มิลินทปัญหา

หน้าที่ ๒๓๒.
ตถาคตัสส อุตตริกรณียาภาวปัญหา ที่ ๙
             ราชา  สมเด็จพระบรมกษัตริย์นรินทร์มิลินทราช  มีพระราชโองการประภาษถาม
ปัญหาต่อไปว่า ภนฺเต  นาคเสน  ข้าแต่พระนาคเสนผู้ปรีชา  พระผู้เป็นเจ้าจงกล่าวให้วิตถาร
ออกซึ่งคำสองประการนี้  คำหนึ่งว่า  สมเด็จพระพิชิตมารมุนีกระทำซึ่งกิจทั้งปวงให้สำเร็จ
แล้วที่ควงไม้พระมหาโพธิเป็นอันเสร็จสิ้น  กิจที่ต้องทำหรือต้องอบรมยิ่งขึ้นไปไม่มีแก่พระองค์อีก
คำหนึ่งว่า  สมเด็จพระมุนีนาถเจ้า เมื่อได้ตรัสรู้แก่พระปรมาภิเษกสัมโพธิญาณแล้ว  เข้าสู่ฌาน
สิ้นไตรมาสสามเดือนดังนี้  โยมพิเคราะห์ดูเห็นว่า  ถ้าพระสัพพัญญูกระทำกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว
ที่ควงไม้มหาโพธิเป็นอันเสร็จสิ้น  ไม่มีกิจที่จะต้องทำและต้องอบรมยิ่งขึ้นไปอีก  คำที่ว่าพระองค์
เข้าฌานสิ้นไตรมาสสามเดือน  ก็จะผิดเป็นมิจฉา  ถ้าเชื่อว่าพระองค์เข้าฌานสิ้นไตรมาสสามเดือน
คำที่ว่าพระองค์กระทำกิจนั้นปวงให้สำเร็จแล้วที่ควงไม้มหาโพธิเป็นอันเสร็จสิ้น  ก็จะผิด  คำทั้ง
สองนั้นเป็นปฏิปักษ์แย้งกันอยู่ฉะนี้  ภนฺเต  นาคเสน  ข้าแต่พระนาคเสนผู้ปรีชา  เหมือนคนหนึ่ง
ว่าคนที่พยาธิป่วยไข้  ก็จำเป็นมีความต้องการด้วยยาเพื่อรักษาโรคบำบัดให้หาย  คลี่คลายไป
คนที่ไม่ป่วยไข้จะต้องการอะไรด้วยหยูกยา อนึ่ง  คนที่หิวจึงต้องการรับประทานโภชนะ ของเคี้ยว
ของกัด  คนที่ไหวหิวหาต้องการรับประทานโภชนาหารไม่  ยถา  อันนี้อุปมาฉันใด  เอวเมว โข

ื
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
หน้าที่ ๒๓๓.
สมเด็จพระบรมโลกนาถเจ้าก็มีอุปไมยฉันนั้น  ถ้าพระองค์กระทำกิจให้เสร็จสิ้นแล้วที่ควงไม้
มหาโพธิจริง  ทำไมพระองค์จึงต้องเข้าฌานอีกเล่า  อยํ  ปญฺโห  ปริศนานี้เป็นอุภโตโกฏิ  ตฺวา-
นุปฺปตฺโต  มาถึงพระผู้เป็นเจ้าแล้ว  ขอพระผู้เป็นเจ้าจงวิสัชนาให้โยมฟังในกาลบัดนี้
             พระนาคเสนจึงถวายพระพรว่า มหาราช  ดูรานะบพิตรผู้ประเสริฐ  คำที่ว่าสมเด็จ
พระโลกุตตมาจารย์กระทำกิจทั้งปวงให้เสร็จสิ้นที่ควงไม้พระมหาโพธิ  พระองค์ไม่มีกิจที่ต้องทำ
และต้องการอบรมอีกนั้นก็จริง  คำที่ว่าพระสัพพัญญูเข้าฌานสิ้นไตรมาสสามเดือนนั้นก็จริง  จะผิด
หามิได้  ก็แต่ว่าอันลักษณะฌานนี้มีคุณยิ่งวิเศษนักหนา  สพฺเพ  ตถาคตา  สมเด็จพระบรม-
โลกนาถเจ้าแต่ก่อนทั้งหลายนั้น  สพฺพญฺญูตํ  ปตฺตา  ครั้นได้สำเร็จพระสรรเพชญดาญาณ
แล้ว  พระองค์มาทรงระลึกถึงคุณแห่งฌานนั้นว่า  มีอุปการเป็นอันมากนักหนา  ก็เข้าที่ชมฌาน
เกษมศานต์แสนสุข  ทุกพระองค์สืบๆ กันมา  มหาราช  ขอถวายพระพรบพิตรผู้มิ่งมงคล
มหิศราธิบดี  เหตุฉะนี้  สมเด็จพระชินสีห์สัมพุทธเจ้าได้ตรัสรู้แก่พระปรมาภิเษกสัมโพธิญาณ
สำเร็จที่ควงไม้พระศรีมหาโพธิปราศจากโทษทางอกุศล  จึงเข้าชมฌานอยู่ถ้วนไตรมาสให้เหมือน
กัน  คำอันนี้ไม่ผิด  จะเปรียบให้มหาบพิตรฟัง  มหาราช  ขอถวายพระพร  เปรียบปานดุจบุรุษ
ผู้หนึ่งได้รับพระราชทานพรอันอุดม  ซึ่งสมเด็จบรมกษัตราธิราชประสาทให้  ได้ลาภสักการะ
แต่สำนักบรมกษัตริย์นั้นแล้ว  อนุสฺสรนฺโต  บุรุษผู้นั้นก็ระลึกถึงพระเดชพระคุณที่ประทาน
รางวัลแก่อาตมา  อปราปรํ  บุรุษผู้นั้นก็เข้ายังที่เฝ้านั้นเนืองๆ ไป พระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ตรัส
แก่พระสัพพัญญุตญาณแล้ว  ก็ระลึกถึงคุณอุปการแห่งฌานทั้งหลายนั้น  ปฏิสลฺลินํ เสวนฺติ
พระองค์ก็ชมฌานอีกเล่าเหมือนบุรุษอันได้รับพระราชทานซึ่งรางวัลแต่สำนักบรมกษัตราธิบดี
คิดแต่ที่ว่าจะกตเวทีแทนคุณนั้น  ก็หมั่นเข้าไปเฝ้าสมเด็จบรมกษัตราธิราชไม่ขาดกัน  อนึ่ง
จงทรงพระสวนาการฟังอุปมาใหม่เล่า  มหาราช  ขอถวายพระพรบพิตรพระราชสมภารเจ้า
เปรียบดุจบุรุษผู้หนึ่งเล่า  อาตุโร  ร้อนไปด้วยพยาธิโรคายายีไม่มีสุข  ทุกฺขิโต  เจ็บปวดนี้
เหลือกำลังนักหนา  ภึสกํ  อุปเสวิตฺวา  คนที่เป็นโรคนั้นก็มารักษาอยู่ที่แพทย์  แพทย์ก็พยาบาล
มาจนโรคค่อยคลายหายแล้ว  บุรุษผู้นั้นก็อำลามาจากเคหาแพทย์นั้น เมื่อบุรุษผู้นั้นคิดถึงคุณ
แพทย์ที่พยาบาล  ก็มาสู่สถานแห่งแพทย์นั้นเนื่องๆ  ยถา  มีครุวนาฉันใด บพิตรพระราช-
สมภาร  สมเด็จพระศาสดาจารย์เจ้าทั้งหลาย  สพฺพญฺญุตํ  ปตฺโต  ได้สำเร็จแก่พระสัพพัญ-
ญุตญาณแล้ว  ระลึกถึงคุณูปการแห่งฌานจึงส้องเสพซึ่งฌานไป  อฏฺฐสีสติ  โข  คุณานิ
บพิตรพระราชสมภาร  คุณแห่งฌานนี้มีถึง  ๒๘ ประการ  สมเด็จพระอนาวรณญาณเจ้าทั้งหลาย
ที่ได้ตรัสมา  พระองค์หักประหารผลาญกิเลส  บรรลุแก่พระสรรเพชญดาญาณ  แล้วทรงพระ
อนุสรณาการเห็นพระคุณ  ๒๘ ประการแห่งฌานนั้น  เสวนฺติ  พระองค์ก็เข้าฌานทรงเสวยสุข
เกษมศานต์  อันว่าคุณ  ๒๘ ประการนั้น  กตมา  เป็นดังฤๅเล่า  มหาราช  ขอถวายพระพร
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
หน้าที่ ๒๓๔.
จงทรงพระสวนาการเถิด  อาตมาจะวิสัชนาให้ฟัง  อตฺตานํ  รกฺขติ  ดูกรบพิตร  เป็นที่จะ
อภิบาลรักษาอาตมานั้นประการ ๑ อายุ ํ  เทติ ให้ซึ่งทีฑายุประการ ๑ พลํ  เทติ  จะให้มี
กำลังประการ ๑ วชฺชํ  ปิทหติ ปิดกั้นเสียซึ่งโทษประการ ๑ อยสํ  วิโนเทติ  จะบรรเทาเสีย
มิให้เปล่าจากยศประการ ๑ ยสมุปเนติ  จะนำมาซึ่งยศประการ ๑ อรตึ  นาสยติ  จะให้
ความไม่ยินดีฉิบหายไปประการ ๑ รตึ  อุปฺปาเทติ  จะให้ความยินดีเกิดขึ้นประการ  ๑ ภยํ
อปเนติ  จะนำไปเสียซึ่งภัยประการ ๑  เวสารชฺชํ  กโรติ  จะกระทำให้แกล้วกล้าประการ ๑
โกสชฺชมปเนติ  จะนำไปเสียซึ่งความเกียจคร้านประการ ๑ วิริยมภิสชฺชาเนติ  จะให้เกิดความ
เพียรประการ ๑ ราคมปเนติ  จะนำเสียซึ่งราคะประการ ๑ โทสมปเนติ  จะนำเสียซึ่งโทสะประการ
๑ โมหํ หเนติ  กำจัดเสียซึ่งโมหะประการ ๑ มานํ  หเนติ  ฆ่าเสียซึ่งมานะประการ ๑  สวิตกฺกํ
พชฺเชติ  จะกำจัดเสียซึ่งโมหะประการ ๑ จิตฺเตกคฺคตํ  กโรติ  จะกระทำจิตเป็นเอกัคคตา
ประการ ๑  จิตฺตํ  เสฺนหยติ  จะให้จิตรักในที่อันสงัดประการ ๑ หาสํ ชนยติ  จะให้บังเกิดความ
ชื่นชมประการ ๑ ปีตึ  อุปฺปาทยติ  จะให้บังเกิดความปรีดาประการ ๑ ครุกํ  กโรติ  จะกระทำซึ่ง
เคารพประการ ๑ ลาภํ  นิพฺพตฺติยติ  จะให้บังเกิดลาภประการ ๑ มนปิยํ  กโรติ  จะกระทำให้ชอบ
ใจประการ ๑ ขนตึ  ปาเลติ จะให้รักษาไว้ซึ่งขันตีประการ ๑ สงฺขารานํ  อาสวํ  ธํเสติ  จะกำจัด
เสียซึ่งอาสวสังขารอันข้องอยู่ประการ  ๑ ภาวปฏิสนฺธึ  อุคฺฆาเฏติ  จะมิให้บังเกิดต่อไปใน
ภพประการ ๑ สนฺนํ  สามญฺญํ  เทติ  จะให้ถึงซึ่งผลแห่งสรณะประการ  ๑ สิริเป็นคุณ ๒๘
ประการด้วยกัน  มหาราช  ดูรานะบพิตรผู้ทรงคุณอันประเสริฐ  ตถาคโต  สมเด็จพระทศพล
ญาณระลึกถึงคุณ ๒๘ ประการแห่งฌานนั้นดังนี้แล้ว พระองค์จึงเข้าที่ชมฌาน  บรมบพิตรจง
เข้าพระทัยเถิด เถโร  ครั้งนั้นพระผู้เป็นเจ้าพระนาคเสน  เมื่อพระผู้เป็นเจ้าวิสัชนาแก้ไขใน
คุณฌาน ๒๘ ประการจบลงแล้ว  จึงถวายพระพรว่า  มหาราช  ดูรานะบพิตร  พระราชสมภาร
ตถาคต  พระตถาคตทศพลญาณเจ้าทั้งหลายใดแต่กาลปางก่อน เสวนฺติ  ย่อมส้องเสพชฌาน
ด้วยเหตุ ๔ ประการ  เหตุ ๔ ประการนั้นอย่างไร  ขอถวายพระพร  สมเด็จพระพุทธเจ้าแต่ปาง
ก่อนนั้น  ปฏิสลฺลินํ  เสวนฺติ  ส้องเสพชมฌาน  วิหารผาสุกาย  เพื่อจะให้เป็นสุขสบายประการ ๑
อนวชฺชคุณพหุลตาย  ด้วยภาวะมากแห่งคุณหาโทษมิได้ประการ ๑ อวเสสอริยวุฑฺฒิตา  เหตุ
ภาวจะได้เจริญขึ้นแห่งพระอริยมรรคอันเหลือลงประการ ๑ สพฺพพุทฺธานํ  ถุตึ วณฺณิตุ ํ  ปสํสนฺโต
เหตุภาวะเป็นที่สรรเสริญแห่งพระพุทธเจ้าทั้งปวงประการ ๑  สิริเป็นเหตุ ๔ ประการด้วยกัน นี่
แหละบพิตรพระราชสมภาร ใช่พระตถาคตทศพลญาณเจ้าทั้งหลาย  จะขวนขวายชมฌานเพื่อ
จะกระทำกิจอันยังไม่สำเร็จนั้นหามิได้  สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถศาสดาจารย์เจ้าทั้งหลาย
ขวนขวายชมฌานดังนี้  ด้วยเหตุที่พระองค์เห็นคุณเห็นประโยชน์ดังถวายพระพรมาฉะนี้
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
หน้าที่ ๒๓๕.
	ราชา  สมเด็จพระเจ้ามิลินท์ภูมินทราธิบดี ได้เสวนการฟังพระนาคเสนวิสัชนาดังนี้  ก็มิ
ได้สงสัย  มีพระทัยปราโมทย์ จงมีพระราชโองการตรัสว่าสธุสะ  พระผู้เป็นเจ้าโปรดนี้  โยม
ไม่มีวิมัติสงสัย  สมฺปฏิจฺฉามิ  โยมจะรับไว้ซึ่งถ้อยคำของพระผู้เป็นเจ้า  ก็มีด้วยประการดังนี้
ตถาคตัสส อุตตริกรณียาภาวปัญหา คำรบ ๙ จบเพียงนี้


             เนื้อความมิลินทปัญหา หน้าที่  ๒๓๒ - ๒๓๕.
http://84000.org/tipitaka/milin/milin.php?i=103&pagebreak=1
             สารบัญมิลินทปัญหา
http://84000.org/tipitaka/milin/milin.php?i=0#item_103