|
| บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ |
-----------------
Ga. Nissaraṇaniddesavaṇṇanā
[191] Nissaraṇaniddese adhimokkhaṭṭhenātiādīsu ekekasmiṃ indriye pañca
pañca katvā pañcannaṃ indriyānaṃ pañcavīsati nissaraṇāni maggaphalavasena niddiṭṭhāni.
Tattha tato paṇītatarasaddhindriyassa paṭilābhāti tato vipassanākkhaṇe
pavattasaddhindriyato maggakkhaṇe paṇītatarassa saddhindriyassa paṭilābhavasena.
Purimatarasaddhindriyā nissaṭaṃ hotīti tasmiṃ maggakkhaṇe saddhindriyaṃ purimatarato
vipassanākkhaṇe pavattasaddhindriyato nikkhantaṃ hoti. Imināva nayena phalakkhaṇe
saddhindriyampi ubhayattha sesindriyānipi yojetabbāni.
[192] Pubbabhāge pañcahi indriyehīti paṭhamajjhānūpacāre pañcahi
indriyehi paṭhamajjhānādiaṭṭhasamāpattivasena aṭṭha nissaraṇāni,
aniccānupassanādiaṭṭhārasamahāvipassanāvasena aṭṭhārasa nissaraṇāni,
sotāpattimaggādivasena aṭṭha lokuttaranissaraṇāni. Evaṃ jhānasamāpattimahāvipassanā-
maggaphalavasena catuttiṃsa nissaraṇāni purimapurimasamatikkamato niddiṭṭhāni. Nekkhamme 1-
pañcindriyānītiādīni pana sattatiṃsa nissaraṇāni paṭipakkhapahānavasena paṭipakkhato
niddiṭṭhāni. Tattha nekkhammādīsu sattasu satta nissaraṇāni upacārabhūmivasena
vuttāni, phalāni pana paṭipakkhapahānābhāvato na vuttāni.
@Footnote: 1 Po. nikkhamme
---------------------------------------------------------------------------------------------
page159.
[193] Diṭṭhekaṭṭhehīti yāva sotāpattimaggā diṭṭhiyā saha ekasmiṃ puggale
ṭhitāti diṭṭhekaṭṭhā. Tehi diṭṭhekaṭṭhehi. Oḷārikehīti thūlehi kāmarāgabyāpādehi.
Aṇusahagatehīti sukhumabhūtehi kāmarāgabyāpādehiyeva. Sabbakilesehīti rūparāgādīhi.
Tesu hi pahīnesu sabbakilesā pahīnā honti, tasmā "sabbakilesehī"ti vuttaṃ.
Avuttatthāni panettha padāni heṭṭhā vuttatthānevāti. Sabbesaññeva khīṇāsavānaṃ
tattha tattha pañcindriyānīti "adhimokkhaṭṭhenā"tiādīsu pubbe vuttesu ṭhānesu
tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pañcindriyāni buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ khīṇāsavānaṃ yathāyogaṃ
tato tato nissaṭāni honti. Imasmiṃ vāre paṭhamaṃ vuttanayā eva yathāyogaṃ
khīṇāsavavasena vuttā.
Kathaṃ panetāni nissaraṇāni asītisataṃ hontīti. Vuccate:- maggaphalavasena vuttāni
pañcavīsati, samatikkamavasena vuttāni catuttiṃsa, paṭipakkhavasena vuttāni sattatiṃsāti
paṭhamavāre sabbāni channavuti nissaraṇāni honti, etāniyeva dutiyavāre khīṇāsavānaṃ
vasena dvādasasu apanītesu caturāsīti honti. Iti purimāni channavuti,
imāni ca caturāsītīti asītisataṃ honti. Katamāni pana dvādasa khīṇāsavānaṃ
apanetabbāni? samatikkamato vuttesu maggaphalavasena vuttāni aṭṭha nissaraṇāni,
paṭipakkhato vuttesu maggavasena vuttāni cattārīti imāni dvādasa apanetabbāni.
Arahattaphalavasena vuttāni kasmā apanetabbānīti ce? sabbapaṭhamaṃ vuttānaṃ pañcavīsatiyā
Nissaraṇānaṃ maggaphalavaseneva labbhanato. Arahattaphalavasena nissaraṇāni
vuttāneva honti. Heṭṭhimaṃ pana phalasamāpattiṃ uparimā uparimā na samāpajjantiyevāti
heṭṭhā tīṇipi phalāni na labbhantiyeva. Jhānasamāpattivipassanānekkhammādīni
ca kiriyāvasena labbhanti. Pañcapi cetāni indriyāni pubbameva paṭipakkhānaṃ
paṭippassaddhattā paṭipakkhato nissaṭāneva hontīti.
Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
---------------------------------------------------------------------------------------------
page160.
3. Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā
[194] Puna aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo
pañcimāni bhikkhavetiādimāha. Tattha sotāpattiyaṅgesūti ettha soto ariyo
aṭṭhaṅgiko maggo, sotassa āpatti bhusaṃ pāpuṇanaṃ sotāpatti, sotāpattiyā
aṅgāni sambhārāni sotāpattiaṅgāni. Sotāpannatāya pubbabhāgapaṭilābhaaṅgāni
sappurisasaṃsevo sotāpattiaṅgaṃ, saddhammassavanaṃ sotāpattiaṅgaṃ, yonisomanasikāro
sotāpattiaṅgaṃ, dhammānudhammapaṭipatti sotāpattiaṅgaṃ, imāni cattāri
sotāpattiaṅgāni. Sesā heṭṭhā vuttā eva. Idañca imesaṃ indriyānaṃ sakavisaye
jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājātirājapañcamesu
sahāyesu "nakkhattaṃ kīḷissāmā"ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ
gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova "imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ
detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā"ti gehe vicāreti, dutiyassa tatiyassa
catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova "imesaṃ
khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālākārādīni dethā"ti gehe vicāreti, atha
sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova 1-, imasmiṃ pana
kāle attano geheyeva "imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni
dethā"ti vicāreti, evameva saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu
ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe
itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sotāpattiaṅgāni
patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni
honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti,
evaṃ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti
pubbaṅgamaṃ,
@Footnote: 1 Sī. issaropi
---------------------------------------------------------------------------------------------
page161.
Sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti,
gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva
jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare
cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānāni patvā
avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni
honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti,
rājāva vicāreti, evaṃ ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ
hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti.
-----------------
Ka. Pabhedagaṇananiddesavaṇṇanā
[195] Suttantassa pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgameva pabhedagaṇananiddese
sappurisasaṃseveti sobhanānaṃ purisānaṃ sammā sevane. Adhimokkhādhipateyyaṭṭhenāti
adhimokkhasaṅkhātena sesindriyesu adhipatibhāvaṭṭhena, sesindriyānaṃ
pubbaṅgamaṭṭhenāti attho. Saddhammassavaneti sataṃ dhammo, sobhano vā dhammoti saddhammo.
Tassa saddhammassa savane. Yonisomanasikāreti upāyena manasikāre.
Dhammānudhammapaṭipattiyāti ettha nava lokuttaradhamme anugato dhammo dhammānudhammo,
sīlasamādhipaññāsaṅkhātassa dhammānudhammassa paṭipatti paṭipajjanaṃ dhammānudhammapaṭipatti.
Sammappadhānādīsupi eseva nayo.
------------------
Kha. Cariyāvāravaṇṇanā
[196] Cariyāvārepi imināva nayena attho veditabbo. Kevalaṃ paṭhamavāro
indriyānaṃ uppādanakālavasena vutto, cariyāvāro uppannānaṃ āsevanakālavasena
ca pāripūrikālavasena ca vutto. Cariyā pakati ussannatāti hi atthato ekaṃ.
---------------------------------------------------------------------------------------------
page162.
[197] Idāni cariyācāravihāraniddesavaṇṇanāsambandheneva
cāravihāraniddesavasena aparena pariyāyena indriyavidhānaṃ niddisitukāmo cāro ca
vihāro cātiādikaṃ uddesaṃ uddisitvā tassa niddesamāha. Tattha uddese tāva yathā
carantaṃ viharantaṃ viññū sabrahmacārī gambhīresu ṭhānesu okappeyyuṃ:- addhā
ayamāyasmā patto vā pāpuṇissati vāti 1-, tathā indriyasampananassa cāro ca
vihāro ca viññūhi sabrahmacārīhi anubuddho hoti paṭividdhoti uddesassa sambandho
veditabbo. Uddesaniddese cariyā cāroyeva. Cāro cariyāti hi atthato ekaṃ.
Tasmā "cāro"ti padassa niddese "cariyā"ti vuttaṃ. Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ
cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo. Āyatanacariyā pana āyatanesu
satisampajaññānaṃ cariyā. Pattīti phalāni. Tāni hi pāpuṇiyantīti "pattī"ti
vuttā. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso.
Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento catūsu iriyāpathesūtiādimāha.
Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesu. Satipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito
anaññāni vohāravasena aññāni viya katvā vuttaṃ. Ariyasaccesūti
pubbabhāgalokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ. Ariyamaggesu
sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ. Padeseti lokatthacariyāya ekadese.
Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo
kārakapuggalavasena dassento paṇidhisampannānantiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma
iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathaguttiyā sampannā akampitairiyāpathā
bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā. Indriyesu guttadvārānanti
cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaekekadvāravasena
guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvāRā. Tesaṃ guttadvārānaṃ. Dvāranti cettha
@Footnote: 1 Po.,Ma. pāpuṇissati vā
---------------------------------------------------------------------------------------------
page163.
Uppattidvāravasena cakkhādayo eva. Appamādavihārīnanti sīlādīsu appamādavihāravataṃ.
Adhicittamanuyuttānanti vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhimanuyuttānaṃ.
Buddhisampannānanti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu, tāva pavattena
ñāṇena sampannānaṃ. Sammāpaṭipannānanti catumaggakkhaṇe. Adhigataphalānanti
catuphalakkhaṇe.
Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto. Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati.
Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto. Upaṭṭhāpentoti satiyā
ārammaṇaṃ upaṭṭhāpento. Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto.
Pajānantoti catusaccapajānanapaññāya pakārena jānanto. Vijānantoti
indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto.
Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyāvasena. Evaṃ paṭipannassāti sahajavanāya
indriyacariyāya paṭipannssa. Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā
kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti, pavattantīti attho. Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ
bhusaṃ yatanacariyāya, ghaṭanacariyāya pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. Visesamadhigacchatīti
vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati. Dassanacariyādayo
vuttatthāyeva.
Saddhāya viharatītiādīsu saddhādisamaṅgissa iriyāpathavihāro daṭṭhabbo.
Anubuddhoti anumānabuddhiyā. Paṭividdhoti paccakkhabuddhiyā. Yasmā
adhimokkhaṭṭhādīsu anubuddhesu paṭividdhesu ca cāro ca vihāro ca anubuddho
hoti paṭividdho, tasmā anubodhapaṭivedhesupi adhimokkhaṭṭhādayo ca niddiṭṭhā.
Evaṃ saddhāya carantantiādīsu evanti vuttappakāraṃ niddisanto yathāsaddassa
atthaṃ niddisati. Viññūtiādīsupi yathāsabhāvaṃ jānantīti viññū. Viññātaṃ
---------------------------------------------------------------------------------------------
page164.
Sabhāvaṃ vibhāventi pākaṭaṃ karontīti vibhāvī. Asani viya siluccaye kilese medhati
hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā, medhā etesaṃ atthīti
medhāvī. Ñāṇagatiyā paṇḍanti gacchanti pavattantīti paṇḍitā. Buddhisampadāya
samannāgatattā buddhisampannā. Saha brahmaṃ cariyaṃ uttamaṃ paṭipadaṃ carantīti
sabrahmacārino. Apalokanakammādicatubbidhaṃ kammaṃ ekato karaṇavasena ekaṃ
kammaṃ. Tathā pañcavidho pātimokkhuddeso ekuddeso. Samā sikkhā etesanti
samasikkhā, samasikkhānaṃ bhāvo samasikkhatā. Samasikkhātātipi paṭhanti. Yesaṃ ekaṃ
kammaṃ eko uddeso samasikkhatā, te sabrahahmacārīti vuttaṃ hoti. "jhānānī"ti
vattabbe jhānāti liṅgavipallāso kato. Vimokkhāti tayo vā aṭṭha vā
vimokkhā. Samādhīti savitakkasavicāraavitakkavicāramattaavitakkāvicārā tayo samādhī.
Samāpattiyoti suññatānimittāppaṇihitā. Abhiññāyoti cha abhiññā.
Eko aṃso bhāgo, na dutiyoti ekaṃso, ekaṃsassa atthassa vacanaṃ ekaṃsavacanaṃ.
Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Visesato pana samaṃ, samantā vā seti
pavattatīti saṃsayo, natthettha saṃsayoti nissaṃsayo.
Ekasmiṃyeva anicchayatā hutvā itarampi kaṅkhatīti kaṅkhā, natthettha kaṅkhāti
nikkaṅkho. Dvidhā bhāvo dvejjhaṃ, natthettha dvejjhanti advejjho. Dvidhā
elayati 1- kampetīti dveḷhakaṃ, natthettha dveḷhakanti adveḷhako. Niyogena
niyamena vacanaṃ niyogavacanaṃ. Niyyogavacanantipi paṭhanti. Apaṇṇakassa aviraddhassa
niyyānikassa atthassa vacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ. Avatthāpanavacananti nicchayavacanaṃ. Sabbampi
hetaṃ vicikicchābhāvassa vevacanaṃ. Piyassa atthassa sabbhāvato vacanaṃ, piyamevāti piyavacanaṃ.
Tathā garuvacanaṃ. Saha gāravena garubhāvena sagāravaṃ. Patissayanaṃ vā patissayo, paraṃ garuṃ
@Footnote: 1 Sī. calayati
---------------------------------------------------------------------------------------------
page165.
Katvā nissayanaṃ apassayananti attho. Patissavanaṃ vā patissavo, nivātavuttitāya
paravacanasavananti attho. Ubhayathāpi parajeṭṭhakabhāvassetaṃ nāmaṃ. Saha gāravena vattatīti
sagāravaṃ. Saha patissayena, patissavena vā vattatīti sappatissayaṃ. "sappatissavan"ti
vā vattabbe yakāraṃ, vakāraṃ vā lopaṃ katvā "sappatissan"ti vuttaṃ. Adhikaṃ
visiṭṭhaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ, sagāravañca taṃ sappatissañcāti sagāravasappatissaṃ,
sagāravasappatissaṃ adhivacanaṃ sagāravasappatissādhivacanaṃ. Ubhayatthāpi
vevacanavikappanānattavasena punappanaṃ etanti vuttaṃ. Patto vā pāpuṇissati vāti
jhānādīniyevāti.
Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------------
4. Catutthasuttantaniddesavaṇṇanā
[198] Puna paṭhamasuttameva nikkhipitvā aparena ākārena indriyāni
niddissati. Tattha katihākārehi kenaṭṭhena daṭṭhabbānīti katihi ākārehi
daṭṭhabbāni. Kenaṭṭhena daṭṭhabbānīti daṭṭhabbākāre ca daṭṭhabbaṭṭhañca pucchati.
Chahākārehi tenaṭṭhena daṭṭhabbānīti chahi ākārehi daṭṭhabbāni, teneva
chaākārasaṅkhātenaṭṭhena daṭṭhabbāni. Ādhipateyyaṭṭhenāti adhipatibhāvaṭṭhena.
Ādivisodhanaṭṭhenāti kusalānaṃ dhammānaṃ ādibhūtassa sīlassa visodhanaṭṭhena.
Adhimattaṭṭhenāti balavaṭṭhena. Balavaṃ hi adhikā mattā pamāṇaṃ assāti adhimattanti
vuccati. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānaṭṭhena pariyādānaṭṭhenāti khepanaṭṭhena.
Patiṭṭhāpakaṭṭhenāti patiṭṭhāpanaṭṭhena.
Ka. Ādhipateyyaṭṭhaniddesavaṇṇanā
[199] Ādhipateyyaṭṭhaniddese assaddhiyaṃ pajahatotiādi ekekasseva
indriyassa paṭipakkhapajahanavacanaṃ ekakkhaṇepi attano attano
---------------------------------------------------------------------------------------------
page166.
Paṭipakkhapahānakiccasādhane adhipatibhāvasādhanatthaṃ vuttaṃ. Sesāni cattāri indriyāni
taṃsampayuttāneva vuttāni. Nānākkhaṇesu vā ekekaṃ indriyaṃ dhuraṃ katvā tassa
tassa paṭipakkhassa taṃ taṃ indriyaṃ jeṭṭhakaṃ katvā sesāni tadanvayāni katvā
vuttantipi veditabbaṃ. Kāmacchandaṃ pajahatotiādi pana ekakkhaṇavaseneva vuttaṃ.
Kha. Ādivisodhanaṭṭhaniddesavaṇṇanā
[200] Ādivisodhanaṭṭhaniddese assaddhiyasaṃvaraṭṭhena sīlavisuddhīti assaddhiyassa
nivāraṇaṭṭhena viratiatthena sīlamalavisodhanato sīlavisuddhi nāma. Saddhindriyassa
ādivisodhanāti saddhindriyassa upanissayavasena ādibhūtassa sīlassa visodhanā. Imināva
nayena sesānipi kāmacchandādisaṃvaraṇamūlakāni ca indriyāni veditabbāni.
Ga. Adhimattaṭṭhaniddesavaṇṇanā
[201] Adhimattaṭṭhaniddese saddhindriyassa bhāvanāya chando uppajjatīti
saddassa puggalassa saddhāpaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā vā saddhindriyabhāvanāya assādaṃ
disvā vā saddhindriye kusalo dhammacchando jāyati. Pāmojjaṃ uppajjatīti
chandajātattā dubbalapīti uppajjati. Pīti uppajjatīti pamuditattā balavapīti
uppajjati. Passaddhi uppajjatīti pītiyā pīṇitattā kāyacittapassaddhi
uppajjati. Sukhaṃ uppajjatīti passaddhakāyacittattā cetasikaṃ sukhaṃ uppajjati.
Obhāso uppajjatīti sukhena abhisannattā ñāṇobhāso uppajjati. Saṃvego uppajjatīti
ñāṇobhāsena viditasaṅkhārādīnavattā saṅkhārappavattiyaṃ saṃvego uppajjati. Saṃvejetvā
cittaṃ samādahatīti saṃvegaṃ uppādetvā teneva saṃvegena cittaṃ samāhitaṃ karoti.
Sādhukaṃ paggaṇhātīti līnuddhatabhāvaṃ mocetvā suṭṭhu paggaṇhāti. Sādhukaṃ
ajjhupekkhatīti vīriyassa samaṃ hutvā pavattattā puna vīriyasamatāniyojane byāpāraṃ
---------------------------------------------------------------------------------------------
page167.
Akaronto tatramajjhattupekkhāvasena sādhukaṃ ajjhupekkhati nāma. Upekkhāvasenāti
samavāhitalakkhaṇāya tatramajjhattupekkhāya vasena. Nānattakilesehīti vipassanāya
paṭipakkhabhūtehi nānāsabhāvehi kilesehi vimokkhavasenāti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya
nānattakilesehi vimuccanavasena. Vimuttattāti 1- nānattakilesehi vimuttattā.
Te dhammāti chandādayo dhammā. Ekarasā hontīti vimuttirasena ekarasā
honti. Bhāvanāvasenāti ekarasabhāvanāvasena. Tato paṇītatare vivaṭṭantīti tena
kāraṇena vipassanārammaṇato paṇītatare nibbānārammaṇe vivaṭṭanānupassanāsaṅkhātena
gotrabhuñāṇena chandādayo dhammā nivattanti, saṅkhārārammaṇato
apagantvā nibbānārammaṇe pavattantīti attho. Vivaṭṭanāvasenāti evaṃ
gotrabhukhaṇe saṅkhārārammaṇato vivaṭṭanavasena. Vivaṭṭitattā tato vosajjatīti 2-
maggasamaṅgipuggalo maggassa uppādakkhaṇeyeva dubhatovuṭṭhānavasena vivaṭṭitattā teneva
kāraṇena kilese ca khandhe ca vossajjati. Vosajjitattā tato nirujjhantīti maggassa
uppādakkhaṇeyeva kilese ca khandhe ca vosajjitattā teneva kāraṇena kilesā
ca khandhā ca anuppattinirodhavasena nirujjhanti. Vosajjitattāti ca āsaṃsāyaṃ
bhūtavacanaṃ kataṃ. Kilesanirodhe sati khandhanirodhasabbhāvato ca khandhanirodho vutto.
Nirodhavasenāti yathāvuttanirodhavasena. Tasseva maggassa uppādakkhaṇe dve vosagge
dassetukāmo nirodhavasena dve vosaggātiādimāha. Dvepi heṭṭhā vuttatthā eva.
Assaddhiyassa pahānāya chando uppajjatītiādīsupi imināva nayena vitthārato
attho veditabbo. Vīriyindriyādimūlakesupi vāresu eseva nayo. Imināva nayena
adhiṭṭhānaṭṭhaniddesopi vitthārato veditabbo. Kevalaṃ hettha adhiṭṭhātīti viseso,
patiṭṭhātīti attho.
@Footnote: 1 Sī. vimuttatthā 2 ka. vossajjati
---------------------------------------------------------------------------------------------
page168.
Gha-ṅa. Pariyādānaṭṭhapatiṭṭhāpakaṭṭhaniddesavaṇṇanā
[202-203] Pariyādānaṭṭhaniddese pariyādiyatīti khepeti.
Patiṭṭhāpakaṭṭhaniddese saddho saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti saddhāsampanno
"sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā anattā"ti adhimuccanto saddhindriyaṃ adhimokkhe
patiṭṭhāpeti. Iminā puggalavisesena indriyabhāvanāviseso niddiṭṭho. Saddhassa
saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti saddhāsampannassa puggalassa saddhindriyaṃ
taṃyeva saddhaṃ patiṭṭhāpeti. Tathā adhimuccantaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti. Iminā
indriyabhāvanāvisesena puggalaviseso niddiṭṭho. Evaṃ cittaṃ paggaṇhanto paggahe
patiṭṭhāpeti, satiṃ upaṭṭhāpento upaṭṭhāne patiṭṭhāpeti, cittaṃ samādahanto
avikkhepe patiṭṭhāpeti, aniccaṃ dukkhaṃ anattāti passanto dassane patiṭṭhāpetīti
sesesupi yojanā veditabbā. Yogāvacaroti samathayoge, vipassanāyoge vā
avacaratīti yogāvacaro. Avacaratīti pavisitvā 1- caratīti.
Catutthasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
--------------------
5. Indriyasamodhānavaṇṇanā
[204] Idāni samādhiṃ bhāvayato vipassanaṃ bhāvayato ca indriyasamodhānaṃ 2-
dassetukāmo paṭhamaṃ tāva upaṭṭhānakosallappabhedaṃ niddisituṃ puthujjano samādhiṃ
bhāventotiādimāha. Tattha puthujjano samādhiṃ bhāventoti nibbedhabhāgiyaṃ
samādhiṃ bhāvento. Sekkhassa vītarāgassa ca pana lokuttaropi samādhi labbhati.
Āvajjitattāti kasiṇādinimittassa āvajjitattā, kasiṇādiparikammaṃ katvā tattha
@Footnote: 1 Ma. pavisetvā 2 Sī. indriyasamādhānaṃ
---------------------------------------------------------------------------------------------
page169.
Uppāditanimittattāti vuttaṃ hoti. Ārammaṇūpaṭṭhānakusaloti tassa uppāditassa
nimittasseva upaṭṭhāne kusalo. Samathanimittūpaṭṭhānakusaloti accāraddhavīriyatādīhi
uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena cittopasamanimittassa
upaṭṭhāne kusalo. Paggahanimittūpaṭṭhānakusaloti atisithilavīriyatādīhi līne citte
dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena cittapaggahanimittassa upaṭṭhāne kusalo.
Avikkhepūpaṭṭhānakusaloti anuddhatālīnacittassa sampayuttassa samādhissa upaṭṭhāne
kusalo. Obhāsūpaṭṭhānakusaloti paññāpayogamandatāya nirassāde citte
aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena cittaṃ saṃvejetvā ñāṇobhāsassa upaṭṭhāne kusalo. Aṭṭha
saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte
vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ
dukkhanti. Sampahaṃsanūpaṭṭhānakusaloti upasamasukhānadhigamena nirassāde citte
buddhadhammasaṃghaguṇānussaraṇena cittaṃ pasādento sampahaṃsanassa upaṭṭhāne kusalo.
Upekkhūpaṭṭhānakusaloti uddhatādidosavirahite citte niggahapaggahādīsu
byāpārābhāvakaraṇena upekkhāya upaṭṭhāne kusalo. Sekkhoti tisso sikkhā sikkhatīti
sekkho. Ekattūpaṭṭhānakusaloti sakkāyadiṭṭhādīnaṃ pahīnattā nekkhammādino
ekattassa upaṭṭhāne kusalo.
Vītarāgoti sabbaso pahīnarāgattā vītarāgo khīṇāsavo. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti
arahā dhammesu vigatasammohattā tattha tattha asammohañāṇassa upaṭṭhāne
kusalo. Vimuttūpaṭṭhānakusaloti 1- arahattaphalavimuttiyā upaṭṭhāne kusalo.
Vimuttīti hi sabbakilesehi vimuttattā arahattaphalavimutti adhippetā.
[205] Vipassanābhāvanāya upaṭṭhānānupaṭṭhānesu aniccatotiādīni niccatotiādīni
ca sīlakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni. Pāṭhato pana "āyūhanānupaṭṭhānakusalo
@Footnote: 1 Po. cittūpaṭṭhānakusalo
---------------------------------------------------------------------------------------------
page170.
Vipariṇāmūpaṭṭhānakusalo animittūpaṭṭhānakusalo nimittānupaṭṭhānakusalo
appaṇihitūpaṭṭhānakusalo paṇidhānupaṭṭhānakusalo 1- abhinivesānupaṭṭhānakusalo"ti
etesu sāmivacanena samāsapadacchedo kātabbo. Sesesu pana nissakkavacanena pāṭho.
[206] Suññatūpaṭṭhānakusaloti panettha suññato upaṭṭhānakusaloti vā
suññatāya upaṭṭhānakusaloti vā padacchedo kātabbo. Yasmā pana.
Nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ
paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭanānupassanāti imā aṭṭha mahāvipassanā attano sabhāvavisesena
visesitā, na ārammavisesena, tasmā imāsaṃ aṭṭhannaṃ "aniccato upaṭṭhānakusalo
hotī"tiādīni vacanāni viya "nibbidāto upaṭṭhānakusalo hotī"tiādīni vacanāni
na yujjanti. Tasmā eva imā aṭṭha na yojitā. Ādīnavānupassanā pana
"suññatūpaṭṭhānakusalo hoti, abhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī"ti iminā yugalakavacaneneva
atthato "ādīnavato upaṭṭhānakusalo hoti, ālayābhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī"ti
yojitāva hotīti sarūpena na yojitā. Iti purimā ca aṭṭha, ayañca
ādīnavānupassanāti aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu imā nava ayojetvā itarā eva nava
yojitāti veditabbā. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti sekkho vipassanūpakkilesānaṃ abhāvato
vipassanābhāvanāya ñāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Samādhibhāvanāya pana nikantisabbhāvato
ñāṇūpaṭṭhāne kusaloti na vutto.
Visaññogūpaṭṭhānakusaloti "kāmayogavisaññogo bhavayogavisaññogo
diṭṭhiyogavisaññogo avijjāyogavisaññogo"ti 2- catudhā vuttassa visaññogassa
upaṭṭhāne kusalo. Saññogānupaṭṭhānakusaloti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogāvijjāyogavasena
catudhā vuttassa saññogassa anupaṭṭhāne kusalo. Nirodhūpaṭṭhānakusaloti "puna caparaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. paṇidhianupaṭṭhānakusalo 2 dī.pā. 11/312/204
---------------------------------------------------------------------------------------------
page171.
Bhikkhave khīṇāsavassa bhikkhuno nibbānaninnaṃ cittaṃ hoti nibbānapoṇaṃ
nibbānapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi
dhammehī"ti 1- vuttakhīṇāsavabalavasena nibbānaninnacittattā khīṇāsavova nirodhasaṅkhātassa
nibbānassa upaṭṭhāne kusalo.
Ārammaṇūpaṭṭhānakusalavasenātiādīsu kusalanti ñāṇaṃ. Ñāṇampi hi
kusalapuggalayogato kusalaṃ yathā paṇḍitapuggalayogato "paṇḍitā dhammā"ti. 2- Tasmā
kosallavasenāti attho.
[207] Idāni catusaṭṭhiyā ākārehītiādi ñāṇakathāyaṃ 3- vuttampi
indriyakathāsambandhena idhānetvā vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.
[208] Puna samantacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo na tassa
addiṭṭhamidhatthi kiñcītiādimāha. Tattha samantacakkhūti sabbaññutaññāṇaṃ.
Paññindriyassa vasenātiādinā pañcannaṃ indriyānaṃ aviyogitaṃ dasseti.
Saddahanto paggaṇhātītiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ
indriyānaṃ ninnapayogakāle vā maggakkhaṇe vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca
dasseti. Saddahitattā paggahitantiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi
pañcannaṃ indriyānaṃ nibbattikāle vā phalakāle vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca
dasseti. Puna buddhacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo yaṃ
buddhacakkhūtiādimāha. Tattha buddhacakkhūti indriyaparopariyattañāṇaṃ
āsayānusayañāṇañca. Buddhañāṇanti ca idaṃ tadeva dvayaṃ, sesaṃ heṭṭhā vuttatthamevāti.
Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya
indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
@Footnote: 1 aṅ.dasaka. 24/90, khu.paṭi. 31/44/387 2 abhi.saṅ. 34/103/17 3 khu.paṭi.
@31/106/118
The Pali Atthakatha in Roman Book 48 page 158-171.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=48&A=3558&pagebreak=1
อรรถกถาบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=48&A=3558&pagebreak=1
อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=31&i=423
เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=31&A=5200
พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=31&A=6053
The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=31&A=6053
Contents of The Tipitaka Volume 31
http://84000.org/tipitaka/read/?index_31
        |
|
บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]