[349] อินทรีย์ 22 : พจนานุกรมพุทธศาสตร์ พ.ศ. ๒๕๖๔

[349] อินทรีย์ 22 (สิ่งที่เป็นใหญ่ในการทำกิจของตน คือ ทำให้ธรรมอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องเป็นไปตามตน ในกิจนั้นๆ ในขณะที่เป็นไปอยู่นั้น - Indriya: faculties)
           หมวดที่ 1
       1. จักขุนทรีย์ (อินทรีย์ คือ จักขุปสาท - Cakkhundriya: eye-faculty)
       2. โสตินทรีย์ (อินทรีย์ คือ โสตปสาท - Sotindriya: ear-faculty)
       3. ฆานินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ฆานปสาท - Ghānindriya: nose-faculty)
       4. ชิวหินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ชิวหาปสาท - Jivhindriya: tongue-faculty)
       5. กายินทรีย์ (อินทรีย์ คือ กายปสาท - Kāyindriya: body-faculty)
       6. มนินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ใจ ได้แก่ จิต ที่จำแนกเป็น 89 หรือ 121 ก็ตาม - Manindriya: mind-faculty)
           หมวดที่ 2
       7. อิตถินทรีย์ (อินทรีย์ คือ อิตถีภาวะ - Itthindriya: femininity faculty)
       8. ปุริสินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ปุริสภาวะ - Purisindriya: masculinity faculty; virility)
       9. ชีวิตินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ชีวิต - Jīvitindriya: life faculty; vitality)
           หมวดที่ 3
       10. สุขินทรีย์ (อินทรีย์ คือ สุขเวทนา - Sukhindriya: bodily-pleasure faculty)
       11. ทุกขินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ทุกขเวทนา - Dukkhindriya: bodily-pain faculty)
       12. โสมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์ คือ โสมนัสสเวทนา - Somanassindriya: joy faculty)
       13. โทมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์ คือ โทมนัสสเวทนา - Domanassindriya: grief faculty)
       14. อุเปกขินทรีย์ (อินทรีย์ คือ อุเบกขาเวทนา - Upekkhindriya: indifference faculty)
           หมวดที่ 4
       15. สัทธินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ศรัทธา - Saddhindriya: faith faculty)
       16. วิริยินทรีย์ (อินทรีย์ คือ วิริยะ - Viriyindriya: energy faculty)
       17. สตินทรีย์ (อินทรีย์ คือ สติ - Satindriya: mindfulness faculty)
       18. สมาธินทรีย์ (อินทรีย์ คือ สมาธิ ได้แก่ เอกัคคตา - Samādhindriya: concentration faculty)
       19. ปัญญินทรีย์ (อินทรีย์ คือ ปัญญา - Paññindriya: wisdom faculty)
           หมวดที่ 5
       20. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ (อินทรีย์แห่งผู้ปฏิบัติด้วยมุ่งว่าเราจักรู้สัจจธรรมที่ยังมิได้รู้ ได้แก่ โสตาปัตติมัคคญาณ - Anaññātaññassāmītindriya: ‘I shall come to know the unknown’ faculty, i.e. knowledge of the Stream-Entry Path.)
       21. อัญญินทรีย์ (อินทรีย์ คือ อัญญา หรือปัญญาอันรู้ทั่วถึง ได้แก่ ญาณ 6 ในท่ามกลาง คือ โสตาปัตติผลญาณ ถึงอรหัตตมัคคญาณ - Aññindriya: perfect-knowledge faculty, i.e. knowledge of the six intermediate Paths and Fruitions)
       22. อัญญาตาวินทรีย์ (อินทรีย์แห่งท่านผู้รู้ทั่วถึงแล้ว กล่าวคือ ปัญญาของพระอรหันต์ ได้แก่ อรหัตตผลญาณ - Aññātāvindriya: perfect-knower faculty, i.e. knowledge of the Fruition of Arahantship)

       อินทรีย์ 22 นี้ ที่มาในพระสูตร มีกระจายอยู่เป็นหมวดๆ ในที่หลายแห่ง ไม่ครบทั้ง 22 ในที่เดียวกัน เฉพาะที่มาสำคัญได้แก่ อินทรียสังยุตต์ (สํ.ม. 19/843-1089 /256-318; S.V.193–243) ส่วนที่มาในพระอภิธรรม และปกรณ์พิเศษภายหลัง มี วิสุทธิมัคค์ และ อภิธัมมัตถสังคหะ เป็นต้น มีคำอธิบายโดยพิสดาร

Vbh.122;
Vism.491;
Comp.175.

อภิ.วิ. 35/236 /161;
วิสุทธิ. 3/72;
สงฺคห. 41

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ ๔๓ - กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๔
http://84000.org/tipitaka/dic/d_item.php?i=349