![]() |
| บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ |
4. Mahavagga
121. 1. Ambasakkharapetavatthuvannana 1-
vesali nama nagaratthi vajjinanti idam ambasakkharapetavatthu. Tassa ka
uppatti?
bhagavati jetavane viharante ambasakkharo nama licchaviraja micchaditthiko
natthikavado vesaliyam rajjam karesi. Tena ca samayena vesalinagare annatarassa
vanijassa apanasamipe cikkhallam hoti, tattha bahu jana uppatitva atikkamanta
kilamanti, keci kaddamena limpanti. Tam disva so vanijo "ma ime manussa
kalalam akkamimsu"ti apagataduggandham sankhavannapatibhagam 2- gosisatthim aharapetva
nikkhipapesi. Pakatiya ca silava ahosi akkodhano sanhavaco, paresanca yathabhutam
gunam kitteti.
So ekasmim divase attano sahayassa nhayantassa pamadena anolokentassa
nivasanavattham kiladhippayena apanidhaya tam dukkhapetva adasi. Bhagineyyo panassa
corikaya paragehato bhandam aharitva tasseva apane nikkhipi. Bhandasamika
vimamsanta bhandena saddhim tassa bhagineyyam tanca ranno dassesum. Raja "imassa
sisam chindatha, bhagineyyam panassa sule aropetha"ti anapesi. Rajapurisa tatha
akamsu. So kalam katva bhummadevesu uppajji. So gosisena setuno katatta
setavannam dibbam manojavam assajaniyam patilabhi, gunavantanam vannakathanena tassa
gattato dibbagandho vayati, satakassa pana apanihitatta naggo ahosi. So
attana pubbe katakammam olokento tadanusarena attano bhagineyyam sule aropitam
disva karunaya codiyamano manojavam assam abhiruhitva addharattisamaye tassa
sularopitatthanam gantva avidure thito "jiva bho, jivitameva seyyo"ti divase
divase vadati.
@Footnote: 1 cha.Ma. ambasakkara..., evamuparipi 2 Si.,i. sankhavannasannibham
Tena ca samayena ambasakkharo raja hatthikkhandhavaragato nagaram padakkhinam karonto
annatarasmim gehe vatapanam vivaritva rajavibhutim passantim ekam itthim disva
patibaddhacitto hutva pacchasane 1- nisinnassa purisassa "imam gharam imanca itthim
upadharehi"ti sannam datva anukkamena attano rajageham pavittho tam purisam pesesi
"gaccha bhane tassa itthiya sasamikabhavam va asamikabhavam va janahi"ti. So gantva
tassa sasamikabhavam natva ranno arocesi. Raja tassa itthiya pariggahanupayam 2-
cintento tassa samikam pakkosapetva "ehi bhane mam upatthahi"ti
aha. So anicchantopi "raja attano vacanam akaronte mayi rajadandam kareyya"ti
bhayena rajupatthanam sampaticchitva divase divase rajupatthanam gacchati. Rajapi
tassa bhattavetanam dapetva katipayadivasatikkamena patova upatthanam agatam evamaha
"gaccha bhane amumhi thane eka pokkharani atthi, tato arunavannamattikam
rattuppalani ca anehi, sace ajjeva nagaccheyyasi, jivitam te natthi"ti. Tasmim
ca gate dvarapalam aha "ajja anatthangate eva suriye sabbadvarani
thaketabbani"ti.
Sa ca pokkharani vesaliya tiyojanamatthake hoti, tathapi so puriso
maranabhayatajjito vatavegena pubbanheyeva tam pokkharanim sampapuni. "sa ca
pokkharani amanussapariggahita"ti pageva sutatta bhayena so "atthi nu kho
ettha koci parissayo"ti samantato anupariyayati. Tam disva pokkharanipalako amanusso
karunayamanarupo manussarupena upasankamitva 3- "kimattham bho purisa idhagatosi"ti aha,
so tassa tam pavattim kathesi. So "yadi evam yavadattham ganhahi"ti attano
dibbarupam dassetva antaradhayi.
So tattha arunavannamattikam rattuppalani ca gahetva anatthangateyeva suriye
nagaradvaram sampapuni, tam disva dvarapalo tassa viravantasseva dvaram thakesi.
@Footnote: 1 Ma. paccasanne 2 Si.,i. pariggahakaranupayam 3 Si.,i. agantva
So thakite dvare pavesanam alabhanto dvarasamipe sule aropitam purisam disva
"ete mayi anatthangate eva suriye agate viravante eva dvaram thakesum, `aham
kaleyeva 1- agato, mama doso natthi'ti tayapi natam hotu"ti sakkhimakasi. Tam
sutva so aha "aham sule avuto vajjho maranabhimukho katham tava sakkhi homi,
eko panettha peto mahiddhiko mama samipam agamissati, tam sakkhim karohi"ti. Katham
pana so maya datthabboti. Idheva tvam tittha, sayameva dakkhissasiti. So tattha
thito majjhimayame 2- tam petam agatam disva sakkhim akasi. Vibhataya ca rattiya
ranna "mama ana taya atikkanta, tasma rajadandam te karissami"ti
vutte deva maya tava ana natikkanta, anatthangate eva suriye aham idhagatoti.
Tattha ko te sakkhiti. So tassa sulavutassa purisassa santike agacchantam naggapetam
"sakkhi"ti niddisitva "kathametam amhehi saddhatabban"ti ranna vutte "ajja
rattiyam tumhehi saddhatabbam purisam maya saddhim pesetha"ti aha. Tam sutva raja
sayameva tena saddhim tattha gantva thito petena ca tatthagantva "jiva bho,
jivitameva seyyo"ti vutte tam "seyya nisajja nayimassa atthi"tiadina pancahi
gathahi patipucchi. Idani adito pana "vesali nama nagaratthi vajjinan"ti gatha
tasam sambandhadassanattham sangitikarehi thapita:-
[517] "vesali nama nagaratthi vajjinam
tattha ahu licchavi ambasakkharo
disvana petam nagarassa bahiram
tattheva pucchittha tam karanatthiko.
[518] Seyya nisajja nayimassa atthi
abhikkamo natthi patikkamo ca
@Footnote: 1 Si.,i. kalasseva 2 Ma. pacchimayame
Asitapitakhayitavatthabhoga
paricarana 1- sapi imassa natthi.
[519] Ye nataka ditthasuta suhajja
anukampaka yassa ahesum pubbe
datthumpi te dani na tam labhanti
virajitatto 2- hi janena tena.
[520] Na oggatattassa bhavanti mitta
jahanti mitta vikalam viditva
atthanca disva parivarayanti
bahu mitta uggatattassa honti.
[521] Nihinatto sabbabhogehi kiccho
sammakkhito samparibhinnagatto
ussavabinduva palimpamano
ajja suve jivitassuparodho.
[522] Etadisam uttamakicchappattam
uttasitam pucimandassa sule
atha tvam kena vannena vadesi yakkha
`jiva bho jivitameva seyyo'ti. "
#[517] Tattha tatthati tassam vesaliyam. Nagarassa bahiranti nagarassa bahi
bhavam, 3- vesalinagarassa bahi eva jatam pavattam sambandham. Tatthevati yattha tam passi,
tattheva thane. Tanti tam petam. Karanatthikoti "jiva bho, jivitameva seyyo"ti
vuttaatthassa karanena atthiko hutva.
@Footnote: 1 ka. paricarika. evamuparipi 2 Si.,i. viradhitatto 3 Ma. bahirabhagam
#[518] Seyya nisajja nayimassa atthiti pitthipasaranalakkhana 1- seyya,
pallankabhujanalakkhana nisajja ca imassa sule aropitapuggalassa natthi. Abhikkamo
natthi patikkamo cati abhikkamadilakkhanam appamattakampi gamanam imassa natthi. Paricarana
sapiti ya asitapitakhayitavatthaparibhogadilakkhana indriyanam paricarana, sapi imassa
natthi. "pariharana 2- sapi"ti va patho, asitadiparibhogavasena indriyanam pariharana,
sapi imassa natthi vigatajivitattati 3- attho. "paricarana sapi"ti 4- keci pathanti.
#[519] Ditthasuta suhajja, anukampaka yassa ahesum pubbeti sanditthasahaya
ceva aditthasahaya ca yassa mitta anuddayavanto ye assa imassa pubbe
ahesum. Datthumpiti passitumpi na labhanti, kuto saha vasitunti attho.
Virajitattoti pariccattasabhavo 5-. Janena tenati tena natiadijanena.
#[520] Na oggatattassa bhavanti mittati apagatavinnanassa matassa mitta
nama na honti tassa mittehi katabbakiccassa atikkantatta. Jahanti mitta
vikalam viditvati mato tava titthatu, jivantampi bhogavikalam purisam viditva "na
ito kinci gayhupagan"ti mitta pajahanti. Atthanca disva parivarayantiti tassa
pana santakam attham dhanam disva piyavadino mukhullokika hutva tam parivarenti.
Bahu mitta uggatattassa hontiti vibhavasampattiya 6- uggatasabhavassa samiddhassa bahu
aneka mitta honti, ayam lokiyasabhavoti attho.
#[521] Nihinatto sabbabhogehiti sabbehi upabhogaparibhogavatthuhi parihinatto.
Kicchoti dukkhito. Sammakkhitoti ruhirehi sammakkhitasariro. Samparibhinnagattoti
sulena abbhantare vidalitagatto. Ussavabinduva palimpamanoti tinagge
limpamanaussavabindusadiso. Ajja suveti ajja va suve va imassa nama purisassa
jivitassa uparodho nirodho, 7- tato uddham nappavattatiti attho.
@Footnote: 1 Ma. pitthipasaranalakkhanasankhata 2 Ma. paricarika. evamuparipi
@3 Ma. vighatajivitattati 4 Ma. parivaruna capiti 5 Si. pariccattattabhavo
@6 Si. bhavasampattiya 7 Ma. uparodho jato
#[522] Uttasitanti avutam aropitam. Pucimandassa suleti nimbarukkhassa
dandena katasule. Kena vannenati kena karanena. Jiva bho jivitameva seyyoti
bho purisa jiva. Kasma? sulam aropitassapi hi te idha jivitameva ito cutassa
jivitato satabhagena sahassabhagena seyyo sundarataroti.
Evam tena ranna pucchito so peto attano adhippayam pakasento:-
[523] "salohito esa ahosi mayham
aham sarami purimaya jatiya
disva ca me karunnamahosi raja
ma papadhammo nirayam patayam.
[524] Ito cuto licchavi esa poso
sattussadam nirayam ghorarupam
upapajjati dukkatakammakari
mahabhitapam katukam bhayanakam.
[525] Anekabhagena gunena seyyo
ayameva sulo nirayena tena
ekantadukkham katukam bhayanakam
ekantatibbam nirayam patayam.
[526] Idanca sutva vacanam mameso
dukkhupanito vijaheyya panam 1-
tasma aham santike na bhanami
ma mekato jivitassuparodho"ti
catasso gatha abhasi.
@Footnote: 1 ka. papam
#[523] Tattha salohitoti samanalohito yonisambandhena sambandho, natakoti
attho. Purimaya jatiyati purimattabhave. Ma papadhammo nirayam patayanti ayam
papadhammo puriso nirayam ma pati ma nirayam upapajjiti imam disva me karunnam
ahositi yojana.
#[524] Sattussadanti papakarihi sattehi ussannam, atha va pancavidhabandhanam,
mukhe tattalohasecanam, angarapabbataropanam, lohakumbhipakkhepanam, asipattavanappavesanam,
vettaraniyam samotaranam, mahaniraye pakkhepoti imehi sattahi pancavidhabandhanadihi
darunakaranehi ussannam, uparupari nicitanti 1- attho. Mahabhitapanti mahadukkham,
mahaaggisantapam va. Katukanti anittham. Bhayanakanti bhayajanakam.
#[525] Anekabhagena gunenati anekakotthasena anisamsena. Ayameva sulo
nirayena tenati tato imassa uppattitthanabhutato nirayato 2- ayameva sulo seyyoti.
Nissakke hi idam karanavacanam. Ekantatibbanti ekanteneva tikhinadukkham,
niyatamahadukkhanti attho.
#[526] Idanca sutva vacanam mamesoti "ito cuto"tiadina vuttam idam
mama vacanam sutva eso puriso dukkhupanito mama vacanena nirayadukkham upanito
viya hutva. Vijaheyya pananti attano jivitam pariccajeyya. Tasmati tena karanena.
Ma mekatoti "maya ekato imassa purisassa jivitassa 3- uparodho ma hotu"ti
imassa santike idam vacanam aham na bhanami, atha kho "jiva bho, jivitameva seyyo"ti
idameva bhanamiti adhippayo.
Evam petena attano adhippaye pakasite puna raja petassa pavattim
pucchitum okasam karonto imam gathamaha:-
@Footnote: 1 Si. nivisitanti 2 Ma. narakato 3 Si. imassa jivitassa
[527] "annato 1- eso purisassa attho
annampi icchamase pucchitum tuvam
okasakammam sace no karosi
pucchama tam no na ca kujjhitabban"ti.
[528] "addha patinna me tada ahu 2-
nacikkhana appasannassa hoti
akama saddheyyavacoti katva
pucchassu mam kamam yatha visayhan"ti 3-
ima ranno petassa ca vacanapativacanagatha.
#[527] Tattha annatoti avagato 4-. Icchamaseti icchama. Noti amhakam.
Na ca kujjhitabbanti "ime manussa yankinci pucchanti"ti kodho na katabbo.
#[528] Addhati ekamsena. Patinna meti nanavasena mayham "pucchassu"ti
patinna 5-, okasadananti attho. Tada ahuti tasmim kale pathamadassane ahosi.
Nacikkhana appasannassa hotiti akathana appasannassa hoti. Pasanno eva hi
pasannassa kinci katheti. Tvam pana tada mayi appasanno, ahanca tayi, tena
patijanitva kathetukamo nahosi. Idani panaham tuyham akama saddheyyavaco
akamo eva saddhatabbavacano iti katva imina karanena. Pucchassu mam kamam
yatha visayhanti tvam yatha icchasi, tamattham mam pucchassu. Aham pana yatha visayham
yatha mayham sahitum sakka, tatha attano nanabalanurupam kathessamiti adhippayo.
Evam petena pucchanaya 6- okase kate raja:-
@Footnote: 1 Ma. ajjhito 2 Ma. addha patinnatametam tadahu
@3 Ma. yatha visayanti. evamuparipi 4 Ma. ajjhitoti adhigato
@5 Ma. patinnatavasena mayham pucchassuti 6 Si.,i. pucchitaya
[529] "yankincaham cakkhuna passissami
sabbampi taham abhisaddaheyyam
disvava tam nopi ce saddaheyyam
kareyyasi me yakkha niyassakamman"ti
gathamaha.
Tassattho:- aham yankincideva cakkhuna passissami, tam sabbampi tatheva
aham abhisaddaheyyam 1-, tam pana disvava tam vacanam nopi ce saddaheyyam 2-, yakkha
mayham niyassakammam niggahakammam kareyyasiti. Atha va yankincaham cakkhuna
passissamiti aham yankincideva cakkhuna passissami acakkhugocarassa 3- adassanato.
Sabbampi taham abhisaddaheyyanti sabbampi te aham dittham sutam annam va
abhisaddaheyyam. Tadiso hi mayham tayi abhippasadoti adhippayo. Pacchimapadassa pana
yathavuttova attho.
Tam sutva peto:-
[530] "saccappatinna tava mesa hotu
sutvana dhammam labha suppasadam
annatthiko no ca padutthacitto
yam te sutam asutancapi dhammam
sabbampi akkhissam 4- yatha pajanan"ti
gathamaha. Ito param:-
[531] "setena assena alankatena
upayasi sulavutakassa santike
yanam idam abbhutam dassaneyyam
kissetam kammassa ayam vipakoti.
@Footnote: 1 Si.,i. abhisaddaheyyam patinneyyam 2 Si. disva tava vacanam nopi no saddaheyyam
@3 Si.,i. acakkhuno parassa 4 Si. sabbam acikkhissam
[532] Vesaliya nagarassa 1- majjhe
cikkhallamagge narakam ahosi
gosisamekaham pasannacitto
setam 2- gahetva narakasmim nikkhipim.
[533] Etasmim padani patitthapetva
mayanca anne ca atikkamimha
yanam idam abbhutam dassaneyyam
tasseva kammassa ayam vipakoti.
[534] Vanno ca te sabbadisa pabhasati
gandho ca te sabbadisa pavayati
yakkhiddhipattosi mahanubhavo
naggo casi kissa ayam vipakoti.
[535] Akkodhano niccapasannacitto
sanhahi vacahi janam upemi
tasseva kammassa ayam vipako
dibbo me vanno satatam pabhasati.
[536] Yasanca kittinca dhamme thitanam
disvana mantemi pasannacitto
tasseva kammassa ayam vipako
dibbo me gandho satatam pavayati.
[537] Sahayanam titthasmim nhayantanam
thale gahetva nidahissa dussam
@Footnote: 1 Si.,i. vesaliya tassa nagarassa 2 ka. setum
Khiddatthiko no ca padutthacitto
tenamhi naggo kasira ca vuttiti.
[538] Yo kilamano pakaroti papam
tassedisam kammavipakamahu
akilamano pana yo karoti
kim tassa kammassa vipakamahuti.
[539] Ye dutthasankappamana manussa
kayena vacaya ca sankilittha
kayassa bheda abhisamparayam
asamsayam te nirayam upenti.
[540] Apare pana sugatimasamana 1-
dane rata sangahitattabhava
kayassa bheda abhisamparayam
asamsayam te sugatim upenti"ti
tesam ubhinnam vacanapativacanagatha honti.
#[530] Tattha saccappatinna tava mesa hotuti "sabbampi taham
abhisaddaheyyan"ti tava esa patinna mayham saccam hotu. Sutvana dhammam labha
suppasadanti maya vuccamanam dhammam sutva sundaram pasadam labhassu. Annatthikoti
ajananatthiko. Yatha pajananti yatha annopi pajananto, "yathapi natan"ti
va 2- maya yatha natanti attho.
@Footnote: 1 ka. asisamana 2 Ma. yatha pajananti va
#[531] Kissetam kammassa ayam vipakoti kissetam kissa nama etam, kissa
kammassa ayam vipako 1-. Etanti va nipatamattam, kissa kammassati yojana.
"kissa te"ti ca keci pathanti.
#[532-33] Cikkhallamaggeti cikkhallavati pathamhi. Narakanti avatam. Ekahanti
ekam aham. Narakasmim nikkhipinti yatha kaddamo 2- na akkamiyati, evam tasmim
cikkhallavate thapesim. Tassati tassa gosisena setukaranassa.
#[536-7] Dhamme thitananti dhammacarinam samacarinam. Mantemiti kathemi kittayami.
Khiddatthikoti hasadhippayo. No ca padutthacittoti dussasamike na dusitacitto,
na avaharanadhippayo napi vinasadhippayoti attho.
#[538] Akilamanoti akhiddadhippayo, lobhadihi dusitacitto. Kim tassa
kammassa vipakamahuti tassa tatha katassa 3- papakammassa kiva katukam dukkhavipakam 4-
pandita ahu.
#[539-40] Dutthasankappamanati kamasankappadivasena dusitamanovitakka,
etena manoduccaritamaha. Kayena vacaya ca sankilitthati panatipatadivasena
kayavacahi malina. Asamanati asimsamana patthayamana.
Evam petena sankhepeneva kammaphalesu vibhajitva dassitesu tam asaddahanto
raja:-
[541] "tam kinti janeyyamaham avecca
kalyanapapassa ayam vipako
@Footnote: 1 Si. kissetam .pe. vipakoti etam kissa nama kammassa ayam vipako 2 i. kaddame
@3 Ma. tassa yatha maya katassa 4 Si.,i. dukkham dukkhavipakam
Kim vaham disva abhisaddaheyyam
ko vapi mam saddahapeyya etan"ti
gathamaha.
Tattha tam kinti janeyyamaham aveccati yoyam taya "ye dutthasankappamana
manussa, kayena vacaya ca sankilittha"tiadina, "apare pana sugatimasamana"ti-
adina ca kalyanassa papassa ca kammassa vipako vibhajitva vutto, tam kinti
kena karanena aham avecca aparapaccayabhavena saddaheyyam. Kim vaham disva
abhisaddaheyyanti kidisam va panaham paccakkhabhutam nidassanam disva patisaddaheyyam 1-.
Ko vapi mam saddahapeyya etanti ko va vinnu puriso pandito etamattham
mam saddahapeyya, tam kathehiti attho.
Tam sutva peto karanena tamattham tassa pakasento:-
[542] "disva ca sutva abhisaddahassu
kalyanapapassa ayam vipako
kalyanapape ubhaye asante
siya nu satta sugata duggata va.
[543] No cettha kammani kareyyum macca
kalyanapapani manussaloke.
Nahesum satta sugata duggata va
hina panita ca manussaloke.
[544] Yasma ca kammani karonti macca
kalyanapapani manussaloke
@Footnote: 1 Si. patinneyyam
Tasma hi satta sugata duggata va
hina panita ca manussaloke.
[545] Dvayajja 1- kammanam vipakamahu
sukhassa dukkhassa ca vedaniyam
ta devatayo paricarayanti
paccenti bala dvayatam apassino"ti
gatha abhasi.
#[542] Tattha disva cati paccakkhato disvapi. Sutvati dhammam sutva
tadanusarena nayam nento 2- anuminanto. Kalyanapapassati kusalassa akusalassa ca
kammassa ayam sukho ayam dukkho ca vipakoti abhisaddahassu. Ubhaye asanteti kalyane
pape cati duvidhe kamme avijjamane. Siya nu satta sugata duggata vati
"ime satta sugatim gata duggatim gata va 3-, sugatiyam va addha duggatiyam dalidda
va"ti 4-, ayamattho kim nu siya katham sambhaveyyati attho.
#[543-4] Idani yathavuttamattham "no cettha kammani"ti ca "yasma
ca kammani"ti ca gathadvayena byatirekato anvayato ca vibhaveti. Tattha hina
panitati kularuparogyaparivaradihi hina ulara ca.
#[545] Dvayajja kammanam vipakamahuti dvayam duvidham ajja idani kammanam
sucaritaduccaritanam vipakam vadanti kathenti. Kim tanti aha "sukhassa dukkhassa ca
vedaniyan"ti, itthassa ca anitthassa ca anubhavanayoggam. Ta devatayo paricarayantiti
ye ukkamsavasena sukhavedaniyam vipakam patilabhanti, te devaloke ta devata hutva
dibbasukhasamappita indriyani paricarenti. Paccenti bala dvayatam apassinoti
@Footnote: 1 ka. dvayanca 2 Si. nayanto 3 Ma. sugatiya duggatiya va gata
@4 Si. addha sugatim gatapi va addha duggatiyam dalidda vati
Ye bala kammanca kammaphalancati dvayam apassanta asaddahanta, te papappasuta
dukkhavedaniyam vipakam anubhavanta nirayadisu kammuna paccenti dukkham papunanti.
Evam kammaphalam saddahanto pana tvam kasma evarupam dukkham paccanubhavasiti
anuyogam sandhaya:-
[546] "na matthi kammani sayamkatani
datvapi me natthi yo 1- adiseyya
acchadanam sayanamathannapanam
tenamhi naggo kasira ca vutti"ti
gathamaha.
Tattha na matthi kammani sayamkataniti yasma sayam attana pubbe katani
punnakammani mama natthi na vijjanti, yehi idani acchadanadini labheyyam.
Datvapi me natthi yo adiseyyati yo samanabrahmananam danam datva "asukassa
petassa hotu"ti me adiseyya uddiseyya, so natthi. Tenamhi naggo kasira
ca vuttiti tena duvidhenapi karanena 2- idani naggo niccolo amhi, kasira
dukkha ca vutti jivika hotiti.
Tam sutva raja tassa acchadanadilabham akankhanto:-
[547] "siya nu kho karanam kinci yakkha
acchadanam yena tuvam labhetha
acikkha me tvam yadatthi hetu
saddhayikam 3- hetuvaco sunoma"ti
gathamaha.
@Footnote: 1 ka. so 2 Si. kammena karanena 3 Si.,i. saddhayitam
Tattha yenati yena karanena tvam acchadanam labhetha labheyyasi, kinci tam
karanam siya nu kho bhaveyya nu khoti attho. Yadatthiti yadi atthi.
Athassa peto tam karanam acikkhanto:-
[548] "kappitako nama idhatthi bhikkhu
jhayi susilo araha vimutto
guttindriyo samvutapatimokkho
sitibhuto uttamaditthipatto.
[549] Sakhilo vadannu suvaco sumukho
svagamo suppatimuttako ca
punnassa khettam aranavihari
devamanussananca dakkhineyyo.
[550] Santo vidhumo anigho niraso
mutto visallo amamo avanko
nirupadhi sabbapapancakhino
tisso vijja anuppatto jutima.
[551] Appannato disvapi na ca sujano
muniti nam vajjisu voharanti
jananti tam yakkhabhuta anejam
kalyanadhammam vicarantam 1- loke.
[552] Tassa tuvam ekayugam duve va
mamuddisitvana sace dadetha
@Footnote: 1 Si. vicaranti
Patiggahitani ca tani assu
mamanca passetha sannaddhadussan"ti
gatha abhasi.
#[548] Tattha kappitako namati jatilasahassassa abbhantare ayasmato
upalittherassa upajjhayam sandhaya vadati. Idhati imissa vesaliya samipe. Jhayiti
aggaphalajhanena jhayi. Sitibhutoti sabbakilesadarathaparilahavupasamena sitibhavappatto.
Uttamaditthipattoti uttamam aggaphalam sammaditthim patto.
#[549] Sakhiloti mudu. Suvacoti subbaco. Svagamoti sutthu agatagamo.
Suppatimuttakoti sutthu patimuttakavaco, muttabhaniti attho. Aranavihariti
mettavihari.
#[550] Santoti upasantakileso. Vidhumoti vigatamicchavitakkadhumo. Anighoti
niddukkho. Nirasoti nittanho. Muttoti sabbabhavehi vimutto. Visalloti
vitaragadisallo. Amamoti mamamkaravirahito. Avankoti kayavankadivankavirahito.
Nirupadhiti kilesabhisankharadiupadhippahayi. Sabbapapancakhinoti
parikkhinatanhadipapanco. Jutimati anuttaraya nanajutiya jutima.
Appannatoti paramappicchataya paticchannagunataya ca na pakato 1-.
#[551] Disvapi na ca sujanoti gambhirabhavena disvapi "evamsilo, evamdhammo,
evampanno"ti na suvinneyyo. Jananti tam yakkhabhuta anejanti yakkhabhuta ca
anejam nittanham "araha"ti tam jananti. Kalyanadhammanti sundarasiladigunam.
#[552] Tassati tassa kappitakamahatherassa. Ekayuganti ekam vatthayugam.
Duve vati dve va vatthayugani. Mamuddisitvanati mamam uddisitva.
Patiggahitani ca tani assuti tani vatthayugani tena patiggahitani ca assu bhaveyyum.
Sannaddhadussanti dussena katasannaham, laddhavattham nivatthaparutadussanti attho.
@Footnote: 1 Ma. paticchannagunatta pakato
Tato raja:-
[553] "kasmim padese samanam vasantam
gantvana passemu mayam idani
yo majja 1- kankham vicikicchitanca
ditthivisukani vinodayeyya"ti 2-
therassa vasanatthanam pucchi. Tattha kasmim padeseti katarasmim padese. Yo majjati
yo ajja 3-, makaro padasandhikaro.
Tato peto:-
[554] "eso nisinno kapinaccanayam
parivarito devatahi bahuhi
dhammim katham bhasati saccanamo
sakasmi accherake 4- appamatto"ti
gathamaha.
Tattha kapinaccanayanti kapinam vanaranam naccanena "kapinaccana"ti laddhavohare
padese. Saccanamoti jhayi susilo araha vimuttotiadihi gunanamehi yathavanamo
aviparitanamo.
Evam petena vutte raja tavadeva therassa santikam gantukamo:-
[555] "tathaham 5- kassami gantva idani
acchadayissam samanam yugena
@Footnote: 1 Si.,ka. samajja 2 Si. ditthivisukani ca ko vinodayeti, ka. ditthivisukani ko
@vinodaye ceti 3 Si. samajjati so ajja 4 cha.Ma. sakasmimacerake 5 Ma. yathaham
Patiggahitani ca tani assu
tuvanca passemu sannaddhadussan"ti
gathamaha.
Tattha kassamiti karissami.
Atha peto "devatanam thero dhammam deseti, tasma nayam upasankamanakalo"ti
dassento:-
[556] "ma akkhane pabbajitam upagami
sadhu vo licchavi nesa dhammo
tato ca kale upasankamitva
tattheva passahi 1- raho nisinnan"ti
gathamaha.
Tattha sadhuti ayacane nipato. Vo licchavi nesa dhammoti licchaviraja
tumhakam rajunam esa dhammo na hoti, yam akale upasankamanam. Tatthevati tasmimyeva
thane.
Evam petena vutte raja "sadhu"ti sampaticchitva attano nivesanameva
gantva puna yuttapattakale 2- attha vatthayugani gahapetva theram upasankamitva
ekamantam nisinno patisantharam katva "imani bhante attha vatthayugani patigganha"ti
3- aha. Tam sutva thero kathasamutthapanattham "maharaja pubbe tvam adanasilo
samanabrahmananam vihethanajatikova katham panitani vatthani datukamo jato"ti
aha. Tam sutva raja tassa karanam acikkhanto petena samagamam, tena ca
attana ca kathitam sabbam therassa arocetva vatthani datva petassa uddisi.
@Footnote: 1 Si. passami 2 Si.,i. yuttapayuttakale 3 Ma. patigganhathati
Tena peto dibbavatthadharo alankatapatiyatto assarulho therassa ca ranno ca
purato patubhavi. Tam disva raja attamano pamudito pitisomanassajato "paccakkhato
vata maya kammaphalam dittham, na danaham papam karissami, punnameva karissami"ti
vatva tena petena sakkhim akasi. So ca peto "sace tvam licchaviraja ito
patthaya adhammam pahaya dhammam carasi, evaham tava sakkhim karissami, santikanca
te agamissami, sulavutanca purisam sigham sulato mocehi, evam so jivitam labhitva
dhammam caranto dukkhato muccissati, theranca kalena kalam upasankamitva dhammam
sunanto punnani karohi"ti vatva gato.
Atha raja theram vanditva nagaram pavisitva sigham sigham licchaviparisam
sannipatetva 1- te anujanapetva tam purisam sulato mocetva "imam arogam
karotha"ti tikicchake anapesi. Theranca upasankamitva pucchi "siya nu kho bhante
nirayagamikammam 2- katva thitassa nirayato mutti"ti. Siya maharaja, sace ularam punnam
karoti, muccatiti vatva thero rajanam saranesu ca silesu ca patitthapesi. So tattha
patitthito therassa ovade thatva sotapanno ahosi, sulavuto pana puriso
arogo hutva samvegajato bhikkhusu pabbajitva nacirasseva arahattam papuni. Tamattham
dassenta sangitikara:-
[557] "tathati vatva agamasi tattha
parivarito dasaganena licchavi
so tam nagaram upasankamitva
vasupagacchittha sake nivesane.
[558] Tato ca kale gihikiccani katva
nhatva pivitva ca khanam labhitva
@Footnote: 1 Si.,i. sannipatapetva 2 i. nirayagaminikammam
Viceyya pelato ca yugani attha
gahapayi dasaganena licchavi.
[559] So tam padesam upasankamitva
tam addasa samanam santacittam
patikkantam gocarato nivattam
sitibhutam rukkhamule nisinnam.
[560] Tamenamavoca upasankamitva
appabadham phasuviharanca pucchi
vesaliyam licchaviham bhadante
jananti mam licchavi ambasakkharo.
[561] Imani me attha yuga subhani
patigganha bhante padadami tuyham
teneva atthena idhagatosmi
yatha aham attamano bhaveyyanti.
[562] Duratova samana brahmana ca
nivesanam te parivajjayanti
pattani bhijjanti ca te 1- nivesane
sanghatiyo capi vidalayanti. 2-
[563] Athapare padakutharikahi
avamsira samana patayanti 3-
etadisam pabbajita vihesam
taya katam samana papunanti.
@Footnote: 1 Ma. bhijjanti tava 2 Si.,i. vinasayanti, Ma. vipatayanti 3 ka. patiyanti
[564] Tinena telampi na tvam adasi
mulhassa maggampi na pavadasi
andhassa dandam sayamadiyasi
etadiso kadariyo asamvuto tuvam
atha tvam kena vannena kimeva disva
amhehi saha samvibhagam karositi.
[565] Paccemi bhante yam tvam vadesi
vihesayim samane brahmane ca
khiddatthiko no ca padutthacitto
etampi me dukkatameva bhante.
[566] Khiddaya yakkho 1- pasavitva papam
vedeti dukkham asamattabhogi 2-
daharo yuva nagganiyassa bhagi
kim su tato dukkhatarassa hoti.
[567] Tam disva samvegamalattham bhante
tappaccaya vapi 3- dadami danam
patigganha bhante vatthayugani attha
yakkhassima gacchantu dakkhinayoti.
[568] Addha hi danam bahudha pasattham
dadato ca te akkhayadhammamatthu
patigganhami te vatthayugani attha
yakkhassima gacchantu dakkhinayoti.
@Footnote: 1 ka. kho 2 ka. appamattabhogi 3 Si. taham, i. caham
[569] Tato hi so acamayitva licchavi
therassa datvana yugani attha
patiggahitani ca tani assu
yakkhanca passetha sannaddhadussam.
[570] Tamaddasa candanasaralittam
ajannamarulhamularavannam
alankatam sadhunivatthadussam
parivaritam yakkhamahiddhipattam.
[571] So tam disva attamano udaggo
pahatthacitto ca subhaggarupo
kammanca disvana mahavipakam
sanditthikam cakkhuna sacchikatva.
[572] Tamenamavoca upasankamitva
dassami danam samanabrahmananam
na capi me kinci adeyyamatthi
tuvanca me yakkha bahupakaroti.
[573] Tuvanca me licchavi ekadesam
adasi danani amoghametam
svaham karissami tayava sakkhim
amanuso manusakena saddhinti.
[574] Gati ca bandhu ca parayananca
mitto mamasi atha devata me 1-
@Footnote: 1 Si. devatasi
Yacami tam 1- panjaliko bhavitva
icchami tam yakkha punapi datthunti.
[575] Sace tuvam assaddho bhavissasi
kadariyarupo vippatipannacitto
tvam neva mam lacchasi 2- dassanaya
disva ca tam nopi ca alapissam.
[576] Sace pana tvam 3- bhavissasi dhammagaravo
dane rato sangahitattabhavo
opanabhuto samanabrahmananam
evam mamam lacchasi 4- dassanaya.
[577] Disva ca tam alapissam bhadante
imanca sulato lahum pamunca
yato nidanam akarimha sakkhim
mannami sulavutakassa karana.
[578] Te annamannam akarimha sakkhim
ayanca sulato 5- lahum pamutto
sakkacca dhammani 6- samacaranto
mucceyya so niraya ca tamha
kammam siya annatra vedaniyam. 7-
[579] Kappitakanca upasankamitva
teneva saha samvibhajitva kale
@Footnote: 1 Si. yacamaham 2 Si. teneva na lacchasi 3 Si. sace tuvam 4 ka. licchavi
@5 Si.,ka. sulavuto 6 Ma. kammani 7 ka. savedaniyam
Sayam mukhenupanisajja puccha
so te akkhissati etamattham.
[580] Tameva bhikkhum upasankamitva
pucchassu annatthiko 1- no ca padutthacitto
so te sutam asutancapi dhammam
sabbampi akkhissati yatha pajananti. () 2-
[581] So tattha rahassam samullapitva
sakkhim karitvana amanusena
pakkami so licchavinam sakasam
atha bravi parisam sannisinnam.
[582] `sunantu Bhonto mama ekavakyam
varam varissam labhissami attham
sulavuto puriso luddakammo
panihitadando 3- anusattaruPo.
[583] Ettavata visatirattimatta
yato avuto neva jivati na mato
taham mocayissami dani
yathamatim anujanatu samgho'ti.
[584] Etanca annanca lahum pamunca
ko tam vadetha tatha karontam
yatha pajanasi tatha karohi
yathamatim anujanati samghoti.
@Footnote: 1 ka. punnatthiko 2 Si.,i.,ka. (suto ca dhammam sugatim akkhissa)
@3 Ma.,ka. panitadando
[585] So tam padesam upasankamitva
sulavutam mocayi khippameva
ma bhayi sammati ca tam avoca
tikicchakananca upatthapesi.
[586] Kappitakanca upasankamitva
teneva saha 1- samvibhajitva kale
sayam mukhenupanisajja licchavi
tatheva pucchittha 2- nam karanatthiko.
[587] Sulavuto puriso luddakammo
panitadando anusattarupo
ettavata visatirattimatta
yato avuto neva jivati na mato.
[588] So mocito gantva maya idani
etassa yakkhassa vaco hi 3- bhante
siya nu kho karanam kincideva
yena so nirayam no vajeyya.
[589] Acikkha bhante yadi atthi hetu
saddhayikam 4- hetuvaco 5- sunoma
na tesam kammanam vinasamatthi
avedayitva idha byantibhavoti.
[590] Sace sa dhammani 6- samacareyya
sakkacca rattindivamappamatto
@Footnote: 1 Si. samam 2 Si.,i. pucchi 3 ka. vacoti 4 Si.,i. saddhayitam
@5 ka. hetu vacoti 6 Si. sace so kammani
Mucceyya so niraya ca tamha
kammam siya annatra vedaniyanti.
[591] Annato eso purisassa attho
mamampi dani anukampa bhante
anusasa mam ovada bhuripanna
yatha aham no nirayam vajeyyanti.
[592] Ajjeva buddham saranam upehi
dhammanca samghanca pasannacitto
tatheva sikkhaya padani panca
akhandaphullani samadiyassu.
[593] Panatipata viramassu khippam
loke adinnam parivajjayassu
amajjapo ma ca musa abhani
sakena darena ca hohi tuttho
imanca ariyam atthangavarenupetam 1-
samadiyahi kusalam sukhudrayam.
[594] Civaram pindapatanca paccayam sayanasanam
annam panam khadaniyam vatthasenasanani ca
dadahi ujubhutesu vippasannena cetasa. 2-
[595] Bhikkhupi silasampanne vitarage bahussute
tappehi annapanena sada punnam pavaddhati.
@Footnote: 1 i. atthangavaram upetam, ka. imanca atthangavaram upetam
@2 Ma.,ka. sada punnam pavaddhati
[596] Evanca dhammani 1- samacaranto
sakkacca rattindivamappamatto
munca tuvam 2- niraya ca tamha
kammam siya annatra vedaniyanti.
[597] Ajjeva buddham saranam upemi
dhammanca samghanca pasannacitto
tatheva sikkhaya padani panca
akhandaphullani samadiyami.
[598] Panatipata viramami khippam
loke adinnam parivajjayami
amajjapo no ca musa bhanami
sakena darena ca homi tuttho
imanca ariyam atthangavarenupetam
samadiyami kusalam sukhudrayam.
[599] Civaram pindapatanca paccayam sayanasanam
annam panam khadaniyam vatthasenasanani ca.
[600] Bhikkhu ca silasampanne vitarage bahussute
dadami na vikampami 3- buddhanam sasane ratoti.
[601] Etadiso licchavi ambasakkharo
vesaliyam annataro upasako
saddho mudu karakaro ca bhikkhu
samghanca sakkacca tada upatthahi.
@Footnote: 1 Si. kammani 2 Ma. munceyya so tvam 3 Si.,ka. na vikappami
[602] Sulavuto ca arogo hutva
seri sukhi pabbajjam upagami
bhikkhunca agamma kappitakuttamam
ubhopi samannaphalani ajjhagum.
[603] Etadisa sappurisana sevana
mahapphala hoti satam vijanatam
sulavuto aggaphalam aphassayi 1-
phalam kanittham pana ambasakkharo"ti
gathayo avocum.
#[557-560] Tattha vasupagacchitthati vasam upagacchi. Gihikiccaniti geham
avasantena katabbakutumbakiccani. Viceyyati sundaravatthagahanattham vicinitva.
Patikkantanti pindapatato patikkantam. Tenaha "gocarato nivattan"ti. Avocati
"vesaliyam licchaviham bhadante"tiadikam avoca.
#[562-3] Vidalayantiti viphalayanti. Padakutharikahiti padasankhatahi kutharihi.
Patayantiti paripatayanti.
#[564] Tinenati tinaggenapi. Mulhassa maggampi na pavadasiti
maggamulhassa maggampi tvam na kathayasi "evayam puriso ito cito ca paribbhamatu"ti.
Kelisilo hi ayam raja. Sayamadiyasiti andhassa hatthato yatthim sayameva
acchinditva ganhasi. Samvibhagam karositi attana paribhunjitabbavatthuto ekaccani
datva samvibhajasi.
@Footnote: 1 ka. phussayi
#[565] Paccemi bhante yam tvam vadesiti "bhante tvam pattani bhijjanti"ti-
adina yam vadesi, tam patijanami, sabbamevetam maya katam karapitancati dasseti.
Etampiti etam khiddadhippayena katampi.
#[566-7] Khiddati khiddaya. Pasavitvati upacinitva. Vedetiti anubhavati.
Asamattabhogiti aparipunnabhogo. Tameva aparipunnabhogatam dassetum "daharo yuva"tiadi
vuttam. Nagganiyassati naggabhavassa. Kim su tato dukkhatarassa hotiti kim
su nama tato naggabhavato dukkhataram assa petassa hoti. Yakkhassima gacchantu
dakkhinayoti ima maya diyyamanavatthadakkhinayo petassa upakappantu.
#[568-72] Bahudha pasatthanti bahuhi pakarehi buddhadihi vannitam.
Akkhayadhammatthuti aparikkhayadhammam hotu. Acamayitvati hatthapadadhovanapubbakam mukham
vikkhaletva. Candanasaralittanti sarabhutacandanalittam. Ularavannanti settharupam.
Parivaritanti anukulavuttina parijanena parivaritam. Yakkhamahiddhipattanti mahatim
yakkhiddhim deviddhim patva thitam. Tamenamavocati tamenam avoca.
#[573] Ekadesam adasiti catusu paccayesu ekadesabhutam vatthadanam sandhaya
vadati. Sakkhinti sakkhibhavam.
#[574] Mamasiti me asi. Devata meti 1- mayham devata asiti yojana.
#[575-7] Vippatipannacittoti micchaditthim patipannamanaso, dhammiyam patipadam
pahaya adhammiyam patipadam patipannoti attho. Yatonidananti yannimittam yassa santikam
agamanahetu.
#[579] Samvibhajitvati danasamvibhagam katva. Sayam mukhenupanisajja pucchati
anne purise apesetva upanisiditva sammukheneva puccha. 2-
@Footnote: 1 Si. devatasiti 2 Si. pucchi
#[581-3] Sannisinnanti sannipatitavasena nisinnam. Labhissami atthanti maya
icchitampi attham labhissami. Panihitadandoti 1- thapitasariradando. Anusattarupoti
rajini anusattasabhavo 2-. Visatirattimattati visatimatta rattiyo ativattati attho.
Tahanti tam aham. Yathamatinti mayham yatharuci.
#[584] Etanca annancati etam sule avutam purisam annanca yassa
rajana panihita, tanca 3-. Lahum pamuncati sigham mocehi. Ko tam vadetha tatha
karontanti tatha dhammiyakammam karontam tam imasmim vajjiratthe ko nama "na pamocehi"ti
vadeyya, evam vattum kocipi na labhatiti attho.
#[585] Tikicchakanancati tikicchake ca.
#[588] Yakkhassa vacoti petassa vacanam. Tassa bhante petassa vacanena
evamakasinti dasseti.
#[590] Dhammaniti pubbe katam papakammam abhibhavitum samatthe punnadhamme 4-.
Kammam siya annatra vedaniyanti yam tasmim papakamme upapajjavedaniyam, tam ahosikammam
nama hoti. Yam pana aparapariyayavedaniyam, tam annatra aparapariyaye vedayitabbaphalam
hoti sati samsarappavattiyanti attho.
#[593] Imancati attana vuccamanam taya asannam paccakkham vati katva
vuttam. Ariyam atthangavarenupetanti parisuddhatthena ariyam, panatipataveramaniadihi
atthahi angehi upetam yuttam uttamam uposathasilam. Kusalanti anavajjam.
Sukhudrayanti sukhavipakam.
#[595] Sada punnam pavaddhatiti sakideva punnam katva "alamettavata"ti
aparituttho hutva aparaparam sucaritam purentassa sabbakalam punnam abhivaddhati,
@Footnote: 1 Ma. panitadandoti 2 Ma. anupattarupoti rajanam anumattapakatiko
@3 Ma. raja pahini tanca 4 Ma. annadhamme
Aparaparam va sucaritam purentassa punnasankhatam punnaphalam uparupari vaddhati
paripuretiti attho.
#[597] Evam therena vutte raja apayadukkhato utrastacitto ratanattaye
punnadhamme ca abhivaddhamanapasado tato patthaya 1- saranani silani ca samadiyanto
"ajjeva buddham saranam upemi"tiadimaha.
#[601] Tattha etadisoti ediso yathavuttaruPo. Vesaliyam annataro
upasakoti vesaliyam anekasahassesu upasakesu annataro upasako hutva.
Saddhotiadi kalyanamittasannissayena tassa purimabhavato annadisatam 2- dassetum
vuttam. Pubbe hi so assaddho kakkhalo bhikkhunam akkosakarako samghassa ca
anupatthako ahosi, idani pana saddho muduko 3- hutva bhikkhusamghanca sakkaccam tada
upatthahiti. Tattha karakaroti upakarakari.
#[602] Ubhopiti dvepi sulavuto raja ca. Samannaphalani ajjhagunti
yatharaham samannaphalani adhigacchimsu. Tayidam yatharaham dassetum "sulavuto aggaphalam
aphassayi, phalam kanittham pana ambasakkharo"ti vuttam. Tattha phalam kanitthanti sotapattiphalam
sandhayaha. Yam panettha atthato avibhattam, tam suvinneyyameva.
Evam ranna petena attana ca vuttamattham ayasma kappitako sattharam
vanditum savatthim gato bhagavato arocesi. Sattha tamattham atthuppattim katva
sampattaparisaya dhammam desesi, sa desana mahajanassa satthika ahositi.
Ambasakkharapetavatthuvannana nitthita.
@Footnote: 1 Ma. utthaya 2 Ma. purimasabhavato asadisatam 3 Si. mudukarako
The Pali Atthakatha in Roman Book 31 page 229-260.
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=31&A=5073&modeTY=2
อรรถกถาบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=31&A=5073&modeTY=2
อ่านอรรถกถาแปลไทย :-
http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=26&i=121
เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :-
http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=26&A=4323
พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :-
http://84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=26&A=4532
The Pali Tipitaka in Roman Character :-
http://84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=26&A=4532
Contents of The Tipitaka Volume 26
http://84000.org/tipitaka/read/?index_26
![]() ![]() ![]() ![]() |
บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]