สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต) พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม สารบัญประเภทธรรม![]()
![]()
i. ธรรมที่เป็นหลักใหญ่ใจความเปิดเฉพาะข้อนี้1. ธรรมที่เป็นหลักทั่วไป (หรือมีขอบเขตครอบคลุม)ii. ธรรมสำหรับทุกคนเปิดเฉพาะข้อนี้[19] ธรรม 2๑ [20] ธรรม 2๒ [21] ธรรม 2๓ [22] ธรรม 2๔ [35] ปาพจน์ 2 [50] สัจจะ 2 [51] สาสน์ หรือ ศาสนา 2 [85] ธรรม 3 [100] รัตนตรัย [116] สรณะ 3 หรือ ไตรสรณะ [121] สัทธรรม 3 [157] ปรมัตถธรรม 4 [204] อริยสัจจ์ 4 [206] ธรรม 42. ธรรมที่เป็นหลักสำคัญ* (จัดโดยสงเคราะห์ในอริยสัจจ์ 4) *การจัดหมวดหมู่ในที่นี้มิใช่เป็นการจัดอย่างละเอียด และไม่เคร่งครัด แต่มุ่งเพื่อประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้าเป็นสำคัญ (ธรรมใน [i.1] นำมาจัดเข้าเป็นหมวดต่างๆ ของ [i.2] ได้ด้วย แต่ไม่ต้องการให้ซ้ำ จึงจัดไว้ที่เดียว)ก. ปริญโญยธรรม และธรรมที่เกี่ยวข้อง[78] ทวาร 6 [79] ทุกขตา 3 [86] ธรรมนิยาม 3 [148] ธาตุ 6 [216] ขันธ์ 5 หรือ เบญจขันธ์ [223] นิยาม 5 [341] อายตนะ 12ข. ปหาตัพพธรรม และธรรมที่เกี่ยวข้อง[66] กรรม 3 [74] ตัณหา 3 [91] ปปัญจะ, ปปัญจธรรม 3 [68] อกุศลมูล 3 [135] อาสวะ 3 [136] อาสวะ 4 [340] ปฏิจจสมุปบาท 12 [350] ปัจจัย 24ค. สัจฉิกาตัพพธรรม และธรรมที่เกี่ยวข้อง[27] นิพพาน 2 [43] วิมุตติ 2 [52] สุข 2๑ [53] สุข 2๒ [132] อัตถะ หรือ อรรถ 3๑ [133] อัตถะ หรือ อรรถ 3๒ [164] มรรค 4 [165] ผล 4 [310] โลกุตตรธรรม 9ง. ภาเวตัพพธรรม และธรรมที่เกี่ยวข้อง1. ธรรมเพื่อเป็นคุณสมบัติของสัปปุริสชน (หรือธรรมเพื่อเสริมความเป็นมนุษย์)iii. ธรรมเพื่อความดีงามแห่งสังคมเปิดเฉพาะข้อนี้[81] สุจริต 3 [125] อธิปไตย 3 [132] อัตถะ หรือ อรรถ 3๑ [133] อัตถะ หรือ อรรถ 3๒ [161] พรหมวิหาร 4 [197] อธิษฐาน หรือ อธิษฐานธรรม 4 [239] เบญจธรรม หรือ เบญจกัลยาณธรรม [229] พละ 4 [237] เวสารัชชกรณธรรม 5 [238] ศีล 5 หรือ เบญจศีล [241] ศีล 8 ทั้งอาชีวะ หรือ อาชีวัฏฐมกศีล [287] สัปปุริสธรรม 7๑ [301] สัปปุริสธรรม 8 [319] กุศลกรรมบถ 10๑ [320] กุศลกรรมบถ 10๒ [324] นาถกรณธรรม 102. ธรรมเพื่อดำเนินชีวิตให้งอกงามบรรลุประโยชน์สุข[1] กัลยาณมิตตตา [2] โยนิโสมนสิการ [3] อัปปมาทะ [24] ธรรมทำให้งาม 2 [25] ธรรมมีอุปการะมาก 2 [33] ปริเยสนา 2 [34] ปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิ 2 [37] ภาวนา 4 [65] อุปัญญาตธรรม 2 [71] โกศล 3 [93] ปัญญา 3 [128] อปัณณกปฏิปทา 3 [140] จักร 4 [179] วุฒิ หรือ วุฒิธรรม 4 [191] สัมปรายิกัตถสังวัตตนิกธรรม 4 [201] วัฒนมุข 6 [213] อิทธิบาท 4 [229] พละ 4 [231] พหูสูตมีองค์ 5 [237] เวสารัชชกรณธรรม 5 [249] อริยวัฑฒิ หรือ อารยวัฒิ 5 [267] ภัพพตาธรรม 6 [269] เวปุลลธรรม 6 [280] บุพนิมิตแห่งมรรค 7 [292] อริยทรัพย์ 7 [325] บารมี 10 หรือ ทศบารมี [353] มงคล 383. ธรรมเพื่อพิจารณาเตือนสติมีให้ประมาท1. ธรรมเพื่อส่งเสริมชีวิตที่ดีร่วมกันiv. ธรรมสำหรับคฤหัสถ์หรือผู้ครองเรือนเปิดเฉพาะข้อนี้[11] ทาน 2๑ [12] ทาน 2๒ [23] ธรรมคุ้มครองโลก 2 [29] บุคคลหาได้ยาก 2 [30] บูชา 2 [31] ปฏิสันถาร 2 [42] ฤทธิ์ 2 [44] เวปุลละ 2 [49] สังคหะ 2 [123] สัปปุริสบัญญัติ 3 [139] ฆราวาสธรรม 4 [186] สังคหวัตถุ 4 [261] คารวะ หรือ คารวตา 6 [273] สารณียธรรม 6 [300] สัปปุริสทาน 82. ธรรมเพื่อปกครอง คือจัดและคุ้มครองชีวิตที่ดีร่วมกัน1. ธรรมเพื่อชีวิตครอบครัวv. ธรรมสำหรับอุบาสก คือผู้ใกล้ชิดพระศาสนาเปิดเฉพาะข้อนี้[90] บุตร 3 [131] อัคคิ 3๒ หรือ อัคคิปาริจริยา [138] กุลจิรัฏฐิติธรรม 4 [139] ฆราวาสธรรม 4 [183] สมชีวิธรรม 4 [282] ภรรยา 72. ธรรมเพื่อความสัมพันธ์ในสังคม[131] อัคคิ 3๒ หรือ อัคคิปาริจริยา [139] ฆราวาสธรรม 4 [158] ประมาณ หรือ ปมาณิก 4 [168] มิตรปฏิรูปก์ หรือ มิตรเทียม 4 [169] สุหทมิตร หรือ มิตรแท้ 4 [265] ทิศ 6 [278] กัลยาณมิตรธรรม 73. ธรรมเพื่อความอยู่ดีทางเศรษฐกิจ[95] ปาปณิกธรรม 3 [144] ทิฏฐธัมมิกัตถสังวัตตนิกธรรม 4 [159] ปัจจัย 4 [163] โภควิภาค 4 [192] สุขของคฤหัสถ์ หรือ คิหิสุข หรือ กามโภคีสุข 4 [232] โภคอาทิยะ 5 หรือ โภคาทิยะ 5 [316] กามโภคี 104. ธรรมที่คฤหัสถ์พึงหลีกเว้น1. ธรรมที่พึงมี พึงปฏิบัติvi. ธรรมสำหรับภิกษุสงฆ์เปิดเฉพาะข้อนี้[88] บุญกิริยาวัตถุ 3 [89] บุญกิริยาวัตถุ 10 [123] สัปปุริสบัญญัติ 3 [181] ศรัทธา 4 [240] ศีล 8 หรือ อัฏฐศีล [241] ศีล 8 ทั้งอาชีวะ หรือ อาชีวัฏฐมกศีล [242] ศีล 10 หรือ ทศศีล [249] อริยวัฑฒิ หรือ อารยวัฒิ 5 [259] อุบาสกธรรม 5 [260] อุบาสกธรรม 7 [301] สัปปุริสธรรม 82. ธรรมที่พึงหลีกเว้น 3. ธรรมที่พึงทราบเพื่อเสริมการปฏิบัติ1. ธรรมเพื่อความดีงามในฐานเป็นภิกษุvii. สภาวะธรรม : ธรรมดาและธรรมชาติเปิดเฉพาะข้อนี้[26] ธุระ 2 [159] ปัจจัย 4 [160] ปาริสุทธิศีล 4 [175] วิบัติ 4๑ [202] อปัสเสนะ หรือ อปัสเสนธรรม 4 [203] อริยวงศ์ 4 [210] อันตรายของภิกษุสามเณรผู้บวชใหม่ 4 [222] นวกภิกขุธรรม 5 [227] พร 5 [242] ศีล 10 หรือ ทศศีล [243] สังวร 5 [247] อภิณหปัจจเวกขณ์ 5 [248] ปัพพชิตอภิณหปัจจเวกขณ์ 10 [283] เมถุนสังโยค 7 [291] อปริหานิยธรรม 7๓ [342] ธุดงค์ 132. ธรรมเพื่อความดีงามในฐานเป็นสมาชิกแห่งสงฆ์[211] อาจารย์ 4 [251] อาวาสิกธรรม 5๑ [252] อาวาสิกธรรม 5๒ [253] อาวาสิกธรรม 5๓ [254] อาวาสิกธรรม 5๔ [255] อาวาสิกธรรม 5๕ [256] อาวาสิกธรรม 5๖ [257] อาวาสิกธรรม 5๗ [261] คารวะ หรือ คารวตา 6 [273] สารณียธรรม 6 [290] อปริหานิยธรรม 7๒ [314] กถาวัตถุ 10 [322] เถรธรรม 10 [324] นาถกรณธรรม 10 [327] วัตถุประสงค์ในการบัญญัติวินัย 103. ธรรมเพื่อความดีงาม ความสำเร็จในฐานเป็นผู้สั่งสอน1. ธรรมดา หรือ กฏธรรมชาติviii. ปฎิบัตติธรรมเปิดเฉพาะข้อนี้[4] กรรม 2 [66] กรรม 3 [76] ไตรลักษณ์ [88] บุญกิริยาวัตถุ 3 [105] วัฏฏะ 3 หรือ ไตรวัฏฏ์ [117] สังขตลักษณะ 3 [118] อสังขตลักษณะ 3 [145] ธรรมสมาทาน 4 [176] วิบัติ 4๒ [177] สมบัติ 4 [223] นิยาม 5 [338] กรรม 12 [340] ปฏิจจสมุปบาท 12 [343] กิจ หรือ วิญญาณกิจ 14 [350] ปัจจัย 242. สภาวะอันพึงรู้ตามที่เป็น[6] กามคุณ 5 [16] ทุกข์ 2 [19] ธรรม 2๑ [20] ธรรม 2๒ [21] ธรรม 2๓ [22] ธรรม 2๔ [28] บัญญัติ 2 และ 6 [38] รูป 2๑, 28 [39] มหาภูต หรือ ภูตรูป 4 [40] อุปาทารูป 24 [41] รูป 2๒ [48] สังขาร 2 [50] สัจจะ 2 [52] สุข 2๑ [53] สุข 2๒ [77] ทวาร 3 [78] ทวาร 6 [79] ทุกขตา 3 [85] ธรรม 3 [102] โลก 3๑ [110] เวทนา 2 [111] เวทนา 3 [112] เวทนา 5 [113] เวทนา 6 [119] สังขาร 3๑ [120] สังขาร 3๒ [129] อภิสังขาร 3 [146] ธาตุ 4 [148] ธาตุ 6 [157] ปรมัตถธรรม 4 [185] สังขาร 4 [204] อริยสัจจ์ 4 [206] ธรรม 4 [212] อาหาร 4 [216] ขันธ์ 5 หรือ เบญจขันธ์ [263] เจตนา หรือ สัญเจตนา 6 [266] ปิยรูป สาตรูป 6 x 10 [268] วิญญาณ 6 [271] สัญญา 6 [272] สัมผัส หรือ ผัสสะ 6 [276] อายตนะภายใน 6 [277] อายตนะภายนอก 6 [341] อายตนะ 12 [348] ธาตุ 18 [349] อินทรีย์ 22 [355] เจตสิก 52 [356] จิต 89 หรือ 121 [358] เวทนา 1083. สภาวะเนื่องด้วยระดับจิตใจของสัตว์[82] เทพ 3 [98] ภพ 3 [103] โลก 3๒ [104] โลก 3๓ [162] ภูมิ 4 [171] โยนิ 4 [198] อบาย 4, อบายภูมิ 4; และ [351] [207] อรูป หรือ อารุปป์ 4 [244] สุทธาวาส 5 [270] สวรรค์ 6 [284] วิญญาณฐิติ 7 [312] สัตตาวาส 9 [351] ภูมิ 4 หรือ 314. สภาวะอันเป็นโทษ อกุศลธรรมอันพึงละ[5] กาม 2 [13] ทิฏฐิ 2 [14] ทิฏฐิ 3 [68] อกุศลมูล 3 [70] อกุศลวิตก 3 [74] ตัณหา 3 [80] ทุจริต 3 [91] ปปัญจะ, ปปัญจธรรม 3 [130] อัคคิ 3๑ [135] อาสวะ 3 [136] อาสวะ 4 [137] กรรมกิเลส 4 [170] โยคะ 4 [178] วิปัลลาส หรือ วิปลาส 4 [196] อคติ 4 [204] อริยสัจจ์ 4 [206] ธรรม 4 [208] อวิชชา 4 [209] อวิชชา 8 [214] อุปาทาน 4 [215] โอฆะ 4 [225] นิวรณ์ 5 [233] มัจฉริยะ 5 [264] ตัณหา 6 [288] อนุสัย 7 [308] มละ 9 [309] มานะ 9 [318] กิเลส 10 [321] อกุศลกรรมบถ 10 [329] สังโยชน์ 10๑ [330] สังโยชน์ 10๒ [334] มิจฉัตตะ 10 [337] อันตคาหิกทิฏฐิ 10 [347] อุปกิเลส หรือ จิตตอุปกิเลส 16 [357] ตัณหา 108 [359] กิเลส 15001. หลัก วิธีการ ข้อปฏิบัติ อุปกรณ์และคุณสมบัติ ที่เกื้อหนุนการปฏิบัติix. พระพุทธศาสนาเปิดเฉพาะข้อนี้[1] กัลยาณมิตตตา [2] โยนิโสมนสิการ [3] อัปปมาทะ [7] ฌาน 2 [34] ปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิ 2 [36] ภาวนา 2 [37] ภาวนา 4 [45] สมาธิ 2 [46] สมาธิ 3๑ [65] อุปัญญาตธรรม 2 [67] กุศลมูล 3 [69] กุศลวิตก 3 [71] โกศล 3 [73] ญาณ 3๒ [81] สุจริต 3 [87] นิมิต หรือ นิมิตต์ 3 [88] บุญกิริยาวัตถุ 3 [89] บุญกิริยาวัตถุ 10 [92] ปริญญา 3 [93] ปัญญา 3 [99] ภาวนา 3 [108] วิรัติ 3 [122] สันโดษ 3, 12 [124] สิกขา 3 หรือ ไตรสิกขา [125] อธิปไตย 3 [128] อปัณณกปฏิปทา 3 [147] ธาตุกัมมัฏฐาน 4 [149] ธาตุกัมมัฏฐาน 6 [154] ปฏิปทา 4 [156] ปธาน 4 [160] ปาริสุทธิศีล 4 [161] พรหมวิหาร 4 [174] วิธีปฏิบัติต่อทุกข์-สุข 4 [182] สติปัฏฐาน 4 [184] สมาธิภาวนา 4 [189] สัมปชัญญะ 4 [193] โสตาปัตติยังคะ 4๑ [194] โสตาปัตติยังคะ 4๒ [195] โสตาปัตติยังคะ 4๓ [197] อธิษฐาน หรือ อธิษฐานธรรม 4 [202] อปัสเสนะ หรือ อปัสเสนธรรม 4 [204] อริยสัจจ์ 4 [205] กิจในอริยสัจจ์ 4 [206] ธรรม 4 [207] อรูป หรือ อารุปป์ 4 [213] อิทธิบาท 4 [220] ธรรมสมาธิ 5 [226] ปีติ 5 [228] พละ 5 [243] สังวร 5 [249] อริยวัฑฒิ หรือ อารยวัฒิ 5 [258] อินทรีย์ 5 [262] จริต หรือ จริยา 6 [267] ภัพพตาธรรม 6 [269] เวปุลลธรรม 6 [280] บุพนิมิตแห่งมรรค 7 [281] โพชฌงค์ 7 [285] วิสุทธิ 7 [286] สัปปายะ 7 [291] อปริหานิยธรรม 7๓ [293] มรรคมีองค์ 8 หรือ อัฏฐังคิกมรรค [303] พุทธคุณ 9 [304] พุทธคุณ 2 [305] พุทธคุณ 3 [306] ธรรมคุณ 6 [307] สังฆคุณ 9 [311] วิปัสสนาญาณ 9 [325] บารมี 10 หรือ ทศบารมี [331] สัญญา 10 [333] สัมมัตตะ 10 [335] อนุสติ 10 [336] อสุภะ 10 [342] ธุดงค์ 13 [344] จรณะ 15 [345] ญาณ 16 หรือ โสฬสญาณ [346] อานาปานสติ 16 ฐาน [352] โพธิปักขิยธรรม 37 [353] มงคล 38 [354] กรรมฐาน 402. ผลสำเร็จของการปฏิบัติธรรมและเครื่องกำหนดผลในการปฏิบัติ[8] ฌาน 2 ประเภท [9] ฌาน 4, 5 [10] ฌาน 8 [27] นิพพาน 2 [43] วิมุตติ 2 [54] สุทธิ 2 [72] ญาณ 3๑ [94] ปาฏิหาริย์ 3 [106] วิชชา 3 [107] วิโมกข์ 3 [109] วิเวก 3 [155] ปฏิสัมภิทา 4 [164] มรรค 4 [165] ผล 4 [204] อริยสัจจ์ 4 [206] ธรรม 4 [224] นิโรธ 5 [236] วิมุตติ 5 [274] อภิญญา 6 [297] วิชชา 8 [298] วิโมกข์ 8 [299] สมาบัติ 8 [310] โลกุตตรธรรม 9 [313] อนุบุพพวิหาร 9 [328] วิปัสสนูปกิเลส 103. บุคคลผู้บรรลุผลแห่งการปฏิบัติ1. หลักศาสนาx. พิเศษเปิดเฉพาะข้อนี้[17] เทศนา 2๑ [18] เทศนา 2๒ [26] ธุระ 2 [35] ปาพจน์ 2 [50] สัจจะ 2 [51] สาสน์ หรือ ศาสนา 2 [64] อัตถะ 2 [75] ไตรปิฎก [97] พุทธโอวาท 3 [100] รัตนตรัย [116] สรณะ 3 หรือ ไตรสรณะ [121] สัทธรรม 3 [134] อาการที่พระพุทธเจ้าทรงสั่งสอน 3 [151] บริษัท 4๑ [152] บริษัท 4๒ [166] มหาปเทส 4๑ [167] มหาปเทส 4๒ เฉพาะในทางพระวินัย [218] ธรรมขันธ์ 5 [246] อนุปุพพิกถา 5 [294] ลักษณะตัดสินธรรมวินัย 8 หรือ หลักกำหนดธรรมวินัย 8 [295] ลักษณะตัดสินธรรมวินัย 7 หรือ หลักกำหนดธรรมวินัย 7 [302] นวังคสัตถุสาสน์ [317] กาลามสูตรกังขานิยฐาน 10 [332] สัทธรรม 102. ศาสนคุณ[94] ปาฏิหาริย์ 3 [96] พุทธจริยา 3 [126] อนุตตริยะ 3 [127] อนุตตริยะ 6 [134] อาการที่พระพุทธเจ้าทรงสั่งสอน 3 [141] เจดีย์ 4 [142] ถูปารหบุคคล 4 [180] เวสารัชชะ หรือ เวสารัชชญาณ 4 [188] สังเวชนียสถาน 4 [217] จักขุ 5 [303] พุทธคุณ 9 [304] พุทธคุณ 2 [305] พุทธคุณ 3 [306] ธรรมคุณ 6 [307] สังฆคุณ 9 [323] ทศพลญาณ3. ความเชื่อและการปฏิบัตินอกหลักพุทธศาสนาธรรมเกี่ยวกับการศึกษา[26] ธุระ 2 [34] ปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิ 2 [37] ภาวนา 4 [43] วิมุตติ 2 [50] สัจจะ 2 [51] สาสน์ หรือ ศาสนา 2 [71] โกศล 3 [73] ญาณ 3๒ [74] ตัณหา 3 [76] ไตรลักษณ์ [93] ปัญญา 3 [121] สัทธรรม 3 [124] สิกขา 3 หรือ ไตรสิกขา [132] อัตถะ หรือ อรรถ 3๑ [133] อัตถะ หรือ อรรถ 3๒ [134] อาการที่พระพุทธเจ้าทรงสั่งสอน 3 [140] จักร 4 [155] ปฏิสัมภิทา 4 [172] ลีลาการสอน 4 [179] วุฒิ หรือ วุฒิธรรม 4 [189] สัมปชัญญะ 4 [204] อริยสัจจ์ 4 [213] อิทธิบาท 4 [216] ขันธ์ 5 หรือ เบญจขันธ์ [228] พละ 5 [231] พหูสูตมีองค์ 5 [278] กัลยาณมิตรธรรม 7 [280] บุพนิมิตแห่งมรรค 7 [281] โพชฌงค์ 7 [293] มรรคมีองค์ 8 หรือ อัฏฐังคิกมรรค [304] พุทธคุณ 2 [317] กาลามสูตรกังขานิยฐาน 10 [324] นาถกรณธรรม 10 [340] ปฏิจจสมุปบาท 12 [341] อายตนะ 12 [352] โพธิปักขิยธรรม 37* นอกจากนี้ พีงดู[1] กัลยาณมิตตตา [2] โยนิโสมนสิการ [17] เทศนา 2๑ [18] เทศนา 2๒ [35] ปาพจน์ 2 [36] ภาวนา 2 [45] สมาธิ 2 [46] สมาธิ 3๑ [55] อริยบุคคล 2 [91] ปปัญจะ, ปปัญจธรรม 3 [125] อธิปไตย 3 [156] ปธาน 4 [184] สมาธิภาวนา 4 [205] กิจในอริยสัจจ์ 4 [208] อวิชชา 4 [218] ธรรมขันธ์ 5 [236] วิมุตติ 5 [287] สัปปุริสธรรม 7๑ [323] ทศพลญาณ
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
![]()
![]()
![]()
พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ------------- --------------- -------------------------------------------------------------------------- -------------- --------------
สารบัญ สารบัญประเภทธรรม จบ
บันทึก ๒๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๔๘
การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจาก พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม
พิมพ์ครั้งที่ ๑๒ พ.ศ. ๒๕๔๖
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์
บันทึก ๒, ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๔๗
การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจาก พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์
พิมพ์ครั้งที่ ๗ พ.ศ. ๒๕๓๕, ครั้งที่ ๑๐ พ.ศ. ๒๕๔๖
หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ [email protected]
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ