajjaṃ labhissasi, ahaṃ purohitaṭṭhānaṃ, susikkhitena ca sukhaṃ rajjaṃ
anusāsituṃ sakkā, ehi sippaṃ aggahessāmā"ti. Tato ubhopi pubbopacitakammā 1-
hutvā gāmanigamādīsu bhikkhaṃ caramānā paccantajanapadagāmaṃ gatā. Tañca gāmaṃ
paccekabuddhā bhikkhācāravelāya pavisanti, atha manussā paccekabuddhe disvā
ussāhajātā āsanāni paññāpenti, paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ upanāmenti
mānenti pūjenti. Tesaṃ etadahosi "amhehi sadisā uccākulino nāma natthi,
apica 2- panime manussā yadi icchanti, amhākaṃ bhikkhaṃ denti, sace 3- nicchanti,
na denti, imesaṃ pana pabbajitānaṃ evarūpaṃ sakkāraṃ karonti, addhā ete
kiñci sippaṃ jānanti, handa nesaṃ santike sippaṃ uggaṇhāmā"ti.
      Te manussesu paṭikkantesu okāsaṃ labhitvā "yaṃ bhante tumhe sippaṃ
jānātha, taṃ amhepi sikkhāpethā"ti yāciṃsu. Paccekabuddhā "na sakkā
apabbajitena sikkhitun"ti āhaṃsu. Te pabbajjaṃ yācitvā pabbajiṃsu. Tato nesaṃ
paccekabuddhā "evaṃ vo nivāsitabbaṃ, evaṃ pārupitabban"tiādinā nayena
ābhisamācārikaṃ ācikkhitvā "imassa sippassa ekībhāvābhirati nipphatti, tasmā
ekeneva nisīditabbaṃ, ekena caṅkamitabbaṃ, ṭhātabbaṃ, sayitabban"ti pāṭiyekkaṃ
paṇṇasālamadaṃsu, tato te attano attano paṇṇasālaṃ pavisitvā nisīdiṃsu.
Purohitaputto nisinnakālato pabhuti cittasamādhānaṃ laddhā jhānaṃ labhi. Rājaputto
muhutteneva ukkaṇṭhito tassa santikaṃ āgato. So taṃ disvā "kiṃ sammā"ti pucchi.
@Footnote: 1 Sī.,i. yaññopavītakaṇṭhā    2 cha.Ma. atha ca    3 cha.Ma. yadi ca
"ukkaṇṭhitomhī"ti āha. Tena hi idha nisīdāhīti. So tattha muhuttaṃ nisīditvā
āha "imassa kira samma sippassa ekībhāvābhirati nipphattī"ti. Purohitaputto
"evaṃ samma, tena hi tvaṃ attano nisinnokāsaṃ eva gaccha, uggahessāmi
imassa sippassa nipphattin"ti āha. So gantvā punapi muhutteneva ukkaṇṭhito
purimanayeneva tikkhattuṃ āgato.
      Tato naṃ purohitaputto tatheva uyyojetvā tasmiṃ gate cintesi "ayaṃ
attano ca kammaṃ hāpeti mama ca idha abhikkhaṇaṃ āgacchatī"ti. 1- So paṇṇasālato
nikkhamma araññaṃ paviṭṭho. Itaro attano paṇṇasālāya nisinno punapi
muhutteneva ukkaṇṭhito hutvā tassa paṇṇasālaṃ āgantvā ito cito ca
maggantopi taṃ adisvā cintesi "yo gahaṭṭhakāle paṇṇākārampi ādāya āgato
maṃ daṭṭhuṃ na labhati, so nāma mayi āgate dassanampi adātukāmo pakkāmi,
aho re citta na lajjasi. Yaṃ maṃ catukkhattuṃ idhānesi, sodāni te vase na
vattissāmi, aññadatthu tameva mama vase vattāpessāmī"ti attano senāsanaṃ
pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ
agamāsi. Itaropi araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā
tattheva agamāsi. Te ubhopi manosilātale nisīditvā pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ imā
udānagāthāyo abhāsiṃsu:-
               "sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ
                saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ
                abhibhuyya sabbāni parissayāni
                tareyya tenattamano satīmā.
                No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ
                saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ
                rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya
                eko care mātaṅgarañañeva nāgo"ti.
@Footnote: 1 cha.Ma. āgacchantoti
      Tattha nipakanti pakatinipuṇaṃ 1- paṇḍitaṃ kasiṇaparikammādikusalaṃ. Sādhuvihārinti
appanāvihārena vā upacārena vā samannāgataṃ. Dhīranti dhitisampannaṃ. Tattha
nipakaṭṭhena dhitisampadā vuttā. Idha pana dhitisampannamevāti attho. Dhiti nāma
asithilaparalakkamatā, "kāmaṃ taco ca nahārū cā"ti 2- evaṃ pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ.
Apica dhikatapāpotipi dhīro. Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā paṭirājā "vijitaṃ
raṭṭhaṃ anatthāvahan"ti ñatvā rajjaṃ pahāya eko carati, evaṃ bālasahāyaṃ
pahāya eko care. Atha vā rājāva raṭṭhanti yathā sutasomo rājā vijitaṃ raṭṭhaṃ
pahāya eko cari, yathā ca mahājanako, evaṃ eko careti ayampi tassattho.
Sesaṃ vuttānusārena sakkā jānitunti na vitthāritaṃ.
                      Sahāyagāthāvaṇṇanā samattā.
      [47] Addhā pasaṃsāmāti imissā gāthāya yāva ākāsatale paññattāsane
paccekabuddhānaṃ nisajjā, tāva cātuddisagāthāya uppattisadisā eva uppatti.
Ayaṃ pana viseso:- yathā so rājā rattiyā tikkhattuṃ ubbijji, na tathā ayaṃ,
nevassa yañño paccupaṭṭhito ahosi. So ākāsatale paññattesu āsanesu
paccekabuddhe nisīdāpetvā "ke tumhe"ti pucchi. Mayaṃ mahārāja anavajjabhojino
nāmāti. Bhante "anavajjabhojino"ti imassa ko atthoti. Sundaraṃ vā asundaraṃ
vā laddhā nibbikārā bhuñjāma mahārājāti. Taṃ sutvā rañño etadahosi
"yannāhaṃ ime upaparikkheyyaṃ edisā vā no vā"ti. Taṃdivasaṃ kaṇājakena
bilaṅgadutiyena parivisi, paccekabuddhā amataṃ bhuñjantā viya nibbikārā bhuñjiṃsu.
Rājā "honti ime 3- ekadivasaṃ paṭiññātattā nibbikārā, sve jānissāmī"ti
svātanāyapi nimantesi, tato dutiyadivasepi tathevākāsi. Tepi tatheva paribhuñjiṃsu.
Atha rājā "idāni sundaraṃ datvā vīmaṃsissāmī"ti punapi nimantetvā dve
divase mahāsakkāraṃ katvā paṇītena ativicitrena khādanīyena 4- bhojanīyena parivisi,
@Footnote: 1 Ma. pakatinipakaṃ  2 Ma.Ma. 13/186/159, aṅ.duka. 20/5/50 khu.mahā. 29/914/584-5
@  (syā)      3 cha.Ma. nāma        4 cha.Ma. paṇītena ativicitrena khādanīyena
Tepi tatheva nibbikārā bhuñjitvā rañño maṅgalaṃ vatvā pakkamiṃsu. Rājā
acirapakkantesu tesu "anavajjabhojinova ete samaṇā, aho vatāhampi
anavajjabhojī bhaveyyan"ti cintetvā mahārajjaṃ pahāya pabbajjaṃ samādāya
vipassanaṃ ārabhitvā paccekabuddho hutvā mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ
majjhe attano ārammaṇaṃ vibhāvento imaṃ gāthaṃ abhāsi:-
               "addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ
                seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā
                ete aladdhā anavajjabhojī
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Sā padatthato uttānā eva, kevalaṃ pana sahāyasampadanti ettha
asekkhehi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva sahāyasampadāti veditabbā.
Ayaṃ panettha yojanā:- yā ayaṃ vuttā sahāyasampadā, taṃ sahāyasampadaṃ addhā
pasaṃsāma, ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ hoti. Kathaṃ? seṭṭhā samā sevitabbā
sahāyāti. Kasmā? attano hi sīlādīhi seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā
anuppannā uppajjanti, uppannā vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti. Same
sevamānassa aññamaññaṃ samadhāraṇena kukkuccassa vinodanena ca laddhā na
parihāyanti. Ete pana sahāyake seṭṭhe ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ
vajjetvā dhammena samena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ
anuppādento anavajjabhojī hutvā atthakāmo kulaputto eko care
khaggavisāṇakapPo. Ahampi hi evaṃ caranto imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti.
                    Anavajjabhojigāthāvaṇṇanā samattā.
      [48] Disvā suvaṇṇassāti kā uppatti? aññataro bārāṇasirājā
Gimhasamaye divāseyyaṃ upagato, santike cassa vaṇṇadāsī gosītacandanaṃ piṃsati. 1-
@Footnote: 1 cha.Ma. pisati
Tassā ekabāhāyaṃ ekaṃ suvaṇṇavalayaṃ, ekabāhāyaṃ dve, tāni saṅghaṭṭanti,
itaraṃ na saṅghaṭṭati. Rājā taṃ disvā "evameva gaṇavāse saṅghaṭṭanā, ekavāse
asaṅghaṭṭanā"ti punappunaṃ taṃ dāsiṃ olokayamāno cintesi, tena ca samayena
sabbālaṅkāravibhūsitā devī taṃ vījayantī ṭhitā hoti, sā "vaṇṇadāsiyā
paṭibaddhacitto maññe rājā"ti cintetvā taṃ dāsiṃ uṭṭhāpetvā sayameva
piṃsitumāraddhā. Tassā ubhosu bāhāsu aneke suvaṇṇavalayā, te saṅghaṭṭantā
mahāsaddaṃ janayiṃsu. Rājā suṭṭhutaraṃ nibbinno dakkhiṇena passena nipannoyeva
vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ anuttarena sukhena sukhitaṃ nipannaṃ
candanahatthā devī upasaṅkamitvā "ālimpāmi mahārājā"ti āha. Rājā "apehi
mā ālimpāhī"ti āha. Sā "kissa mahārājā"ti āha. So "nāhaṃ rājā"ti.
Evametesaṃ taṃ kathāsallāpaṃ sutvā amaccā upasaṅkamiṃsu, tehipi mahārājavādena
ālapito "nāhaṃ bhaṇe rājā"ti āha. Sesaṃ paṭhamagāthāya vuttasadisameva.
      Ayaṃ pana gāthāvaṇṇanā:-
            1- "disvā suvaṇṇassa pabhassarāni
                kammāraputtena suniṭṭhitāni
                saṅghaṭṭamānāni duve bhujasmiṃ
                eko care khaggavisāṇakappo"ti. 1-
      Tattha disvāti oloketvā. Suvaṇṇassāti kāñcanassa. "valayānī"ti
pāṭhaseso. Sāvasesaattho 2- hi ayaṃ attho. Pabhassarānīti pabhāsanasīlāni,
jutimantānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ pana yojanā:- disvā
@Footnote: 1-1 cha.Ma. ayaṃ gāthā na dissati       2 cha. sāvasesapāṭho
Bhujismiṃ suvaṇṇassa valayāni "gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā, ekavāse asaṅghaṭṭanā"ti evaṃ
cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti.
                    Suvaṇṇāvalayagāthāvaṇṇanā samattā.
      [49] Evaṃ dutiyenāti kā uppatti? aññataro bārāṇasirājā daharova
Pabbajitukāmo amacce āṇāpesi "deviṃ gahetvā rajjaṃ pariharatha, ahaṃ
pabbajissāmī"ti. Amaccā "na mahārāja arājakaṃ rajjaṃ amhehi sakkā rakkhituṃ,
sāmantarājāno āgamma vilumpissanti, yāva ekaputtakopi uppajjati, tāva
āgamehī"ti saññāpesuṃ. Muducitto rājā adhivāsesi. Atha devī gabbhaṃ gaṇhi,
rājā punapi te āṇāpesi "devī gabbhinī, puttaṃ jātaṃ rajje abhisiñcitvā
rajjaṃ pariharatha, ahaṃ pabbajissāmī"ti. Amaccā "dujjānaṃ mahārāja etaṃ, devī
puttaṃ vā vijāyissati dhītaraṃ vā, vijāyanakālaṃ tāva āgamehī"ti punapi saññāpesuṃ.
Atha sā puttaṃ vijāyi. Tadāpi rājā tatheva amacce āṇāpesi. Amaccā punapi
rājānaṃ "āgamehi mahārāja yāva paṭibalo hotī"ti bahūhi kāraṇehi saññāpesuṃ.
Tato kumāre paṭibale jāte amacce sannipātāpetvā "paṭibalo ayaṃ, taṃ rajje
abhisiñcitvā paṭipajjathā"ti amaccānaṃ okāsaṃ adatvā antarāpaṇā kāsāyavatthādayo
sabbaparikkhāre āharāpetvā antepure eva pabbajitvā mahājanako
viya nikkhami, sabbaparijano nānappakāraṃ paridevamāno rājānaṃ anubandhi.
      Rājā yāva attano rajjasīmā, tāva gantvā kattaradaṇḍena lekhaṃ katvā
"ayaṃ lekhā nātikkamitabbā"ti āha. Mahājano lekhāya sīsaṃ katvā bhūmiyaṃ
nipanno paridevamāno "tuyhaṃ dāni tāta raññā āṇā ṭhapitā 1- kiṃ karissatī"ti
kumāraṃ lekhaṃ atikkamāpesi. Kumāro "tāta tātā"ti dhāvitvā rājānaṃ sampāpuṇi.
@Footnote: 1 cha.Ma. rañño āṇā
Rājā 1- "etaṃ mahājanaṃ pariharanto rajjaṃ kāresiṃ, kiṃ dāni ekaṃ dārakaṃ pariharituṃ
na sakkhissan"ti kumāraṃ gahetvā araññaṃ paviṭṭho tattha pubbapaccekabuddhehi
vasitapaṇṇasālaṃ disvā vāsaṃ kappesi saddhiṃ puttena. Tato kumāro varasayanādīsu
kataparicayo tiṇasanthārake vā rajjumañcake vā sayamāno rodati. Sītavātādīhi
phuṭṭho samāno "sītaṃ tāta, uṇhaṃ tāta, makkhikā tāta khādanti, chātomhi
tāta, pipāsitomhi tātā"ti vadati. Rājā taṃ saññāpentoyeva rattiṃ vītināmeti.
Divāpissa piṇḍāya caritvā bhattaṃ upanāmeti, taṃ hoti missakabhattaṃ
kaṅguvarakamuggādibahulaṃ, kumāro acchādentampi taṃ jighacchāvasena bhuñjamāno
katipāheneva uṇhe ṭhapitapadumaṃ viya milāyi. Paccekabodhisatto pana paṭisaṅkhānabalena
nibbikāroyeva bhuñjati.
      Tato so kumāraṃ saññāpento āha "nagarasmiṃ tāta paṇītāhāro
labbhati, tattha gacchāmā"ti. Kumāro "āma tātā"ti āha. Tato naṃ purakkhatvā
āgatamaggeneva nivatti. Kumāramātāpi devī "na dāni rājā kumāraṃ gahetvā
araññe ciraṃ vasissati, katipāheneva nivattissatī"ti cintetvā raññā
kattaradaṇḍena likhitaṭṭhāneyeva vatiṃ 2- kārāpetvā vāsaṃ kappesi. Tato rājā
tassā vatiyā avidūre ṭhatvā "ettha te tāta mātā nisinnā. Gacchāhī"ti
pesesi. Yāva ca so taṃ ṭhānaṃ pāpuṇāti. Tāva udikkhanto aṭṭhāsi "mā heva
naṃ koci viheṭheyyā"ti. Kumāro mātu santikaṃ dhāvanto agamāsi, ārakkhakapurisā
ca naṃ disvā deviyā ārocesuṃ. Devī vīsatināṭakitthisahassaparivutā gantvā
paṭiggahesi, rañño ca pavattiṃ pucchi. Atha "pacchato āgacchatī"ti sutvā manusse
pesesi. Rājāpi tāvadeva sakavasatiṃ agamāsi. Manussā rājānaṃ adisvā nivattiṃsu.
@Footnote: 1 cha.Ma. rājā kumāraṃ disvā       2 Sī. guttiṃ
Tato devī nirāsāva hutvā puttaṃ gahetvā nagaraṃ patvā 1- taṃ rajje abhisiñci.
Rājāpi attano vasatiṃ patvā tattha nisinno vipassitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā
mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ majjhe imaṃ udānagāthaṃ abhāsi:-
               "evaṃ dutiyena saha mamassa
                vācābhilāpo abhisajjanā vā
                etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Sā padatthato uttānā eva. Ayaṃ panettha adhippāyo:- yvāyaṃ etena
dutiyena kumārena sītuṇhādīni nivedentena sahavāsena taṃ saññāpentassa mama
vācābhilāpo, tasmiṃ sinehavasena abhisajjanā ca jātā, sace ahaṃ imaṃ na
pariccajāmi, tato āyatimpi hessati, yatheva idāni, evaṃ dutiyena saha mamassa
vācābhilāpo abhisajjanā vā ubhayampi. Cetaṃ antarāyakaraṃ visesādhigamassāti etaṃ
bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno taṃ chaḍḍetvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ
adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti.
                     Āyatibhayagāthāvaṇṇanā samattā.
      [50] Kāmā hi citrāti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira seṭṭhiputto
Daharova seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi, tassa tiṇṇaṃ utūnaṃ tayo pāsādā honti. So
tattha sabbasampattīhi devakumāro viya paricāreti. So daharova samāno
"pabbajissāmī"ti mātāpitaro āmantesi. 2- Te naṃ vārenti. So tatheva nibandhati.
Punapi naṃ mātāpitaro "tvaṃ tāta sukhumālo, dukkarā pabbajjā khuradhārāya upari
caṅkamanasadisā"ti nānappakārehi vārenti. So tatheva nibandhati. Te cintesuṃ.
"sacāyaṃ pabbajati, amhākaṃ domanassaṃ hoti. Sace naṃ nivārema, etassa
@Footnote: 1 cha.Ma. gantvā         2 cha.Ma. yāci
Domanassaṃ hoti. Apica amhākaṃ domanassaṃ hotu, mā ca etassā"ti anujāniṃsu.
Tato so sabbaparijanaṃ paridevamānaṃ anādiyitvā isipatanaṃ gantvā paccekabuddhānaṃ
santike pabbaji. Tassa uḷārasenāsanaṃ na pāpuṇāti, mañcake taṭṭikaṃ pattharitvā
sayi. So varasayane kataparicayo sabbarattiṃ atidukkhito ahosi, pabhātepi
sarīraparikammaṃ katvā pattacīvaramādāya paccekabuddhehi saddhiṃ piṇḍāya pāvisi.
Tattha vuḍḍhā aggāsanañca aggapiṇḍañca labhanti, navakā yaṃ kiñcideva āsanaṃ
lūkhabhojanañca. So tena lūkhabhojanenapi atidukkhito ahosi. So katipāheneva 1-
kiso dubbaṇṇo hutvā nibbijji yathā taṃ aparipākagate samaṇadhamme. Tato
mātāpitūnaṃ dūtaṃ pesetvā uppabbaji. So katipāhasseva balaṃ gahetvā punapi
pabbajitukāmo ahosi, tato teneva kamena pabbajitvā punapi uppabbajitvā
tatiyavāre pabbajitvā sammāpaṭipanno paccekasambodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ
vatvā punapi paccekabuddhānaṃ majjhe imameva byākaraṇagāthampi abhāsi:-
               "kāmā hi citrā madhurā manoramā
                virūparūpena mathenti cittaṃ
                ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha kāmāti dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Tattha vatthukāmā
manāpiyarūpādayo dhammā, kilesakāmā chandādayo sabbepi rāgappabhedā.
Idha pana vatthukāmā adhippetā. Rūpādianekappakāravasena citRā. Lokassādavasena
madhuRā. Bālaputhujjanānaṃ manaṃ ramentīti manoramā. Virūparūpenāti virūpena rūpena,
anekavidhena sabhāvenāti vuttaṃ hoti. Te hi rūpādivasena citrā, rūpādīsupi
@Footnote: 1 cha.Ma. katipāhaṃyeva
Nīlādivasena vividharūpā. Evaṃ tena virūparūpena tathā tathā assādaṃ dassetvā
mathenti cittaṃ, pabbajjāya abhiramituṃ na dentīti. Sesamettha pākaṭameva,
nigamanampi dvīhi tīhi vā padehi yojetvā purimagāthāsu vuttanayeneva
veditabbanti.
                       Kāmagāthāvaṇṇanā samattā.
      [51] Ītī cāti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira rañño gaṇḍo
Udapādi, bāḷhā vedanā vattanti, vejjā "satthakammena vinā phāsu na
hotī"ti bhaṇanti. Rājā tesaṃ abhayaṃ datvā satthakammaṃ kārāpesi. Te phāletvā
pubbalohitaṃ nīharitvā nibbedanaṃ katvā vaṇapaṭaṃ bandhiṃsu, 1- lūkhamaṃsāhāresu 2-
ca naṃ sammā ovadiṃsu, rājā lūkhabhojanena kisasarīro ahosi, gaṇḍo cassa
milāyi. So phāsukasaññī hutvā siniddhāhāraṃ bhuñji, tena ca sañjātavaṇo
tādisaṃyeva 3- paṭisevi. Tassa gaṇḍo puna purimasabhāvameva sampāpuṇi. Evaṃ yāva
tikkhattuṃ satthakammaṃ kārāpetvā vejjehi parivajjito nibbijjitvā rajjaṃ pahāya
pabbajitvā araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā sattahi vassehi paccekabodhiṃ
sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ bhāsitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.
               "ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca
                rogo ca sallañca bhayañca metaṃ
                etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ
adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpi ete anekabyasanāvahaṭṭhena daḷhasannipātaṭṭhena
@Footnote: 1 cha. vaṇaṃ paṭṭena bandhiṃsu, Ma. vaṇapaṭaṃ paṭibandhīsu
@2 cha.Ma. āhārācāresu       3 Ma. sañjātavaṇavisaye, cha. sañjātabalo visaye
Ca īti. Gaṇḍopi asuciṃ paggharati, uddhumātaparipakkaparibhinno hoti. Tasmā
ete kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkaparibhinnabhāvato
ca gaṇḍo. Upaddavatīti upaddavo, anatthaṃ janento abhibhavati, ajjhottharatīti
attho, rājadaṇḍādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpete aviditanibbānattakamana-
hetutāya 1- sabbupaddavavatthutāya ca upaddavo. Yasmā panete kilesāturabhāvaṃ
janentā sīlasaṅkhātamārogyaṃ, loluppaṃ vā uppādentā pākatikameva ārogyaṃ
vilumpanti, tasmā iminā ārogyavilumpanaṭṭhena rogo. Abbhantaramanuppaviṭṭhaṭṭhena
pana antotudakaṭṭhena dunniharaṇīyaṭṭhena ca sallaṃ. Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahanato
bhayaṃ. Me etanti metaṃ. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva
veditabbanti.
                       Ītigāthāvaṇṇanā samattā.
      [52] Sītañcāti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira sītālukabrahmadatto
Nāma rājā ahosi, so pabbajitvā araññakuṭikāya viharati. Tasmiṃ ca padese
sīte sītaṃ, uṇhe uṇhameva ca hoti abbhokāsattā padesassa. Gocaragāme
bhikkhā yāvadatthāya na labbhati, pivanapānīyampi dullabhaṃ, vātātapaḍaṃsasiriṃsapāpi 2-
bādhenti. Tassa etadahosi "ito aḍḍhayojanamatte samatto 3- padeso, tattha
sabbepi ete parissayā natthi, yannūnāhaṃ tattha gaccheyyaṃ, phāsukaṃ viharantena
sakkā sukhaṃ 4- adhigantun"ti. Tassa puna ahosi "pabbajitā nāma paccayavasikā na honti,
evarūpañca cittaṃ vase vattenti. Na cittassa vase vattanti, nāhaṃ gamissāmī"ti
paccavekkhitvā na agamāsi. Evaṃ yāvatatiyakaṃ uppannacittaṃ paccavekkhitvā
@Footnote: 1 cha.Ma. aviditanibbānatthāvahahetutāya, i. aviditatibbānatthāvahahetutāya
@2 cha.Ma......sarīsapāpi    3 cha.Ma. sampanno    4 cha.Ma. visesaṃ
Nivattesi. Tato tattheva satta vassāni vasitvā sammā paṭipajjamāno
paccekasambodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ bhāsitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.
               "sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ
                vātātape ḍaṃsasiriṃsape ca
                sabbānipetāni abhisambhavitvā
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha sītañcāti sītaṃ nāma duvidhaṃ abbhantaradhātukkhobhappaccayañca
bāhiradhātukkhobhappaccayañca, tathā uṇhaṃ. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Siriṃsapāti ye keci
dīghajātikā saritvā gacchanti. Sesaṃ pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva
veditabbanti.
                      Sītālukagāthāvaṇṇanā samattā.
      [53] Nāgovāti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā
Vīsati vassāni rajjaṃ kāretvā kālakato niraye vīsati eva vassāni paccitvā
himavantappadese hatthiyoniyaṃ uppajjitvā sañjātakkhandho padumavaṇṇasakalasarīro
uḷāro yūthapati mahānāgo ahosi. Tassa obhaggobhaggaṃ sākhābhaṅgaṃ hatthicchāpāva
khādanti, ogāhepi naṃ hatthiniyo kaddamena limpanti, sabbaṃ pālileyyakanāgasseva
ahosi. So yūthā nibbijjitvā pakkāmi. Tato naṃ padānusārena
puna 1- yūthaṃ anubandhi. Evaṃ yāvatatiyaṃ pakkanto anubaddhova. Tato cintesi
"idāni mayhaṃ nattako bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāresi, 2- yannūnāhaṃ attano
purimajātiyā uyyānaṃ gaccheyyaṃ, tatra maṃ so rakkhissatī"ti. Tato rattiṃ niddāya
vasaṃ gate yūthe yūthaṃ pahāya tameva uyyānaṃ pāvisi. Uyyānapālo disvā rañño
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati            2 cha.Ma. kāreti
Ārocesi, rājā "hatthiṃ gahessāmī"ti senāya parivārayi. Hatthī rājānaṃ eva
abhimukho gacchati, rājā "maṃ abhimukho etī"ti khurappaṃ sannayhitvā aṭṭhāsi. Tato
hatthī "vijjheyyāpi maṃ eso"ti mānusikāya vācāya "brahmadatta mā maṃ vijjha,
ahante ayyako"ti āha. Rājā "kiṃ bhaṇasī"ti sabbaṃ pucchi, hatthīpi rajje ca
narake ca hatthiyoniyañca pavattiṃ sabbaṃ ārocesi. Rājā "sundaraṃ mā bhāyi,
mā ca kañci bhiṃsāpehī"ti hatthino bhattañca attharake ca 1- hatthibhaṇḍe ca
upaṭṭhāpesi.
      Athekadivasaṃ rājā hatthikkhandhagato "ayaṃ vīsati vassāni rajjaṃ kāretvā
nirayaṃ patto, 2- vipākāvasesena ca tiracchānayoniyaṃ uppanno, tatthāpi
gaṇavāsasaṅghaṭṭanaṃ asahanto idhāgato, aho dukkho gaṇavāso, ekavāso eva 3- ca pana
sukho"ti cintetvā tattheva vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ
lokuttarasukhena sukhitaṃ amaccā upasaṅkamitvā paṇipātaṃ katvā "yānakālo
mahārājā"ti āhaṃsu. Tato "nāhaṃ rājā"ti vatvā purimanayeneva imaṃ gāthaṃ
abhāsi:-
               "nāgova yūthāni vivajjayitvā
                sañjātakhandho padumī uḷāro
                yathābhirantaṃ viharaṃ araññe
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Sā padatthato pākaṭā eva. Ayaṃ panettha adhippāyayojanā, sā ca kho
yuttivaseneva, na anussavavasena. Yathā ayaṃ hatthī manussakantesu sīlesu dantattā
adantabhūminnāgacchatīti vā, sarīramantatāya vā nāgo, evaṃ kudāssu nāmāhampi
@Footnote: 1 cha.Ma. vaṭaṭañca ārakkhake ca
@2 cha.Ma. rajjaṃ katvā niraye pakko          3 cha.Ma. ekībhāvo eva
Ariyakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgamanena āguṃ akaraṇena puna
itthattaṃ anāgamanena ca guṇasarīramahantattā vā nāgo bhaveyyaṃ. Yathā cesa
yūthāni vivajjayitvā 1- ekacariyasukhena yathābhirantaṃ viharaṃ araññe eko care
khaggavisāṇakappo, kudāssu nāmāhampi evaṃ gaṇaṃ vivajjetvā ekantavihārasukhena 2-
jhānasukhena yathābhirantaṃ viharaṃ araññe attano yathā yathā sukhaṃ, tathā tathā,
yattakaṃ vā icchāmi, tattakaṃ araññe nivāsaṃ eko care khaggavisāṇakappo
careyyanti attho. Yathā cesa susaṇṭhitakkhandhatāya sañjātakhandho, kudāssu
nāmāhampi evaṃ asekkhasīlakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho bhaveyyaṃ. Yathā cesa
padumasadisagattatāya vā padumakule uppannatāya vā padumī, kudāssu nāmāhampi
evaṃ padumasadisaujugattatāya 3- vā ariyajātipadume uppannatāya vā padumī
bhaveyyaṃ. Yathā cesa thāmabalajavādīhi uḷāro, kudāssu nāmāhampi evaṃ
parisuddhakāyasamācāratādīhi sīlasamādhinibbedhikapaññādīhi vā uḷāro bhaveyyanti
evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti.
                       Nāgagāthāvaṇṇanā samattā.
      [54] Aṭṭhāna tanti kā uppatti? bārāṇasirañño kira putto daharo
Eva samāno pabbajitukāmo mātāpitaro āmantesi, 4- mātāpitaro naṃ vārenti.
So vāriyamānopi nibandhatiyeva "pabbajissāmī"ti. Tato naṃ pubbe vuttaṃ
seṭṭhiputtaṃ viya sabbaṃ vatvā anujāniṃsu. Pabbajitvā ca uyyāneyeva vasitabbanti
paṭijānāpesuṃ, so tathā akāsi. Tassa mātā pātova vīsatisahassanāṭakitthiparivutā
uyyānaṃ gantvā puttaṃ yāguṃ pāyetvā antare 5- khajjakādīni ca khādāpetvā
@Footnote: 1 cha.Ma. vivajjetvā     2 Sī. ekantābhiratisukhena, cha.Ma. ekavihārasukhena
@3 Sī. padumasadisabojjhaṅgamahantatāya    4 cha.Ma. yāci     5 cha.Ma. antarā
Yāva majjhantikasamayaṃ tena saddhiṃ samullapitvā nagaraṃ pavisati, pitā ca majjhantike
āgantvā taṃ bhojetvā attanāpi bhuñjitvā divasaṃ tena saddhiṃ samullapitvā
sāyanhasamaye jaggikapurise 1- ṭhapetvā nagaraṃ pavisati. So evaṃ rattindivā
avivitto viharati. Tena kho pana samayena ādiccabandhu nāma paccekabuddho
nandamūlakapabbhāre viharati. So āvajjento taṃ addasa "ayaṃ kumāro pabbajituṃ
asakkhi, jaṭaṃ chindituṃ na sakkotī"ti. Tato paraṃ āvajji "attano dhammatāya
nibbijjissati, no"ti. Atha "dhammatāya nibbindanto aticiraṃ bhavissatī"ti ñatvā
"tassa ārammaṇaṃ dassessāmī"ti pubbe vuttanayeneva manosilātalato āgantvā
uyyāne aṭṭhāsi. Rājapuriso disvā "paccekabuddho āgato mahārājā"ti
rañño ārocesi. Rājā "idāni me putto paccekabuddhena saddhiṃ anukkaṇṭhito
vasissatī"ti pamuditamano hutvā paccekabuddhaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahitvā tattheva vāsaṃ
yācitvā paṇṇasālādivāvihāraṭṭhānacaṅkamādisabbaṃ kāretvā vāsesi.
      So tattha vasanto ekadivasaṃ okāsaṃ labhitvā kumāraṃ pucchi "kosi
tvan"ti. So āha "ahaṃ pabbajito"ti. Pabbajitā nāma na edisā hontīti.
"atha bhante kīdisā honti, kiṃ mayhaṃ ananucchavikan"ti vutte "tvaṃ attano
ananucchavikaṃ na pekkhasi, nanu te mātā vīsatisahassitthikāhi saddhiṃ pubbaṇhasamaye
āgacchantī uyyānaṃ avivittaṃ karoti, pitā mahatā balakāyena sāyanhasamaye,
jagganakapurisā sakalarattiṃ, pabbajitā nāma tava sadisā na honti, edisā pana
hontī"ti. Tatra ṭhitasseva iddhiyā himavante aññataraṃ vihāraṃ dassesi. So
tattha paccekabuddhe ālambanabāhaṃ nissāya ṭhite ca caṅkamante ca
rajanakammasūcikammādīni karonte ca disvā āha "tumhe idha nāgacchatha, pabbajjā
@Footnote: 1 Sī.,i. jāgarakapurise, cha.Ma. jagganapurise
Ca 1- tumhehi anuññātā"ti. "āma pabbajjā anuññātā, pabbajitakālato
paṭṭhāya samaṇā nāma attano nissaraṇaṃ kātuṃ icchitapatthitañca padesaṃ gantuṃ
labhanti, ettakaṃva vaṭṭatī"ti vatvā ākāse ṭhatvā:-
               "aṭṭhāna taṃ saṅgaṇikāratassa
                yaṃ phussaye 2- sāmayikaṃ vimuttin"ti
imaṃ upaḍḍhagāthaṃ vatvā dissamāneneva kāyena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.
Evaṃ gate paccekabuddhe so attano paṇṇasālaṃ pavisitvā nipajji. Ārakkhapurisopi
"sayito kumāro, idāni kuhiṃ gamissatī"ti pamatto niddaṃ okkami. So tassa
pamattabhāvaṃ ñatvā pattacīvaraṃ gahetvā araññaṃ pāvisi. Tatra ca vivitto
vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā paccekabuddhaṭṭhānaṃ gato. Tatra ca
"kathamadhigatan"ti pucchito ādiccabandhunā vuttaṃ upaḍḍhagāthaṃ paripuṇṇaṃ katvā
abhāsi.
      Tassattho:- aṭṭhāna tanti aṭṭhānaṃ taṃ, akāraṇaṃ tanti vuttaṃ hoti,
anunāsikalopo kato "ariyasaccāna dassanan"tiādīsu 3- viya. Saṅgaṇikāratassāti
gaṇābhiratassa. Yanti karaṇavacanametaṃ "yaṃ hirīyati hiriyitabbenā"tiādīsu 4- viya.
Phussayeti adhigacche. Sāmayikaṃ vimuttinti lokiyasamāpattiṃ. Sā hi appitappitasamaye
eva paccanīkehi vimuccanato "sāmayikā vimuttī"ti vuccati. Taṃ sāmayikaṃ vimuttiṃ.
Aṭṭhānaṃ taṃ, na taṃ kāraṇaṃ vijjati saṅgaṇikāratassa, yena kāraṇena phussayeti
etaṃ ādiccabandhussa paccekabuddhassa vaco nisamma saṅgaṇikāratiṃ pahāya yoniso
paṭipajjanto adhigatomhīti āha. Sesaṃ vuttanayamevāti.
                      Aṭṭhānagāthāvaṇṇanā samattā.
                        Dutiyo vaggo niṭṭhito.
                          -------------
@Footnote: 1 Sī. pabbajjā tāva cha.Ma. pabbajjā nāma            2 cha.Ma. phassaye
@3 khu.khu. 25/11/4, khu.su. 25/270/386       4 abhi.saṅ. 34/1330/299
      [55] Diṭṭhīvisūkānīti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā
rahogato cintesi "yathā sītādīnaṃ paṭighātakāni uṇhādīni atthi, atthi nu kho
evaṃ vaṭṭapaṭighātakaṃ vivaṭṭaṃ, no'ti. So amacce pucchi "vivaṭṭaṃ jānāthā"ti.
Te "jānāma mahārājā"ti āhaṃsu. Rājā kiṃ tanti. Tato "antavā loko"tiādinā
nayena sassatucchedaṃ kathesuṃ. Atha rājā "ime na jānanti, sabbepime
diṭṭhigatikā"ti sayameva tesaṃ vilomatañca ayuttatañca disvā "vaṭṭapaṭighātakaṃ
vivaṭṭaṃ atthi, taṃ gavesitabban"ti cintetvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto
paccekabodhiṃ sacchākāsi. Imañca udānagāthaṃ abhāsi paccekabuddhamajjhe
byākaraṇagāthañca.
               "diṭṭhīvisūkāni upātivatto
                patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo
                uppannañāṇomhi anaññaneyyo
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tassattho:- diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Tāni hi
maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni. Evaṃ diṭṭhiyā
visūkāni, diṭṭhi eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni. Upātivattoti dassanamaggena
atikkanto patto niyāmanti avinipātadhammatāya sambodhiparāyanatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato,
sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti. Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca
tassa paṭilābho ca vutto. Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ
dasseti. Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi, etena phalaṃ
dasseti. Anaññaneyyoti aññehi "idaṃ saccaṃ idaṃ saccan"ti na netabbo.
Etena sayambhutaṃ dīpeti, patte vā paccekabodhiñāṇe aneyyatāya abhāvā
Sayaṃvasitaṃ. Samathavipassanāya vā 1- diṭṭhivisūkāni upātivatto, ādimaggena patto
niyāmaṃ, sesehi paṭiladdhamaggo, phalañāṇena uppannañāṇo, taṃ sabbaṃ attanāva
adhigatoti anaññaneyyo. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.
                     Diṭṭhivisūkagāthāvaṇṇanā samattā.
      [56] Nillolupoti kā uppatti? bārāṇasirañño kira sūdo antarabhattaṃ
Pacitvā upanāmeti manuññadassanaṃ sādurasaṃ "appevanāma me rājā dhanamanuppadeyyā"ti.
Taṃ rañño gandheneva bhottukamyataṃ 2- janesi mukhe kheḷaṃ uppādentaṃ.
Paṭhamakabaḷe pana mukhe pakkhittamatte satta rasaharaṇisahassāni amateneva phuṭṭhāni
ahesuṃ. Sūdo "idāni me dassati, idāni me dassatī"ti cintesi. Rājāpi
"sakkārāraho sūdo"ti cintesi, "rasaṃ sāyitvā pana sakkarontaṃ maṃ pāpako
kittisaddo abbhuggaccheyya "lolo ayaṃ rājā rasagaruko"ti na kiñci abhaṇi.
Evaṃ yāva bhojanapariyosānaṃ, tāva sūdopi "idāni dassati, idāni dassatī"ti
cintesi. Rājāpi avaṇṇabhayena na kiñci abhaṇi. Tato sūdo "natthi imassa
rañño jivhāviññāṇan"ti dutiyadivase asādhubhattaṃ 3- upanāmesi. Rājā bhuñjanto
"niggahāraho ajja sūdo"ti jānantopi pubbe viya paccavekkhitvā avaṇṇabhayena
na kiñci abhaṇi. Tato sūdo "rājā neva sundaraṃ na asundaraṃ jānātī"ti
cintetvā sabbaṃ paribbayaṃ attanā gahetvā yaṅkiñcideva pacitvā rañño
deti. Rājā "aho vata lobho, ahaṃ nāma vīsati nagarasahassāni bhuñjanto
imassa lobhena bhattamattampi na labhāmī"ti nibbijjitvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā
vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi, purimanayeneva ca imaṃ gāthaṃ abhāsi:-
@Footnote: 1 Sī. vipassanāya     2 cha.Ma. bhottukāmataṃ
@3 Sī. asāduvantaṃ, cha.Ma. arasabhattaṃ
               "nillolupo nikkuho nippipāso
                nimmakkho niddhantakasāvamoho
                nirāsayo sabbaloke bhavitvā
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha nillolupoti aloluPo. Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti, so phusaṃ
luppati punappunañca luppati, tena lolupoti vuccati. Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto
āha "nillolupo"ti. Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhaṃ kuhanavatthuṃ natthi,
so nikkuhoti vuccati, imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsu vimhayamanāpajjanato
nikkuhoti ayamadhippāyo. Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā, tassā abhāvena
nippipāso, sādhurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho. Nimmakkhoti ettha
paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho, tassa abhāvena nimmakkho. Attano gahaṭṭhakāle
sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāyāha. Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo
tayo, kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ
vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca kasāvāti veditabbā.
Yathāha:-
               "tattha katame tayo kasāvā, rāgakasāvo dosakasāvo
        mohakasāvo, ime tayo kasāvā. Aparepi 1- tayo kasāvā kāyakasāvo
        vacīkasāvo manokasāvo"ti. 2-
      Tesu mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa
mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho, tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ
mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho. Itaresu nillolupatādīhi
@Footnote: 1 cha.Ma. tattha katame aparepi           2 abhi.vi. 35/924/450
Rāgakasāvassa, nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva. Nirāsayoti 1-
nittaṇho. Sabbaloketi sakalaloke, tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu
bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā
tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha
sambandho kātabboti.
                     Nillolupagāthāvaṇṇanā samattā.
      [57] Pāpaṃ sahāyanti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā
Mahaccarājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto manusse koṭṭhāgārato
purāṇadhaññāni bahiddhā nīharante disvā "kiṃ bhaṇe idan"ti amacce pucchi. Idāni
mahārāja navadhaññāni uppajjissanti, tesaṃ okāsaṃ kātuṃ ime manussā
purāṇadhaññādīni chaḍḍentīti. Rājā kiṃ bhaṇe itthāgārabalakāyādīnaṃ vaṭṭaṃ
paripuṇṇanti āha. Āma mahārāja paripuṇṇanti. Tena hi bhaṇe dānasālaṃ
kārāpetha, dānaṃ dassāmi, mā imāni dhaññāni anupakārāni vinassiṃsūti. Tato
naṃ aññataro diṭṭhigatiko amacco "mahārāja natthi dinnan"ti ārabbha yāva
"bālā ca paṇḍitā ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī"ti vatvā
nivāresi. So dutiyampi tatiyampi koṭṭhāgāre vilumpante disvā tatheva āṇāpesi.
Tatiyampi naṃ "mahārāja dattupaññattaṃ yadidaṃ dānan"tiādīni vatvā nivāresi.
So "are ahaṃ attano santakampi na labhāmi dātuṃ, kiṃ me imehi
pāpasahāyehī"ti nibbinno rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ
sacchākāsi, tañca pāpasahāyaṃ garahanto imaṃ udānagāthaṃ abhāsi:-
               "pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha
                anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ
@Footnote: 1 Sī. nirāsasoti, Ma. nirāsāsoti
                Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tassāyaṃ saṅkhepattho:- yvāyaṃ dasavatthukāya diṭṭhiyā 1- samannāgatattā
pāpo, paresampi anatthaṃ passatīti anatthadassī, kāyaduccaritādimhi ca visame
niviṭṭho, taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha anatthadassiṃ visame
niviṭṭhaṃ. Sayaṃ na seveti attano vasena na seve. Yadi pana paravaso hoti,
kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ hoti. Pasutanti pasaṭaṃ, 2- diṭṭhivasena tattha tattha
lagganti attho. Pamattanti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ, kusalabhāvanārahitaṃ vā.
Taṃ evarūpaṃ na seve na bhaje na payirupāse, aññadatthu eko care
khaggavisāṇakappoti.
                     Pāpasahāyagāthāvaṇṇanā samattā.
      [58] Bahussutanti kā uppatti? pubbe kira kassapassa bhagavato
Sāsane aṭṭha paccekabodhisattā pabbajitvā gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke
uppannāti sabbaṃ anavajjabhojīgāthāya vuttasadisameva. Ayaṃ pana viseso:-
paccekabuddhe nisīdāpetvā rājā āha "ke tumhe"ti. Te āhaṃsu "mayaṃ
mahārāja bahussutā nāmā"ti. Rājā "ahaṃ sutabrahmadatto nāma, sutena
tittiṃ na gacchāmi, handa nesaṃ santike vicitranayaṃ saddhammadesanaṃ sossāmī"ti
attamano dakkhiṇodakaṃ datvā parivisitvā bhattakiccapariyosāne saṃghattherassa
pattaṃ gahetvā vanditvā purato nisīdi "dhammakathaṃ bhante karothā"ti. So "sukhito
hotu mahārāja, rāgakkhayo hotū"ti vatvā uṭṭhito. Rājā "ayaṃ na bahussuto,
@Footnote: 1 cha.Ma. pāpadiṭṭhiyā       2 Sī. pasattaṃ
Dutiyo bahussuto bhavissati, sve dāni vicitradhammadesanaṃ sossāmī"ti svātanāya
nimantesi. Evaṃ yāva sabbesaṃ paṭipāṭi gacchati, tāva nimantesi. Te sabbepi
"dosakkhayo hotu, mohakkhayo, gatikkhayo, vaṭṭakkhayo, upadhikkhayo, taṇhakkhayo
hotū"ti evaṃ ekekaṃ padaṃ visesetvā sesaṃ paṭhamasadisameva vatvā uṭṭhahiṃsu.
      Tato rājā "ime `bahussutā mayan'ti bhaṇanti, na ca tesaṃ vicitrakathā,
kimetehi vuttan"ti tesaṃ vacanatthaṃ upaparikkhitumāraddho. Atha "rāgakkhayo hotū"ti
upaparikkhanto "rāge khīṇe dosopi mohopi aññataraññatarepi kilesā khīṇā
hontī"ti ñatvā attamano ahosi "nippariyāyabahussutā ime samaṇā. Yathā
hi purisena mahāpaṭhaviṃ vā ākāsaṃ vā aṅguliyā niddisantena na aṅgulimattova
padeso niddiṭṭho hoti, apica kho pana paṭhavīākāsā eva niddiṭṭhā honti,
evaṃ imehi ekamekaṃ atthaṃ niddisantehi aparimāṇā atthā niddiṭṭhā hontī"ti.
Tato so "kudāssu nāmāhampi evaṃ bahussuto bhavissāmī"ti tathārūpaṃ bahussutabhāvaṃ
patthento rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ
udānagāthaṃ abhāsi:-
               "bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha
                mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ
                aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tatthāyaṃ saṅkhepattho:- bahussutanti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu
atthato nikhilo 1- pariyattibahussuto ca, maggaphalavijjābhiññānaṃ paṭividdhattā 2-
paṭivedhabahussuto ca. Āgatāgamo dhammadharo. Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi
@Footnote: 1 Sī. niccalo                2 Ma. maggaphalavijjābhiññāpaṭividdhattho
Samannāgato uḷāro. Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca
paṭibhānavā. Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā paṭibhānavā veditabbo. Yassa
hi pariyatti paṭibhāti, so pariyattipaṭibhānavā. Yassa atthañca ñāyañca lakkhaṇañca
ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti, so paripucchāpaṭibhānavā.
Yena maggādayo paṭividdhā honti, so adhigamapaṭibhānavā. Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ
dhammadharaṃ bhajetha mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ. Tato tassānubhāvena
attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni
aññāya, atthāni, tato "ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan"tiādīsu 1-
kaṅkhaṭṭhānesu vineyya kaṅkhaṃ vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco
eko care khaggavisāṇakappoti.
                      Bahussutagāthāvaṇṇanā samattā.
      [59] Khiḍḍaṃ ratinti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ vibhūsakabrahmadatto nāma
Rājā pātova yāguṃ vā bhattaṃ vā bhuñjitvā nānāvidhavibhūsanehi attānaṃ
vibhūsāpetvā mahāādāse sakalasarīraṃ disvā yaṃ na icchati, taṃ apanetvā
aññena vibhūsanena vibhūsāpeti. Tassa ekadivasaṃ evaṃ karoto bhattavelā
majjhantikasamayo 2- patto. Atha avibhūsitova dussapaṭṭena sīsaṃ veṭhetvā bhuñjitvā
divāseyyaṃ upagañchi. Punapi uṭṭhahitvā tatheva karoto sūriyo ogato. 3- Evaṃ
dutiyadivasepi tatiyadivasepi. Athassa evaṃ maṇḍanappasutassa piṭṭhirogo udapādi.
Tassetadahosi "aho re ahaṃ sabbatthāmena vibhūsantopi imasmiṃ kappake
vibhūsane asantuṭṭho lobhaṃ uppādesiṃ, lobho ca nāmesa apāyagamanīyo dhammo,
handa naṃ niggaṇhāmī"ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ
sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi:-
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/18/11, saṃ.ni. 16/02/26   2 cha.Ma. bhattavelā majjhanhikasamayo
@3 cha.Ma. atthaṅgato
               "khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke
                analaṅkaritvā anapekkhamāno
                vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādī
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva. Kāmasukhanti vatthukāmasukhaṃ.
Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti. Yathāha "atthi rūpaṃ
sukhaṃ sukhānupatitan"ti. 1- Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke
analaṅkaritvā alanti akatvā, etaṃ tappakanti vā sārabhūtanti vā evaṃ
aggahetvā. Anapekkhamānoti tena alaṅkaraṇena anapekkhaṇasīlo apihāluko
nittaṇho vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādī eko careti. Ettha 2- vibhūsā duvidhā
agārikavibhūsā ca anagārikavibhūsā ca. Tattha agārikavibhūsā sāṭakaveṭhanamālāgandhādi,
anagārikavibhūsā pattamaṇḍanāni. Vibhūsā eva vibhūsanaṭṭhānaṃ, tasmā vibhūsanaṭṭhānā
tividhāya viratiyā virato. Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo.
                    Vibhūsanaṭṭhānagāthāvaṇṇanā samattā.
      [60] Puttañca dāranti kā uppatti? bārāṇasirañño kira putto
Daharakāle eva abhisitto rajjaṃ kāresi. So paṭhamagāthāya vuttapaccekabodhisatto
viya rajjasirimanubhavanto ekadivasaṃ cintesi "ahaṃ rajjaṃ kārento bahūnaṃ dukkhaṃ
karomi, kimme ekabhogatthāya iminā pāpena, handa sukhamuppādemī"ti rajjaṃ
pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ
abhāsi:-
@Footnote: 1 saṃ.kha. 17/60/57             2 cha.Ma. tattha
               "puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ
                dhanāni dhaññāni ca bandhavāni
                hitvāna kāmāni yathodhikāni
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni.
Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakapabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca.
Bandhavānīti ñātibandhugottabandhumittabandhusippabandhuvasena catubbidhe bandhave.
Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāneva, sesaṃ vuttanayamevāti.
                     Puttadāragāthāvaṇṇanā samattā.
      [61] Saṅgo esoti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira pādalolabrahmadatto
Nāma rājā ahosi. So pātova yāguṃ vā bhattaṃ vā bhuñjitvā tīsu pāsādesu
tividhanāṭakāni passati. Tividhanāṭakānīti kira pubbarājato āgataṃ, anantararājato
āgataṃ, attano kāle uṭṭhitanti. So ekadivasaṃ pātova daharanāṭakapāsādaṃ
gato, tā nāṭakitthiyo "rājānaṃ ramāpessāmā"ti sakkassa devānamindassa
accharāyo viya atimanoharaṃ naccagītavāditaṃ payojesuṃ. Rājā "anacchariyametaṃ
daharānan"ti asantuṭṭho hutvā majjhimanāṭakapāsādaṃ gato, tāpi nāṭakitthiyo
tatheva akaṃsu. So tatthāpi tatheva asantuṭṭho hutvā mahānāṭakapāsādaṃ gato,
tāpi nāṭakitthiyo tatheva akaṃsu. Rājā dve tayo rājaparivaṭṭe atītānaṃ tāsaṃ
mahallakabhāvena aṭṭhikīḷanasadisaṃ naccaṃ disvā gītañca amadhuraṃ sutvā punadeva
daharanāṭakapāsādaṃ, puna majjhimanāṭakapāsādanti evaṃ vicaritvā katthaci asantuṭṭho
cintesi "imā nāṭakitthiyo sakkaṃ devānamindaṃ accharāyo viya maṃ ramāpetukāmā
sabbatthāmena naccagītavāditaṃ payojesuṃ, svāhaṃ katthaci asantuṭṭho lobhameva
Vaḍḍhemi, lobho ca nāmesa apāyagamanīyo dhammo handāhaṃ lobhaṃ niggaṇhāmī"ti
rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ
abhāsi:-
               "saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ
                appassādo dukkhamettha bhiyyo
                gaṇḍo 1- eso iti ñatvā matimā
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tassattho:- saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati. So hi
sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo. Parittamettha
sokhyanti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato
kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ, vijjuppabhāya
obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ, tāvakālikanti vuttaṃ hoti. Appassādo
dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ "yaṃ kho bhikkhave ime pañca kāmaguṇe
paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo"ti 2- vutto, so yadidaṃ
"ko ca bhikkhave kāmānaṃ ādīnavo, idha bhikkhave kulaputto yena sippuṭṭhānena
jīvikaṃ kappeti yadi muddhāya yadi gaṇanāyā"tievamādinā 2- nayenettha dukkhaṃ
vuttaṃ, taṃ upanidhāya appo udakabindumatto hoti, atha kho dukkhameva bhiyyo
bahu, catūsu samuddesu udakasadisaṃ hoti. Tena vuttaṃ "appassādo dukkhamettha
bhiyyo"ti. Gaṇḍo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya
eso yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā
paṇḍito puriso sabbametaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti.
              Saṅgagāthāvaṇṇanā samattā.
@Footnote: 1 cha.Ma. gaḷo      2 Ma.mū. 12/166/129
      [62] Sandālayitvānāti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira anivattabrahmadatto
nāma rājā ahosi. So saṅgāmaṃ otiṇṇo ajinitvā aññaṃ vā kiccaṃ
āraddho aniṭṭhapetvā na nivattati, tasmā naṃ evaṃ sañjāniṃsu. So ekadivasaṃ
uyyānaṃ gacchati, tena ca samayena vanadāho uṭṭhāsi, so aggi sukkhāni ca
haritāni ca tiṇādīni dahanto anivattamāno eva gacchati. Rājā taṃ disvā
tappaṭibhāganimittaṃ uppādesi "yathāyaṃ vanadāho, evameva ekādasavidho aggi
sabbe satte dahanto anivattamānova gacchati mahādukkhaṃ uppādento, kudāssu
nāmāhampi imassa dukkhassa nivattanatthaṃ ayaṃ aggi viya ariyamaggañāṇagginā
kilese dahanto anivattamāno gaccheyyan"ti. Tato muhuttaṃ gantvā kevaṭṭe
addasa nadiyaṃ macche gaṇhante. Tesaṃ jālantaraṃ paviṭṭho eko mahāmaccho
jālaṃ bhetvā palāyi. Te "maccho jālaṃ bhetvā gato"ti saddamakaṃsu. Rājā
tampi vacanaṃ sutvā tappaṭibhāganimittaṃ uppādesi "kudāssu nāmāhampi
ariyamaggañāṇena taṇhādiṭṭhijālaṃ bhetvā asajjamāno gaccheyyan"ti. So rajjaṃ
pahāya pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi, imañca
udānagāthaṃ abhāsi:-
               "sandālayitvāna saṃyojanāni
                jālaṃva bhetvā salilambucārī
                aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tassā dutiyapāde jālanti suttamayaṃ vuccati. Ambūti udakaṃ, tattha caratīti
ambucārī, macchassetaṃ adhivacanaṃ. Salile ambucārī salilambucārī, tasmiṃ nadīsalile
jālaṃ bhetvā ambucārīvāti vuttaṃ hoti. Tatiyapāde daḍḍhanti daḍḍhaṭṭhānaṃ
vuccati. Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati, na tattha bhiyyo āgacchati,
Evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhakāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno tattha bhiyyo
anāgacchantoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.
                     Sandālanagāthāvaṇṇanā samattā.
      [63] Okkhittacakkhūti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira cakkhulolabrahmadatto
Nāma rājā pādalolabrahmadatto viya nāṭakadassanamanuyutto hoti. Ayaṃ pana
viseso:- so asantuṭṭho tattha tattha gacchati, ayaṃ taṃ taṃ nāṭakaṃ disvā
ativiya abhinanditvā nāṭakaparivattadassanena taṇhaṃ vaḍḍhento vicarati. So kira
nāṭakadassanāya āgataṃ aññataraṃ kuṭumbiyabhariyaṃ disvā rāgaṃ uppādesi. Tato
saṃvegamāpajjitvā puna "ahaṃ imaṃ taṇhaṃ vaḍḍhento apāyaparipūrako bhavissāmi,
handa naṃ niggaṇhāmī"ti pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā
attano purimapaṭipattiṃ garahanto tappaṭipakkhaguṇaṃ dīpetuṃ 1- imaṃ udānagāthaṃ
abhāsi:-
               "okkhittacakkhu na ca pādalolo
                guttindriyo rakkhitamānasāno
                anavassuto apariḍayhamāno
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha okkhittacakkhūti heṭṭhā khittacakkhu, satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā
ṭhapetvā parivajjanapahātabbadassanatthaṃ 2- yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti.
Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento. Evañhi okkhittacakkhutā na
samaṇasāruppo hoti. Na ca pādaloloti ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyoti
@Footnote: 1 cha.Ma. tappaṭipakkhaguṇadīpikaṃ
@2 Sī. parivajjanāpahātabbadassanatthaṃ, cha.Ma. parivajjahetabbadassanatthaṃ
Evaṃ gaṇamajjhaṃ pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya avicaranto, 1- dīghacārikā-
nivattacārikāvirato vā. 2- Guttindriyoti chasu indriyesu idha visuṃ
vuttāvasesavasena gopitindriyo. Rakkhitamānasānoti mānasaṃyeva mānasānaṃ, taṃ
rakkhitamassāti rakkhitamānasāno. Yathā kilesehi na viluppati, evaṃ rakkhitacittoti
vuttaṃ hoti. Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu
kilesaanvāssavavirahito. Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahā eva kilesaggīhi
apariḍayhamāno. Bahiddhā vā anavassuto, ajjhattaṃ apariḍayhamāno. Sesaṃ vuttanayamevāti.
                    Okkhittacakkhugāthāvaṇṇanā samattā.
      [64] Ohārayitvāti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira ayaṃ aññopi
Cātumāsikabrahmadatto nāma rājā catumāse catumāse 3- uyyānakīḷaṃ gacchati.
So ekadivasaṃ gimhānaṃ majjhimamāse uyyānaṃ pavisanto uyyānadvāre
pattasañchannaṃ pupphālaṅkataviṭapaṃ pāricchattakakoviḷāraṃ disvā ekaṃ pupphaṃ
gahetvā uyyānaṃ pāvisi. Tato "raññā aggapupphaṃ gahitan"ti aññataropi
amacco hatthikkhandhe ṭhito eva ekaṃ pupphaṃ aggahesi. Eteneva upāyena
sabbo balakāyo aggahesi. Pupphaṃ anassādentā pattampi gaṇhiṃsu. So
rukkho nippattapuppho khandhamattova ahosi. Taṃ rājā sāyanhasamaye uyyānā
nikkhamanto disvā "kiṃ kato ayaṃ rukkho, mamāgamanavelāyaṃ maṇivaṇṇasākhantaresu
pavāḷasadisapupphālaṅkato ahosi, idāni nippattapuppho jāto"ti cintento
tasseva avidūre apupphitarukkhaṃ sañchannapalāsaṃ addasa. Disvā cassa etadahosi
"ayaṃ rukkho pupphabharitasākhattā bahujanassa lobhanīyo ahosi, tena muhuttaṃyeva
@Footnote: 1 Ma. adhāvanto, cha. athavanto
@2 Sī. dīghacārikaanavatthacārikavirato vā, Ma. dīghacārikāya vā anavaṭṭhitacārikā virato,
@     cha. dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato vā       3 i. catutthamāse
Byasanaṃ patto, ayaṃ pana añño alobhanīyattā tatheva ṭhito. Idampi rajjaṃ
pupphitarukkho viya sobhanīyaṃ, bhikkhubhāvo pana apupphitarukkho viya alobhanīyo.
Tasmā yāva idampi ayaṃ rukkho viya na viluppati, tāva ayamañño sañchannapatto
yathā pāricchattako, evaṃ kāsāvena hi sañchannena 1- hutvā pabbajitabban"ti.
So rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ
abhāsi:-
               "ohārayitvā gihibyañjanāni
                sañchannapatto yathā pārichatto
                kāsāyavattho abhinikkhamitvā
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā abhinikkhamitvā
kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti
na vitthāritanti.
                    Pāricchattakagāthāvaṇṇanā samattā.
                        Tatiyo vaggo niṭṭhito.
                          -------------
      [65] Rasesūti kā uppatti? aññataro kira bārāṇasirājā uyyāne
amaccaputtehi parivuto silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ kīḷati. Tassa sūdo sabbamaṃsānaṃ rasaṃ
gahetvā atīva susaṅkhataṃ amatakappaṃ antarabhattaṃ pacitvā upanāmesi, so tattha
gedhamāpanno kassaci kiñci adatvā attanāva bhuñji. Udake kīḷanto 2-
ativikāle nikkhanto sīghaṃ sīghaṃ bhuñji. Yehi saddhiṃ pubbe bhuñjati, na tesaṃ
@Footnote: 1 Sī. kāsāyenapi sañchannena, cha.Ma. kāsāvena parisañchannena
@2 Ma. udake kīḷanto, cha. udakakīḷato
Kañci sari. Atha pacchā paṭisaṅkhānaṃ uppādetvā "aho mayā pāpaṃ kataṃ,
yvāhaṃ rasataṇhāya abhibhūto sabbajanaṃ visaritvā ekakova bhuñjiṃ, handa
rasataṇhaṃ niggaṇhāmī"ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ
sacchikatvā attano purimapaṭipattiṃ garahanto tappaṭipakkhaguṇadīpikaṃ imaṃ udānagāthaṃ
abhāsi:-
               "rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo
                anaññaposī sapadānacārī
                kule kule appaṭibaddhacitto
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha rasesūti ambilamadhuratittakakaṭukaloṇikakhārikakasāvādibhedesu sāyanīyesu.
Gedhaṃ akaranti giddhimakaronto, taṇhaṃ anuppādentoti vuttaṃ hoti. Aloloti
"idaṃ sāyissāmi, idaṃ sāyissāmī"ti evaṃ rasavisesesu anākulo. Anaññaposīti
positabbakasaddhivihārikādivirahito, kāyasaṃvaraṇamattena 1- santuṭṭhoti vuttaṃ hoti.
Yathā vā pubbe uyyāne rasesu gedhakaraṇe lolo hutvā aññaposī ahosiṃ, 2-
evaṃ ahutvā yāya taṇhāya lolo hutvā rasesu gedhaṃ karoti, taṃ taṇhaṃ
hitvā āyatiṃ taṇhāmūlakassa aññassa attabhāvassa anibbattanena anaññaposīti
dasseti. Atha vā atthabhañjanakaṭṭhena aññeti kilesā vuccanti, tesaṃ
aposanena anaññaposīti ayamettha attho. Sapadānacārīti avokkammacārī
anupubbacārī, gharapaṭipāṭiṃ achaḍḍetvā aḍḍhakulañca daliddakulañca nirantaraṃ
piṇḍāya pavisamānoti attho. Kule kule appaṭibaddhacittoti khattiyakulādīsu
yattha katthaci kilesavasena alaggacitto, candūpamo niccanavako hutvāti attho.
Sesaṃ vuttanayamevāti.
                      Rasagedhagāthāvaṇṇanā samattā.
@Footnote: 1 cha.Ma. kāyasandhāraṇamattena         2 cha.Ma. āsiṃ
      [66] Pahāya pañcāvaraṇānīti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira aññataro
rājā paṭhamajjhānalābhī ahosi. So jhānānurakkhanatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā
vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano paṭipattisampadaṃ dīpento imaṃ
udānagāthaṃ abhāsi:-
               "pahāya pañcāvaraṇāni cetaso
                upakkilese byapanujja sabbe
                anissito chetva 1- sinehadosaṃ
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha āvaraṇānīti nīvaraṇāneva, tāni atthato uragasutte vuttāni.
Tāni pana yasmā abbhādayo viya candasūriye ceto āvaranti, tasmā
"āvaraṇāni cetaso"ti vuttāni. Tāni upacārena vā appanāya vā pahāya.
Upakkileseti upagamma cittaṃ vibādhente akusaladhamme, vatthopamādīsu vutte
abhijjhādayo vā. Byapanujjāti panuditvā vināsetvā, vipassanāmaggena
pajahitvāti attho. Sabbeti anavasese. Evaṃ samathavipassanāsampanno paṭhamamaggena
diṭṭhinissayassa pahīnattā anissito, sesamaggehi chetvā tedhātukagataṃ sinehadosaṃ,
taṇhārāganti 2- vuttaṃ hoti. Sineho eva hi guṇapaṭipakkhato sinehadosoti
vutto. Sesaṃ vuttanayamevāti.
                      Āvaraṇagāthāvaṇṇanā samattā.
      [67] Vipiṭṭhikatvānāti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira aññataro
Rājā catutthajjhānalābhī ahosi. So jhānānurakkhanatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā
@Footnote: 1 sī,Ma. chetvā         2 Sī. taṇhaṃ rāganti
Vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano paṭipattisampadaṃ dassento 1- imaṃ
udānagāthaṃ abhāsi:-
               "vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukkhañca
                pubbeva ca somanassadomanassaṃ
                laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha vipiṭṭhikatvānāti piṭṭhito katvā, chaḍḍetvā jahitvāti attho.
Sukhaṃ dukkhañcāti kāyikasātāsātaṃ. Somanassadomanassanti cetasikasātāsātaṃ.
Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Samathanti catutthajjhānasamathameva. Visuddhanti
pañcanīvaraṇavitakkavicārapītisukhasaṅkhātehi navahi paccanīkadhammehi vimuttattā visuddhaṃ,
niddhantasuvaṇṇamiva vigatūpakkilesanti attho.
      Ayaṃ pana yojanā:- vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukkhañca pubbeva,
paṭhamajjhānupacārabhūmiyaṃyeva dukkhaṃ, tatiyajjhānupacārabhūmiyaṃ sukhanti adhippāyo. Puna
ādito vuttaṃ cakāraṃ parato netvā "somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna
pubbevā"ti adhikāro. Tena somanassaṃ catutthajjhānupacāre, domanassañca
dutiyajjhānupacāreyevāti dīpeti. Etāni hi etesaṃ pariyāyato pahānaṭṭhānāni.
Nippariyāyato pana dukkhassa paṭhamajjhānaṃ, domanassassa dutiyajjhānaṃ, sukhassa
tatiyajjhānaṃ, somanassassa catutthajjhānaṃ pahānaṭṭhānaṃ. Yathāha "paṭhamaṃ jhānaṃ
upasampajja viharati etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī"tiādiṃ. 2-
Taṃ sabbaṃ aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ 3- vuttaṃ. Yato pubbeva tīsu
@Footnote: 1 cha.Ma. dīpento  2 saṃ.mahā. 19/510/188
@3 abhi.A. 1/165/229
Paṭhamajjhānādīsu dukkhadomanassasukhāni vipiṭṭhikatvā catutthajjhāne somanassaṃ
vipiṭṭhikatvā imāya paṭipadāya laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ eko careti. Sesaṃ
sabbattha pākaṭamevāti.
                    Vipiṭṭhikatvāgāthāvaṇṇanā samattā.
      [68] Āraddhaviriyoti kā uppatti? aññataro kira paccantarājā
Sahassayodhaparimāṇabalakāyo rajjena khuddako, paññāya mahanto ahosi. So
ekadivasaṃ "kiñcāpi ahaṃ khuddako, paññavatā ca pana sakkā sakalajambudīpaṃ
gahetun"ti cintetvā sāmantarañño dūtaṃ pāhesi "sattadivasabbhantare me
rajjaṃ vā detu yuddhaṃ vā"ti. Tato so attano amacce samodhānetvā āha
"mayā tumhe anāpucchāyeva sāhasaṃ kataṃ, amukassa rañño evaṃ pahitaṃ, kiṃ
kātabban"ti. Te āhaṃsu "sakkā mahārāja so dūto nivattetun"ti. Na
sakkā, gato bhavissatīti. Yadi evaṃ vināsitamhā tayā, tena hi dukkhaṃ aññassa
hatthena 2- marituṃ, handa mayaṃ aññamaññaṃ paharitvā marāma, attānaṃ paharitvā
marāma, ubbandhāma, visaṃ khādāmāti. Evaṃ tesu ekameko maraṇameva saṃvaṇṇeti.
Tato rājā "kiṃ me imehi, atthi bhaṇe mayhaṃ yodhā"ti āha. Atha "ahaṃ
mahārāja yodho, ahaṃ mahārāja yodho"ti taṃ yodhasahassaṃ uṭṭhahi. 3-
      Rājā "ete upaparikkhissāmī"ti mantvā citakaṃ sajjetvā āha "mayā
bhaṇe idaṃ nāma sāhasaṃ kataṃ, taṃ me amaccā paṭikkosanti, sohaṃ citakaṃ
pavisāmi, 4- ko mayā saddhiṃ pavisati, kena mayhaṃ jīvitaṃ pariccattan"ti. Evaṃ
vutte pañcasatā yodhā uṭṭhahiṃsu "mayaṃ mahārāja pavisāmā"ti. Tato rājā
@Footnote: 1 cha.Ma. paditaṃ       2 cha.Ma. satthena
@3 ka. uṭṭhahati       4 cha.Ma. pavisissāmi
Apare pañcasate yodhe āha "tumhe dāni tātā kiṃ karissathā"ti. Te āhaṃsu
"nāyaṃ mahārāja purisakāro, itthicariyā 1- esā, apica mahārājena paṭirañño
dūto pesito, tena mayaṃ raññā saddhiṃ yujjhitvā marissāmā"ti. Tato rājā
"pariccattaṃ tumhehi mama jīvitan"ti caturaṅginīsenaṃ sannayhitvā tena yodhasahassena
parivuto gantvā rajjasīmāya nisīdi.
      Sopi paṭirājā taṃ pavattiṃ sutvā "are so khuddakarājā mama dāsassāpi
nappahotī"ti tusitvā 2- sabbaṃ balanikāyaṃ ādāya yujjhituṃ nikkhami. Khuddakarājā
taṃ abbhuyyātaṃ disvā balakāyaṃ āha "tātā tumhe na bahukā, sabbe
sampiṇḍitvā asicammaṃ gahetvā sīghaṃ imassa rañño purato ujukaṃ eva
gacchathā"ti. Te tathā akaṃsu, atha sā senā duvidhā 3- bhijjitvā antaramadāsi.
Te taṃ rājānaṃ jīvaggāhaṃ gaṇhiṃsu, aññe yodhā palāyiṃsu. Khuddakarājā "taṃ
māremī"ti purato dhāvati, paṭirājā taṃ abhayaṃ yāci. Tato tassa abhayaṃ datvā
sapathaṃ kārāpetvā taṃ attano manussaṃ katvā tena saha 4- aññaṃ rājānaṃ
jīvaggāhaṃ gaṇhituṃ ārabbha gantvā 4- tassa rajjasīmāya ṭhatvā pesesi "rajjaṃ
vā me detu yuddhaṃ vā"ti. So "ahaṃ ekayuddhampi na sahāmī"ti rajjaṃ
niyyādesi. 5- 6- Eteneva upāyena rājāno yujjhanti, te parājissanti. Ete
rājāno ayujjhitvā rajjaṃ niyyādenti. Sabbe rājāno gahetvā ante
bārāṇasirājānaṃ aggahesi. 6-
      7- So ekasatarājaparivuto sakalajambudīpe rajjaṃ anusāsanto rajjasiriṃ
anubhavi. So rājā aparakāle cintesi 7- "ahaṃ pubbe khuddako ahosiṃ, somhi
@Footnote: 1 cha.Ma. itthikiriyā       2 Sī. russitvā, Ma. dussitvā, cha. kujjhitvā
@3 cha.Ma. dvidhā   4-4 cha.Ma. aññaṃ rājānaṃ abbhuggantvā   5 cha.Ma. niyyātesi
@6-6 cha.Ma. eteneva upāyena sabbarājāno gahetvā ante bārāṇasirājānampi aggahesi
@7-7 cha.Ma. soekasatarājaparivuto sakalajambudīpe rajjaṃ anusāsanto cintesi
Attano ñāṇasampattiyā sakalajambudīpassa issaro jāto. 1- Yaṃ me ñāṇaṃ
lokiyavīriyasampayuttaṃ, taṃ 1- neva nibbidāya na virāgāya saṃvattati, sādhu vatassa
svāhaṃ iminā ñāṇena lokuttaradhammaṃ gaveseyyan"ti. Tato bārāṇasirañño
rajjaṃ datvā puttadārañca sakajanapadameva pesetvā pabbajjaṃ samādāya vipassanaṃ
ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā attano vīriyasampattiṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ
abhāsi:-
               "āraddhaviriyo paramatthapattiyā
                alīnacitto akusītavutti
                daḷhanikkamo thāmabalūpapanno
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha āraddhaṃ vīriyamassāti āraddhaviriyo. Etena attano vīriyārambhaṃ
ādivīriyaṃ dasseti. Paramattho vuccati nibbānaṃ, tassa pattiyā paramatthapattiyā.
Etena vīriyārambhena pattabbaphalaṃ dasseti. Alīnacittoti etena balavīriyūpatthambhānaṃ
2- cittacetasikānaṃ alīnataṃ dasseti, akusītavuttīti etena ṭhānāsanacaṅkamādīsu
kāyassa anavasīdanaṃ. Daḷhanikkamoti etena "kāmaṃ taco ca nhāru cā"ti 3-
evaṃ pavattaṃ padahanavīriyaṃ dasseti, yantaṃ anupubbasikkhādīsu padahanto "kāyena
ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha passatī"ti 4- vuccati. Atha
vā etena maggasampayuttaṃ vīriyaṃ dasseti. Tañhi daḷhañca bhāvanāya laddhattā, 5-
nikkamo ca sabbaso paṭipakkhā nikkhantattā, tasmā taṃsamaṅgī puggalopi daḷho
nikkamo assāti daḷhanikkamo. 6- Thāmabalūpapannoti maggakkhaṇe kāyathāmena
@Footnote: 1-1 cha.Ma. taṃ kho pana me ñāṇaṃ lokiyavīriyasampayuttaṃ  2 cha.Ma. balavīriyūpatthambhānaṃ Sī.
@vīriyūpatthambhānaṃ  3 cha.Ma. 13/184/159, aṅa.duka. 20/5/50, khu.mahā. 29/918/584-5
@4 cha.Ma. paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha passatīti vuccati  5 cha.Ma.,i.
@  tañhi daḷhañca bhāvanāpāripūriṃ gatattā  6 cha.Ma. assāti daḷhanikkamoti vuccati
Ñāṇabalena ca upapanno, atha vā thāmabhūtena balena upapannoti thāmabalūpapanno,
thirañāṇabalūpapannoti vuttaṃ hoti. Etena tassa vīriyassa vipassanāñāṇasampayogaṃ
dīpento yoniso padhānabhāvaṃ 1- sādheti. Pubbabhāgamajjhimaukkaṭṭhavīriyavasena vā
tayopi pādā yojetabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti.
                    Āraddhavīriyagāthāvaṇṇanā samattā.
      [69] Paṭisallānanti kā uppatti? imissā gāthāya āvaraṇagāthāya
Uppattisadisā eva uppatti, natthi koci viseso. Atthavaṇṇanāya panassā
paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallīnaṃ ekamattasevitā 2-
ekībhāvo, kāyavivekoti attho. Jhānanti paccanīkajjhāpanato ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānato
ca cittaviveko vuccati. Tattha aṭṭhasamāpattiyo nīvaraṇādipaccanīkajjhāpanato
ārammaṇūpanijjhānato ca jhānanti vuccati, vipassanāmaggaphalāni
sattasaññādipaccanīkajjhāpanato, lakkhaṇūpanijjhānatoyeva cetatha jhānāni. 3- Idha
pana ārammaṇūpanijjhānaṃyeva adhippetaṃ. Evametaṃ paṭisallānaṃ ca jhānaṃ ca
ariñcamāno ajahamāno anisajjamāno. Dhammesūti vipassanūpagesu pañcakkhandhādidhammesu.
Niccanti satataṃ samitaṃ abbhokiṇṇaṃ. Anudhammacārīti te dhamme ārabbha
pavattamānena anugataṃ vipassanādhammaṃ caramāno, atha vā dhammāti nava lokuttaradhammā,
tesaṃ dhammānaṃ anulomo dhammoti anudhammo, vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Tattha
"dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī"ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vibhattibyattiyena 4-
"dhammesū"ti vuttaṃ siyā. Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti tāya anudhammacaritāsaṅkhātāya
@Footnote: 1 cha.Ma. padahanabhāvaṃ
@2 Sī. ekamantasevitā, cha. ekattasevitā, Ma. ekamattasevitattā
@3 Sī. jhānāni, cha.Ma. phalāni          4 cha.Ma. vibhattibyattayena
Vipassanāya aniccākārādidosaṃ tīsu bhavesu samanupassanto evaṃ imaṃ
kāyavivekacittavivekaṃ ariñcamāno sikhāpattavipassanāsaṅkhātāya paṭipadāya adhigatoti
vattabbo eko careti evaṃ yojanā veditabbā.
                     Paṭisallānagāthāvaṇṇanā samattā.
      [70] Taṇhakkhayanti kā uppatti? aññataro kira bārāṇasirājā
Mahaccarājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Tassa sarīrasobhāya āvaṭṭitahadayā 1-
sattā purato gacchantāpi nivattitvā tameva ullokenti, pacchato gacchantāpi,
ubhohi passehi gacchantāpi. Pakatiyā eva hi buddhadassane puṇṇacandasamuddarājadassane
ca atitto loko. Atha aññatarā kuṭumbiyabhariyāpi uparipāsādagatā
sīhapañjaraṃ vivaritvā olokayamānā aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvāva paṭibaddhacitto
hutvā amaccaṃ āṇāpesi "jānāhi tāva bhaṇe ayaṃ itthī sassāmikā vā
assāmikā vā"ti. So gantvā "sassāmikā"ti ārocesi. Atha rājā cintesi
"imā vīsatisahassā nāṭakitthiyo devaccharāyo viya maṃyeva ekaṃ abhiramenti,
so dānāhaṃ etāpi atusitvā 2- parassa itthiyā taṇhaṃ uppādesiṃ, sā uppannā
apāyameva ākaḍḍhatī"ti taṇhāya ādīnavaṃ disvā "handa naṃ niggaṇhāmī"ti
rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ
abhāsi:-
               "taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto
                anelamūgo sutavā satīmā
@Footnote: 1 Sī.,Ma. āvajjitahadayā          2 Sī. atīyitvā
                Saṅkhātadhammo niyato padhānavā
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha taṇhakkhayanti nibbānaṃ, evaṃ diṭṭhādīnavāya taṇhāya eva
appavattiṃ. Appamattoti sātaccakārī. 1- Anelamūgoti alālāmukho. Atha vā anelo
ca amūlo ca, paṇḍito byattoti vuttaṃ hoti. Hitasukhasampāpakaṃ sutamassa atthīti
sutavā, āgamasampannoti vuttaṃ hoti. Satīmāti cirakatādīnaṃ anussaritā.
Saṅkhātadhammoti dhammopaparikkhāya pariññātadhammo. Niyatoti ariyamaggena niyāmaṃ
patto. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Uppaṭipāṭiyā esa pāṭho
yojetabbo. Evametehi appamādādīhi samannāgato niyāmasampāpakena padhānena
padhānavā, tena padhānena pattaniyāmato 2- niyato, tato arahattappattiyā
saṅkhātadhammo. Arahā hi puna saṅkhātabbābhāvato "saṅkhātadhammo"ti vuccati.
Yathāha "ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idhā"ti. 3- Sesaṃ vuttanayamevāti.
                     Taṇhakkhayagāthāvaṇṇanā samattā.
      [71] Sīhovāti kā uppatti? aññatarassa kira bārāṇasirañño dūre
Uyyānaṃ hoti, so pageva vuṭṭhāya uyyānaṃ gacchanto antarāmagge yānā
oruyha udakaṭṭhānaṃ upagato "mukhaṃ dhovissāmī"ti. Tasmiñca padese sīhī sīhapotakaṃ
janetvā 4- gocarāya gatā, rājapuriso taṃ disvā "sīhapotako devā"ti ārocesi.
Rājā "sīho kira na kassaci bhāyatī"ti taṃ upaparikkhituṃ bheriādīni ākoṭāpesi,
sīhapotako taṃ saddaṃ sutvāpi tatheva sayi. Rājā yāvatatiyakaṃ ākoṭāpesi,
so tatiyavāre sīsaṃ ukkhipitvā sabbaṃ parisaṃ oloketvā tatheva sayi. Atha rājā
@Footnote: 1 cha.Ma. sātaccakārī sakkaccakārī        2 cha.Ma. pattaniyāmattā
@3 khu.su. 25/1045/532, khu.cūḷa. 40/90/23 (syā)   4 Sī. jahitvā
"yāvassa mātā nāgacchati, tāva gacchāmā"ti vatvā gacchanto cintesi "taṃdivasaṃ
jātopi sīhapotako na santasati na bhāyati, kudāssu nāmāhampi taṇhādiṭṭhiparitāsaṃ
chetvā na santaseyyaṃ na bhāyeyyan"ti. So taṃ ārammaṇaṃ gahetvā
gacchanto puna kevaṭṭehi macche gahetvā sākhāsu bandhitvā pasārite jāle
vātaṃ asaṃsajjamānaṃyeva 1- gacchamānaṃ disvā tampi nimittaṃ aggahesi "kudāssu
nāmāhampi taṇhādiṭṭhijālaṃ mohajālaṃ vā phāletvā evaṃ asajjamāno
gaccheyyan"ti.
      Atha uyyānaṃ gantvā silāpaṭṭe pokkharaṇitīre nisinno vātabbhāhatāni
padumāni onamitvā udakaṃ phusitvā vātavigame puna yathāṭṭhāne ṭhitāni udakena
anupalittāni disvā tampi nimittaṃ aggahesi "kudāssu nāmāhampi yathā etāni
udake jātāni udakena anupalittāni tiṭṭhanti, evaṃ loke jāto lokena
anupalitto tiṭṭheyyan"ti. So punappunaṃ "yathā sīhavātapadumāni, evaṃ
asantasantena asajjamānena anupalittena bhavitabban"ti cintetvā rajjaṃ pahāya
pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi:-
               "sīhova saddesu asantasanto
                vātova jālamhi asajjamāno
                padumaṃva toyena alimpamāno 2-
                eko care khaggavisāṇakappo"ti
      tattha sīhoti cattāro sīhā tiṇasīho narasīho 3- kāḷasīho kesarasīhoti.
Kesarasīho tesaṃ aggamakkhāyati, sova idha adhippeto. Vāto puratthimādivasena
anekavidho, padumaṃ rattasetādivasena. Tesu yo koci vāto yaṃ kiñci padumañca
@Footnote: 1 Sī. asaṅgaṃyeva, cha.Ma. alaggaṃyeva   2 cha.Ma. alippamāno
@3 Ma. narasīho, cha. paṇḍusīho
Vaṭṭatiyeva. Tattha yasmā santāso attasinehena hoti, attasineho ca
taṇhālepo, sopi diṭṭhisampayuttena vā diṭṭhivippayuttena vā lobhena hoti,
so ca taṇhāyeva. Sajjanaṃ pana tattha upaparikkhāvirahitassa mohena hoti, moho
ca avijjā. Tattha samathena taṇhāya pahānaṃ hoti, vipassanāya avijjāya. Tasmā
samathena attasinehaṃ pahāya sīhova saddesu aniccādīsu asantasanto, vipassanāya
mohaṃ pahāya vātova jālamhi khandhāyatanādīsu asajjamāno, samatheneva lobhaṃ
lobhasampayuttaṃ eva 1- diṭṭhiñca pahāya, padumaṃva toyena sabbabhavabhogalobhena
alimpamāno ettha ca samathassa sīlaṃ padaṭṭhānaṃ, samatho samādhi, vipassanā
paññāti evaṃ tesu dvīsu dhammesu siddhesu tayopi khandhā siddhā honti. Tattha
sīlakkhandhena surato hoti, so sīhova saddesu āghātavatthūsu kujjhitukāmatāya
na santasati, paññākkhandhena paṭividdhasabhāvo vātova jālamhi khandhādidhammabhede
na sajjati, samādhikkhandhena vītarāgo padumaṃva toyena rāgena na limpati. 2- Evaṃ
samathavipassanāhi sīlasamādhipaññākkhandhehi ca yathāsambhavaṃ avijjātaṇhānaṃ tiṇṇañca
akusalamūlānaṃ pahānavasena asantasanto asajjamāno alimpamāno ca veditabbo.
Sesaṃ vuttanayamevāti.
                     Asantasantagāthāvaṇṇanā samattā.
      [72] Sīho yathāti kā uppatti? aññataro kira bārāṇasirājā
Paccantaṃ kupitaṃ vūpasametuṃ gāmānugāmimaggaṃ chaḍḍetvā ujuṃ aṭavimaggaṃ gahetvā
mahatiyā senāya gacchati. Tena ca samayena aññatarasmiṃ pabbatapāde sīho
bālasūriyātapaṃ tappamāno nipanno hoti. Taṃ disvā rājapuriso rañño
ārocesi. Rājā "sīho kira saddena na santasatī"ti bherisaṅkhapaṇavādīhi saddaṃ
@Footnote: 1 Sī. lokasampayuttattā eva         2 cha.Ma. lippati
Kārāpesi, sīho tatheva nipajji. Dutiyampi kārāpesi, sīho tatheva nipajji,
tatiyampi kārāpesi, sīho "mama paṭisattu atthī"ti catūhi pādehi suppatiṭṭhitaṃ
patiṭṭhahitvā sīhanādaṃ nadi. Taṃ sutvāva hatthārohādayo hatthiādīhi orohitvā
tiṇagahanāni paviṭṭhā, hatthiassagaṇā disāvidisā palātā. Rañño hatthīpi rājānaṃ
gahetvā vanagahanādīni pothayamāno palāyi. So taṃ sandhāretuṃ asakkonto
rukkhasākhāya olambitvā paṭhaviṃ patitvā ekapadikamaggena gacchanto paccekabuddhānaṃ
vasanaṭṭhānaṃ pāpuṇitvā tattha paccekabuddhe pucchi "api bhante saddamassutthā"ti.
Āma mahārājāti. Kissa saddaṃ bhanteti. Paṭhamaṃ bherisaṅkhādīnaṃ, pacchā sīhassāti.
Na bhāyittha bhanteti. Na mayaṃ mahārāja kassaci saddassa bhāyāmāti. Sakkā pana
bhante mayhampi edisaṃ kātunti. Sakkā mahārāja sace pabbajasīti, pabbajāmi
bhanteti. Tato naṃ pabbājetvā pubbe vuttanayeneva ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ.
Sopi pabbe vuttanayeneva vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ
abhāsi:-
               "sīho yathā dāṭhabalī pasayha
                rājā migānaṃ abhibhuyya cārī
                sevetha pantāni senāsanāni
                eko care khaggavisāṇakappo"ti
      tattha sahanā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho. Kesarasīhova idha
adhippeto. Dāṭhā balamassa atthīti dāṭhabalī. Pasayha abhibhuyyāti ubhayaṃ
cārīsaddena saha yojetabbaṃ pasayhacārī abhibhuyyacārīti. Tattha pasayha niggahetvā
caraṇena pasayhacārī, abhibhavitvā santāsetvā vasīkatvā caraṇena abhibhuyyacārī.
Svāyaṃ kāyabalena pasayhacārī, tejasā abhibhuyyacārī. Tattha sace koci vadeyya
"kiṃ pasayha abhibhuyya cārī"ti, tato migānanti sāmivacanaṃ upayogavacanaṃ katvā
"mige pasayha abhibhuyya cārī"ti paṭivattabbaṃ. Pantānīti dūrāni. Senāsanānīti
vasanaṭṭhānāni. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti.
                    Dāṭhabalīgāthāvaṇṇanā samattā.
      [73] Mettaṃ upekkhanti kā uppatti? aññataro kira rājā
Mettādijhānalābhī ahosi. So "jhānasukhantarāyakaraṃ rajjan"ti jhānānurakkhaṇatthaṃ
rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ
abhāsi:-
               "mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ
                āsevamāno muditañca kāle
                sabbena lokena avirujjhamāno
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha "sabbe sattā sukhitā hontū"tiādinā nayena hitasukhupanayanakāmatā
metatā. "aho vata imamhā dukkhā vimucceyyun"tiādinā nayena ahitadukkhāpanayanakāmatā
karuṇā "modanti vata bhonto sattā, modanti sādhu suṭṭhū"tiādinā nayena
hitasukhāvippayogakāmatā muditā. "paññāyissanti sakena kammenā"ti sukhadukkhesu
ajjhupekkhanatā upekkhā. Gāthābandhasukhatthaṃ pana uppaṭipāṭiyā mettaṃ vatvā
upekkhā vuttā, muditā pacchā. Vimuttinti catassopi hi etā attano
paccanīkadhammehi vimuttattā vimuttiyo tena vuttaṃ "mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ
vimuttiṃ āsevamāno muditañca kāle"ti.
      Tattha āsevamānoti tisso tikacatukkajjhānavasena, upekkhaṃ catutthajjhānavasena
bhāvayamāno. Kāleti mettaṃ āsevitvā tato vuṭṭhāya karuṇaṃ, tato vuṭṭhāya
Muditaṃ, tato itarato vā nippītikajjhānato vuṭṭhāya upekkhaṃ āsevamāno
"kāle āsevamāno"ti vuccati, āsevituṃ phāsukāle vā, sabbena lokena
avirujjhamānoti dasasu disāsu sabbena sattalokena avirujjhamānoti 1-
mettādīnañhi bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti, sattesu ca virodhibhūto
paṭigho vūpasammati. Tena vuttaṃ "sabbena lokena avirujjhamāno"ti. Ayamettha
saṅkhepo, vitthārena pana mettādikathā aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ 2-
vuttā. Sesaṃ pubbavuttasadisamevāti.
                     Appamaññāgāthāvaṇṇanā samattā.
      [74] Rāgañca dosañcāti kā uppatti? rājagahaṃ kira upanissāya
Mātaṅgo nāma paccekabuddho viharati sabbapacchimo paccekabuddhānaṃ. Atha amhākaṃ
bodhisatte uppanne devatāyo bodhisattassa pūjanatthāya āgacchantiyo taṃ
disvā "mārisā mārisā buddho loke uppanno"ti bhaṇiṃsu. So nirodhā
vuṭṭhahanto taṃ saddaṃ sutvā attano ca jīvitakkhayaṃ disvā himavante mahāpapāto 3-
nāma pabbato paccekabuddhānaṃ parinibbānaṭṭhānaṃ, tattha ākāsena gantvā pubbe
parinibbutapaccekabuddhassa aṭṭhisaṅghātaṃ papāte pakkhipitvā silātale nisīditvā
imaṃ udānagāthaṃ abhāsi:-
               "rāgañca dosañca pahāya mohaṃ
                sandālayitvāna saṃyojanāni
                asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
@Footnote: 1 cha.Ma. avirujjhamāno
@2 abhi.A. 1/251/247        3 Ma. sujāto
      Tattha rāgadosamohā uragasutte vuttā. Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni,
tāni ca tena tena maggena sandālayitvā. Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti jīvitasaṅkhayo
vuccati cuticittassa paribhedo, tasmiṃ ca jīvitasaṅkhaye jīvitanikantiyā pahīnattā
asantasanti. Ettāvatā sopādisesanibbānadhātuṃ attano dassetvā gāthāpariyosāne
anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti.
                     Jīvitasaṅkhayagāthāvaṇṇanā samattā.
      [75] Bhajantīti kā uppatti? bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā
Ādigāthāya vuttappakārameva phītaṃ rajjaṃ samanusāsati, tassa kharo ābādho
uppajji, dukkhā vedanā vattanti. Vīsatisahassitthiyo parivāretvā
hatthapādasambāhanādīni karonti. Amaccā "na dānāyaṃ rājā jīvissati, handa mayaṃ
attano saraṇaṃ gavesissāmā"ti 1- cintetvā aññassa rañño santikaṃ gantvā
upaṭṭhānaṃ yāciṃsu. Te tattha upaṭṭhahantiyeva, na kiñci labhanti. Rājāpi ābādhā
vuṭṭhahitvā pucchi "itthannāmo ca itthannāmo ca kuhin"ti. Tato taṃ pavuttiṃ
sutvā sīsaṃ cāletvā tuṇhī ahosi. Tepi amaccā "rājā vuṭṭhito"ti sutvā tattha
kiñci alabhamānā paramena pārijuññena samannāgatā punadeva āgantvā
rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Tena ca raññā "kuhiṃ tātā tumhe
gatā"ti vuttā āhaṃsu "devaṃ dubbalaṃ disvā ājīvikabhayenamhā asukaṃ nāma
janapadaṃ gatā"ti. Rājā sīsaṃ cāletvā cintesi "yannūnāhaṃ ime vīmaṃseyyaṃ, kiṃ
punapi evaṃ kareyyuṃ no"ti. So pubbe ābādhikarogena 2- phuṭṭho viya
gāḷhavedanaṃ attānaṃ dassento gilānālayamakāsi. Itthiyo samparivāretvā
pubbasadisameva sabbaṃ akaṃsu. Tepi amaccā tatheva puna bahutaraṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. gavesāmāti             2 Sī. sābhāvikarogena
Janaṃ gahetvā pakkamiṃsu. Evaṃ rājā yāvatatiyaṃ sabbaṃ vuttasadisaṃ 1- akāsi, tepi
tatheva pakkamiṃsu. Tato catutthampi te āgate disvā "aho ime dukkaraṃ akaṃsu,
ye maṃ byādhitaṃ pahāya anapekkhā pakkamiṃsū"ti nibbinno rajjaṃ pahāya
pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi:-
               "bhajanti sevanti ca kāraṇatthā
                nikkāraṇā dullabhā ajja mittā
                attaṭṭhapaññā asucī manussā
                eko care khaggavisāṇakappo"ti.
      Tattha bhajantīti sarīrena allīyitvā 2- payirupāsanti. Sevantīti añjalikammā-
dīhi kiṃkārapaṭissāvitāya ca paricanti. Kāraṇaṃ attho etesanti kāraṇatthā, bhajanāya
sevanāya ca nāññaṃ kāraṇamatthi, attho eva nesaṃ kāraṇaṃ, attahetu sevantīti
vuttaṃ hoti. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti "ito kiñci lacchāmā"ti evaṃ
attapaṭilābhakāraṇena nikkāraṇā, kevalaṃ:-
        "upakāro ca yo mitto     sukhadukkho 3- ca yo sakhā.
         Atthakkhāyī ca yo mitto    yo ca mittānukampako"ti 4-
evaṃ vuttena ariyena mittabhāvena samannāgatā dullabhā ajja mittā. Attani
ṭhitā etesaṃ paññā, attānaṃyeva olokenti, na aññanti attaṭṭhapaññā.
Diṭṭhatthapaññāti ayampi kira porāṇapāṭho, sampati diṭṭheyeva atthe etesaṃ
paññā, āyatiṃ na pekkhantīti vuttaṃ hoti. Asucīti asucinā anariyena
kāyavacīmanokammena samannāgatā. Sesaṃ pubbe vuttayeneva veditabbanti.
                     Kāraṇatthagāthāvaṇṇanā samattā.
                 Catuttho vaggo niṭṭhito ekādasahi gāthāhi.
@Footnote: 1 cha.Ma. pubbasadisaṃ           2 Sī. allīyanti
@3 dī.pā. 11/265/163      4 cha.Ma. sukhe dukkhe
      Evametaṃ ekacattālīsagāthāparimāṇaṃ khaggavisāṇasuttaṃ katthacideva vuttena
yojanānayena sabbattha yathānurūpaṃ yojetvā anusandhito atthato ca veditabbaṃ.
Ativitthārabhayena pana amhehi na sabbattha yojitanti.
                     Paramatthajotikāya khuddakaṭṭhakathāya
                          suttanipātaṭṭhakathāya
                     khaggavisāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
                          -------------



             The Pali Atthakatha in Roman Book 28 page 43-132. http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=28&A=1095              อรรถกถาบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=28&A=1095              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=25&i=296              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=25&A=6971              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=25&A=6874              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=25&A=6874              Contents of The Tipitaka Volume 25 http://84000.org/tipitaka/read/?index_25

first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter

บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ DhammaPerfect@yahoo.com