อรรถกถาเล่มที่ ๔๗ ภาษาบาลีอักษรไทย
 ปฏิสํ.อ.๑ (สทฺธมฺม.๑)

     [๗] ทุกฺขาทีนิ อฏฺสตานิ อฏฺ จ วิสฺสชฺชนานิ จตุสจฺจโยชนาวเสน
นิทฺทิฏฺานิ. "ทุกฺขํ อภิญฺเยฺยนฺ"ติอาทีสุ หิ ฉนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน จตุวีสติ
วิสฺสชฺชนานิ "จกฺขุํ ชรา มรณนฺ"ติ เปยฺยาเล "จกฺขุ อภิญฺเยฺยํ โสตํ
อภิญฺเยฺยนฺ"ติอาทินา "ชาติ อภิญฺเยฺยา"ติ ปริโยสาเนน ปญฺจนวุตาธิเกน
วิสฺสชฺชนสเตน โยเชตฺวา วุตฺตานิ. ปญฺจนวุตาธิกํ จตุกฺกสตํ โหติ, เตสํ จตุกฺกานํ
วเสน อสีติอธิกานิ สตฺต วิสฺสชฺชนสตานิ. "ชรามรณํ อภิญฺเยฺยนฺ"ติอาทิเก จตุกฺเก
"จตฺตาริ วิสฺสชฺชนานี"ติ เอวํ สพฺพานิ อฏฺ จ สตานิ อฏฺ จ วิสฺสชฺชนานิ
โหนฺติ. เอตฺถ จ ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส ปธานภูโต ปจฺจโย สมุทโยติ เวทิตพฺโพ, สพฺพ-
สงฺขาเรหิ สุญฺ นิพฺพานํ นิโรโธติ เวทิตพฺพํ. อนญฺาตญฺสฺสามีตินฺทฺริยาทีนิ
ติณฺณมฺปิ หิ โลกุตฺตรินฺทฺริยานํ เอตฺถ อภาวํ สนฺธาย อนญฺาตญฺสฺสามีตินฺทฺริยํ
นิโรโธติอาทิ ยุชฺชติ. นิโรธคามินีปฏิปทาติ จ สพฺพตฺถ อริยมคฺโค เอว. หิ
วุจฺจมาเน ผเลปิ มคฺคโวหารสมฺภวโต อญฺินฺทฺริยอญฺาตาวินฺทฺริยานมฺปิ ยุชฺชติ.
ปุน ทุกฺขาทีนํ ปริญฺฏฺาทิวเสน อฏฺสตานิ อฏฺ จ วิสฺสชฺชนานิ นิทฺทิฏฺานิ,
ปุน ทุกฺขาทีนํ ปริญฺาปฏิเวธฏฺาทิวเสน อฏฺสตานิ อฏฺ จ วิสฺสชฺชนานิ
นิทฺทิฏฺานิ. ปริญฺา จ สา ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเน ปฏิเวโธ จาติ ปริญฺาปฏิเวโธ,
ปริญฺาปฏิเวโธว อตฺโถ ปริญฺาปฏิเวธฏฺโ.
     [๘] ปุน ตาเนว ทุกฺขาทีนิ ชรามรณปริยนฺตานิ ทฺวิอธิกานิ เทฺว ปทสตานิ
สมุทยาทีหิ สตฺตหิ สตฺตหิ ปเทหิ โยเชตฺวา ทฺวิอธิกานํ ทฺวินฺนํ อฏฺกสตานํ
วเสน สหสฺสญฺจ ฉ จ สตานิ โสฬส จ วิสฺสชฺชนานิ นิทฺทิฏฺานิ. ตตฺถ
ปธานภูโต ปจฺจโย สมุทโย, ตสฺส นิโรโธ สมุทยนิโรโธ. ฉนฺโท เอว ราโค
ฉนฺทราโค, ทุกฺเข สุขสญฺาย ทุกฺขสฺส ฉนฺทราโค, ตสฺส นิโรโธ ฉนฺทราค-
นิโรโธ. ทุกฺขํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานํ สุขํ โทมนสฺสํ ทุกฺขสฺส อสฺสาโท. ทุกฺขสฺส
อนิจฺจตา ทุกฺขสฺส วิปริณามธมฺมตา ทุกฺขสฺส อาทีนโว. ทุกฺเข ฉนฺทราควินโย
ฉนฺทราคปฺปหานํ ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ. "ยํ โข ปน กิญฺจิ ภูตํ สงฺขตํ ปฏิจฺจ-
สมุปฺปนฺนํ นิโรโธ ตสฺส นิสฺสรณนฺ"ติ ๑- วจนโต นิพฺพานเมว ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ.
"ทุกฺขนิโรโธ สมุทยนิโรโธ ฉนฺทราคนิโรโธ ทุกฺขสฺส นิสฺสรณนฺ"ติ นานาสงฺขต-
ปฏิปกฺขวเสน นานาปริยายวจเนหิ จตูสุ าเนสุ นิพฺพานเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.
เกจิ ปน "อาหารสมุทยา ทุกฺขสมุทโย อาหารนิโรธา ทุกฺขนิโรโธ สรสวเสน
สมุทยนิโรโธ, อถ วา อุทยพฺพยทสฺสเนน สมุทยนิโรโธ สห วิปสฺสนาย มคฺโค
ฉนฺทราคนิโรโธ"ติ วทนฺติ. เอวญฺจ วุจฺจมาเน โลกุตฺตรินฺทฺริยานํ อวิปสฺสนูปคตฺตา
น สพฺพสาธารณํ โหตีติ ปมํ วุตฺตนโยว คเหตพฺโพ. โลกุตฺตรินฺทฺริเยสุ หิ
ฉนฺทราคาภาวโตเยว ฉนฺทราคนิโรโธติ ยุชฺชติ. สรีเร ฉนฺทราเคเนว สรีเรกเทเสสุ
เกสาทีสุปิ ฉนฺทราโค กโตว โหติ, ชรามรณวนฺเตสุ ฉนฺทราเคเนว ชรามรเณสุปิ
ฉนฺทราโค กโตว โหติ. เอวํ อสฺสาทาทีนวาปิ โยเชตพฺพา. ปุน ทุกฺขาทีนิ
ชรามรณปริยนฺตานิ ทฺวิอธิกานิ เทฺว ปทสตานิ สมุทยาทีหิ ฉหิ ฉหิ ปเทหิ
โยเชตฺวา ทฺวิอธิกานํ ทฺวินฺนํ สตฺตกสตานํ วเสน นยสหสฺสญฺจ จตฺตาริ จ สตานิ
จุทฺทส จ วิสฺสชฺชนานิ นิทฺทิฏฺานิ.
@เชิงอรรถ: ๑ ขุ.ปฏิ. ๓๑/๒๔/๒๘
     [๙] อิทานิ รูปาทีนิ ชรามรณปริยนฺตานิ เอกาธิกานิ เทฺว ปทสตานิ
สตฺตหิ อนุปสฺสนาหิ โยเชตฺวา นิทฺทิสิตุํ ปมํ ตาว อนิจฺจานุปสฺสนาทโย สตฺต
อนุปสฺสนา นิทฺทิฏฺา. ตานิ สพฺพานิ สตฺตหิ สุทฺธิกอนุปสฺสนาวิสฺสชฺชเนหิ สทฺธึ
สหสฺสญฺจ จตฺตาริ จ สตานิ จุทฺทส จ วิสฺสชฺชนานิ โหนฺติ. อนิจฺจนฺติ อนุปสฺสนา
อนิจฺจานุปสฺสนา. สา นิจฺจสญฺาปฏิปกฺขา. ทุกฺขนฺติ อนุปสฺสนา ทุกฺขานุปสฺสนา.
สา สุขสญฺาปฏิปกฺขา. อนตฺตาติ อนุปสฺสนา อนตฺตานุปสฺสนา. สา อตฺตสญฺา-
ปฏิปกฺขา. ติสฺสนฺนํ อนุปสฺสนานํ ปริปูรตฺตา นิพฺพินฺทตีติ นิพฺพิทา, นิพฺพิทา
จ สา อนุปสฺสนา จาติ นิพฺพิทานุปสฺสนา. สา นนฺทิปฏิปกฺขา. จตสฺสนฺนํ
อนุปสฺสนานํ ปริปูรตฺตา วิรชฺชตีติ วิราโค, วิราโค จ โส อนุปสฺสนา จาติ
วิราคานุปสฺสนา. สา ราคปฏิปกฺขา. ปญฺจนฺนํ อนุปสฺสนานํ ปริปูรตฺตา ราคํ
นิโรเธตีติ นิโรโธ, นิโรโธ จ โส อนุปสฺสนา จาติ นิโรธานุปสฺสนา. สา
สมุทยปฺปฏิปกฺขา. ฉนฺนํ อนุปสฺสนานํ ปริปูรตฺตา ปฏินิสฺสชฺชตีติ ปฏินิสฺสคฺโค,
ปฏินิสฺสคฺโค จ โส อนุปสฺสนา จาติ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา. สา อาทานปฏิปกฺขา.
โลกุตฺตรินฺทฺริยานํ อสติปิ วิปสฺสนูปคตฺเต "สพฺเพ สงฺขรา อนิจฺจา, สพฺเพ สงฺขารา
ทุกฺขา, สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา"ติ ๑- วจนโต เตสมฺปิ อนิจฺจทุกฺขานตฺตตฺตา ตตฺถ
นิจฺจสุขตฺตสญฺานํ นนฺทิยา ราคสฺส จ อภาวา นิโรธวนฺตานีติ อนุปสฺสนโต
ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺคปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺคสมฺภวโต จ เตหิปิ สตฺต อนุปสฺสนา
โยชิตาติ เวทิตพฺพา. ชรามรณวนฺเตสุ อนิจฺจาทิโต ทิฏฺเสุ ชรามรณมฺปิ อนิจฺจาทิโต
ทิฏฺ นาม โหติ, ชรามรณวนฺเตสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต ชรามรเณ นิพฺพินฺโน
จ วิรตฺโต จ โหติ, ชรามรณวนฺเตสุ นิโรธโต ทิฏฺเสุ ชรามรณมฺปิ นิโรธโต
ทิฏฺ นาม โหติ ชรามรณวนฺเตสุ ๒- ปฏินิสฺสชฺชนฺโต ชรามรณํ ปฏินิสฺสชฺชนฺโตว
โหตีติ ชรามรเณหิ สตฺต อนุปสฺสนา โยชิตาติ เวทิตพฺพา.
@เชิงอรรถ: ๑ ขุ.ธ. ๒๕/๒๗๗-๙/๖๔, ขุ.ปฏิ. ๓๑/๓๑/๓๘     ๒ สี. ชรามรณวนฺเต
     [๑๐] อิทานิ อาทีนวาณสฺส วตฺถุภูตานํ อุปฺปาทาทีนํ ปญฺจนฺนํ
อารมฺมณานํ วเสน อุปฺปาทาทีนิ เตสํ เววจนานิ ปญฺจทส วิสฺสชฺชนานิ นิทฺทิฏฺานิ,
สนฺติปทาณสฺส ตปฺปฏิปกฺขารมฺมณวเสน อนุปฺปาทาทีนิ ปญฺจทส วิสฺสชฺชนานิ
นิทฺทิฏฺานิ, ปุน ตาเนว อุปฺปาทานุปฺปาทาทีนิ ปทานิ ยุคฬกวเสน โยเชตฺวา
ตึส วิสฺสชฺชนานิ นิทฺทิฏฺานิ. เอวมิมสฺมึ นเยว สฏฺิ วิสฺสชฺชนานิ โหนฺติ. ตตฺถ
อุปฺปาโทติ ปุริมกมฺมปจฺจยา อิธ อุปฺปตฺติ. ปวตฺตนฺติ ตถาอุปฺปนฺนสฺส
นิมิตฺตนฺติ สพฺพมฺปิ สงฺขารนิมิตฺตํ. โยคาวจรสฺส หิ สงฺขารา สสณฺานา วิย
อุปฏฺหนฺติ, ตสฺมา นิมิตฺตนฺติ วุจฺจนฺติ. อายูหนาติ อายตึ ปฏิสนฺธิเหตุภูตํ
กมฺมํ. ตํ หิ อภิสงฺขรณฏฺเน อายูหนาติ วุจฺจติ. ปฏิสนฺธีติ อายตึ อุปฺปตฺติ.
สา หิ ภวนฺตรปฏิสนฺธานโต ปฏิสนฺธีติ วุจฺจติ. คตีติ ยาย คติยา สา ๑-
ปฏิสนฺธิ โหติ. สา หิ คนฺตพฺพโต คตีติ วุจฺจติ. นิพฺพตฺตีติ ขนฺธานํ
นิพฺพตฺตนํ. อุปปตฺตีติ "สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา"ติ ๒- เอวํ วุตฺตา
วิปากปวตฺติ. ชาตีติ ชนนํ. ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตมานานํ สตฺตานํ เย เย
ขนฺธา ปาตุภวนฺติ, เตสํ เตสํ ปมํ ปาตุภาโว. ชราติ ชีรณํ. สา
ทุวิธา ิตญฺถตฺตลกฺขณสงฺขาตํ สงฺขตลกฺขณญฺจ ขณฺฑิจฺจาทิสมฺมโต สนฺตติยํ
เอกภวปริยาปนฺนขนฺธานํ ปุราณภาโว จ. สา อิธ อธิปฺเปตา. พฺยาธีติ
ธาตุกฺโขภปจฺจยสมุฏฺิโต ปิตฺตเสมฺหวาตสนฺนิปาตอุตุปริณามวิสมปริหารอุปกฺกมกมฺม-
วิปากวเสน อฏฺวิโธ อาพาโธ. วิวิธํ ทุกฺขํ อาทหติ วิทหตีติ พฺยาธิ, พฺยาธยติ
ตายติ กมฺปยตีติ วา พฺยาธิ. มรณนฺติ มรนฺติ เอเตนาติ มรณํ. ตํ ทุวิธํ
วยลกฺขณสงฺขาตํ สงฺขตลกฺขณญฺจ เอกภวปริยาปนฺนชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺธวิจฺเฉโท จ.
ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. โสโกติ โสจนํ. าติโภคโรคสีลทิฏฺิพฺยสเนหิ ผุฏฺสฺส จิตฺต-
สนฺตาโป. ปริเทโวติ ปริเทวนํ. าติพฺยสนาทีหิเยว ผุฏฺสฺส วจีปลาโป. อุปายาโสติ
ภุโส อายาโส าติพฺยสนาทีหิเยว ผุฏฺสฺส อธิมตฺตเจโตทุกฺขปฺปภาวิโตโทโสเยว.
@เชิงอรรถ: ๑ สี. ยา ๒ ขุ.ปฏิ. ๓๑/๗๒/๘๘
เอตฺถ จ อุปฺปาทาทโย ปญฺเจว อาทีนวาณสฺส วตฺถุวเสน วุตฺตา, เสสา เตสํ
เววจนวเสน. "นิพฺพตฺตี"ติ หิ อุปฺปาทสฺส, "ชาตี"ติ ปฏิสนฺธิยา เววจนํ, "คติ
อุปปตฺตี"ติ อิทํ ทฺวยํ ปวตฺตสฺส, ชราทโย นิมิตฺตสฺสาติ. อนุปฺปาทาทิวจเนหิ ปน
นิพฺพานเมว วุตฺตํ.
     ปุน ตาเนว อุปฺปาทานุปฺปาทาทีนิ สฏฺิ ปทานิ ทุกฺขสุขปเทหิ โยเชตฺวา
สฏฺิ วิสฺสชฺชนานิ, ภยเขมปเทหิ โยเชตฺวา สฏฺิ วิสฺสชฺชนานิ, สามิสนิรามิสปเทหิ
โยเชตฺวา สฏฺิ วิสฺสชฺชนานิ, สงฺขารนิพฺพานปเทหิ โยเชตฺวา สฏฺิ วิสฺสชฺชนานิ
นิทฺทิฏฺานิ. ตตฺถ ทุกฺขนฺติ อนิจฺจตฺตา ทุกฺขํ. ทุกฺขปฺปฏิปกฺขโต สุขํ. ยํ
ทุกฺขํ, ตํ ภยํ. ภยปฏิปกฺขโต เขมํ. ยํ ภยํ, ตํ วฏฺฏามิสโลกามิเสหิ
อวิปฺปมุตฺตตฺตา สามิสํ. สามิสปฏิปกฺขโต นิรามิสํ. ยํ สามิสํ, ตํ สงฺขารมตฺตเมว.
สงฺขารปฏิปกฺขโต สนฺตตฺตา นิพฺพานํ. สงฺขารา หิ อาทิตฺตา, นิพฺพานํ สนฺตนฺติ.
ทุกฺขากาเรน ภยากาเรน สามิสากาเรน สงฺขารากาเรนาติ เอวํ เตน เตน อากาเรน
ปวตฺตึ สนฺธาย ตถา ตถา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ.

             อรรถกถาภาษาบาลีอักษรไทย เล่มที่ ๔๗ หน้า ๙๙-๑๐๓.
http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/read_th.php?B=47&A=2206&modeTY=1
             The Pali Atthakatha in Roman :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=47&A=2206&modeTY=1
             อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=31&i=10
             เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=31&A=160
             พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=31&A=200
             The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=31&A=200
             สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๑
http://84000.org/tipitaka/read/?index_31