ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter  
Atthakatha Book 33 : PALI ROMAN Thera.A.2 (paramatthadī.2)

                         18. Cattāḷīsanipāta
                  398. 1. Mahākassapattheragāthāvaṇṇanā
     cattāḷīsanipāte na gaṇena purakkhato caretiādikā 1- āyasmato mahā-
kassapattherassa  gāthā. Kā uppatti?
     ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare vedeho nāma asītikoṭivibhavo
kuṭumbiko ahosi. So buddhamāmako dhammamāmako saṃghamāmako upāsako hutvā
viharanto ekasmiṃ uposathadivase pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya
gandhapupphādīni gahetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ
nisīdi.
     Tasmiṃ ca khaṇe satthā mahānisabhattheraṃ nāma tatiyasāvakaṃ "etadaggaṃ bhikkhave
mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ, yadidaṃ nisabho"ti etadagge ṭhapesi. Upāsako
taṃ sutvā pasanno dhammakathāvasāne mahājane uṭṭhāya gate satthāraṃ vanditvā
"sve mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā"ti nimantesi. Mahā kho upāsaka bhikkhusaṃghoti. Kittako
bhanteti, aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassanti. Bhante ekaṃ sāmaṇerampi vihāre asesetvā
mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethāti. Satthā adhivāsesi. Upāsako satthu adhivāsanaṃ viditvā
gehaṃ gantvā mahādānaṃ sajjetvā punadivase satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā
pattacīvaramādāya bhikkhusaṃghaparivuto upāsakassa gharaṃ gantvā paññattāsane nisinno
dakkhiṇodakāvasāne yāguādīni sampaṭicchanto bhattavissaggaṃ akāsi. Upāsakopi satthu
santike nisīdi.
     Tasmiṃ antare mahānisabhatthero piṇḍāya caranto tameva vīthiṃ paṭipajji. Upāsako
@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati
Disvā uṭṭhāya gantvā theraṃ vanditvā "pattaṃ bhante dethā"ti āha. Thero
pattaṃ adāsi. Bhante idheva pavisatha, satthāpi gehe nisinnoti. Na vaṭṭissati
upāsakāti. So therassava pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā adāsi. Tato
theraṃ anugantvā nivatto satthu santike nisīditvā evamāha "mahānisabhatthero
bhante `satthāpi gehe nisinno'ti vuttepi pavisituṃ na icchi, atthi nu kho etassa
tumhākaṃ guṇehi atirekaguṇo "ti. Buddhānañca vaṇṇamaccheraṃ nāma natthi, tasmā
satthā evamāha "upāsaka mayaṃ bhikkhaṃ āgamayamānā gehe nisīdāma, so pana
bhikkhu na evaṃ nisīditvā bhikkhaṃ udikkhati, mayaṃ gāmantasenāsane vasāma, so
arañañsmiṃyeva vasati, mayaṃ channe vasāma, so abbhokāseyeva vasatī"ti bhagavā
"ayañca ayañcetassa guṇo"ti 1- mahāsamuddaṃ pūrayamāno viya tassa guṇaṃ kathesi.
     Upāsako pakatiyāpi jalamānapadīpo telena āsitto viya suṭṭhutaraṃ pasanno
hutvā cintesi "kiṃ mayhaṃ aññāya sampattiyā, anāgate ekassa buddhassa santike
dhutavādānaṃ aggabhāvatthāya patthanaṃ karissāmī"ti. So punapi satthāraṃ nimantetvā
teneva niyāmena satta divase mahādānaṃ datvā sattame divase buddhappamukhassa
mahābhikkhusaṃghassa ticīvarāni datvā satthu pādamūle nipajjitvā evamāha "yaṃ me
bhante satta divase dānaṃ dentassa mettaṃ kāyakammaṃ mettaṃ vacīkammaṃ mettaṃ
manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ, imināhaṃ na aññaṃ devasampattiṃ vā sakkamārabrahmasampattiṃ
vā patthemi, idaṃ pana me kammaṃ anāgate ekassa buddhassa santike mahānisabhattherena
pattaṭṭhānantaraṃ pāpuṇanatthāya terasadhutaṅgadharānaṃ aggabhāvassa adhikāro hotū"ti.
Satthā "mahantaṃ ṭhānaṃ iminā patthitaṃ, samijjhissati nu kho, no"ti olokento
samijjhanabhāvaṃ disvā āha "manāpaṃ te ṭhānaṃ patthitaṃ, anāgate satasahassakappāvasāne
gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa tvaṃ tatiyasāvako mahākassapatthero nāma
@Footnote: 1 Ma. tassa ayañca guṇo ayañca guṇoti
Bhavissasī"ti byākāsi. Taṃ sutvā upāsako "buddhānaṃ dve kathā nāma natthī"ti
punadivase pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ amaññittha. So yāvatāyukaṃ dānaṃ datvā
sīlaṃ samādāya rakkhitvā nānappakāraṃ kalyāṇakammaṃ katvā kālaṃ katvā sagge
nibbatti.
     Tato paṭṭhāya devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ito ekanavute kappe
vipassisammāsambuddhe bandhumatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante devalokā
cavitvā aññatarasmiṃ parijiṇṇabrāhmaṇakule nibbatti. Tasmiṃ ca kāle vipassī
bhagavā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathesi, mahantaṃ kolāhalaṃ hoti. Sakalajambūdīpe
devatā "satthā dhammaṃ kathessatī"ti ārocesuṃ. Brāhmaṇo taṃ sāsanaṃ assosi.
Tassa ca nivāsanasāṭako ekoyeva hoti, tathā brāhmaṇiyā. Pārupanaṃ pana dvinnampi
ekameva, so sakalanagare "ekasāṭakabrāhmaṇo"ti paññāyi. So brāhmaṇānaṃ
kenacideva kiccena sannipāte sati brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā sayaṃ taṃ vatthaṃ
pārupitvā gacchati, brāhmaṇīnaṃ sannipāte sati sayaṃ gehe acchati, brāhmaṇī
taṃ vatthaṃ pārupitvā  gacchati. Tasmiṃ pana divase brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āha
"bhoti kiṃ rattiṃ dhammaṃ 1- suṇissasi, divā"ti. "mayaṃ mātugāme jātikā 2- nāma rattiṃ
sotuṃ na sakkoma, divā sossāmā"ti brāhmaṇaṃ gehe ṭhapetvā taṃ vatthaṃ pārupitvā
upāsikāhi saddhiṃ divā gantvā satthāraṃ vanditvā ekamante nisinnā dhammaṃ
sutvā upāsikāhiyeva saddhiṃ āgamāsi. Atha brāhmaṇo brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā
taṃ vatthaṃ pārupitvā vihāraṃ gato.
     Tasmiṃ samaye satthā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane nisinno cittabījaniṃ ādāya
ākāsagaṅgaṃ otārento viya sineruṃ manthaṃ katvā sāgaraṃ nimmathento viya dhammakathaṃ
kathesi. Brāhmaṇassa parisapariyante nisinnassa dhammaṃ suṇantassa paṭhamayāmasmiṃyeva
@Footnote: 1 Ma. dhammassavanaṃ     2 Ma. mātugāmā
Sakalasarīraṃ pūrayamānā pañcavaṇṇā pīti uppajji. So pārutavatthaṃ saṅgharitvā 1-
"dasabalassa dassāmī"ti cintesi. Athassa ādīnavasahassaṃ dassayamānaṃ maccheraṃ uppajji.
So "brāhmaṇiyā mayhañca 2- ekameva vatthaṃ, aññaṃ kiñci pārupanaṃ natthi,
apārupitvā ca nāma bahi vicarituṃ na sakkā"tisabbathāpi adātukāmo ahosi, athassa
nikkhante paṭhamayāme majjhimayāmepi tatheva 3- pīti uppajji. Tatheva cintetvā tatheva
adātukāmo ahosi. Athassa 4- majjhimayāme nikkhante pacchimayāmepi tatheva pīti
uppajji. Tadā so "yaṃ vā hotu taṃ vā pacchāpi jānissāmī"ti vatthaṃ saṅgharitvā
satthu pādamūle ṭhapesi. Tato vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena tikkhattuṃ
apphoṭetvā "jitaṃ me, jitaṃ me"ti tayo vāre nadi.
     Tasmiṃ ca samaye bandhumarājā dhammāsanassa pacchato antosaṇiyaṃ nisinno
dhammaṃ suṇāti. Rañño ca nāma "jitaṃ me"ti saddo amanāpo hoti. So purisaṃ
pesesi "gaccha etaṃ puccha kiṃ vadasī"ti. So tena gantvā pucchito "avasesā
hatthiyānādīni āruyha asicammādīni gahetvā parasenaṃ jinanti, na taṃ acchariyaṃ.
Ahaṃ pana pacchato āgacchantassa kūṭagoṇassa muggarena sīsaṃ bhinditvā taṃ palā
pento viya maccheracittaṃ madditvā pārutavatthaṃ dasabalassa adāsiṃ, taṃ me macchariyaṃ
jitan"ti āha. So puriso āgantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesi. Rājā
āha "amhe bhaṇe dasabalassa anurūpaṃ na jānimha, brāhmaṇo jānī"ti 5- vatthayugaṃ
pesesi. Taṃ disvā brāhmaṇo cintesi "ayaṃ mayhaṃ tuṇhīnisinnassa paṭhamaṃ kiñci
adatvā satthu guṇe kathentassa adāsi, satthu guṇe paṭicca uppannena pana
mayhaṃ ko attho"ti tampi vatthayugaṃ dasabalasseva adāsi. Rājāpi "kiṃ brāhmaṇena
katan"ti pucchitvā "tampi tena vatthayugaṃ tathāgatasseva dinnan"ti sutvā aññānipi
dve vatthayugāni pesesi, so tānipi adāsi. Rājā aññānipi cattārīti evaṃ
@Footnote: 1 Ma. saṃharitvā    2 Sī. brāhmaṇiyā ca mayhañca    3 Sī. tathā
@4 Sī. tassa  5 Sī.,Ma.jānātīti
Yāva dvattiṃsa vatthayugāni pesesi. Atha brāhmaṇo "idaṃ vaḍḍhetvā vaḍḍhetvā
gahaṇaṃ viya hotī"ti attano atthāya ekaṃ, brāhmaṇiyā ekanti dve vatthayugāni
gahetvā tiṃsayugāni tathāgatasseva adāsi. Tato paṭṭhāya ca so satthu vissāsiko
jāto.
     Atha naṃ rājā ekadivathaṃ satasamaye satthu santike dhammaṃ suṇantaṃ disvā
satasahassagghanakaṃ attanā pārutarattakambalaṃ datvā āha "ito paṭṭhāya imaṃ pārupitvā
dhammaṃ suṇāhī"ti. So "kiṃ me iminā kambalena imasmiṃ pūtikāye upanītenā"ti
cintetvā antogandhakuṭiyaṃ tathāgatassa mañcassa upari vitānaṃ katvā agamāsi.
Athekadivasaṃ rājā pātova vihāraṃ gantvā antogandhakuṭiyaṃ satthu santike nisīdi.
Tasmiṃ ca samaye chabbaṇṇā buddharasmiyo kambale paṭihaññanti, kambalo ativiya
virocati. Rājā ullokento sañjānitvā āha "amhākaṃ bhante esa kambalo,
amhehi ekasāṭakabrāhmaṇassa dinno"ti. Tumhehi mahārāja brāhmaṇo pūjito,
brāhmaṇena mayaṃ pūjitāti. Rājā "brāhmaṇo yuttaṃ aññāsi, na mayan"ti
pasīditvā yaṃ manussānaṃ upakārabhūtaṃ, taṃ sabbaṃ aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā sabbaṭṭhakaṃ nāma
dānaṃ datvā purohitaṭṭhāne ṭhapesi. Sopi "aṭṭhaṭṭhakaṃ nāma catusaṭṭhī hotī"ti
catusaṭṭhī salākabhattāniupanibandhāpetvā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā
tato cuto sagge nibbatti.
     Puna tato cuto imasmiṃ kappe konāgamanassa ca bhagavato kassapadasabalassa
cāti dvinnaṃ buddhānaṃ antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto. So vuddhamanvāya
gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ araññe jaṅghavihāraṃ carati. Tasmiṃ ca samaye paccekabuddho
nadītīre cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṅgharitvā 1- ṭhapetuṃ āraddho.
So disvā "kasmā bhante saṅgharitvā ṭhapethā"ti āha. Anuvāto nappahotīti.
@Footnote: 1 Sī. saṃharitvā
"iminā bhante karothā"ti uttarasāṭakaṃ datvā "nibbattanibbattaṭṭhāne me kenaci
parihāni mā hotū"ti patthanaṃ paṭṭhapesi.
     Gharepissa bhaginiyā saddhiṃ bhariyāya kalahaṃ karontiyā paccekabuddho piṇḍāya
pāvisi, athassa bhaginī paccekabuddhassa piṇḍapātaṃ datvā tassa bhariyaṃ sandhāya 1-
"evarūpaṃ bālaṃ yojanasatena parivajjeyyan"ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Sā gehaṅgaṇe
ṭhitā sutvā "imāya dinnabhattaṃ mā esa bhuñjatū"ti pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ
chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi. Itarā disvā "bāle tvaṃ maṃ tāva akkosa
vā pahara vā, evarūpassa pana dve asaṅkheyyāni pūritapāramissa pattato bhattaṃ
chaḍḍetvā kalalaṃ dātuṃ na yuttan"ti āha. Athassa bhariyāya paṭisaṅkhānaṃ uppajji.
Sā "tiṭṭhatha bhante"ti kalalaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā
paṇītabhattassa catumadhurassa ca pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā
vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā "yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto,
  evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū"ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Paccekabuddho anumoditvā 2-
  ākāsaṃ pakkhandi.
     Tepi jāyampatikā yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā sagge nibbattitvā puna tato
cavitvā upāsako kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino
putto hutvā nibbatti, itarāpi tādisasseva seṭṭhino dhītā hutvā nibbatti.
Tassa vuddhippattassa tameva seṭṭhidhītaraṃ ānayiṃsu. Tassā pubbe aniṭṭhavipākassa
pāpakammassa 3- ānubhāvena patikulaṃ paviṭṭhamattāya ummārabbhantare sakalasarīraṃ
ugghāṭitavaccakuṭi viya duggandhaṃ jātaṃ. Seṭṭhikumāro "kassāyaṃ gandho"ti
pucchitvā
"seṭṭhakaññāyā"ti sutvā "nīharatha nīharathā"ti ābhataniyāmeneva 4- kulagharaṃ pesesi. Sā
@Footnote: 1 Sī.,Ma. sandhāya evamāha     2 Sī. anumodanaṃ katvā
@3 Sī. sayameva katassa, adinnavipākassa tassa kammassa     4 Sī. āgatayāneneva
Eteneva nīhārena sattasu ṭhānesu paṭinivattitā. 1-
     Tena ca samayena kassapadasabalo parinibbāyi, tassa ghanakoṭṭimāhi satasahassag-
ghanikāhi rattasuvaṇṇiṭṭhakāhi yojanubbedhaṃ cetiyaṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ cetiye kariyamāne
sā seṭṭhidhītā cintesi "ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattitā, kiṃ me jīvitenā"ti
attano ābharaṇabhaṇḍaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ vidatthivitthinnaṃ
caturaṅgulubbedhaṃ. Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha uppalahatke ādāya
cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā. Tasmiṃ ca khaṇe ekā iṭṭhakāpanti parikkhipitvā āgacchamānā
ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti, seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha "imaṃ iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā"ti.
Amma bhaddake kāle āgatāsi, sayameva ṭhapehīti. Sā āruyha telena haritālamanosilāpi
ṇḍaṃ yojetvā tena bandhanena iṭṭhakaṃ patiṭṭhapetvā upari aṭṭhahi uppalahatthakehi
pūjaṃ katvā vanditvā "nibbattanibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu,
mukhato uppalagandho"ti patthanaṃ katvā cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā agamāsi.
     Atha tasmiṃyeva khaṇe yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā, tassa taṃ ārabbha
sati udapādi. Nagarepi nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. So upaṭṭhāke āha "tadā
idha ānītā seṭṭhidhītā atthi, kahaṃ sā"ti. Kulagehe sāmīti. Ānetha naṃ, nakkhattaṃ
kīḷissāmāti. Te gantvā taṃ vanditvā ṭhitā "kiṃ tātā āgatatthā"ti tāya
puṭṭhā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. Tātā mayā ābharaṇabhaṇḍena cetiyaṃ pūjitaṃ, ābharaṇaṃ
me natthīti. Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ. Ānetha naṃ, pilandhanaṃ labhissatīti.
Te ānayiṃsu, tassā saha gharapavesanena sakalagehaṃ candanagandho ceva nīluppalagandho
ca vāyi. Seṭṭhiputto taṃ pucchi "paṭhamaṃ tava sarīrato duggandho vāyi, idāni
pana te sarīrato candanagandho mukhato uppalagandho vāyati, kiṃ etan"ti. Sā
ādito paṭṭhāya attanā katakammaṃ ārocesi. Seṭṭhiputto "niyyānikaṃ vata
@Footnote: 1 Sī. paṭinivatti
Buddhasāsanan"ti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena parikkhipitvā tattha
tattha rathacakkappamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari. Tesaṃ dvādasahatthā olambakā
honti.
     So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasito
yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule nibbatti, seṭṭhikaññāpi devalokato
cavitvā rājakule jeṭṭhadhītā hutvā nibbatti. Tesu vayappattesu kumārassa vasanagāme
nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ. So mātaraṃ āha "sāṭakaṃ me amma dehi, nakkhattaṃ kīḷissāmī"ti.
Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi. "amma thūlaṃ idan"ti āha. Sā aññaṃ nīharitvā
adāsi, tampi paṭikkhipi. Atha naṃ mātā āha "tāta yādise gehe mayaṃ jātā,
natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puññan"ti. Tenahi labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi
ammāti. Putta ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagare rajjapaṭilābhampi icchāmīti. So
mātaraṃ vanditvā āha "gacchāmi ammā"ti. Gaccha tātāti. Evaṃ kirassā cittaṃ
ahosi "kahaṃ gamissati, idha vā ettha vā gehe nisīdissatī"ti. So pana puññaniyāmena
nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji.
So ca bārāṇasirañño kālaṅkatassa sattamo divaso hoti.
     Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu "rañño
ekā dhītāva atthi, putto natthi, arājakaṃ rajjaṃ nassati, 1- ko rājā hotī"ti,
"tvaṃ hohi, tvaṃ hohī"ti āhaṃsu. Purohito āha "bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati,
pussarathaṃ 2- vissajjemā"ti. Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā pañcavidhaṃ
rājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato turiyāni
paggaṇhāpesuṃ. Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi. "paricayena
uyyānābhimukho gacchati, nivattemā"ti keci āhaṃsu. Purohito "mā nivattayitthā"ti
@Footnote: 1 Ma. nassissati       2 cha.Ma. phussarathaṃ
Sahassagghanikāhi rattasuvaṇṇiṭṭhakāhi yojanubbedhaṃ cetiyaṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ cetiye
kariyamāne sā seṭṭhidhītā cintesi "ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattitā, kiṃ me
jīvitenā"ti attano ābharaṇabhaṇḍaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ
vidatthivitthinnaṃ caturaṅgulubbedhaṃ. Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha
uppalahatthake ādāya cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā. Tasmiṃ ca khaṇe ekā iṭṭhakāpanti
parikkhipitvā āgacchamānā ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti, seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha
"imaṃ iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā "ti. Amma bhaddake kāle āgatāsi, sayameva ṭhapehīti.
Sā āruyha telena haritālamanosilāpiṇḍaṃ yojetvā tena bandhanena iṭṭhakaṃ
patiṭṭhapetvā upari aṭṭhahiuppalahatthakehi pūjaṃ katvā vanditvā "nibbatta-
nibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu, mukhato uppalagandho"ti patthanaṃ katvā
cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā agamāsi.
     Atha tasmiṃyeva khaṇe yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā, tassa taṃ ārabbha
sati udapādi. Nagarepi nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. So upaṭṭhāke āha "tadā
idha ānītā seṭṭhidhītā atthi, kahaṃ sā"ti. Kulagehe sāmīti. Ānetha naṃ, nakkhattaṃ
kīḷissāmāti. Te gantvā taṃ vanditvā ṭhitā "kiṃ tātā āgatatthā"ti tāya
puṭṭhā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. Tātā mayā ābharaṇabhaṇḍena cetiyaṃ pūjitaṃ, ābharaṇaṃ
me natthīti. Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ. Ānetha naṃ, piḷandhanaṃ labhissatīti.
Te ānayiṃsu, tassā saha gharapavesanena sakalagehaṃ candanagandho ceva nīluppalagandho
ca vāyi. Seṭṭhiputto taṃ pucchi "paṭhamaṃ tava sarīrato duggandho vāyi, idāni
pana te sarīrato candanagandho mukhato uppalagandho vāyati, kiṃ etan"ti. Sā
ādito paṭṭhāya attanā katakammaṃ ārocesi. Seṭṭhiputto "niyyānikaṃ vata buddha-
sāsanan"ti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena parikkhipitvā tattha
tattha rathacakkappamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari. Tesaṃ dvādasahatthā olambakā
honti.
     So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasito
yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule nibbatti, seṭṭhikaññāpi devalokato
cavitvā rājakule jeṭṭhadhītā hutvā nibbatti. Tesu vayappattesu kumārassa vasanagāme
nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ. So mātaraṃ āha "sāṭakaṃ me amma dehi, nakkhattaṃ kīḷissāmī"ti.
Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi. "amma thūlaṃ  idan"ti āha. Sā aññaṃ nīharitvā
adāsi, tampi paṭikkhipi. Atha naṃ mātā āha "tāta yādise gehe mayaṃ jātā,
natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puññan"ti. Tenahi labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi
ammāti. Putta ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagare rajjapaṭilābhampi icchāmīti. So
mātaraṃ vanditvā āha "gacchāmi ammā"ti. Gaccha tātāti. Evaṃ kirassā cittaṃ
ahosi "kahaṃ gamissati, idha vā ettha vā gehe nisīdissatī"ti. So pana puññaniyāmena
nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji.
So ca bārāṇasirañño kālaṅkatassa sattamo divaso hoti.
     Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu "rañño
ekā dhītāva atthi, putto natthi, arājakaṃ rajjaṃ nassati, 1- ko rājā hotī"ti,
"tvaṃ hohi, tvaṃ hohī"ti āhaṃsu. Purohito āha "bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati,
pussarathaṃ 2- vissajjemā"ti. Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā pañcavidhaṃ
rājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato turiyāni
paggaṇhāpesuṃ. Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi. "paricayena
uyyānābhimukho gacchati, nivattemā"ti keci āhaṃsu. Purohito "mā nivattayitthā"ti
āha. Ratho kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi, purohito
pārupanakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento "tiṭṭhatu ayaṃ dīpo, dvisahassadīpa-
parivāresu catūsu mahādīpesu esa rajjaṃ kāretuṃ yutto"ti vatvā "punapi turiyāni
paggaṇhatha, punapi paggaṇhathā"ti tikkhattuṃ turiyāni paggaṇhāpesi.
@Footnote: 1 Ma. nassissati          2 cha.Ma. phussarathaṃ
     Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā oloketvā "kena kammena āgatatthā"ti gāha.
Deva tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātīti. Rājā kahanti. Devattaṃ gato sāmīti. Kati
divasā atikkantāti. Ajja sattamo divasoti. Putto vā dhītā vā natthīti.
Dhītā atthi deva, putto natthīti. Karissāmi rajjanti. Te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ
kāretvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā uyyānaṃ  ānetvā kumārassa
abhisekaṃ akaṃsu. Athassa katābhisekassa satasahassagghanakaṃ vatthaṃ upahariṃsu. So "kimidaṃ
tātā"ti āha. Nivāsanavatthaṃ devāti. Nanu tātā thūlanti. Manussānaṃ paribhogavatthesu
ito sukhumataraṃ natthi devāti. Tumhākaṃ rājā evarūpaṃ  nivāsesīti. Āma devāti.
Na maññe puññavā tumhākaṃ rājā, suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharatha, labhissāma vatthanti.
Suvaṇṇabhiṅgāraṃ āhariṃsu. So uṭṭhāya hatthe dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā hatthena
udakaṃ ādāya puratthimadisāyaṃ abbhukkiri, tāvadeva ghanapaṭhaviṃ bhinditvā aṭṭha kappa-
rukkhā uṭṭhahiṃsu.  puna udakaṃ gahetvā dakkhiṇāyaṃ pacchimāyaṃ uttarāyanti evaṃ
catūsu disāsu abbhukkiri, sabbadisāsu aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā dvattiṃsa kapparukkhā
uṭṭhahiṃsu. So ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā "nandarañño vijite
suttakantikā itthiyo mā suttaṃ kantiṃsūti 1- evaṃ bheriṃ carāpethā"ti vatvā chattaṃ
ussāpetvā alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha
mahāsampattiṃ anubhavi.
     Evaṃ kāle gacchante ekadivasaṃ devī rañño mahāsampattiṃ disvā "aho
tapassī"ti kāruññākāraṃ dasseti. "kimidaṃ devī"ti ca puṭṭhā "atimahatī te deva
sampatti, atīte buddhānaṃ saddahitvā kalyāṇaṃ akattha, idāni anāgatassa paccayaṃ
kusalaṃ na karothā"ti āha. Kassa dassāma, sīlavanto natthīti. "asuñño deva
jambūdīpo arahantehi, tumhe dānameva sajjetha, ahaṃ arahante lacchāmī"ti āha.
@Footnote: 1 Sī. kantantūti
Rājā punadivase pācīnadvāre dānaṃ sajjāpesi. Devī pātova uposathaṅgāni adhiṭṭhāya
uparipāsāde puratthābhimukhā urena nipajjitvā "sace etissaṃ disāyaṃ arahanto
atthi, sveva āgantvā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū"ti āha. Tassaṃ disāyaṃ arahanto
nāhesuṃ, taṃ sakkāraṃ kapaṇayācakānaṃ 1- adaṃsu. Punadivase dakkhiṇadvāre dānaṃ sajjetvā
tatheva akāsi, punadivase pacchimadvāre. Uttaradvāre sajjitadivase pana deviyā
tatheva nimantentiyā 2- himavante vasantānaṃ padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ pacceka-
buddhānaṃ jeṭṭhako mahāpadumapaccekabuddho bhātike āmantesi "mārisā nandarājā
tumhe nimanteti, adhivāsetha tassā"ti te adhivāsetvā punadivase anotattadahe
mukhaṃ dhovitvā ākāsena āgantvā uttaradvāre otariṃsu. Manussā disvā gantvā
"pañcasatā deva paccekabuddhā āgatā"ti rañño ārocesuṃ. Rājā saddhiṃ deviyā
gantvā vanditvā pattaṃ gahetvā paccekabuddhe pāsādaṃāropetvā tatra nesaṃ
dānaṃ datvā bhattakiccāvasāne rājā saṃghattherassa, devī saṃghanavakassa pādamūle
nipajjitvā "ayyā paccayehi na kilamissanti mayaṃ puññena na hāyissāma, 3- amhākaṃ
yāvajīvaṃidha nivāsāya paṭiññaṃ dethā"ti paṭiññaṃ kāretvā uyyāne pañcapaṇṇa-
sālāsatāni pañcacaṅkamanasatānīti sabbākārena nivāsanaṭṭhānāni sampādetvā tattha
vasāpesuṃ.
     Evaṃ kāle gacchante rañño paccanto kupito. So "ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ
gacchāmi, tvaṃ paccekabuddhesu mā pamajjī"ti deviṃ ovaditvā gato. Tasmiṃ anāgateyeva
paccekabuddhānaṃ āyusaṅkhārā khīṇā. Mahāpadumapaccekabuddho tiyāmarattiṃ jhānakīḷaṃ
kīḷitvā aruṇuggamane ālambanaphalakaṃ ālambitvā ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā
parinibbāyi, etenupāyena sesāpīti sabbeva parinibbutā. Punadivase devī pacceka-
buddhānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ haritūpalittaṃ kāretvā pupphāni vikiritvā dhūpaṃ datvā 4-
tesaṃ āgamanaṃ olokayantī nisinnā āgamanaṃ apassantī purisaṃ pesesi "gaccha
@Footnote: 1 Sī. yācakādīnaṃ     2 Ma. nimantite      3 Sī. na hāyissāmi
@4 Ma. dhūpaṃ vāsetvā
Tāta jānāhi, kiṃ ayyānaṃ kiñci aphāsukan"ti. So gantvā mahāpadumassa paṇṇasālāya
dvāraṃ vivaritvā tattha apassanto caṅkamanaṃ gantvā ālambanaphalakaṃ nissāya
ṭhitaṃ disvā vanditvā "kālo bhante"ti āha. Parinibbutasarīraṃ kiṃ kathessati, so
"niddāyati maññe"ti  gantvā piṭṭhipāde hatthena parāmasitvā pādānaṃ sītalatāya
ceva thaddhatāya  ca parinibbutabhāvaṃ ñatvā dutiyassa santikaṃ agamāsi. Evaṃ tatiyassāti
sabbesaṃ parinibbutabhāvaṃ ñatvā rājakulaṃ gato. "kahaṃ tāta paccekabuddhā"ti puṭṭho
"parinibbutā devī"ti āha. Devī kandantī rodantī nikkhamitvā nāgarehi saddhiṃ
tattha gantvā sādhukīḷitaṃ kāretvā paccekabuddhānaṃ sarīrakiccaṃ kāretvā dhātuyo
gahetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesi.
     Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato paccuggamanaṃ āgataṃ deviṃ pucchi "kiṃ
bhadde paccekabuddhesu nappamajji, nirogā ayyā"ti parinibbutā devāti. Rājā
cintesi "evarūpānampi paṇḍitānaṃ maraṇaṃ uppajjati, amhākaṃ kuto mokkho"ti.
So nagaraṃ agantvā uyyānameva pavisitvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā tassa rajjaṃ
niyyādetvā 1- sayaṃ samaṇapabbajjaṃ pabbaji, devīpi "imasmiṃ pabbajite ahaṃ kiṃ
karissāmī"ti tattheva uyyāne pabbajitvā dvepi jhānaṃ bhāvetvā tato cutā
brahmaloke nibbattiṃsu.
     Tesu tattheva vasantesu amhākaṃ satthā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko
anupubbena rājagahaṃ pāvisi. Satthari tattha paṭivasante ayaṃ pipphalimāṇavo 2- magadharaṭṭhe
mahātitthabrāhmaṇagāme kapilabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto, ayaṃ
bhaddā kāpilānī maddaraṭṭhe sāgalanagare kosiyagottabrāhmaṇassa aggamahesiyā
kucchismiṃ nibbattā. Tesaṃ anukkamena vaḍḍhamānānaṃ pipphalimāṇavassa vīsatime, bhaddāya
soḷasame vasse sampatte mātāpitaro puttaṃ oloketvā "tāta tvaṃ vayappatto,
@Footnote: 1 cha.Ma. niyyātetvā, Ma. paṭiyādetvā       2 cha.Ma. pippalimāṇavo
Kulavaṃso nāma patiṭṭhapetabbo"ti ativiya nippīḷayiṃsu. Māṇavo āha "mayhaṃ sotapathe
evarūpaṃ kathaṃ mā kathetha. Ahaṃ yāva tumhe dharatha, tāva paṭijaggissāmi, tumhākaṃ
accayena 1- nikkhamitvā pabbajissāmī"ti. Te katipāhaṃ atikkamitvā puna kathayiṃsu.
Sopi tatheva paṭikkhipi. Tato paṭṭhāya nirantaraṃ kathetiyeva.
     Māṇavo "mama mātaraṃ saññāpessāmī"ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassa datvā sabbakāmehi
santappetvā suvaṇṇakārehi ekaṃ itthīrūpaṃ kārāpetvā tassa majjanaghaṭṭanādi-
kammapariyosāne taṃ rattavatthaṃ nivāsāpetvā vaṇṇasampannehi pupphehi
ceva nānāalaṅkārehi ca alaṅkārāpetvā mātaraṃ pakkosāpetvā āha "amma
evarūpaṃ ārammaṇaṃ labhanto gehe vasissāmi alabhanto na vasissāmī"ti. Paṇḍitā
brāhmaṇī cintesi "mayhaṃ putto puññavā dinnadāno katābhinīhāro, puññaṃ
karonto na ekakova akāsi, addhā etena sahakatapuññā suvaṇṇarūpapaṭibhāgāva
bhavissatī"ti aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sabbakāmehi santappetvā suvaṇṇarūpakaṃ
rathaṃ āropetvā "gacchatha tātā, yattha amhākaṃ jātigottabhogehi samāne
kule evarūpaṃ dārikaṃ passatha, imameva suvaṇṇarūpakaṃ paṇṇākāraṃ katvā ethā"ti
uyyojesi.
     Te "amhākaṃ nāma etaṃ kamman"ti nikkhamitvā "kattha gamissāmā"ti cintetvā
"maddaraṭṭhaṃ nāma itthākaro, maddaraṭṭhaṃ gamissāmā"ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu.
Tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ nhānatitthe ṭhapetvā ekamante nisīdiṃsu. Atha bhaddāya dhātī
bhaddaṃ nhāpetvā alaṅkaritvā sirigabbhe nisīdāpetvā sayaṃ nhāyituṃ udakatitthaṃ
gatā tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ disvā "kissāyaṃ avinītā idhāgantvā ṭhitā"ti
piṭṭhipasse paharitvā "suvaṇṇarūpakan"ti ñatvā "ayyadhītā me"ti saññaṃ uppādesiṃ,
"ayaṃ pana me ayyadhītāya nivāsanapaṭiggāhikāyāpi asadisā"ti āha. Atha  naṃ te
@Footnote: 1 Sī. pacchato
Manussā parivāretvā "evarūpā te sāmidhītā"ti pucchiṃsu. Kiṃ esā, imāya
suvaṇṇapaṭimāya sataguṇena sahassaguṇena mayhaṃ ayyadhītā abhirūpatarā, dvādasahatthe gabbhe
nisinnāya padīpakiccaṃ natthi, sarīrobhāseneva tamaṃ vidhamatīti. "tenahi āgacchā"ti
taṃ khujjaṃ gahetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathe āropetvā kosiyagottassa brāhmaṇassa
gharadvāre ṭhatvā āgamanaṃ nivedayiṃsu.
     Brāhmaṇo paṭisanthāraṃ katvā "kuto āgatatthā"ti pucchi. Magadharaṭṭhe mahā-
titthagāme kapilabrāhmaṇassa gharatoti. Kiṃkāraṇā āgatāti. Iminā nāma
kāraṇenāti. Kalyāṇaṃ tātā, samajātigottavibhavo amhākaṃ brāhmaṇo, dassāmi
dārikanti paṇṇākāraṃ gaṇhi. Te kapilabrāhmaṇassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu "laddhā dārikā,
kattabbaṃ karothā "ti. Taṃ sāsanaṃ sutvā pipphalimāṇavassa ārocayiṃsu "laddhā kira
dārikā"ti. Māṇavo "ahaṃ  `na labhissantī'ti 1- cintesiṃ, ime `laddhā'ti vadanti,
anatthiko hutvā paṇṇaṃ pesessāmī"ti rahogato paṇṇaṃ likhi "bhaddā attano
jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu, ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā
vippaṭisārinī ahosī"ti. Bhaddāpi "asukassa kira maṃ dātukāmo"ti sutvā "paṇṇaṃ
pesessāmī"ti rahogatā 2- paṇṇaṃ likhi "ayyaputto attano jātigottabhogānurūpaṃ
gharāvāsaṃ labhatu, ahaṃ pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārī ahosī"ti. Dvepi
paṇṇāni antarāmagge samāgacchiṃsu. Idaṃ kassa paṇṇanti. Pipphalimāṇavena bhaddāya
pahitanti. Idaṃ kassāti. "bhaddāya pipphalimāṇavassa pahitan"ti ca vutte te dvepi
vācetvā "passatha dārakānaṃ kamman"ti phāletvā araññe chaḍḍetvā 3- aññaṃ
taṃsamānaṃ paṇṇaṃ likhitvā ito etto ca pesesuṃ. Iti kumārassa kumārikāya
ca sadisaṃ paṇṇaṃ lokassādarahitamevāti anicchamānānaṃyeva dvinnaṃ samāgamo ahosi.
     Taṃ divasaṃyeva  4- pipphalimāṇavo ekaṃ pupphadāmaṃ ganthāpesi bhaddāpi, tāni
@Footnote: 1 Sī. na labhissanti    2 Ma. gantvā    3 Ma. chaṭṭetvā   4 Sī. taṃ divaseyeva
Sayanamajjhe ṭhapesuṃ bhuttasāyamāsā ubhopi "sayanaṃ āruhissāmā"ti māṇavo dakkhiṇa-
passena sayanaṃ āruhi, bhaddā vāmapassena abhiruhitvā āha "yassa passe pupphāni
milāyanti, tassa rāgacittaṃ uppannanti vijānissāma, imaṃ pupphadāmaṃ na
alliyitabban"ti. Te pana aññamaññaṃ sarīrasamphassabhayena tiyāmarattiṃ niddaṃ
anokkamantāva vītināmenti, divā pana hasitamattampi nāhosi. Te lokāmisena asaṃsaṭṭhā
yāva mātāpitaro dharanti, tāva kuṭumbaṃ avicāretvā tesu kālaṅkatesu vicārayiṃsu.
Mahatī māṇavassa sampatti:-  ekadivasaṃ  sarīraṃ ubbaṭṭetvā chaḍḍetabbaṃ suvaṇṇacuṇṇaṃ
eva magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattaṃ laddhuṃ vaṭṭati. Yantabaddhāni saṭṭhimahātaḷākāni,
kammanto dvādasayojaniko, anurādhapurapamāṇā cuddasa gāmā, cuddasa hatthānīkāni,
cuddasa assānīkāni, cuddasa rathānīkāni.
     So ekadivasaṃ alaṅkataassaṃ āruyha mahājanaparivuto kammantaṃ gantvā khetta-
koṭiyaṃ ṭhito naṅgalehi bhinnaṭṭhānato kākādayo sakuṇe gaṇḍuppādādipāṇake
uddharitvā khādante disvā "tātā ime kiṃ khādantī"ti pucchi. Guṇḍuppāde
ayyāti. Etehi kataṃ pāpaṃ kassa hotīti. Tumhākaṃ ayyāti. So cintesi "sace
etehi kataṃ pāpaṃ mayhaṃ hoti, kiṃ me karissati sattaasītikoṭidhanaṃ, kiṃ dvādasa-
yojano kammanto, kiṃ yantabaddhāni taḷākāni, kiṃ cuddasa gāmā, sabbametaṃ
bhaddakāpilāniyā 1- niyyādetvā nikkhamma pabbajissāmī"ti.
      Bhaddāpi kāpilānī tasmiṃ khaṇe antaravatthumhi tayo tilakumbhe pattharāpetvā
dhātīhiparivutā nisinnā kāke tilapāṇake khādamāne disvā "ammā kiṃ ime
khādantī"ti pucchi. Pāṇake ayyeti. Akusalaṃ kassa hotīti. Tumhākaṃ ayyeti.
Sā cintesi "mayhaṃ catuhatthavatthaṃ nāḷikodanamattañca laddhuṃ vaṭṭati, yadi panetaṃ
ettakena janena 2- kataṃ akusalaṃ mayhaṃ hoti, bhavasahassenapi vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. bhaddāya kāpilāniyā    2 Sī. ettakehi janehi
Na sakkā, ayyaputte āgatamatteyeva sabbaṃ tassa niyyādetvā nikkhamma
pabbajissāmī"ti.
     Māṇavo āgantvā nahātvā pāsādaṃ āruyha mahārahe pallaṅke nisīdi, athassa
cakkavattino anucchavikaṃ bhojanaṃ sajjayiṃsu, dvepi bhuñjitvā parijane nikkhante
rahogatā phāsukaṭṭhāne nisīdiṃsu. Tato māṇavo bhaddaṃ āha "bhadde imaṃ gharaṃ
āgacchantī tvaṃ kittakaṃ dhanaṃ āharasī"ti, pañcapaṇṇāsa sakaṭasahassāni ayyāti.
"taṃ sabbaṃ yā ca imasmiṃ ghare sattaasītikoṭiyo yantabaddhasaṭṭhitaḷākādibhedā ca
sampatti atthi taṃ sabbañca tuyhaṃyeva niyyādemī"ti. Tumhe pana kahaṃ gacchatha
ayyāti. Ahaṃ pabbajissāmīti. Ayya ahampi tumhākaṃyeva āgamanaṃ olokayamānā
nisinnā, ahampi pabbajissāmīti. Tesaṃ ādittapaṇṇakuṭi viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu,
te antarāpaṇato kasāyarasapītāni vatthāni mattikāpatte ca āharāpetvā añña-
maññaṃ kese oropetvā "ye loke arahanto, te uddissa amhākaṃ pabbajjā"ti
pabbajitvā thavikāsu patte pakkhipitvā aṃse laggetvā pāsādato otariṃsu. Gehe
dāsesu vā kammakaresu vā na koci sañjāni.
     Atha ne brāhmaṇagāmato nikkhamma dāsagāmadvārena gacchante ākappakutta-
vasena dāsagāmavāsino sañjāniṃsu. Te rodantā pādesu nipatitvā "kiṃ amhe
anāthe karotha ayyā"ti āhaṃsu. "mayaṃ  `bhaṇe ādittapaṇṇasālā viya tayo bhavā'ti
pabbajimhā, sace tumhesu ekekaṃ bhujissaṃ karoma, vassasatampi nappahoti. Tumheva
tumhākaṃ sīsaṃ dhovitvā bhujissā hutvā jīvathā"ti vatvā tesaṃ rodantānaṃyeva
pakkamiṃsu.
     Thero purato gacchanto nivattitvā olokento cintesi "ayaṃ bhaddā kāpilānī
sakalajambūdīpagghanikā itthī mayhaṃ pacchato āgacchati, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati,
yaṃ kocideva evaṃ cinteyya `ime pabbajitāpi vinā bhavituṃ na sakkonti, ananucchavikaṃ
Karontī'ti, koci pāpena manaṃ padūsetvā apāyapūrako bhaveyya, imaṃ pahāya mayhaṃ
gantuṃ vaṭṭatī"ti cittaṃ uppādesi. So purato gacchanto dvedhāpathaṃ disvā tassa
matthake aṭṭhāsi. Bhaddāpi āgantvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ āha "bhadde
tādisiṃ itthiṃ mama pacchato āgacchantiṃ disvā `ime pabbajitāpi vinā bhavituṃ
na sakkontī'ti cintetvā amhesu paduṭṭhacitto mahājano apāyapūrako bhaveyya.
Imasmiṃ dvedhāpathe tvaṃ ekaṃ gaṇha, ahamekena gamissāmī"ti. "āma ayya pabbajitānaṃ
mātugāmo palibodho, `pabbajitvāpi vinā na bhavantī'ti amhākaṃ dosaṃ dassessanti,
tumhe ekaṃ maggaṃ gaṇhatha, vinā bhavissāmā"ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu
ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha "sata-
sahassakappaparimāṇe addhāne kato mittasanthavo ajja bhijjatī"ti vatvā "tumhe
dakkhiṇajātikā nāma, tumhākaṃ dakkhiṇamaggo vaṭṭati, mayaṃ mātugāmā nāma vāma-
jātikā, amhākaṃ vāmamaggo vaṭṭatī"tivanditvā maggaṃ paṭipannā. Tesaṃ dvedhābhūta-
kāle ayaṃ mahāpaṭhavī "ahaṃ cakkavāḷasinerupabbate dhāretuṃ sakkontīpi tumhākaṃ
guṇe dhāretuṃ na sakkomī"ti vadantī viya viravamānā kampi, ākāse asanisaddo
viya pavatti, cakkavāḷasinerupabbato unnadi.
     Sammāsambuddho veḷuvanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ nisinno paṭhavīkampanasaddaṃ sutvā
"kissa nu kho paṭhavī kampatī"ti āvajjento "pipphalimāṇavo ca bhaddā ca kāpilānī
maṃ uddissa appameyyaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitā, tesaṃ viyogaṭṭhāne ubhinnaṃ
guṇabalena ayaṃ paṭhavīkampo jāto, mayāpi etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī"ti gandhakuṭito
nikkhamma sayameva pattacīvaramādāya asītimahātheresu kañcipi 1- anāmantetvā tigāvutaṃ
maggaṃ paccuggamanaṃ katvā rājagahassa ca nālandāya ca antare bahuputtakanigrodharukkha-
mūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Nisīdanto pana aññatarapaṃsukūliko viya anisīditvā
buddhavesaṃ gahetvā asītihatthaghanabuddharasmiyo vissajjento nisīdi. Iti tasmiṃ khaṇe
@Footnote: 1 Ma. kiñci
Paṇṇacchattasakaṭacakkakūṭāgārādippamāṇā buddharasmiyo ito cito ca vippharantiyo
vidhāvantiyo candasahassasuriyasahassauggamanakālo viya kurumānā taṃ vanantaṃ ekobhāsaṃ
akaṃsu. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā samujjalatārāgaṇena viya gaganaṃ,
supupphitakamalakuvalayena viya salilaṃ, vanantaṃ virocittha 1- nigrodharukkhassa nāma khandho
seto hoti, pattāni nīlāni, pakkāni rattāni. Tasmiṃ pana divase satasākho nigrodho
suvaṇṇavaṇṇova ahosi.
     Mahākassapatthero "ayaṃ amhākaṃ satthā bhavissati, imaṃ ahaṃ uddissa pabbajito"ti
diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇatoṇatova gantvā tīsu ṭhānesu vanditvā "satthā
me bhante bhagavā, sāvakohamasmi, satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī"ti 2-
āha. Atha naṃ bhagavā āha "kassapa sace tvaṃ imaṃ nipaccakāraṃ mahāpaṭhaviyā kareyyāsi,
sāpi dhāretuṃ na sakkuṇeyya. Tathāgatassa evaṃ guṇamahantataṃ jānatā tayā kato
nipaccakāro mayhaṃ lomampi cāletuṃ na sakkoti. Nisīda kassapa, dāyajjaṃ te dassāmī"ti.
Athassa bhagavā tīhi ovādehi upasampadamadāsi. Datvā bahuputtanigrodhamūlato
nikkhamitvā theraṃ pacchāsamaṇaṃ katvā maggaṃ paṭipajji. Satthu sarīraṃ dvattiṃsamahā-
purisalakkhaṇavicittaṃ, mahākassapassa sarīraṃ sattamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ, so kañcana-
mahānāvāya pacchābaddho viya satthu padānupadikaṃ anugacchi. Satthā thokaṃ  maggaṃ gantvā
maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisajjākāraṃ dassesi. Thero "nisīditu-
kāmo satthā"ti ñatvā attano pārupitapaṭapilotikasaṅghāṭiṃ catugguṇaṃ katvā
paññapesi.
     Satthā tattha nisīditvā hatthena cīvaraṃ parimajjanto "mudukā kho tyāyaṃ
kassapa paṭapilotikānaṃ saṅghāṭī"ti 3- āha. Thero "satthā mama saṅghāṭiyā mudubhāvaṃ
katheti,  pārupitukāmo bhavissatī"ti ñatvā "pārupatu bhante bhagavā saṅghāṭin"ti
@Footnote: 1 Ma. sālavanantaraṃ virocitvā      2 saṃ. nidāna. 16/154/210 cīvarasutta
@3 saṃ.nidāna. 16/154/211 cīvarasutta
Āha. Tvaṃ kiṃ pārupissasi kassapāti. Tumhākaṃ nivāsanaṃ labhanto pārupissāmi
bhanteti. "kiṃ pana tvaṃ kassapa imaṃ paribhogajiṇṇaṃ paṃsukūlaṃ dhāretuṃ sakkhissasi,
mayā hi imassa paṃsukūlassa gahitadivase udakapariyantaṃ katvā mahāpaṭhavī kampi,
imaṃ buddhānaṃ paribhogajiṇṇacīvaraṃ nāma na sakkā parittaguṇena dhāretuṃ, paṭibalenevidaṃ
paṭipattipūraṇasamatthena jātipaṃsukūlikena dhāretuṃ vaṭṭatī"ti vatvā therena saddhiṃ cīvaraṃ
parivattesi.
     Evaṃ pana cīvaraparivattanaṃ katvā therassa pārutacīvaraṃ bhagavā pārupi, satthu
cīvaraṃ thero. Tasmiṃ samaye acetanāpi ayaṃ mahāpaṭhavī "dukkaraṃ bhante akattha, attanā
pārutacīvaraṃ sāvakassa dinnapubbo nāma natthi, ahaṃ tumhākaṃ guṇaṃ dhāretuṃ na
sakkomī"ti vadantī viya udakapariyantaṃ katvā kampi. Theropi "laddhaṃ dāni mayā
buddhānaṃ paribhogacīvaraṃ, kiṃ me idāni uttariṃ kattabbaṃ atthī"ti unnatiṃ akatvā
buddhānaṃ santikeyeva terasa dhutaguṇe samādāya sattadivasamattaṃ puthujjano ahosi,
aṭṭhame divase saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne 1-:-
         "padumuttarassa bhagavato       lokajeṭṭhassa tādino
          nibbute lokanāthasmiṃ       pūjaṃ kubbanti satthuno.
          Udaggacittā janatā        āmoditappamoditā
          tesu saṃvegajātesu        pīti me udapajjatha.
          Ñātimitte samānetvā     idaṃ vacanamabraviṃ
          parinibbuto mahāvīro       handa pūjaṃ karomase.
          Sādhūti te paṭissutvā      bhiyyo hāsaṃ janiṃsu me
          buddhasmiṃ lokanāthasmiṃ       kāhāma puññasañcayaṃ.
          Agghiyaṃ sukataṃ katvā        satahatthasamuggataṃ
          diyaḍḍhahatthapatthaṭaṃ 2-       vimānaṃ nabhamuggataṃ.
@Footnote: 1 khu.apa. 32/398/48 mahākassapattherāpadāna      2 pāli. diyaḍḍhaṃ hatthasataṃpi
          Katvāna hammiyaṃ tattha       tālapantīhi cittitaṃ
          sakaṃ cittaṃ pasādetvā      cetiyaṃ pūjayuttamaṃ.
          Aggikkhandhova jalito       sālarājāva 1- phullito
          indalaṭṭhīva ākāse       obhāseti catuddisā.
          Tattha cittaṃ pasādetvā     katvāna kusalaṃ bahuṃ
          pubbakammaṃ saritvāna        tidasaṃ upapajjahaṃ.
          Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ        dibbayānamadhiṭṭhito
          ubbiddhaṃ bhavanaṃ mayhaṃ        sattabhūmmaṃ 2- samuggataṃ.
          Kūṭāgārasahassāni         sabbasoṇṇamayā ahuṃ
          jalanti sakatejena         disā sabbā pabhāsayaṃ.
          Santi aññepi niyyūhā      lohitaṅgamayā tadā
          tepi jotanti ābhāya      samantā caturo disā.
          Puññakammābhinibbattā       kūṭāgārā sunimmitā
          maṇimayāpi jotanti         disā dasa samantato.
          Tesaṃ ujjotamānānaṃ       obhāso vipulo ahu
          sabbe deve abhibhomi      puññakammassidaṃ phalaṃ.
          Saṭṭhikappasahassamhi         ubbiddho nāma khattiyo
          cāturanto vijitāvī        paṭhaviṃ āvasiṃ ahaṃ.
          Tatheva bhaddake kappe      tiṃsakkhattuṃ ahosahaṃ
          sakakammābhiraddhomhi        cakkavattī mahabbalo.
          Sattaratanasampanno         catudīpamhi issaro
          tatthāpi bhavanaṃ mayhaṃ        indalaṭṭhīva uggataṃ.
          Āyāmato catubbīsaṃ        vitthārena ca dvādasa
          rammakaṃ 3- nāma nagaraṃ      daḷhapākāratoraṇaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. kiṃsuko iva       2 cha.Ma. sattabhūmaṃ  3 cha.Ma.rammaṇaṃ
          Āyāmato pañcasataṃ        vitthārena tadaḍḍhakaṃ
          ākiṇṇaṃ janakāyehi        tidasānaṃ puraṃ viya.
          Yathā sūcighare sūcī         pakkhittā paṇṇavīsati
          aññamaññaṃ paghaṭṭenti       ākiṇṇaṃ hoti laṅkataṃ. 1-
          Evampi nagaraṃ mayhaṃ        hatthissarathasaṅkulaṃ
          manussehi tadākiṇṇaṃ 2-     rammakaṃ nagaruttamaṃ.
          Tattha bhutvā pivitvā ca     puna devattanaṃ gato
          bhave pacchimake mayhaṃ       ahosi kulasampadā.
          Brahmaññakulasambhūto        mahāratanasañcayo
          asītikoṭiyo hitvā        hiraññassa pabbajiṃ.
          Paṭisambhidā catasso .pe.   kataṃ buddhassa sāsanan"ti.
     Atha naṃ satthā "kassapo bhikkhave candūpamo kulāni upasaṅkamati apakasseva
kāyaṃ apakassa cittaṃ niccanavako kulesu appagabbho"ti evamādinā 3- pasaṃsitvā apara-
bhāge ariyagaṇamajjhe nisinno "etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ
yadidaṃ mahākassapo"ti 4- dhutaṅgadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So vivekābhiratikittanamukhena
bhikkhūnaṃ ovādaṃ dento attano paṭipattiṃ pakāsento:-
              [1054] "na gaṇena purakkhato care
                     vimano hoti samādhi dullabho
                     nānājanasaṅgaho dukho
                     iti disvāna gaṇaṃ na rocaye.
@Footnote: 1 pāli. ākiṇṇā hoti satatā   2 cha.Ma. sadākiṇṇaṃ
@3 saṃ.nidāna. 16/146/190 canidūpamāsutta
@4 aṅ.ekaka. 20/191/23 etadaggavagga: paṭhamavagga
              [1055] Na kulāni upabbaje muni
                     vimano hoti samādhi dullabho
                     so ussukko rasānugiddho
                     atthaṃ riñcati yo sukhāvaho.
              [1056] Paṅkoti hi naṃ avedayuṃ
                     yāyaṃ vandanapūjanā kulesu
                     sukhumaṃ sallaṃ duraccayaṃ 1-
                     sakkāro kāpurisena dujjaho.
      [1057] Senāsanamhā oruyha       nagaraṃ piṇḍāya pāvisiṃ
             bhuñjantaṃ purisaṃ kuṭṭhiṃ         sakkaccantaṃ upaṭṭhahiṃ.
      [1058] So me pakkena hatthena     ālopaṃ upanāmayi
             ālopaṃ pakkhipantassa        aṅgulī cettha chijjati. 2-
      [1059] Kuḍḍamūlañca 3- nissāya      ālopaṃ taṃ abhuñjisaṃ
             bhuñjamāne ca 4- bhutte vā  jegucchaṃ me na vijjati.
      [1060] Uttiṭṭhapiṇḍo āhāro      pūtimuttañca osathaṃ
             senāsanaṃ rukkhamūlaṃ          paṃsukūlañca cīvaraṃ
             yassete abhisambhutvā       sa ve cātuddiso naro.
      [1061] Yattha eke vihaññanti       āruhantā siluccayaṃ
             tattha buddhassa dāyādo      sampajāno patissato
             iddhibalenupatthaddho         kassapo abhirūhati.
      [1062] Piṇḍapātapaṭikkanto         selamāruyha kassapo
             jhāyati anupādāno         pahīnabhayabheravo.
      [1063] Piṇḍapātapaṭikkanto         selamāruyha kassapo
             jhāyati anupādāno         ḍayhamānesu nibbuto.
@Footnote: 1 cha.Ma. durubbahaṃ    2 cha.Ma. chijjatha    3 cha.Ma. kuṭṭamūlañca      4 cha.Ma. vā
      [1064] Piṇḍapātapaṭikkanto         selamāruyha kassapo
             jhāyati anupādāno         katakicco anāsavo.
      [1065] Karerimālāvitatā          bhūmibhāgā manoramā
             kuñjarābhirudā rammā        te selā ramayanti maṃ.
      [1066] Nīlabbhavaṇṇā rucirā         vārisītā sucindharā
             indagopakasañchannā         te selā ramayanti maṃ.
      [1067] Nīlabbhakūṭasadisā            kūṭāgāravarūpamā
             vāraṇābhirudā rammā        te selā ramayanti maṃ.
      [1068] Abhivuṭṭhā rammatalā         nagā isibhi sevitā
             abbhunnaditā sikhībhi          te selā ramayanti maṃ.
      [1069] Alaṃ jhāyitukāmassa          pahitattassa me sato
             alaṃ me atthakāmassa        pahitattassa bhikkhuno.
      [1070] Alaṃ me phāsukāmassa        pahitattassa bhikkhuno
             alaṃ me yogakāmassa        pahitattassa tādino.
      [1071] Umāpupphena samānā        gaganāvabbhachāditā
             nānādijagaṇākiṇṇā         te selā ramayanti maṃ.
      [1072] Anākiṇṇā gahaṭṭhehi        migasaṅghanisevitā
             nānādijagaṇākiṇṇā        te selā ramayanti maṃ.
      [1073] Acchodikā puthusilā        gonaṅgulamigāyutā
             ambusevālasañchannā       te selā ramayanti maṃ.
      [1074] Na pañcaṅgikena turiyena     rati me hoti tādisī
             yathā ekaggacittassa       sammā dhammaṃ vipassato.
              [1075] Kammaṃ bahukaṃ na kāraye
                     parivajjeyya janaṃ na uyyame
                     Ussukko so rasānugiddho
                     atthaṃ riñcati yo sukhāvaho.
              [1076] Kammaṃ bahukaṃ na kāraye
                     parivajjeyya anattaneyyametaṃ
                     kicchati kāyo kilamati
                     dukkhito so samathaṃ na vindati.
              [1077] Oṭṭhappahatamattena         attānampi na passati
                     patthaddhagīvo carati          ahaṃ seyyoti maññati.
              [1078] Aseyyo seyyasamānaṃ       bālo maññati attānaṃ
                     na taṃ viññū pasaṃsanti         patthaddhamānasaṃ naraṃ.
              [1079] Yo ca seyyohamasmīti       nāhaṃ seyyoti vā pana
                     hīnohaṃ sadiso 1- vāti      vidhāsu na vikampati.
              [1080] Paññavantaṃ tathā tādiṃ        sīlesu susamāhitaṃ
                     cetosamathamanuyuttaṃ          tañce viññū pasaṃsare.
              [1081] Yassa sabrahmacārīsu         gāravo nūpalabbhati
                     ārakā hoti saddhammā      nabhato puthavī yathā.
              [1082] Yesañca hiri ottappaṃ       sadā sammā upaṭṭhitaṃ
                     virūḷhabrahmacariyā te       tesaṃ khīṇā punabbhavā.
              [1083] Uddhato capalo bhikkhu        paṃsukūlena pāruto
                     kapīva sīhacammena           na so tenupasobhati.
              [1084] Anuddhato acapalo          nipako saṃvutindriyo
                     sobhati paṃsukūlena           sīhova girigabbhare.
              [1085] Ete sambahulā devā      iddhimanto yasassino
                     dasadevasahassāni           sabbe te brahmakāyikā.
@Footnote: 1 cha.Ma. hīno taṃsadiso
              [1086] Dhammasenāpatiṃ dhīraṃ 1-       mahājhāyiṃ samāhitaṃ
                     sāriputtaṃ namassantā        tiṭṭhanti pañjalīkatā.
              [1087] Namo te purisājañña        namo te purisuttama
                     yassa te nābhijānāma       yampi nissāya jhāyati.
              [1088] Accheraṃ vata buddhānaṃ        gambhīro gocaro sako
                     ye mayaṃ nābhijānāma        vālavedhisamāgatā.
              [1089] Taṃ tathā devakāyehi        pūjitaṃ pūjanārahaṃ
                     sāriputtaṃ tadā disvā       kappinassa sitaṃ ahu.
              [1090] Yāvatā buddhakhettamhi       ṭhapayitvā mahāmuniṃ
                     dhutaguṇe visiṭṭhohaṃ          sadiso me na vijjati.
              [1091] Pariciṇṇo mayā satthā       kataṃ buddhassa sāsanaṃ
                     ohito garuko bhāro       natthi dāni punabbhavo. 2-
              [1092] Na cīvare na sayane         bhojane nupalippati 3-
                     gotamo anappameyyo       muḷālapupphaṃ vimalaṃva
                     ambunā nekkhammaninno       tibhavābhinissaṭo.
              [1093] Satipaṭṭhānagīvo so         saddhāhattho mahāmuni
                     paññāsīso mahāñāṇī        sadā carati nibbuto"ti
imā gāthā abhāsi. Tattha ādito tisso gāthā gaṇesu kulesu ca saṃsaṭṭhe
bhikkhū disvā tesaṃ ovādadānavasena vuttā.
     Tattha na gaṇena purakkhato careti bhikkhugaṇehi purakkhato parivārito hutvā
na careyya na vihareyya. Kasmā? vimano hoti samādhi dullabho gaṇaṃ pariharantassa
dukkhuppattiyā byākulamanatāya uddesena ovādena anusāsaniyā anuggahaṃ karonto
yathānusiṭṭhaṃ appaṭipattiyā ca vimano vikāribhūtacitto hoti, tato saṃsaggena ekaggataṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. vīraṃ    2 pāli. bhavanetati samūhatā   3 cha.Ma. nupalimpati
Alabhantassa samādhi dullabho hoti. Tathārūpassa hi upacārasamādhimattampi na ijjhati,
pageva itaro. Nānājanasaṅgahoti nānajjhāsayassa nānārucikassa janassa peyyakhajjādinā
saṅgaho. Dukhoti kiccho kasiro. Iti disvānāti evaṃ gaṇasaṅgahe bahuvidhaṃ ādīnavaṃ
disvā ñāṇacakkhunā oloketvā. Gaṇaṃ gaṇavāsaṃ na rocaye na roceyya na iccheyya.
     Na kulāni upabbaje munīti imasmiṃ sāsane pabbajito khattiyādikulūpako
hutvā na upagaccheyya. Kiṃkāraṇā? vimano hoti samādhi dullabho. So ussukko
kulūpasaṅkamane ussukkaṃ āpanno kulesu laddhabbesu madhurādirasesu anugiddho gedhaṃ
āpanno tattha uppannesu kiccakaraṇīyesu attanāva yogaṃ āpajjanto. Atthaṃ
riñcati yo sukhāvahoti yo attano maggaphalanibbānasukhāvaho taṃ sīlavisuddhi-
ādisaṅkhātaṃ atthaṃ riñcati jahati, nānuyuñjatīti attho.
     Tatiyagāthā heṭṭhā vuttā eva.
     Senāsanamhā oruyhātiādikā catasso gāthā paccayesu attano santosa-
dassanamukhena "bhikkhunā nāma evaṃ paṭipajjitabban"ti bhikkhūnaṃ ovādadānavasena
vuttā. Tattha senāsanamhā oruyhāti pabbatasenāsanattā vuttaṃ. Sakkaccantaṃ
upaṭṭhahinti taṃ kuṭṭhipurisaṃ āḷārasampattiṃ pāpetukāmatāya bhikkhāya atthiko hutvā
paṇītabhikkhadāyakaṃ kulaṃ mahicchapuggalo viya ādarena upagantvā aṭṭhāsiṃ.
     Pakkenāti aṭṭhigatakuṭṭharogatāya upakkena kuthitena. Aṅgulī cettha chijjatīti
ettha patte tassa tassa aṅguli chijjitvā āhārena saddhiṃ patatīti attho.
     Kuḍḍamūlaṃ nissāyāti tassa purisassa pasādajananatthaṃ tādise gharabhittisamīpe
nisīditvā ālopaṃ taṃ abhuñjisaṃ paribhuñjiṃ. Ayaṃ pana therassa paṭipatti sikkhāpade
apaññatteti daṭṭhabbaṃ. Paṭikkūle ca appaṭikkūle iva appaṭikkūlasaññitāya
ariyiddhiyā
Ukkaṃsagatattā therassa taṃ ajjhoharantassa jigucchā na uppajji, puthujjanassa pana
tādisaṃ bhuñjantassa antāni nikkhameyyuṃ. Tenāha "bhuñjamāne ca bhutte vā,
jegucchaṃ me na vijjatīti.
     Uttiṭṭhapiṇḍoti uttiṭṭhitvā paresaṃ gharadvāre ṭhatvā gahetabbapiṇḍo, jaṅgha-
balaṃ nissāya anugharaṃ gantvā laddhabbamissakabhikkhāti attho. Pūtimuttanti gomutta-
paribhāvitaharīṭakādi ca. Yassete abhisambhutvāti yo bhikkhu ete uttiṭṭhapiṇḍādayo
cattāro paccaye antimantena abhiramitvā paribhuñjati. Sa ve cātuddiso naroti
so puggalo ekaṃsena cātuddiso puratthimādicatudisāyogyo, katthaci appaṭigho yāya
kāyaci disāya viharituṃ sakkotīti attho.
     Atha thero attano mahallakakāle manussehi "kathaṃ bhante tumhe evarūpāya
jarāya vattamānāya dine dine pabbataṃ abhirūhathā"ti vutte "yattha eke"tiādikā
catasso gāthā abhāsi. Tattha yatthāti  yasmiṃ pacchimavaye. Eketi ekacce. Vihaññantīti
sarīrakilamathena cittena vighātaṃ āpajjanti. Siluccayanti  pabbataṃ. Tatthāti tasmiṃ
jarājiṇṇakālepi. Sampajāno patissatoti iminā cittakhedābhāvaṃ dasseti, iddhi-
balenupatthaddhoti iminā sarīrakhedābhāvaṃ.
     Bhayahetūnaṃ kilesānaṃ samucchinnattā pahīnabhayabheravo.
     Ḍayhamānesūti rāgaggiādīhi ekādasahi aggīhi sattesu ḍayhamānesu. Saṅkilesa-
pariḷāhābhāvena nibbuto sītibhūto.
     Puna manussehi "kiṃ bhante jiṇṇakālepi araññapabbateyeva viharatha, nanu
ime veḷuvanādayo vihārā manoramā"ti vutte araññapabbatā eva mayhaṃ manoramāti
dassento "karerimālāvitatā"tiādikā dvādasa gāthā abhāsi. Tattha karerimālāvitatāti
Varuṇarukkhapantīhi samāgatā. "kālavaṇṇapupphehi otthaṭā"tipi vadanti. Kuñjarā-
bhirudāti  paṭighosādiguṇībhūtehi hatthīnaṃ gocaresīnaṃ 1- gajjitehi abhitthanitā.
     Abhivuṭṭhāti mahāmeghena abhippavuṭṭhā. 2- Rammatalāti teneva rajojallapaṇṇeyyādīnaṃ
apagamena ramaṇīyatalā. Nagāti desantaraṃ agamanato "nagā"ti selamayatāya "selā"ti
ca laddhanāmā pabbatā. Abbhunnaditā sikhībhīti madhurassarena unnaditā.
     Alanti yuttaṃ samatthaṃ vā. Jhāyitukāmassa atthakāmassātiādīsupi iminā nayena
yojetabbaṃ. Bhikkhunoti bhinnakilesabhikkhuno, meti sambandho.
     Umāpupphena samānāti mecakanibhatāya umākusumasadisā. Gaganāvabbhachāditāti tato
eva saradassa gaganaabbhā viya 3- kāḷameghasañchāditā, nīlavaṇṇāti attho.
     Anākiṇṇāti asaṅkiṇṇā asambādhā. Pañcaṅgikenāti ātatādīhi pañcahi
aṅgehi yuttena turiyena parivāriyamānassa tādisīpi na hoti, yathā yādisī ekagga-
cittassa samāhitacittassa sammadeva rūpārūpadhammaṃ aniccādivasena vipassantassa rati
hoti. Tenāha bhagavā:-
            "yato yato sammati         khandhānaṃ udayabbayaṃ
             labhatī pī tipāmojjaṃ        amataṃ taṃ vijānatan"ti 4-.
     Kammaṃ bahukantiādinā dve gāthā kammārāmānaṃ 5- paccayagiddhānaṃ bhikkhūnaṃ
ovādadānavasena vuttā. Tattha kammaṃ bahukaṃ na kārayeti kammārāmo hutvā
bahuṃ nāma kammaṃ na kāraye na adhiṭṭhahe, khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ pana satthārā
anuññātameva. Parivajjeyya jananti akalyāṇamittabhūtaṃ janaṃ vajjeyya. Na uyyameti
paccayuppādanagaṇabandhādivasena vāyāmaṃ na kareyya.
@Footnote: 1 Ma. gocarānaṃ    2 Sī. atippavuṭṭhā        3 Sī. saradasamaye gaganaṃ abbhaṃ viya
@4 khu.dhamMa. 25/374/82 sambahulabhikkhuvatthu        5 Sī. kammaṃ karamānānaṃ
     Anattaneyyametanti etaṃ navakammādhiṭṭhānādikaṃ attano atthāvahaṃ na hotīti
attho. Tattha kāraṇamāha "kicchati kāyo kilamatī"ti. Navakammādipasutassa hi tahaṃ
tahaṃ vicarato kāyasukhādialābhena kicchappatto hoti kilamati khedaṃ āpajjati, tena
ca kāyakilamathena dukkhito. Vatthuvisadaattaneyyakiriyādīnaṃ 1- abhāvena so puggalo samathaṃ
na vindati cittasamādānaṃ na labhatīti.
     Oṭṭhappahatamattenātiādinā dve gāthā sutaparamassa paṇḍitamānino garaha-
vasena, tato parā dve paṇḍitassa pasaṃsāvasena vuttā. Tattha oṭṭhappahatamattenāti
sajjhāyasīsena oṭṭhaparivattanamattena, buddhavacanaṃ sajjhāyakaraṇamattenāti attho.
Attānampi na passatīti anatthaññutāya attano paccakkhabhūtampi atthaṃ na jānāti,
yāthāvato attano pamāṇaṃ na paricchindatīti attho. Patthaddhagīvo caratīti "ahaṃ
bahussuto, satimā, paññavā, na mayā sadiso añño atthī"ti mānatthaddho hutvā
garuṭṭhāniyānampi apacitiṃ adassento ayosalākaṃ gilitvā ṭhito viya thaddhagīvo carati.
Ahaṃ seyyoti maññatīti ahameva seyyo uttamoti maññati.
     Aseyyo seyyasamānaṃ, bālo maññati attānanti ayaṃ aseyyo hīno samāno
aññena seyyena uttamena samānaṃ sadisaṃ katvā attānaṃ bālo mandabuddhi bāla-
bhāveneva maññatīti. Na taṃ viññū pasaṃsantīti taṃ tādisaṃ bālaṃ paggahitacittatāya
patthaddhamānasaṃ thambhitattaṃ naraṃ viññū paṇḍitā na pasaṃsanti, aññadatthu garahantiyeva.
     Seyyohamasmīti yo pana paṇḍito puggalo "seyyohamasmī"ti vā hīnasadisamāna-
vasena "nāhaṃ seyyo"ti vā kañcipi mānaṃ ajappento vidhāsu navasu māna-
koṭṭhāsesu kassacipi vasena na vikampati.
     Paññavantanti aggaphalapaññāvasena paññavantaṃ iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā
@Footnote: 1 Ma......anattaneyYu.....
Tādiṃ, asekkhaphalasīsesu suṭṭhu patiṭṭhitattā sīlesu susamāhitaṃ, arahattaphalasamāpatti-
samāpajjanena cetosamathamanuyuttanti tādisaṃ sabbaso pahīnamānaṃ khīṇāsavaṃ viññū
buddhādayo paṇḍitā pasaṃsare vaṇṇenti thomentīti attho.
     Puna aññataraṃ dubbacaṃ bhikkhuṃ disvā dovacassatāya ādīnavaṃ sovacassatāya
ānisaṃsañca pakāsento "yassa sabrahmacārīsū"tiādikā dve gāthā abhāsi. Tā
vuttatthā eva.
     Puna uddhataṃ unnaḷaṃ ekaṃ disvā uddhatādibhāve dosaṃ anuddhatādibhāve
ca guṇaṃ vibhāvento "uddhato capalo bhikkhū"tiādikā dve gāthā abhāsi. Tattha
kapīva sīhacammenāti sīhacammena pāruto makkaṭo viya so uddhatādidosasaṃyutto
bhikkhu tena paṃsukūlena ariyaddhajena na upasobhati ariyaguṇānaṃ abhāvato.
     Yo pana upasobhati, taṃ dassetuṃ "anuddhato"tiādi vuttaṃ.
     Ete sambahulātiādikā pañca gāthā āyasmantaṃ sāriputtaṃ namassante
brahmakāyike deve disvā āyasmato kappinassa sitapātukammanimittaṃ vuttā. Tattha
eteti tesaṃ paccakkhatāya vuttaṃ. Sambahulāti bahubhāvato, taṃ pana bahubhāvaṃ "dasa-
devasahassānī"ti paricchinditvā āha. Devāti upapattidevā. Taṃ tesaṃ devabhāvaṃ
aññehi visesetvā dassento "sabbe te brahmakāyikā"ti āha. Yasmā te
attano upapattiddhiyā mahatiyā deviddhiyā samannāgatā parivārasampannā ca, tasmā
āha "iddhimanto yasassino"ti.
     "ko nu senāpati bhoto"ti pucchāya vissajjanavasena "mayā pavattitaṃ dhammacakkaṃ
anuttaraṃ sāriputto anuvattetī"ti 1- vadantena bhagavatā āyasmato sāriputtattherassa
dhammasenāpatibhāvo anuññātoti āha "dhammasenāpatiṃ dhīraṃ mahājhāyiṃ samāhitaṃ
@Footnote: 1 Ma.Ma. 13/399/383 selasutta (thokaṃ visadisaṃ)
Sāriputtan"ti. Tattha dhīranti kilesamārādīnaṃ nimmathanena viriyavantaṃ mahāvikkantaṃ.
1- Mahājhāyinti dibbavihārādīnaṃ ukkaṃsagamanena mahantaṃ jhāyiṃ. Tato eva sabbaso
vikkhepaviddhaṃsanavasena samāhitaṃ. Namassantāti sirasi añjaliṃ paggayha namassamānā
tiṭṭhanti.
     Yampi nissāyāti yaṃ nu kho ārammaṇaṃ nissāya ārabbha jhāyatīti nābhijānāmāti
puthujjanabhāvena brahmāno evaṃ āhaṃsu.
     Accheraṃ vatāti acchariyaṃ vata. Buddhānanti catusaccabuddhānaṃ. Gambhīro gocaro
sakoti paramagambhīro atiduddaso duranubodho puthujjanehi asādhāraṇo avisayo. Idāni
tassa gambhīrabhāve kāraṇaṃ dassetuṃ "ye mayan"tiādi vuttaṃ. Tattha vālavedhisamāgatāti
ye mayaṃ vālavedhidhanuggahasadisā atisukhumampi visayaṃ paṭivijjhituṃ samatthā āgatā upa-
parikkhantā nābhijānāma, gambhīro vata buddhānaṃ visayoti attho. Taṃ tathā deva-
kāyehīti taṃ tathārūpaṃ sāriputtaṃ sadevakassa lokassa pūjanārahaṃ tehi brahmakāyikehi
tadā tathā pūjitaṃ disvā āyasmato mahākappinassa sitaṃ ahosi. Imesaṃ lokasammatānaṃ
brahmūnampi avisayo, yattha sāvakānaṃ visayoti.
     Yāvatā buddhakhettamhīti gāthā therena attānaṃ ārabbha sīhanādaṃ nadantena
bhāvitā. Tattha buddhakhettamhīti āṇākhettaṃ sandhāya vadati. Ṭhapayitvā mahāmuninti
sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā. Buddhā hi bhagavanto dhutaguṇehipi sabbasattehi paramukkaṃsagatā
eva, kevalaṃ pana mahākaruṇāsañcoditamānasā sattānaṃ tādisaṃ mahantaṃ upakāraṃ oloketvā
gāmantasenāsanavāsādiṃ anuvattantīti taṃ taṃ dhutadhammavirodhī hoti. Dhutaguṇeti
kilesānaṃ dhutena guṇena āraññakādibhāvena apekkhitaguṇe. Karaṇatthe vā etaṃ
bhummavacanaṃ. Sadiso me na vijjati, kuto pana uttarinti 2- adhippāyo. Tathā hesa
thero tattha aggaṭṭhāne ṭhapito.
@Footnote: 1 Sī. mahāvikkamaṃ      2 cha.Ma. uttarīti
     Na cīvareti gāthāya "ṭhapayitvā mahāmunin"ti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti,
cīvarādīsu taṇhāya anupalepo dhutaṅgaphalaṃ. Tattha na cīvare sampatte taṇhālepenāti
yojanā. Sayaneti senāsane. Gotamoti bhagavantaṃ gottena kitteti. Anappameyyoti
pamārakarakilesābhāvato aparimāṇaguṇatāya ca anappameyyo. Muḷālapupphaṃ vimalaṃva
ambunāti yathā nimmalaṃ virajaṃ naḷinaṃ 1- udakena na lippati, evaṃ gotamo bhagavā
taṇhālepādinā na lippatīti attho. Nekkhammaninno abhinikkhammaninno tato eva
tibhavābhinissaṭo bhavattayato vinissaṭo visaṃyutto.
     Yesaṃ satipaṭṭhānagīvādīnaṃ bhāvanāpāripūriyā yattha katthaci anupalitto nekkhamma-
ninnova ahosi, te aṅgabhūte dassento "satipaṭṭhānagīvo"ti osānagāthamāha.
Tattha guṇarāsito uttamaṅgabhūtāya paññāya adhiṭṭhānabhāvato satipaṭṭhānaṃ gīvā
etassāti satipaṭṭhānagīvo, anavajjadhammānaṃ ādāne saddhā hattho etassāti
saddhāhattho. Guṇasarīrassa uttamaṅgabhāvato paññā sīsaṃ etassāti paññāsīso.
Mahāsamudāgamanatāya mahāvisayatāya mahānubhāvatāya mahābalatāya ca mahantaṃ
sabbaññutasaṅkhātaṃ ñāṇaṃ etassa atthīti mahāñāṇī. Sadā sabbakālaṃ nibbuto
sītibhūto carati. "susamāhito .pe. Nāgo"ti 2- suttapadañcettha nidassetabbaṃ. Yaṃ
panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.
                  Mahākassapattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
                  Paramatthadīpaniyā theragāthāsaṃvaṇṇanāya
                  cattāḷīsanipātassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā.
                       -------------------
@Footnote: 1 Sī. yathā nīluppalaṃ virajaṃ     2 aṅ. chakka. 22/314/387 nāgasutta (syā)



             The Pali Atthakatha in Roman Book 33 page 473-505. http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=33&A=10928              อรรถกถาบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=33&A=10928              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=26&i=398              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=26&A=8215              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=26&A=8305              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=26&A=8305              Contents of The Tipitaka Volume 26 http://84000.org/tipitaka/read/?index_26

first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter

บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ DhammaPerfect@yahoo.com